سومر

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.12</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>سومر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2894</id>
    <revision>
      <id>398637</id>
      <parentid>292950</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T18:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2840" sha1="bondwyzz7doxsx2hjyz51ruiysvvs86" xml:space="preserve">
'''سومر''' هفتي جو پهريون ڏينهن آهي. سومر [[آچر]] ۽ [[اڱارو|اڱاري]] جي وچ ۾ ايندو آهي.
هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت جي لفظ سوم مان ورتو ويو آهي, سوم جيڪو چندر ديو جو ٻيو نالو آهي. سندس نالي پٺيان هن ڏينهن جو نالو پيو.
هندي ۾ پڻ ساڳي نسبت سومر کي سوموار چوندا آهن.
سنڌين ماڻهو سومر ۽ سومار نالو پڻ رکندا آهن.
’سومر‘ تان سومر خان، محمد سومر، سومار خان.


== &lt;big&gt;لفظ سوم&lt;/big&gt; ==
&lt;big&gt;ڳاٽا آريه لوڪ سوم نالي هڪ ٻوٽي جي رس پيئندا هئا، جا چنڊ جهڙي اڇي ۽ روشن هوندي هئي. اها نهايت گڻاڪاري هئي، تنهنڪري انهيءَ ٻوٽيءَ جي اُڀرائيندڙ ديوتا کي به ”سوم“ سڏيندا هئا. رگ ويد، جو سڄو نائون منڊل سوم جي ساراھ سان ڀريل آهي. جيئن سج جو روپ اگني آهي، تيئن سوم جو روپ چندرما (چنڊ) آهي، ۽ اهو به ”سوم“ سڏجي ٿو. ”سومر – سومار“ معنيٰ ”سوم يا چندرما (چنڊ) جو ڏينهن“ ([[:en:Monday|Monday]]: Moon-day)  ويدن جي براهمڻن ۾ سوم (چنڊ) کي امرت جو نياڻ سڏيو اٿن. چنڊ جي سهائي پکَ ۾ ديوتائون اهو امرت پيئن  ٿا ته چنڊ جي ڪلا ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي ٿي، ۽ اونداهي پک ۾ پتر اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا وڃي گهٽبي. هي ڳالهيون پراڻن ۾ به لکيل آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1 }}}
&lt;/ref&gt;&lt;/big&gt;

== &lt;big&gt;انگريزي لفظ منڊي&lt;/big&gt; ==
&lt;big&gt;[[مون|مون (چنڊ)]] + ڊي = ڏينهن. اھڙي طرح منڊي Monday جي معني چنڊ جو ڏينهن. اھو لفظ جرمنڪ ديوتا ماني يا مونا جي نالي سان منسوب آھي.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;&lt;/big&gt;

== &lt;big&gt;گيلري&lt;/big&gt; ==
&lt;gallery&gt;
Full Moon Luc Viatour.jpg|چنڊ
Chandra, The Moon God; Folio from a Book of Dreams LACMA M.83.219.2 (2 of 3).jpg|سوم (چندر ديوتا)
The Wolves Pursuing Sol and Mani.jpg|مونا (جرمنيڪ ديو)
&lt;/gallery&gt;

==&lt;big&gt;حوالا&lt;/big&gt;==
{{حوالا}}


{{Template:هفتي جا ڏينهن}}
{{ڪچو}}
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن]]</text>
      <sha1>bondwyzz7doxsx2hjyz51ruiysvvs86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398638</id>
      <parentid>398637</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T18:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2798" sha1="gyj3dll30z9jd0c4ezjb579q19tt3b3" xml:space="preserve">
'''سومر''' هفتي جو پهريون ڏينهن آهي. سومر [[آچر]] ۽ [[اڱارو|اڱاري]] جي وچ ۾ ايندو آهي.
هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت جي لفظ سوم مان ورتو ويو آهي, سوم جيڪو چندر ديو جو ٻيو نالو آهي. سندس نالي پٺيان هن ڏينهن جو نالو پيو.
هندي ۾ پڻ ساڳي نسبت سومر کي سوموار چوندا آهن.
سنڌين ماڻهو سومر ۽ سومار نالو پڻ رکندا آهن.
’سومر‘ تان سومر خان، محمد سومر، سومار خان.


== لفظ سوم ==
ڳاٽا آريه لوڪ سوم نالي هڪ ٻوٽي جي رس پيئندا هئا، جا چنڊ جهڙي اڇي ۽ روشن هوندي هئي. اها نهايت گڻاڪاري هئي، تنهنڪري انهيءَ ٻوٽيءَ جي اُڀرائيندڙ ديوتا کي به ”سوم“ سڏيندا هئا. رگ ويد، جو سڄو نائون منڊل سوم جي ساراھ سان ڀريل آهي. جيئن سج جو روپ اگني آهي، تيئن سوم جو روپ چندرما (چنڊ) آهي، ۽ اهو به ”سوم“ سڏجي ٿو. ”سومر – سومار“ معنيٰ ”سوم يا چندرما (چنڊ) جو ڏينهن“ (مون-ڊي)  ويدن جي براهمڻن ۾ سوم (چنڊ) کي امرت جو نياڻ سڏيو اٿن. چنڊ جي سهائي پکَ ۾ ديوتائون اهو امرت پيئن  ٿا ته چنڊ جي ڪلا ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي ٿي، ۽ اونداهي پک ۾ پتر اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا وڃي گهٽبي. هي ڳالهيون پراڻن ۾ به لکيل آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1 }}}
&lt;/ref&gt;

== &lt;big&gt;انگريزي لفظ منڊي&lt;/big&gt; ==
&lt;big&gt;[[مون|مون (چنڊ)]] + ڊي = ڏينهن. اھڙي طرح منڊي Monday جي معني چنڊ جو ڏينهن. اھو لفظ جرمنڪ ديوتا ماني يا مونا جي نالي سان منسوب آھي.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;&lt;/big&gt;

== &lt;big&gt;گيلري&lt;/big&gt; ==
&lt;gallery&gt;
Full Moon Luc Viatour.jpg|چنڊ
Chandra, The Moon God; Folio from a Book of Dreams LACMA M.83.219.2 (2 of 3).jpg|سوم (چندر ديوتا)
The Wolves Pursuing Sol and Mani.jpg|مونا (جرمنيڪ ديو)
&lt;/gallery&gt;

==&lt;big&gt;حوالا&lt;/big&gt;==
{{حوالا}}


{{Template:هفتي جا ڏينهن}}
{{ڪچو}}
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن]]</text>
      <sha1>gyj3dll30z9jd0c4ezjb579q19tt3b3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398639</id>
      <parentid>398638</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T18:38:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2786" sha1="id4pxxpdnzzkc02snhhmog53fs9vmmo" xml:space="preserve">
'''سومر''' هفتي جو پهريون ڏينهن آهي. سومر [[آچر]] ۽ [[اڱارو|اڱاري]] جي وچ ۾ ايندو آهي.
هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت جي لفظ سوم مان ورتو ويو آهي, سوم جيڪو چندر ديو جو ٻيو نالو آهي. سندس نالي پٺيان هن ڏينهن جو نالو پيو.
هندي ۾ پڻ ساڳي نسبت سومر کي سوموار چوندا آهن.
سنڌين ماڻهو سومر ۽ سومار نالو پڻ رکندا آهن.
’سومر‘ تان سومر خان، محمد سومر، سومار خان.


== لفظ سوم ==
ڳاٽا آريه لوڪ سوم نالي هڪ ٻوٽي جي رس پيئندا هئا، جا چنڊ جهڙي اڇي ۽ روشن هوندي هئي. اها نهايت گڻاڪاري هئي، تنهنڪري انهيءَ ٻوٽيءَ جي اُڀرائيندڙ ديوتا کي به ”سوم“ سڏيندا هئا. رگ ويد، جو سڄو نائون منڊل سوم جي ساراھ سان ڀريل آهي. جيئن سج جو روپ اگني آهي، تيئن سوم جو روپ چندرما (چنڊ) آهي، ۽ اهو به ”سوم“ سڏجي ٿو. ”سومر – سومار“ معنيٰ ”سوم يا چندرما (چنڊ) جو ڏينهن“ (مون-ڊي)  ويدن جي براهمڻن ۾ سوم (چنڊ) کي امرت جو نياڻ سڏيو اٿن. چنڊ جي سهائي پکَ ۾ ديوتائون اهو امرت پيئن  ٿا ته چنڊ جي ڪلا ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي ٿي، ۽ اونداهي پک ۾ پتر اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا وڃي گهٽبي. هي ڳالهيون پراڻن ۾ به لکيل آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1 }}}
&lt;/ref&gt;

== انگريزي لفظ منڊي==
&lt;big&gt;[[مون|مون (چنڊ)]] + ڊي = ڏينهن. اھڙي طرح منڊي Monday جي معني چنڊ جو ڏينهن. اھو لفظ جرمنڪ ديوتا ماني يا مونا جي نالي سان منسوب آھي.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;&lt;/big&gt;

== &lt;big&gt;گيلري&lt;/big&gt; ==
&lt;gallery&gt;
Full Moon Luc Viatour.jpg|چنڊ
Chandra, The Moon God; Folio from a Book of Dreams LACMA M.83.219.2 (2 of 3).jpg|سوم (چندر ديوتا)
The Wolves Pursuing Sol and Mani.jpg|مونا (جرمنيڪ ديو)
&lt;/gallery&gt;

==&lt;big&gt;حوالا&lt;/big&gt;==
{{حوالا}}


{{Template:هفتي جا ڏينهن}}
{{ڪچو}}
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن]]</text>
      <sha1>id4pxxpdnzzkc02snhhmog53fs9vmmo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398640</id>
      <parentid>398639</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T18:38:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2775" sha1="g3ea18lorrvkp43pa87kg3qn82zn7x4" xml:space="preserve">
'''سومر''' هفتي جو پهريون ڏينهن آهي. سومر [[آچر]] ۽ [[اڱارو|اڱاري]] جي وچ ۾ ايندو آهي.
هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت جي لفظ سوم مان ورتو ويو آهي, سوم جيڪو چندر ديو جو ٻيو نالو آهي. سندس نالي پٺيان هن ڏينهن جو نالو پيو.
هندي ۾ پڻ ساڳي نسبت سومر کي سوموار چوندا آهن.
سنڌين ماڻهو سومر ۽ سومار نالو پڻ رکندا آهن.
’سومر‘ تان سومر خان، محمد سومر، سومار خان.


== لفظ سوم ==
ڳاٽا آريه لوڪ سوم نالي هڪ ٻوٽي جي رس پيئندا هئا، جا چنڊ جهڙي اڇي ۽ روشن هوندي هئي. اها نهايت گڻاڪاري هئي، تنهنڪري انهيءَ ٻوٽيءَ جي اُڀرائيندڙ ديوتا کي به ”سوم“ سڏيندا هئا. رگ ويد، جو سڄو نائون منڊل سوم جي ساراھ سان ڀريل آهي. جيئن سج جو روپ اگني آهي، تيئن سوم جو روپ چندرما (چنڊ) آهي، ۽ اهو به ”سوم“ سڏجي ٿو. ”سومر – سومار“ معنيٰ ”سوم يا چندرما (چنڊ) جو ڏينهن“ (مون-ڊي)  ويدن جي براهمڻن ۾ سوم (چنڊ) کي امرت جو نياڻ سڏيو اٿن. چنڊ جي سهائي پکَ ۾ ديوتائون اهو امرت پيئن  ٿا ته چنڊ جي ڪلا ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي ٿي، ۽ اونداهي پک ۾ پتر اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا وڃي گهٽبي. هي ڳالهيون پراڻن ۾ به لکيل آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1 }}}
&lt;/ref&gt;

== انگريزي لفظ منڊي==
&lt;big&gt;[[مون|مون (چنڊ)]] + ڊي = ڏينهن. اھڙي طرح منڊي Monday جي معني چنڊ جو ڏينهن. اھو لفظ جرمنڪ ديوتا ماني يا مونا جي نالي سان منسوب آھي.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;&lt;/big&gt;

== گيلري ==
&lt;gallery&gt;
Full Moon Luc Viatour.jpg|چنڊ
Chandra, The Moon God; Folio from a Book of Dreams LACMA M.83.219.2 (2 of 3).jpg|سوم (چندر ديوتا)
The Wolves Pursuing Sol and Mani.jpg|مونا (جرمنيڪ ديو)
&lt;/gallery&gt;

==&lt;big&gt;حوالا&lt;/big&gt;==
{{حوالا}}


{{Template:هفتي جا ڏينهن}}
{{ڪچو}}
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن]]</text>
      <sha1>g3ea18lorrvkp43pa87kg3qn82zn7x4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398641</id>
      <parentid>398640</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T18:40:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3041" sha1="qbsx7xl83a56qb2c3eqy8jthvrb2imx" xml:space="preserve">[[File:Galileo moon phases.jpg|right|thumb|[[گليليو گليلي]] پاران 1616ع ۾ [[چنڊ]] ۽ ان جي مرحلن بابت ٺاهيل خاڪا. ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر (Monday) جو نالو چنڊ جي نالي تان رکيل آهي.]]
'''سومر''' هفتي جو پهريون ڏينهن آهي. سومر [[آچر]] ۽ [[اڱارو|اڱاري]] جي وچ ۾ ايندو آهي.
هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت جي لفظ سوم مان ورتو ويو آهي, سوم جيڪو چندر ديو جو ٻيو نالو آهي. سندس نالي پٺيان هن ڏينهن جو نالو پيو.
هندي ۾ پڻ ساڳي نسبت سومر کي سوموار چوندا آهن.
سنڌين ماڻهو سومر ۽ سومار نالو پڻ رکندا آهن.
’سومر‘ تان سومر خان، محمد سومر، سومار خان.

== لفظ سوم ==
ڳاٽا آريه لوڪ سوم نالي هڪ ٻوٽي جي رس پيئندا هئا، جا چنڊ جهڙي اڇي ۽ روشن هوندي هئي. اها نهايت گڻاڪاري هئي، تنهنڪري انهيءَ ٻوٽيءَ جي اُڀرائيندڙ ديوتا کي به ”سوم“ سڏيندا هئا. رگ ويد، جو سڄو نائون منڊل سوم جي ساراھ سان ڀريل آهي. جيئن سج جو روپ اگني آهي، تيئن سوم جو روپ چندرما (چنڊ) آهي، ۽ اهو به ”سوم“ سڏجي ٿو. ”سومر – سومار“ معنيٰ ”سوم يا چندرما (چنڊ) جو ڏينهن“ (مون-ڊي)  ويدن جي براهمڻن ۾ سوم (چنڊ) کي امرت جو نياڻ سڏيو اٿن. چنڊ جي سهائي پکَ ۾ ديوتائون اهو امرت پيئن  ٿا ته چنڊ جي ڪلا ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي ٿي، ۽ اونداهي پک ۾ پتر اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا وڃي گهٽبي. هي ڳالهيون پراڻن ۾ به لکيل آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1 }}}
&lt;/ref&gt;

== انگريزي لفظ منڊي==
&lt;big&gt;[[مون|مون (چنڊ)]] + ڊي = ڏينهن. اھڙي طرح منڊي Monday جي معني چنڊ جو ڏينهن. اھو لفظ جرمنڪ ديوتا ماني يا مونا جي نالي سان منسوب آھي.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;&lt;/big&gt;

== گيلري ==
&lt;gallery&gt;
Full Moon Luc Viatour.jpg|چنڊ
Chandra, The Moon God; Folio from a Book of Dreams LACMA M.83.219.2 (2 of 3).jpg|سوم (چندر ديوتا)
The Wolves Pursuing Sol and Mani.jpg|مونا (جرمنيڪ ديو)
&lt;/gallery&gt;

==&lt;big&gt;حوالا&lt;/big&gt;==
{{حوالا}}


{{Template:هفتي جا ڏينهن}}
{{ڪچو}}
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن]]</text>
      <sha1>qbsx7xl83a56qb2c3eqy8jthvrb2imx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398642</id>
      <parentid>398641</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T18:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3463" sha1="klvp45y2tou86xz1tls0irez0eksdw1" xml:space="preserve">[[File:Galileo moon phases.jpg|right|thumb|[[گليليو گليلي]] پاران 1616ع ۾ [[چنڊ]] ۽ ان جي مرحلن بابت ٺاهيل خاڪا. ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر (Monday) جو نالو چنڊ جي نالي تان رکيل آهي.]]
'''سومر''' هفتي جو پهريون ڏينهن آهي. سومر [[آچر]] ۽ [[اڱارو|اڱاري]] جي وچ ۾ ايندو آهي.
هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت جي لفظ سوم مان ورتو ويو آهي, سوم جيڪو چندر ديو جو ٻيو نالو آهي. سندس نالي پٺيان هن ڏينهن جو نالو پيو.
هندي ۾ پڻ ساڳي نسبت سومر کي سوموار چوندا آهن.
سنڌين ماڻهو سومر ۽ سومار نالو پڻ رکندا آهن.
’سومر‘ تان سومر خان، محمد سومر، سومار خان.

[[بين الاقوامي معياري تنظيم]] جي [[آء ايس او 8601]] معيار موجب، سومر [[هفتو|هفتي]] جو پهريون ڏينهن آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules |url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en |access-date=2024-05-14 |website=www.iso.org}}&lt;/ref&gt;

== لفظ سوم ==
ڳاٽا آريه لوڪ سوم نالي هڪ ٻوٽي جي رس پيئندا هئا، جا چنڊ جهڙي اڇي ۽ روشن هوندي هئي. اها نهايت گڻاڪاري هئي، تنهنڪري انهيءَ ٻوٽيءَ جي اُڀرائيندڙ ديوتا کي به ”سوم“ سڏيندا هئا. رگ ويد، جو سڄو نائون منڊل سوم جي ساراھ سان ڀريل آهي. جيئن سج جو روپ اگني آهي، تيئن سوم جو روپ چندرما (چنڊ) آهي، ۽ اهو به ”سوم“ سڏجي ٿو. ”سومر – سومار“ معنيٰ ”سوم يا چندرما (چنڊ) جو ڏينهن“ (مون-ڊي)  ويدن جي براهمڻن ۾ سوم (چنڊ) کي امرت جو نياڻ سڏيو اٿن. چنڊ جي سهائي پکَ ۾ ديوتائون اهو امرت پيئن  ٿا ته چنڊ جي ڪلا ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي ٿي، ۽ اونداهي پک ۾ پتر اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا وڃي گهٽبي. هي ڳالهيون پراڻن ۾ به لکيل آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1 }}}
&lt;/ref&gt;

== انگريزي لفظ منڊي==
&lt;big&gt;[[مون|مون (چنڊ)]] + ڊي = ڏينهن. اھڙي طرح منڊي Monday جي معني چنڊ جو ڏينهن. اھو لفظ جرمنڪ ديوتا ماني يا مونا جي نالي سان منسوب آھي.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;&lt;/big&gt;

== گيلري ==
&lt;gallery&gt;
Full Moon Luc Viatour.jpg|چنڊ
Chandra, The Moon God; Folio from a Book of Dreams LACMA M.83.219.2 (2 of 3).jpg|سوم (چندر ديوتا)
The Wolves Pursuing Sol and Mani.jpg|مونا (جرمنيڪ ديو)
&lt;/gallery&gt;

==&lt;big&gt;حوالا&lt;/big&gt;==
{{حوالا}}


{{Template:هفتي جا ڏينهن}}
{{ڪچو}}
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن]]</text>
      <sha1>klvp45y2tou86xz1tls0irez0eksdw1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398643</id>
      <parentid>398642</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T18:46:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6188" sha1="fjhj7r0pb1rb5t3j2lmu2cbtsw6y88d" xml:space="preserve">[[File:Galileo moon phases.jpg|right|thumb|[[گليليو گليلي]] پاران 1616ع ۾ [[چنڊ]] ۽ ان جي مرحلن بابت ٺاهيل خاڪا. ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر (Monday) جو نالو چنڊ جي نالي تان رکيل آهي.]]
'''سومر''' هفتي جو پهريون ڏينهن آهي. سومر [[آچر]] ۽ [[اڱارو|اڱاري]] جي وچ ۾ ايندو آهي.
هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت جي لفظ سوم مان ورتو ويو آهي, سوم جيڪو چندر ديو جو ٻيو نالو آهي. سندس نالي پٺيان هن ڏينهن جو نالو پيو.
هندي ۾ پڻ ساڳي نسبت سومر کي سوموار چوندا آهن.
سنڌين ماڻهو سومر ۽ سومار نالو پڻ رکندا آهن.
’سومر‘ تان سومر خان، محمد سومر، سومار خان.

[[بين الاقوامي معياري تنظيم]] جي [[آء ايس او 8601]] معيار موجب، سومر [[هفتو|هفتي]] جو پهريون ڏينهن آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules |url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en |access-date=2024-05-14 |website=www.iso.org}}&lt;/ref&gt;

== لفظ سوم ==
ڳاٽا آريه لوڪ سوم نالي هڪ ٻوٽي جي رس پيئندا هئا، جا چنڊ جهڙي اڇي ۽ روشن هوندي هئي. اها نهايت گڻاڪاري هئي، تنهنڪري انهيءَ ٻوٽيءَ جي اُڀرائيندڙ ديوتا کي به ”سوم“ سڏيندا هئا. رگ ويد، جو سڄو نائون منڊل سوم جي ساراھ سان ڀريل آهي. جيئن سج جو روپ اگني آهي، تيئن سوم جو روپ چندرما (چنڊ) آهي، ۽ اهو به ”سوم“ سڏجي ٿو. ”سومر – سومار“ معنيٰ ”سوم يا چندرما (چنڊ) جو ڏينهن“ (مون-ڊي)  ويدن جي براهمڻن ۾ سوم (چنڊ) کي امرت جو نياڻ سڏيو اٿن. چنڊ جي سهائي پکَ ۾ ديوتائون اهو امرت پيئن  ٿا ته چنڊ جي ڪلا ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي ٿي، ۽ اونداهي پک ۾ پتر اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا وڃي گهٽبي. هي ڳالهيون پراڻن ۾ به لکيل آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1 }}}
&lt;/ref&gt;

== انگريزي لفظ منڊي==
[[مون|مون (چنڊ)]] + ڊي = ڏينهن. اھڙي طرح منڊي Monday جي معني چنڊ جو ڏينهن. اھو لفظ جرمنڪ ديوتا ماني يا مونا جي نالي سان منسوب آھي.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;

== هفتي ۾ ترتيب ==

تاريخي طور تي [[يوناني-رومي]] هفتي جي شروعات [[آچر]] (''dies solis'' يا سج جو ڏينهن) سان ٿيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[سومر]] (''dies lunae'' چنڊ جو ڏينھن) هفتي جو ٻيو ڏينهن هوندو هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[عبادتي سال|عبادتي ڪئلينڊر]] ۾ اڄ به سومر کي ''feria secunda'' (ٻيو ڏينهن) سڏڻ جي روايت موجود آهي. [[ڪوئڪر]] ('''مذهبي سوسائٽي آف فرينڊز''') پڻ روايتي طور سومر کي &quot;ٻيو ڏينهن&quot; (Second Day) چوندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://iymc.org/calendarnames.html |title=Guide to Quaker Calendar Names |publisher=Iowa Yearly Meeting (Conservative) Religious Society of Friends (Quakers) |access-date=30 March 2017 |quote=ويهين صديءَ دوران ڪيترن ئي ڪوئڪرن (فرينڊز) عام ڏينهن جي نالن جو استعمال قبول ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال هو ته انهن نالن سان لاڳاپيل مشرڪاڻو (بت پرستانه) مفهوم هاڻي وسري چڪو آهي. تنهن هوندي به، انگن وارا نالا اڄ به ڪيترن ئي دستاويزن ۽ وڌيڪ رسمي موقعن تي استعمال ڪيا وڃن ٿا..&quot;}}&lt;/ref&gt;

[[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]] ٻولي ۽ [[يوناني مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] پڻ هن مذهبي روايت کي برقرار رکيو آهي (پورچوگالي: ''segunda-feira''، يوناني: ''Δευτέρα''، ''deutéra''، معنيٰ &quot;ٻيو&quot;). [[ويتنامي ٻولي]]، جنهن جي [[ويتنامي الفابيٽ|لاطيني بنياد واري رسم الخط]] کي اصل ۾ پورچوگالي [[يسوعي]] مبلغن تيار ڪيو هو، پڻ اها روايت اختيار ڪئي، تنهنڪري ويتنامي ۾ سومر کي ''thứ Hai'' (ٻيو ڏينهن) چيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح، [[جديد عبراني]] ۾ سومر جو نالو ''يوم شيني'' (יום שני) آهي، جنهن جي معنيٰ پڻ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي.
جڏهن⁠تہ [[اتر آمريڪا]] ۾ آچر کي هفتي جو پهريون ڏينهن سمجهيو ويندو آهي، تڏهن [[بين الاقوامي معياري تنظيم]] پنهنجي [[آء ايس او 8601]] معيار ۾ سومر کي هفتي جو پهريون ڏينهن قرار ڏئي ٿي. [[چيني ٻولي]] ۾ سومر کي ''xīngqīyī'' (星期一) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;هفتي جو پهريون ڏينهن&quot; آهي.

== گيلري ==
&lt;gallery&gt;
Full Moon Luc Viatour.jpg|چنڊ
Chandra, The Moon God; Folio from a Book of Dreams LACMA M.83.219.2 (2 of 3).jpg|سوم (چندر ديوتا)
The Wolves Pursuing Sol and Mani.jpg|مونا (جرمنيڪ ديو)
&lt;/gallery&gt;

==&lt;big&gt;حوالا&lt;/big&gt;==
{{حوالا}}


{{Template:هفتي جا ڏينهن}}
{{ڪچو}}
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن]]</text>
      <sha1>fjhj7r0pb1rb5t3j2lmu2cbtsw6y88d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398644</id>
      <parentid>398643</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T18:47:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6179" sha1="6eoa23fmstxm9lw4yyxuuuz42xu9dys" xml:space="preserve">[[File:Galileo moon phases.jpg|right|thumb|[[گليليو گليلي]] پاران 1616ع ۾ [[چنڊ]] ۽ ان جي مرحلن بابت ٺاهيل خاڪا. ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر (Monday) جو نالو چنڊ جي نالي تان رکيل آهي.]]
'''سومر''' هفتي جو پهريون ڏينهن آهي. سومر [[آچر]] ۽ [[اڱارو|اڱاري]] جي وچ ۾ ايندو آهي.
هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت جي لفظ سوم مان ورتو ويو آهي, سوم جيڪو چندر ديو جو ٻيو نالو آهي. سندس نالي پٺيان هن ڏينهن جو نالو پيو.
هندي ۾ پڻ ساڳي نسبت سومر کي سوموار چوندا آهن.
سنڌين ماڻهو سومر ۽ سومار نالو پڻ رکندا آهن.
’سومر‘ تان سومر خان، محمد سومر، سومار خان.

[[بين الاقوامي معياري تنظيم]] جي [[آء ايس او 8601]] معيار موجب، سومر [[هفتو|هفتي]] جو پهريون ڏينهن آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules |url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en |access-date=2024-05-14 |website=www.iso.org}}&lt;/ref&gt;

== لفظ سوم ==
ڳاٽا آريه لوڪ سوم نالي هڪ ٻوٽي جي رس پيئندا هئا، جا چنڊ جهڙي اڇي ۽ روشن هوندي هئي. اها نهايت گڻاڪاري هئي، تنهنڪري انهيءَ ٻوٽيءَ جي اُڀرائيندڙ ديوتا کي به ”سوم“ سڏيندا هئا. رگ ويد، جو سڄو نائون منڊل سوم جي ساراھ سان ڀريل آهي. جيئن سج جو روپ اگني آهي، تيئن سوم جو روپ چندرما (چنڊ) آهي، ۽ اهو به ”سوم“ سڏجي ٿو. ”سومر – سومار“ معنيٰ ”سوم يا چندرما (چنڊ) جو ڏينهن“ (مون-ڊي)  ويدن جي براهمڻن ۾ سوم (چنڊ) کي امرت جو نياڻ سڏيو اٿن. چنڊ جي سهائي پکَ ۾ ديوتائون اهو امرت پيئن  ٿا ته چنڊ جي ڪلا ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي ٿي، ۽ اونداهي پک ۾ پتر اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا وڃي گهٽبي. هي ڳالهيون پراڻن ۾ به لکيل آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1 }}}
&lt;/ref&gt;

== انگريزي لفظ منڊي==
[[مون|مون (چنڊ)]] + ڊي = ڏينهن. اھڙي طرح منڊي Monday جي معني چنڊ جو ڏينهن. اھو لفظ جرمنڪ ديوتا ماني يا مونا جي نالي سان منسوب آھي.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;

== هفتي ۾ ترتيب ==

تاريخي طور تي [[يوناني-رومي]] هفتي جي شروعات [[آچر]] (''dies solis'' يا سج جو ڏينهن) سان ٿيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[سومر]] (''dies lunae'' چنڊ جو ڏينھن) هفتي جو ٻيو ڏينهن هوندو هو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[عبادتي سال|عبادتي ڪئلينڊر]] ۾ اڄ به سومر کي ''feria secunda'' (ٻيو ڏينهن) سڏڻ جي روايت موجود آهي. [[ڪوئڪر]] ('''مذهبي سوسائٽي آف فرينڊز''') پڻ روايتي طور سومر کي &quot;ٻيو ڏينهن&quot; (Second Day) چوندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://iymc.org/calendarnames.html |title=Guide to Quaker Calendar Names |publisher=Iowa Yearly Meeting (Conservative) Religious Society of Friends (Quakers) |access-date=30 March 2017 |quote=ويهين صديءَ دوران ڪيترن ئي ڪوئڪرن (فرينڊز) عام ڏينهن جي نالن جو استعمال قبول ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال هو ته انهن نالن سان لاڳاپيل مشرڪاڻو (بت پرستانه) مفهوم هاڻي وسري چڪو آهي. تنهن هوندي به، انگن وارا نالا اڄ به ڪيترن ئي دستاويزن ۽ وڌيڪ رسمي موقعن تي استعمال ڪيا وڃن ٿا..&quot;}}&lt;/ref&gt;

[[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]] ٻولي ۽ [[يوناني مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] پڻ هن مذهبي روايت کي برقرار رکيو آهي (پورچوگالي: ''segunda-feira''، يوناني: ''Δευτέρα''، ''deutéra''، معنيٰ &quot;ٻيو&quot;). [[ويتنامي ٻولي]]، جنهن جي [[ويتنامي الفابيٽ|لاطيني بنياد واري رسم الخط]] کي اصل ۾ پورچوگالي [[يسوعي]] مبلغن تيار ڪيو هو، پڻ اها روايت اختيار ڪئي، تنهنڪري ويتنامي ۾ سومر کي ''thứ Hai'' (ٻيو ڏينهن) چيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح، [[جديد عبراني]] ۾ سومر جو نالو ''يوم شيني'' (יום שני) آهي، جنهن جي معنيٰ پڻ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي.
جڏهن⁠تہ [[اتر آمريڪا]] ۾ آچر کي هفتي جو پهريون ڏينهن سمجهيو ويندو آهي، تڏهن [[بين الاقوامي معياري تنظيم]] پنهنجي [[آء ايس او 8601]] معيار ۾ سومر کي هفتي جو پهريون ڏينهن قرار ڏئي ٿي. [[چيني ٻولي]] ۾ سومر کي ''xīngqīyī'' (星期一) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;هفتي جو پهريون ڏينهن&quot; آهي.

== گيلري ==
&lt;gallery&gt;
Full Moon Luc Viatour.jpg|چنڊ
Chandra, The Moon God; Folio from a Book of Dreams LACMA M.83.219.2 (2 of 3).jpg|سوم (چندر ديوتا)
The Wolves Pursuing Sol and Mani.jpg|مونا (جرمنيڪ ديو)
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}


{{سانچو:هفتي جا ڏينهن}}
{{ڪچو}}
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن]]</text>
      <sha1>6eoa23fmstxm9lw4yyxuuuz42xu9dys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398645</id>
      <parentid>398644</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T18:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6162" sha1="03cqmpk1tpk1bllgyp72yn7x1gbx342" xml:space="preserve">[[File:Galileo moon phases.jpg|right|thumb|[[گليليو گليلي]] پاران 1616ع ۾ [[چنڊ]] ۽ ان جي مرحلن بابت ٺاهيل خاڪا. ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر (Monday) جو نالو چنڊ جي نالي تان رکيل آهي.]]
'''سومر''' هفتي جو پهريون ڏينهن آهي. سومر [[آچر]] ۽ [[اڱارو|اڱاري]] جي وچ ۾ ايندو آهي.
هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت جي لفظ سوم مان ورتو ويو آهي, سوم جيڪو چندر ديو جو ٻيو نالو آهي. سندس نالي پٺيان هن ڏينهن جو نالو پيو.
هندي ۾ پڻ ساڳي نسبت سومر کي سوموار چوندا آهن.
سنڌين ماڻهو سومر ۽ سومار نالو پڻ رکندا آهن.
’سومر‘ تان سومر خان، محمد سومر، سومار خان.

[[بين الاقوامي معياري تنظيم]] جي [[آء ايس او 8601]] معيار موجب، سومر [[هفتو|هفتي]] جو پهريون ڏينهن آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules |url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en |access-date=2024-05-14 |website=www.iso.org}}&lt;/ref&gt;

== لفظ سوم ==
ڳاٽا آريه لوڪ سوم نالي هڪ ٻوٽي جي رس پيئندا هئا، جا چنڊ جهڙي اڇي ۽ روشن هوندي هئي. اها نهايت گڻاڪاري هئي، تنهنڪري انهيءَ ٻوٽيءَ جي اُڀرائيندڙ ديوتا کي به ”سوم“ سڏيندا هئا. رگ ويد، جو سڄو نائون منڊل سوم جي ساراھ سان ڀريل آهي. جيئن سج جو روپ اگني آهي، تيئن سوم جو روپ چندرما (چنڊ) آهي، ۽ اهو به ”سوم“ سڏجي ٿو. ”سومر – سومار“ معنيٰ ”سوم يا چندرما (چنڊ) جو ڏينهن“ (مون-ڊي)  ويدن جي براهمڻن ۾ سوم (چنڊ) کي امرت جو نياڻ سڏيو اٿن. چنڊ جي سهائي پکَ ۾ ديوتائون اهو امرت پيئن  ٿا ته چنڊ جي ڪلا ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي ٿي، ۽ اونداهي پک ۾ پتر اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا وڃي گهٽبي. هي ڳالهيون پراڻن ۾ به لکيل آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1 }}}
&lt;/ref&gt;

== انگريزي لفظ منڊي==
[[مون|مون (چنڊ)]] + ڊي = ڏينهن. اھڙي طرح منڊي Monday جي معني چنڊ جو ڏينهن. اھو لفظ جرمنڪ ديوتا ماني يا مونا جي نالي سان منسوب آھي.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;

== هفتي ۾ ترتيب ==

تاريخي طور تي [[يوناني-رومي]] هفتي جي شروعات [[آچر]] (''dies solis'' يا سج جو ڏينهن) سان ٿيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[سومر]] (''dies lunae'' چنڊ جو ڏينھن) هفتي جو ٻيو ڏينهن هوندو هو. [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[عبادتي سال|عبادتي ڪئلينڊر]] ۾ اڄ به سومر کي ''feria secunda'' (ٻيو ڏينهن) سڏڻ جي روايت موجود آهي. [[ڪوئڪر]] ('''مذهبي سوسائٽي آف فرينڊز''') پڻ روايتي طور سومر کي &quot;ٻيو ڏينهن&quot; (Second Day) چوندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://iymc.org/calendarnames.html |title=Guide to Quaker Calendar Names |publisher=Iowa Yearly Meeting (Conservative) Religious Society of Friends (Quakers) |access-date=30 March 2017 |quote=ويهين صديءَ دوران ڪيترن ئي ڪوئڪرن (فرينڊز) عام ڏينهن جي نالن جو استعمال قبول ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال هو ته انهن نالن سان لاڳاپيل مشرڪاڻو (بت پرستانه) مفهوم هاڻي وسري چڪو آهي. تنهن هوندي به، انگن وارا نالا اڄ به ڪيترن ئي دستاويزن ۽ وڌيڪ رسمي موقعن تي استعمال ڪيا وڃن ٿا..&quot;}}&lt;/ref&gt;

[[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]] ٻولي ۽ [[يوناني مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] پڻ هن مذهبي روايت کي برقرار رکيو آهي (پورچوگالي: ''segunda-feira''، يوناني: ''Δευτέρα''، ''deutéra''، معنيٰ &quot;ٻيو&quot;). [[ويتنامي ٻولي]]، جنهن جي [[ويتنامي الفابيٽ|لاطيني بنياد واري رسم الخط]] کي اصل ۾ پورچوگالي [[يسوعي]] مبلغن تيار ڪيو هو، پڻ اها روايت اختيار ڪئي، تنهنڪري ويتنامي ۾ سومر کي ''thứ Hai'' (ٻيو ڏينهن) چيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح، [[جديد عبراني]] ۾ سومر جو نالو ''يوم شيني'' (יום שני) آهي، جنهن جي معنيٰ پڻ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي.
جڏهن⁠تہ [[اتر آمريڪا]] ۾ آچر کي هفتي جو پهريون ڏينهن سمجهيو ويندو آهي، تڏهن [[بين الاقوامي معياري تنظيم]] پنهنجي [[آء ايس او 8601]] معيار ۾ سومر کي هفتي جو پهريون ڏينهن قرار ڏئي ٿي. [[چيني ٻولي]] ۾ سومر کي ''xīngqīyī'' (星期一) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;هفتي جو پهريون ڏينهن&quot; آهي.

== گيلري ==
&lt;gallery&gt;
Full Moon Luc Viatour.jpg|چنڊ
Chandra, The Moon God; Folio from a Book of Dreams LACMA M.83.219.2 (2 of 3).jpg|سوم (چندر ديوتا)
The Wolves Pursuing Sol and Mani.jpg|مونا (جرمنيڪ ديو)
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}


{{سانچو:هفتي جا ڏينهن}}
{{ڪچو}}
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن]]</text>
      <sha1>03cqmpk1tpk1bllgyp72yn7x1gbx342</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398646</id>
      <parentid>398645</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T18:52:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14234" sha1="ji3vbkqh2gyzvbc248q6c2khn2c4r3r" xml:space="preserve">[[File:Galileo moon phases.jpg|right|thumb|[[گليليو گليلي]] پاران 1616ع ۾ [[چنڊ]] ۽ ان جي مرحلن بابت ٺاهيل خاڪا. ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر (Monday) جو نالو چنڊ جي نالي تان رکيل آهي.]]
'''سومر''' هفتي جو پهريون ڏينهن آهي. سومر [[آچر]] ۽ [[اڱارو|اڱاري]] جي وچ ۾ ايندو آهي.
هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت جي لفظ سوم مان ورتو ويو آهي, سوم جيڪو چندر ديو جو ٻيو نالو آهي. سندس نالي پٺيان هن ڏينهن جو نالو پيو.
هندي ۾ پڻ ساڳي نسبت سومر کي سوموار چوندا آهن.
سنڌين ماڻهو سومر ۽ سومار نالو پڻ رکندا آهن.
’سومر‘ تان سومر خان، محمد سومر، سومار خان.

[[بين الاقوامي معياري تنظيم]] جي [[آء ايس او 8601]] معيار موجب، سومر [[هفتو|هفتي]] جو پهريون ڏينهن آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules |url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en |access-date=2024-05-14 |website=www.iso.org}}&lt;/ref&gt;

== لفظ سوم ==
ڳاٽا آريه لوڪ سوم نالي هڪ ٻوٽي جي رس پيئندا هئا، جا چنڊ جهڙي اڇي ۽ روشن هوندي هئي. اها نهايت گڻاڪاري هئي، تنهنڪري انهيءَ ٻوٽيءَ جي اُڀرائيندڙ ديوتا کي به ”سوم“ سڏيندا هئا. رگ ويد، جو سڄو نائون منڊل سوم جي ساراھ سان ڀريل آهي. جيئن سج جو روپ اگني آهي، تيئن سوم جو روپ چندرما (چنڊ) آهي، ۽ اهو به ”سوم“ سڏجي ٿو. ”سومر – سومار“ معنيٰ ”سوم يا چندرما (چنڊ) جو ڏينهن“ (مون-ڊي)  ويدن جي براهمڻن ۾ سوم (چنڊ) کي امرت جو نياڻ سڏيو اٿن. چنڊ جي سهائي پکَ ۾ ديوتائون اهو امرت پيئن  ٿا ته چنڊ جي ڪلا ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي ٿي، ۽ اونداهي پک ۾ پتر اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا وڃي گهٽبي. هي ڳالهيون پراڻن ۾ به لکيل آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1 }}}
&lt;/ref&gt;

== انگريزي لفظ منڊي==
[[مون|مون (چنڊ)]] + ڊي = ڏينهن. اھڙي طرح منڊي Monday جي معني چنڊ جو ڏينهن. اھو لفظ جرمنڪ ديوتا ماني يا مونا جي نالي سان منسوب آھي.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;

== هفتي ۾ ترتيب ==

تاريخي طور تي [[يوناني-رومي]] هفتي جي شروعات [[آچر]] (''dies solis'' يا سج جو ڏينهن) سان ٿيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[سومر]] (''dies lunae'' چنڊ جو ڏينھن) هفتي جو ٻيو ڏينهن هوندو هو. [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[عبادتي سال|عبادتي ڪئلينڊر]] ۾ اڄ به سومر کي ''feria secunda'' (ٻيو ڏينهن) سڏڻ جي روايت موجود آهي. [[ڪوئڪر]] ('''مذهبي سوسائٽي آف فرينڊز''') پڻ روايتي طور سومر کي &quot;ٻيو ڏينهن&quot; (Second Day) چوندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://iymc.org/calendarnames.html |title=Guide to Quaker Calendar Names |publisher=Iowa Yearly Meeting (Conservative) Religious Society of Friends (Quakers) |access-date=30 March 2017 |quote=ويهين صديءَ دوران ڪيترن ئي ڪوئڪرن (فرينڊز) عام ڏينهن جي نالن جو استعمال قبول ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال هو ته انهن نالن سان لاڳاپيل مشرڪاڻو (بت پرستانه) مفهوم هاڻي وسري چڪو آهي. تنهن هوندي به، انگن وارا نالا اڄ به ڪيترن ئي دستاويزن ۽ وڌيڪ رسمي موقعن تي استعمال ڪيا وڃن ٿا..&quot;}}&lt;/ref&gt;

[[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]] ٻولي ۽ [[يوناني مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] پڻ هن مذهبي روايت کي برقرار رکيو آهي (پورچوگالي: ''segunda-feira''، يوناني: ''Δευτέρα''، ''deutéra''، معنيٰ &quot;ٻيو&quot;). [[ويتنامي ٻولي]]، جنهن جي [[ويتنامي الفابيٽ|لاطيني بنياد واري رسم الخط]] کي اصل ۾ پورچوگالي [[يسوعي]] مبلغن تيار ڪيو هو، پڻ اها روايت اختيار ڪئي، تنهنڪري ويتنامي ۾ سومر کي ''thứ Hai'' (ٻيو ڏينهن) چيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح، [[جديد عبراني]] ۾ سومر جو نالو ''يوم شيني'' (יום שני) آهي، جنهن جي معنيٰ پڻ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي.
جڏهن⁠تہ [[اتر آمريڪا]] ۾ آچر کي هفتي جو پهريون ڏينهن سمجهيو ويندو آهي، تڏهن [[بين الاقوامي معياري تنظيم]] پنهنجي [[آء ايس او 8601]] معيار ۾ سومر کي هفتي جو پهريون ڏينهن قرار ڏئي ٿي. [[چيني ٻولي]] ۾ سومر کي ''xīngqīyī'' (星期一) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;هفتي جو پهريون ڏينهن&quot; آهي.

== مذهبي رسومات ==

=== عيسائيت ===
[[اوائلي عيسائيت|اوائلي عيسائي]] متن '''[[ديداخي]]''' (''Didache'') مؤمنن کي سومر تي روزو رکڻ کان منع ڪيو، جيئن [[يهوديت اختيار ڪندڙ]] (جيوڊائيزرس) جي پيروي کان بچي سگهجي (هيٺ [[#يهوديت|يهوديت]] ڏسو)، ۽ ان جي بدران اربع تي روزو رکڻ جي سفارش ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Didache 8 |url=https://www.bc.edu/content/dam/files/research_sites/cjl/sites/partners/cbaa_seminar/didache.htm}}&lt;/ref&gt;
[[ايسٽر]] کان ايندڙ ڏينهن، يعني '''[[ايسٽر سومر]]'''، سومر تي ملهايو ويندو آهي، جيڪو [[ايسٽر آچر]] کان پوءِ ۽ [[ايسٽر جو موسم|ايسٽر جي موسم]] جو ٻيون ڏينهن هوندو آهي. ڪيترن ئي [[عيسائيت|عيسائي]] ملڪن ۾ ايسٽر سومر سرڪاري موڪل هوندي آهي. [[مغربي عيسائيت]] ۾ اهو [[ايسٽر جي اٺ ڏينهن واري جشن]] (آڪٽيو آف ايسٽر) جو ٻيون ڏينهن آهي، جڏهن⁠تہ [[مشرقي عيسائيت]] ۾ اهو [[روشن هفتو]] جو ٻيون ڏينهن هوندو آهي.
[[مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] ۾ سومر جا ڏينهن [[ملائڪ]]ن جي يادگيري لاءِ مخصوص هوندا آهن. [[اوڪٽوئيخوس]] (''Octoechos'') ۾ هن موضوع بابت [[حمد|حمديه]] شامل آهن، جيڪي اٺ هفتن جي چڪر موجب ترتيب ڏنل آهن ۽ سڄي سال دوران هر سومر تي ڳايا ويندا آهن. سومر جي [[الهي عبادت]] جي پڄاڻيءَ تي دعا هنن لفظن سان شروع ٿيندي آهي: «اسان جو سچو خدا مسيح، پنهنجي پاڪ والده [[مريم]]، آسمان جي عزت وارن بي جسم قوتن (يعني ملائڪن) جي شفاعت وسيلي...»

ڪيترن ئي مشرقي [[خانقاهه|خانقاهن]] ۾ سومر کي [[مشرقي آرتھوڊوڪس روزو]] جو ڏينهن ملهايو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ سومر ملائڪن سان منسوب آهي ۽ [[راهب]] ملائڪن جهڙي زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، تنهنڪري اهي ان ڏينهن گوشت، مرغي، کير جون شيون، مڇي، شراب ۽ تيل کان پرهيز ڪندا آهن. جيڪڏهن سومر تي ڪو وڏو [[عيد|عيد جو ڏينهن]] اچي وڃي ته ان جي اهميت موجب مڇي، شراب يا تيل جي اجازت ڏني وڃي ٿي.
[[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] جا ميمبر هر هفتي هڪ شام '''[[فيملي هوم ايوننگ]]''' (Family Home Evening، FHE) يا ''خانداني رات'' جي نالي سان گڏ گذاريندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dollahite |first1=David |last2=Marks |first2=Loren |title=Mormons' Weekly Family Ritual Is an Antidote to Fast-Paced Living |url=https://www.theatlantic.com/family/archive/2018/03/mormon-family-home-evening/556658/ |journal=[[The Atlantic]] |date=29 March 2018 }}&lt;/ref&gt; اها شام عام طور سومر هوندي آهي، جنهن دوران خاندان گڏجي ديني تعليم، دعا ۽ ٻين خانداني سرگرمين ۾ حصو وٺندا آهن.

=== هندومت ===
[[هندومت]] ۾ سومر جو تعلق چنڊ جي [[هندو ديوتا]] [[چندر]] (سوم) سان آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر کي ''سوموار'' (''سوموارا'' يا ''سوموارم'') چيو ويندو آهي. جيڪي هندو سومر تي روزو رکن ٿا، اهي اهو [[شيو]] جي عقيدت ۾ رکن ٿا. ڪي هندو '''سولهہ سوموار ورت''' (''Solah Somvar Vrat'') به ڪندا آهن، جيڪو لڳاتار سورهن سومرن جو روزو هوندو آهي، جنهن جو مقصد شادي ۽ مناسب جيون ساٿي حاصل ڪرڻ جي دعا هوندي آهي. هندو مهيني [[شراون]] دوران سومر تي روزو رکڻ به نهايت ڀلارو سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي مهينو شيو ۽ سندس گهرواري [[پاروتي]] لاءِ وقف هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/somvar-vrat-monday-fast | title=Somvar Vrat }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/shravan-somvar-vrat-monday-fast | title=Shravan Somvar Vrat }}&lt;/ref&gt;

=== اسلام ===
[[اسلام]] ۾ سومر انهن ڏينهن مان هڪ آهي، جن تي مسلمانن کي [[اسلام ۾ روزو#نفلي روزا|نفلي روزو]] رکڻ جي ترغيب ڏني وئي آهي؛ ٻيو ڏينهن خميس آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fasting Six Days of Shawwal on Mondays and Thursdays - Islam Question &amp; Answer |url=https://islamqa.info/en/answers/106468/fasting-six-days-of-shawwal-on-mondays-and-thursdays |access-date=2023-01-11 |website=islamqa.info |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي [[حديث]]ن ۾ بيان ٿيل آهي ته [[محمد ﷺ]] سومر ۽ خميس تي روزو رکندا هئا. انهن ئي حديثن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ولادت پڻ سومر جي ڏينهن ٿي هئي. اهو به روايت ٿيل آهي ته کين پهرين [[وحي]]، جيڪا پوءِ [[قرآن]] جي صورت ۾ نازل ٿي، سومر جي ڏينهن ملي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Elias |first=Abu Amina |date=2019-04-15 |title=Hadith on Fasting: Recommendation to fast Monday, three days a month |url=https://www.abuaminaelias.com/dailyhadithonline/2019/04/15/fast-monday-three-per-month/ |access-date=2023-11-26 |website=www.abuaminaelias.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== يهوديت ===
[[يهوديت]] ۾ سومر روزي رکڻ لاءِ ڀلارو ڏينهن سمجهيو ويندو آهي.

يهودي روايت موجب، هر هفتي [[توريت]] جي [[پراشاه]] (Parashah) مان هڪ ننڍو حصو سومر ۽ خميس جي صبح جو عام ماڻهن آڏو پڙهيو ويندو آهي، جيڪو [[ڇنڇر]] جي مڪمل تلاوت جي اضافي طور هوندو آهي. سومر تي خاص توبهه واريون دعائون پڻ پڙهيون وينديون آهن، جيستائين ڪو اهڙو خوشيءَ جو موقعو نه هجي جيڪو انهن کي معطل ڪري. [[مشنا]] ۽ [[تلمود]] موجب، اها روايت ان ڪري وجود ۾ آئي جو سومر ۽ خميس &quot;بازار جا ڏينهن&quot; هوندا هئا، جڏهن ڳوٺاڻا شهرن ۾ گڏ ٿيندا هئا.

[[اشڪنازي يهودي]]ن ۾ پهرين لڳاتار سومر، خميس ۽ وري سومر تي، جيڪو [[عبراني ڪئلينڊر]] جي هر مهيني جي شروعات ۾ ايندو آهي، رضاڪارانه روزا رکڻ جي روايت خاص طور تي قدامت پسند (الٽرا آرتھوڊوڪس) يهودين ۾ اڄ به موجود آهي.

عبراني ٻوليءَ ۾ سومر کي '''يوم شيني''' (יום שני) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي. اهو نالو بائبل ۾ [[سبت]] کي &quot;ستين ڏينهن&quot; قرار ڏيڻ ۽ سبت جو ڏينهن [[ڇنڇر]] هجڻ واري روايت سان لاڳاپيل آهي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته [[زحل]] (Saturn)، ڇنڇر ۽ سبت جي وچ ۾ لساني ۽ ثقافتي لاڳاپو قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان نڪتل آهي.&lt;ref&gt;[https://www.jstor.org/stable/751082 Saturn Jews], Eric Zafran ''Journal of the Warburg and Courtauld Institutes''. See also [[Hebrew University of Jerusalem|Hebrew University]] Professor [[Moshe Idel]]'s book, ''Saturn Jews'', and Shlomo Sela's article [https://katz.sas.upenn.edu/resources/blog/saturn-and-jews Saturn and the Jews] (University of Pennsylvania).&lt;/ref&gt;

== گيلري ==
&lt;gallery&gt;
Full Moon Luc Viatour.jpg|چنڊ
Chandra, The Moon God; Folio from a Book of Dreams LACMA M.83.219.2 (2 of 3).jpg|سوم (چندر ديوتا)
The Wolves Pursuing Sol and Mani.jpg|مونا (جرمنيڪ ديو)
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}


{{سانچو:هفتي جا ڏينهن}}
{{ڪچو}}
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن]]</text>
      <sha1>ji3vbkqh2gyzvbc248q6c2khn2c4r3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398647</id>
      <parentid>398646</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T18:55:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19996" sha1="la81hz6i1d3rqhurnxfjjqjfyjb10ox" xml:space="preserve">[[File:Galileo moon phases.jpg|right|thumb|[[گليليو گليلي]] پاران 1616ع ۾ [[چنڊ]] ۽ ان جي مرحلن بابت ٺاهيل خاڪا. ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر (Monday) جو نالو چنڊ جي نالي تان رکيل آهي.]]
'''سومر''' هفتي جو پهريون ڏينهن آهي. سومر [[آچر]] ۽ [[اڱارو|اڱاري]] جي وچ ۾ ايندو آهي.
هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت جي لفظ سوم مان ورتو ويو آهي, سوم جيڪو چندر ديو جو ٻيو نالو آهي. سندس نالي پٺيان هن ڏينهن جو نالو پيو.
هندي ۾ پڻ ساڳي نسبت سومر کي سوموار چوندا آهن.
سنڌين ماڻهو سومر ۽ سومار نالو پڻ رکندا آهن.
’سومر‘ تان سومر خان، محمد سومر، سومار خان.

[[بين الاقوامي معياري تنظيم]] جي [[آء ايس او 8601]] معيار موجب، سومر [[هفتو|هفتي]] جو پهريون ڏينهن آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules |url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en |access-date=2024-05-14 |website=www.iso.org}}&lt;/ref&gt;

== لفظ سوم ==
ڳاٽا آريه لوڪ سوم نالي هڪ ٻوٽي جي رس پيئندا هئا، جا چنڊ جهڙي اڇي ۽ روشن هوندي هئي. اها نهايت گڻاڪاري هئي، تنهنڪري انهيءَ ٻوٽيءَ جي اُڀرائيندڙ ديوتا کي به ”سوم“ سڏيندا هئا. رگ ويد، جو سڄو نائون منڊل سوم جي ساراھ سان ڀريل آهي. جيئن سج جو روپ اگني آهي، تيئن سوم جو روپ چندرما (چنڊ) آهي، ۽ اهو به ”سوم“ سڏجي ٿو. ”سومر – سومار“ معنيٰ ”سوم يا چندرما (چنڊ) جو ڏينهن“ (مون-ڊي)  ويدن جي براهمڻن ۾ سوم (چنڊ) کي امرت جو نياڻ سڏيو اٿن. چنڊ جي سهائي پکَ ۾ ديوتائون اهو امرت پيئن  ٿا ته چنڊ جي ڪلا ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي ٿي، ۽ اونداهي پک ۾ پتر اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا وڃي گهٽبي. هي ڳالهيون پراڻن ۾ به لکيل آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1 }}}
&lt;/ref&gt;

== انگريزي لفظ منڊي==
[[مون|مون (چنڊ)]] + ڊي = ڏينهن. اھڙي طرح منڊي Monday جي معني چنڊ جو ڏينهن. اھو لفظ جرمنڪ ديوتا ماني يا مونا جي نالي سان منسوب آھي.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;

== هفتي ۾ ترتيب ==

تاريخي طور تي [[يوناني-رومي]] هفتي جي شروعات [[آچر]] (''dies solis'' يا سج جو ڏينهن) سان ٿيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[سومر]] (''dies lunae'' چنڊ جو ڏينھن) هفتي جو ٻيو ڏينهن هوندو هو. [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[عبادتي سال|عبادتي ڪئلينڊر]] ۾ اڄ به سومر کي ''feria secunda'' (ٻيو ڏينهن) سڏڻ جي روايت موجود آهي. [[ڪوئڪر]] ('''مذهبي سوسائٽي آف فرينڊز''') پڻ روايتي طور سومر کي &quot;ٻيو ڏينهن&quot; (Second Day) چوندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://iymc.org/calendarnames.html |title=Guide to Quaker Calendar Names |publisher=Iowa Yearly Meeting (Conservative) Religious Society of Friends (Quakers) |access-date=30 March 2017 |quote=ويهين صديءَ دوران ڪيترن ئي ڪوئڪرن (فرينڊز) عام ڏينهن جي نالن جو استعمال قبول ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال هو ته انهن نالن سان لاڳاپيل مشرڪاڻو (بت پرستانه) مفهوم هاڻي وسري چڪو آهي. تنهن هوندي به، انگن وارا نالا اڄ به ڪيترن ئي دستاويزن ۽ وڌيڪ رسمي موقعن تي استعمال ڪيا وڃن ٿا..&quot;}}&lt;/ref&gt;

[[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]] ٻولي ۽ [[يوناني مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] پڻ هن مذهبي روايت کي برقرار رکيو آهي (پورچوگالي: ''segunda-feira''، يوناني: ''Δευτέρα''، ''deutéra''، معنيٰ &quot;ٻيو&quot;). [[ويتنامي ٻولي]]، جنهن جي [[ويتنامي الفابيٽ|لاطيني بنياد واري رسم الخط]] کي اصل ۾ پورچوگالي [[يسوعي]] مبلغن تيار ڪيو هو، پڻ اها روايت اختيار ڪئي، تنهنڪري ويتنامي ۾ سومر کي ''thứ Hai'' (ٻيو ڏينهن) چيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح، [[جديد عبراني]] ۾ سومر جو نالو ''يوم شيني'' (יום שני) آهي، جنهن جي معنيٰ پڻ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي.
جڏهن⁠تہ [[اتر آمريڪا]] ۾ آچر کي هفتي جو پهريون ڏينهن سمجهيو ويندو آهي، تڏهن [[بين الاقوامي معياري تنظيم]] پنهنجي [[آء ايس او 8601]] معيار ۾ سومر کي هفتي جو پهريون ڏينهن قرار ڏئي ٿي. [[چيني ٻولي]] ۾ سومر کي ''xīngqīyī'' (星期一) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;هفتي جو پهريون ڏينهن&quot; آهي.

== مذهبي رسومات ==

=== عيسائيت ===
[[اوائلي عيسائيت|اوائلي عيسائي]] متن '''[[ديداخي]]''' (''Didache'') مؤمنن کي سومر تي روزو رکڻ کان منع ڪيو، جيئن [[يهوديت اختيار ڪندڙ]] (جيوڊائيزرس) جي پيروي کان بچي سگهجي (هيٺ [[#يهوديت|يهوديت]] ڏسو)، ۽ ان جي بدران اربع تي روزو رکڻ جي سفارش ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Didache 8 |url=https://www.bc.edu/content/dam/files/research_sites/cjl/sites/partners/cbaa_seminar/didache.htm}}&lt;/ref&gt;
[[ايسٽر]] کان ايندڙ ڏينهن، يعني '''[[ايسٽر سومر]]'''، سومر تي ملهايو ويندو آهي، جيڪو [[ايسٽر آچر]] کان پوءِ ۽ [[ايسٽر جو موسم|ايسٽر جي موسم]] جو ٻيون ڏينهن هوندو آهي. ڪيترن ئي [[عيسائيت|عيسائي]] ملڪن ۾ ايسٽر سومر سرڪاري موڪل هوندي آهي. [[مغربي عيسائيت]] ۾ اهو [[ايسٽر جي اٺ ڏينهن واري جشن]] (آڪٽيو آف ايسٽر) جو ٻيون ڏينهن آهي، جڏهن⁠تہ [[مشرقي عيسائيت]] ۾ اهو [[روشن هفتو]] جو ٻيون ڏينهن هوندو آهي.
[[مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] ۾ سومر جا ڏينهن [[ملائڪ]]ن جي يادگيري لاءِ مخصوص هوندا آهن. [[اوڪٽوئيخوس]] (''Octoechos'') ۾ هن موضوع بابت [[حمد|حمديه]] شامل آهن، جيڪي اٺ هفتن جي چڪر موجب ترتيب ڏنل آهن ۽ سڄي سال دوران هر سومر تي ڳايا ويندا آهن. سومر جي [[الهي عبادت]] جي پڄاڻيءَ تي دعا هنن لفظن سان شروع ٿيندي آهي: «اسان جو سچو خدا مسيح، پنهنجي پاڪ والده [[مريم]]، آسمان جي عزت وارن بي جسم قوتن (يعني ملائڪن) جي شفاعت وسيلي...»

ڪيترن ئي مشرقي [[خانقاهه|خانقاهن]] ۾ سومر کي [[مشرقي آرتھوڊوڪس روزو]] جو ڏينهن ملهايو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ سومر ملائڪن سان منسوب آهي ۽ [[راهب]] ملائڪن جهڙي زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، تنهنڪري اهي ان ڏينهن گوشت، مرغي، کير جون شيون، مڇي، شراب ۽ تيل کان پرهيز ڪندا آهن. جيڪڏهن سومر تي ڪو وڏو [[عيد|عيد جو ڏينهن]] اچي وڃي ته ان جي اهميت موجب مڇي، شراب يا تيل جي اجازت ڏني وڃي ٿي.
[[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] جا ميمبر هر هفتي هڪ شام '''[[فيملي هوم ايوننگ]]''' (Family Home Evening، FHE) يا ''خانداني رات'' جي نالي سان گڏ گذاريندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dollahite |first1=David |last2=Marks |first2=Loren |title=Mormons' Weekly Family Ritual Is an Antidote to Fast-Paced Living |url=https://www.theatlantic.com/family/archive/2018/03/mormon-family-home-evening/556658/ |journal=[[The Atlantic]] |date=29 March 2018 }}&lt;/ref&gt; اها شام عام طور سومر هوندي آهي، جنهن دوران خاندان گڏجي ديني تعليم، دعا ۽ ٻين خانداني سرگرمين ۾ حصو وٺندا آهن.

=== هندومت ===
[[هندومت]] ۾ سومر جو تعلق چنڊ جي [[هندو ديوتا]] [[چندر]] (سوم) سان آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر کي ''سوموار'' (''سوموارا'' يا ''سوموارم'') چيو ويندو آهي. جيڪي هندو سومر تي روزو رکن ٿا، اهي اهو [[شيو]] جي عقيدت ۾ رکن ٿا. ڪي هندو '''سولهہ سوموار ورت''' (''Solah Somvar Vrat'') به ڪندا آهن، جيڪو لڳاتار سورهن سومرن جو روزو هوندو آهي، جنهن جو مقصد شادي ۽ مناسب جيون ساٿي حاصل ڪرڻ جي دعا هوندي آهي. هندو مهيني [[شراون]] دوران سومر تي روزو رکڻ به نهايت ڀلارو سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي مهينو شيو ۽ سندس گهرواري [[پاروتي]] لاءِ وقف هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/somvar-vrat-monday-fast | title=Somvar Vrat }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/shravan-somvar-vrat-monday-fast | title=Shravan Somvar Vrat }}&lt;/ref&gt;

=== اسلام ===
[[اسلام]] ۾ سومر انهن ڏينهن مان هڪ آهي، جن تي مسلمانن کي [[اسلام ۾ روزو#نفلي روزا|نفلي روزو]] رکڻ جي ترغيب ڏني وئي آهي؛ ٻيو ڏينهن خميس آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fasting Six Days of Shawwal on Mondays and Thursdays - Islam Question &amp; Answer |url=https://islamqa.info/en/answers/106468/fasting-six-days-of-shawwal-on-mondays-and-thursdays |access-date=2023-01-11 |website=islamqa.info |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي [[حديث]]ن ۾ بيان ٿيل آهي ته [[محمد ﷺ]] سومر ۽ خميس تي روزو رکندا هئا. انهن ئي حديثن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ولادت پڻ سومر جي ڏينهن ٿي هئي. اهو به روايت ٿيل آهي ته کين پهرين [[وحي]]، جيڪا پوءِ [[قرآن]] جي صورت ۾ نازل ٿي، سومر جي ڏينهن ملي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Elias |first=Abu Amina |date=2019-04-15 |title=Hadith on Fasting: Recommendation to fast Monday, three days a month |url=https://www.abuaminaelias.com/dailyhadithonline/2019/04/15/fast-monday-three-per-month/ |access-date=2023-11-26 |website=www.abuaminaelias.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== يهوديت ===
[[يهوديت]] ۾ سومر روزي رکڻ لاءِ ڀلارو ڏينهن سمجهيو ويندو آهي.

يهودي روايت موجب، هر هفتي [[توريت]] جي [[پراشاه]] (Parashah) مان هڪ ننڍو حصو سومر ۽ خميس جي صبح جو عام ماڻهن آڏو پڙهيو ويندو آهي، جيڪو [[ڇنڇر]] جي مڪمل تلاوت جي اضافي طور هوندو آهي. سومر تي خاص توبهه واريون دعائون پڻ پڙهيون وينديون آهن، جيستائين ڪو اهڙو خوشيءَ جو موقعو نه هجي جيڪو انهن کي معطل ڪري. [[مشنا]] ۽ [[تلمود]] موجب، اها روايت ان ڪري وجود ۾ آئي جو سومر ۽ خميس &quot;بازار جا ڏينهن&quot; هوندا هئا، جڏهن ڳوٺاڻا شهرن ۾ گڏ ٿيندا هئا.

[[اشڪنازي يهودي]]ن ۾ پهرين لڳاتار سومر، خميس ۽ وري سومر تي، جيڪو [[عبراني ڪئلينڊر]] جي هر مهيني جي شروعات ۾ ايندو آهي، رضاڪارانه روزا رکڻ جي روايت خاص طور تي قدامت پسند (الٽرا آرتھوڊوڪس) يهودين ۾ اڄ به موجود آهي.

عبراني ٻوليءَ ۾ سومر کي '''يوم شيني''' (יום שני) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي. اهو نالو بائبل ۾ [[سبت]] کي &quot;ستين ڏينهن&quot; قرار ڏيڻ ۽ سبت جو ڏينهن [[ڇنڇر]] هجڻ واري روايت سان لاڳاپيل آهي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته [[زحل]] (Saturn)، ڇنڇر ۽ سبت جي وچ ۾ لساني ۽ ثقافتي لاڳاپو قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان نڪتل آهي.&lt;ref&gt;[https://www.jstor.org/stable/751082 Saturn Jews], Eric Zafran ''Journal of the Warburg and Courtauld Institutes''. See also [[Hebrew University of Jerusalem|Hebrew University]] Professor [[Moshe Idel]]'s book, ''Saturn Jews'', and Shlomo Sela's article [https://katz.sas.upenn.edu/resources/blog/saturn-and-jews Saturn and the Jews] (University of Pennsylvania).&lt;/ref&gt;

== ثقافتي حوالا ==
[[File:PostcardMondayMorningInNewYorkCity1907.jpg|thumb|1907ع ۾ موڪليل هي پوسٽ ڪارڊ، جنهن تي &quot;نيويارڪ شهر ۾ سومر جي صبح&quot; لکيل آهي، سومر کي ڪپڙا ڌوئڻ واري ڏينهن جي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.]]

مغربي ثقافت ۾ ڪيترن ئي مشهور گيتن ۾ سومر کي اداسي، پريشاني، بي دلي، ذهني انتشار يا ملال جي ڏينهن طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي سبب ان جو ڪم واري هفتي جي پهرين ڏينهن سان تعلق آهي. سومر کي بوريت ۽ بدقسمتيءَ جي ڏينهن طور پڻ ڏيکاريو ويندو آهي، خاص طور شاگردن لاءِ، جيڪي ڇنڇر ۽ آچر جي موڪل کان پوءِ هر سومر اسڪول موٽندا آهن، جنهن ڪري ڪيترن ئي ماڻهن ۾ سومر کان بيزاري پيدا ٿيندي آهي.

اهڙن مشهور گيتن ۾ [[دي ماماز اينڊ دي پاپاز]] جو ''[[منڊي, منڊي]]'' (1966ع)، [[دي ڪارپينٽرز]] جو ''[[ريني ڊيز اينڊ منڊيز]]'' (1971ع)، [[ٽيگن اينڊ سارا]] جو ''منڊي, منڊي, منڊي'' (2002ع)، ۽ [[دي بينگلز]] جو ''[[مانڪ منڊي]]'' (1986ع)، جيڪو [[پرنس (موسيقار)|پرنس]] لکيو هو، شامل آهن.

[[هيپي منڊيز]] (ھيپي منڊيز) نالي هڪ موسيقي بينڊ ۽ آمريڪي پاپ-پنڪ بينڊ [[هي منڊي]] (ھي منڊي) پڻ موجود آهن.

جم ڊيوس جو تخليق ڪيل مشهور مزاحيه ڪردار [[گارفيلڊ (ڪردار)|گارفيلڊ]] سومر کان پنهنجي نفرت سبب مشهور آهي، جنهن سان اڪثر سندس مشهور جملو &quot;مون کي سومر کان نفرت آهي&quot; (''آھ ھيٽ منڊيز'') پڻ لاڳاپيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Minow|first1=Neil|title=Jim Davis Explains Why Garfield Loves Lasagna and Hates Mondays and Why People Love Garfield|url=http://www.huffingtonpost.com/nell-minow/jim-davis-explains-why-ga_b_6094892.html|access-date=28 March 2016|date=3 November 2014}}&lt;/ref&gt;

[[برطانيه]] ۾ [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ هفتي جي ٻين ڏينهن جي ڀيٽ ۾ سومر تي وڌيڪ ماڻهو خودڪشي ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.theguardian.com/society/2005/aug/26/health.medicineandhealth1 | location=London | work=The Guardian | title=Monday is most common day for suicide | first=John | last=Carvel | date=26 August 2005}}&lt;/ref&gt; ساڳيءَ طرح، برطانيا ۾ سومر جي ڏينهن ٻين ڏينهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ماڻهو بيماريءَ جو عذر پيش ڪري ڪم تي نه ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blog.taragana.com/health/2009/11/10/monday-is-the-most-popular-sick-day-15333/ |title=Monday is 'the most popular sick day' |publisher=Blog.taragana.com |date=10 November 2009 |access-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100427040621/http://blog.taragana.com/health/2009/11/10/monday-is-the-most-popular-sick-day-15333/ |archive-date=27 April 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2002ع ۾ مشاورتي اداري [[پرائيس واٽر هائوس ڪوپرز]] اعلان ڪيو ته هو پنهنجي صلاحڪاري شعبي جو نالو &quot;منڊي&quot; رکندو ۽ ايندڙ سال دوران هن نئين سڃاڻپ کي قائم ڪرڻ لاءِ 110 ملين آمريڪي ڊالر خرچ ڪندو. جڏهن [[آئي بي ايم]] ٽن مهينن کان پوءِ اهو صلاحڪاري شعبو خريد ڪيو ته هن اهو نالو برقرار نه رکيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Blakely |first=Beth |url=http://www.techrepublic.com/article/monday-pwc-consultings-new-name-creates-controversy-cackles/ |title=Monday: PwC Consulting's new name creates controversy, cackles &amp;#124; TechRepublic |date=17 July 2002 |publisher=Articles.techrepublic.com.com |access-date=30 April 2013}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2022ع ۾ [[گنيز ورلڊ ريڪارڊز]] [[ٽوئيٽر]] تي اعلان ڪيو ته سومر کي رسمي طور '''هفتي جو بدترين ڏينهن''' قرار ڏنو ويو آهي، جنهن تي ڪيترن ئي ماڻهن مايوسي ۽ حيرت جو اظهار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guinness World Records: &quot;we're officially giving monday the record of the worst day of the week.&quot; |url=https://twitter.com/gwr/status/1581920448555544576 |access-date=2022-10-21 |website=Twitter |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-18 |title=Guinness World Records declares Monday the worst day of the week. Netizens react |url=https://indianexpress.com/article/trending/trending-globally/guinness-world-records-declares-monday-the-worst-day-of-the-week-8216322/ |access-date=2022-10-21 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guinness World Records Officially Declares Monday 'Worst Day Of The Week' |url=https://www.ndtv.com/world-news/guinness-world-records-officially-declares-monday-worst-day-of-the-week-3441513 |access-date=2022-10-21 |website=NDTV.com}}&lt;/ref&gt;

برطانيه ۾ 2006ع ۾ ٿيل هڪ تحقيق مطابق، هفتي جي ٻين ڏينهن جي مقابلي ۾ سومر تي شديد دل جي دوري (هارٽ اٽيڪ) جا امڪان وڌيڪ هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-13 |title=Why are serious heart attacks more likely on a Monday? |url=https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/behind-the-headlines/heart-attack-monday |access-date=2026-03-04 |website=British Heart Foundation |language=en}}&lt;/ref&gt;

== گيلري ==
&lt;gallery&gt;
Full Moon Luc Viatour.jpg|چنڊ
Chandra, The Moon God; Folio from a Book of Dreams LACMA M.83.219.2 (2 of 3).jpg|سوم (چندر ديوتا)
The Wolves Pursuing Sol and Mani.jpg|مونا (جرمنيڪ ديو)
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}


{{سانچو:هفتي جا ڏينهن}}
{{ڪچو}}
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن]]</text>
      <sha1>la81hz6i1d3rqhurnxfjjqjfyjb10ox</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398648</id>
      <parentid>398647</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T19:01:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20697" sha1="55q6sacopl6o4txuva126ot1czgjwpg" xml:space="preserve">[[File:Galileo moon phases.jpg|right|thumb|[[گليليو گليلي]] پاران 1616ع ۾ [[چنڊ]] ۽ ان جي مرحلن بابت ٺاهيل خاڪا. ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر (Monday) جو نالو چنڊ جي نالي تان رکيل آهي.]]
'''سومر''' هفتي جو پهريون ڏينهن آهي. سومر [[آچر]] ۽ [[اڱارو|اڱاري]] جي وچ ۾ ايندو آهي.
هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت جي لفظ سوم مان ورتو ويو آهي, سوم جيڪو چندر ديو جو ٻيو نالو آهي. سندس نالي پٺيان هن ڏينهن جو نالو پيو.
هندي ۾ پڻ ساڳي نسبت سومر کي سوموار چوندا آهن.
سنڌين ماڻهو سومر ۽ سومار نالو پڻ رکندا آهن.
’سومر‘ تان سومر خان، محمد سومر، سومار خان.

[[بين الاقوامي معياري تنظيم]] جي [[آء ايس او 8601]] معيار موجب، سومر [[هفتو|هفتي]] جو پهريون ڏينهن آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules |url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en |access-date=2024-05-14 |website=www.iso.org}}&lt;/ref&gt;

== لفظ سوم ==
ڳاٽا آريه لوڪ سوم نالي هڪ ٻوٽي جي رس پيئندا هئا، جا چنڊ جهڙي اڇي ۽ روشن هوندي هئي. اها نهايت گڻاڪاري هئي، تنهنڪري انهيءَ ٻوٽيءَ جي اُڀرائيندڙ ديوتا کي به ”سوم“ سڏيندا هئا. رگ ويد، جو سڄو نائون منڊل سوم جي ساراھ سان ڀريل آهي. جيئن سج جو روپ اگني آهي، تيئن سوم جو روپ چندرما (چنڊ) آهي، ۽ اهو به ”سوم“ سڏجي ٿو. ”سومر – سومار“ معنيٰ ”سوم يا چندرما (چنڊ) جو ڏينهن“ (مون-ڊي)  ويدن جي براهمڻن ۾ سوم (چنڊ) کي امرت جو نياڻ سڏيو اٿن. چنڊ جي سهائي پکَ ۾ ديوتائون اهو امرت پيئن  ٿا ته چنڊ جي ڪلا ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي ٿي، ۽ اونداهي پک ۾ پتر اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا وڃي گهٽبي. هي ڳالهيون پراڻن ۾ به لکيل آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1 }}}
&lt;/ref&gt;

== انگريزي لفظ منڊي==
[[مون|مون (چنڊ)]] + ڊي = ڏينهن. اھڙي طرح منڊي Monday جي معني چنڊ جو ڏينهن. اھو لفظ جرمنڪ ديوتا ماني يا مونا جي نالي سان منسوب آھي.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;

== هفتي ۾ ترتيب ==

تاريخي طور تي [[يوناني-رومي]] هفتي جي شروعات [[آچر]] (''dies solis'' يا سج جو ڏينهن) سان ٿيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[سومر]] (''dies lunae'' چنڊ جو ڏينھن) هفتي جو ٻيو ڏينهن هوندو هو. [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[عبادتي سال|عبادتي ڪئلينڊر]] ۾ اڄ به سومر کي ''feria secunda'' (ٻيو ڏينهن) سڏڻ جي روايت موجود آهي. [[ڪوئڪر]] ('''مذهبي سوسائٽي آف فرينڊز''') پڻ روايتي طور سومر کي &quot;ٻيو ڏينهن&quot; (Second Day) چوندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://iymc.org/calendarnames.html |title=Guide to Quaker Calendar Names |publisher=Iowa Yearly Meeting (Conservative) Religious Society of Friends (Quakers) |access-date=30 March 2017 |quote=ويهين صديءَ دوران ڪيترن ئي ڪوئڪرن (فرينڊز) عام ڏينهن جي نالن جو استعمال قبول ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال هو ته انهن نالن سان لاڳاپيل مشرڪاڻو (بت پرستانه) مفهوم هاڻي وسري چڪو آهي. تنهن هوندي به، انگن وارا نالا اڄ به ڪيترن ئي دستاويزن ۽ وڌيڪ رسمي موقعن تي استعمال ڪيا وڃن ٿا..&quot;}}&lt;/ref&gt;

[[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]] ٻولي ۽ [[يوناني مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] پڻ هن مذهبي روايت کي برقرار رکيو آهي (پورچوگالي: ''segunda-feira''، يوناني: ''Δευτέρα''، ''deutéra''، معنيٰ &quot;ٻيو&quot;). [[ويتنامي ٻولي]]، جنهن جي [[ويتنامي الفابيٽ|لاطيني بنياد واري رسم الخط]] کي اصل ۾ پورچوگالي [[يسوعي]] مبلغن تيار ڪيو هو، پڻ اها روايت اختيار ڪئي، تنهنڪري ويتنامي ۾ سومر کي ''thứ Hai'' (ٻيو ڏينهن) چيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح، [[جديد عبراني]] ۾ سومر جو نالو ''يوم شيني'' (יום שני) آهي، جنهن جي معنيٰ پڻ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي.
جڏهن⁠تہ [[اتر آمريڪا]] ۾ آچر کي هفتي جو پهريون ڏينهن سمجهيو ويندو آهي، تڏهن [[بين الاقوامي معياري تنظيم]] پنهنجي [[آء ايس او 8601]] معيار ۾ سومر کي هفتي جو پهريون ڏينهن قرار ڏئي ٿي. [[چيني ٻولي]] ۾ سومر کي ''xīngqīyī'' (星期一) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;هفتي جو پهريون ڏينهن&quot; آهي.

== مذهبي رسومات ==

=== عيسائيت ===
[[اوائلي عيسائيت|اوائلي عيسائي]] متن '''[[ديداخي]]''' (''Didache'') مؤمنن کي سومر تي روزو رکڻ کان منع ڪيو، جيئن [[يهوديت اختيار ڪندڙ]] (جيوڊائيزرس) جي پيروي کان بچي سگهجي (هيٺ [[#يهوديت|يهوديت]] ڏسو)، ۽ ان جي بدران اربع تي روزو رکڻ جي سفارش ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Didache 8 |url=https://www.bc.edu/content/dam/files/research_sites/cjl/sites/partners/cbaa_seminar/didache.htm}}&lt;/ref&gt;
[[ايسٽر]] کان ايندڙ ڏينهن، يعني '''[[ايسٽر سومر]]'''، سومر تي ملهايو ويندو آهي، جيڪو [[ايسٽر آچر]] کان پوءِ ۽ [[ايسٽر جو موسم|ايسٽر جي موسم]] جو ٻيون ڏينهن هوندو آهي. ڪيترن ئي [[عيسائيت|عيسائي]] ملڪن ۾ ايسٽر سومر سرڪاري موڪل هوندي آهي. [[مغربي عيسائيت]] ۾ اهو [[ايسٽر جي اٺ ڏينهن واري جشن]] (آڪٽيو آف ايسٽر) جو ٻيون ڏينهن آهي، جڏهن⁠تہ [[مشرقي عيسائيت]] ۾ اهو [[روشن هفتو]] جو ٻيون ڏينهن هوندو آهي.
[[مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] ۾ سومر جا ڏينهن [[ملائڪ]]ن جي يادگيري لاءِ مخصوص هوندا آهن. [[اوڪٽوئيخوس]] (''Octoechos'') ۾ هن موضوع بابت [[حمد|حمديه]] شامل آهن، جيڪي اٺ هفتن جي چڪر موجب ترتيب ڏنل آهن ۽ سڄي سال دوران هر سومر تي ڳايا ويندا آهن. سومر جي [[الهي عبادت]] جي پڄاڻيءَ تي دعا هنن لفظن سان شروع ٿيندي آهي: «اسان جو سچو خدا مسيح، پنهنجي پاڪ والده [[مريم]]، آسمان جي عزت وارن بي جسم قوتن (يعني ملائڪن) جي شفاعت وسيلي...»

ڪيترن ئي مشرقي [[خانقاهه|خانقاهن]] ۾ سومر کي [[مشرقي آرتھوڊوڪس روزو]] جو ڏينهن ملهايو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ سومر ملائڪن سان منسوب آهي ۽ [[راهب]] ملائڪن جهڙي زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، تنهنڪري اهي ان ڏينهن گوشت، مرغي، کير جون شيون، مڇي، شراب ۽ تيل کان پرهيز ڪندا آهن. جيڪڏهن سومر تي ڪو وڏو [[عيد|عيد جو ڏينهن]] اچي وڃي ته ان جي اهميت موجب مڇي، شراب يا تيل جي اجازت ڏني وڃي ٿي.
[[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] جا ميمبر هر هفتي هڪ شام '''[[فيملي هوم ايوننگ]]''' (Family Home Evening، FHE) يا ''خانداني رات'' جي نالي سان گڏ گذاريندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dollahite |first1=David |last2=Marks |first2=Loren |title=Mormons' Weekly Family Ritual Is an Antidote to Fast-Paced Living |url=https://www.theatlantic.com/family/archive/2018/03/mormon-family-home-evening/556658/ |journal=[[The Atlantic]] |date=29 March 2018 }}&lt;/ref&gt; اها شام عام طور سومر هوندي آهي، جنهن دوران خاندان گڏجي ديني تعليم، دعا ۽ ٻين خانداني سرگرمين ۾ حصو وٺندا آهن.

=== هندومت ===
[[هندومت]] ۾ سومر جو تعلق چنڊ جي [[هندو ديوتا]] [[چندر]] (سوم) سان آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر کي ''سوموار'' (''سوموارا'' يا ''سوموارم'') چيو ويندو آهي. جيڪي هندو سومر تي روزو رکن ٿا، اهي اهو [[شيو]] جي عقيدت ۾ رکن ٿا. ڪي هندو '''سولهہ سوموار ورت''' (''Solah Somvar Vrat'') به ڪندا آهن، جيڪو لڳاتار سورهن سومرن جو روزو هوندو آهي، جنهن جو مقصد شادي ۽ مناسب جيون ساٿي حاصل ڪرڻ جي دعا هوندي آهي. هندو مهيني [[شراون]] دوران سومر تي روزو رکڻ به نهايت ڀلارو سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي مهينو شيو ۽ سندس گهرواري [[پاروتي]] لاءِ وقف هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/somvar-vrat-monday-fast | title=Somvar Vrat }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/shravan-somvar-vrat-monday-fast | title=Shravan Somvar Vrat }}&lt;/ref&gt;

=== اسلام ===
[[اسلام]] ۾ سومر انهن ڏينهن مان هڪ آهي، جن تي مسلمانن کي [[اسلام ۾ روزو#نفلي روزا|نفلي روزو]] رکڻ جي ترغيب ڏني وئي آهي؛ ٻيو ڏينهن خميس آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fasting Six Days of Shawwal on Mondays and Thursdays - Islam Question &amp; Answer |url=https://islamqa.info/en/answers/106468/fasting-six-days-of-shawwal-on-mondays-and-thursdays |access-date=2023-01-11 |website=islamqa.info |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي [[حديث]]ن ۾ بيان ٿيل آهي ته [[محمد ﷺ]] سومر ۽ خميس تي روزو رکندا هئا. انهن ئي حديثن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ولادت پڻ سومر جي ڏينهن ٿي هئي. اهو به روايت ٿيل آهي ته کين پهرين [[وحي]]، جيڪا پوءِ [[قرآن]] جي صورت ۾ نازل ٿي، سومر جي ڏينهن ملي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Elias |first=Abu Amina |date=2019-04-15 |title=Hadith on Fasting: Recommendation to fast Monday, three days a month |url=https://www.abuaminaelias.com/dailyhadithonline/2019/04/15/fast-monday-three-per-month/ |access-date=2023-11-26 |website=www.abuaminaelias.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== يهوديت ===
[[يهوديت]] ۾ سومر روزي رکڻ لاءِ ڀلارو ڏينهن سمجهيو ويندو آهي.

يهودي روايت موجب، هر هفتي [[توريت]] جي [[پراشاه]] (Parashah) مان هڪ ننڍو حصو سومر ۽ خميس جي صبح جو عام ماڻهن آڏو پڙهيو ويندو آهي، جيڪو [[ڇنڇر]] جي مڪمل تلاوت جي اضافي طور هوندو آهي. سومر تي خاص توبهه واريون دعائون پڻ پڙهيون وينديون آهن، جيستائين ڪو اهڙو خوشيءَ جو موقعو نه هجي جيڪو انهن کي معطل ڪري. [[مشنا]] ۽ [[تلمود]] موجب، اها روايت ان ڪري وجود ۾ آئي جو سومر ۽ خميس &quot;بازار جا ڏينهن&quot; هوندا هئا، جڏهن ڳوٺاڻا شهرن ۾ گڏ ٿيندا هئا.

[[اشڪنازي يهودي]]ن ۾ پهرين لڳاتار سومر، خميس ۽ وري سومر تي، جيڪو [[عبراني ڪئلينڊر]] جي هر مهيني جي شروعات ۾ ايندو آهي، رضاڪارانه روزا رکڻ جي روايت خاص طور تي قدامت پسند (الٽرا آرتھوڊوڪس) يهودين ۾ اڄ به موجود آهي.

عبراني ٻوليءَ ۾ سومر کي '''يوم شيني''' (יום שני) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي. اهو نالو بائبل ۾ [[سبت]] کي &quot;ستين ڏينهن&quot; قرار ڏيڻ ۽ سبت جو ڏينهن [[ڇنڇر]] هجڻ واري روايت سان لاڳاپيل آهي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته [[زحل]] (Saturn)، ڇنڇر ۽ سبت جي وچ ۾ لساني ۽ ثقافتي لاڳاپو قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان نڪتل آهي.&lt;ref&gt;[https://www.jstor.org/stable/751082 Saturn Jews], Eric Zafran ''Journal of the Warburg and Courtauld Institutes''. See also [[Hebrew University of Jerusalem|Hebrew University]] Professor [[Moshe Idel]]'s book, ''Saturn Jews'', and Shlomo Sela's article [https://katz.sas.upenn.edu/resources/blog/saturn-and-jews Saturn and the Jews] (University of Pennsylvania).&lt;/ref&gt;

== ثقافتي حوالا ==
[[File:PostcardMondayMorningInNewYorkCity1907.jpg|thumb|1907ع ۾ موڪليل هي پوسٽ ڪارڊ، جنهن تي &quot;نيويارڪ شهر ۾ سومر جي صبح&quot; لکيل آهي، سومر کي ڪپڙا ڌوئڻ واري ڏينهن جي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.]]

مغربي ثقافت ۾ ڪيترن ئي مشهور گيتن ۾ سومر کي اداسي، پريشاني، بي دلي، ذهني انتشار يا ملال جي ڏينهن طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي سبب ان جو ڪم واري هفتي جي پهرين ڏينهن سان تعلق آهي. سومر کي بوريت ۽ بدقسمتيءَ جي ڏينهن طور پڻ ڏيکاريو ويندو آهي، خاص طور شاگردن لاءِ، جيڪي ڇنڇر ۽ آچر جي موڪل کان پوءِ هر سومر اسڪول موٽندا آهن، جنهن ڪري ڪيترن ئي ماڻهن ۾ سومر کان بيزاري پيدا ٿيندي آهي.

اهڙن مشهور گيتن ۾ [[دي ماماز اينڊ دي پاپاز]] جو ''[[منڊي, منڊي]]'' (1966ع)، [[دي ڪارپينٽرز]] جو ''[[ريني ڊيز اينڊ منڊيز]]'' (1971ع)، [[ٽيگن اينڊ سارا]] جو ''منڊي, منڊي, منڊي'' (2002ع)، ۽ [[دي بينگلز]] جو ''[[مانڪ منڊي]]'' (1986ع)، جيڪو [[پرنس (موسيقار)|پرنس]] لکيو هو، شامل آهن.

[[هيپي منڊيز]] (ھيپي منڊيز) نالي هڪ موسيقي بينڊ ۽ آمريڪي پاپ-پنڪ بينڊ [[هي منڊي]] (ھي منڊي) پڻ موجود آهن.

جم ڊيوس جو تخليق ڪيل مشهور مزاحيه ڪردار [[گارفيلڊ (ڪردار)|گارفيلڊ]] سومر کان پنهنجي نفرت سبب مشهور آهي، جنهن سان اڪثر سندس مشهور جملو &quot;مون کي سومر کان نفرت آهي&quot; (''آھ ھيٽ منڊيز'') پڻ لاڳاپيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Minow|first1=Neil|title=Jim Davis Explains Why Garfield Loves Lasagna and Hates Mondays and Why People Love Garfield|url=http://www.huffingtonpost.com/nell-minow/jim-davis-explains-why-ga_b_6094892.html|access-date=28 March 2016|date=3 November 2014}}&lt;/ref&gt;

[[برطانيه]] ۾ [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ هفتي جي ٻين ڏينهن جي ڀيٽ ۾ سومر تي وڌيڪ ماڻهو خودڪشي ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.theguardian.com/society/2005/aug/26/health.medicineandhealth1 | location=London | work=The Guardian | title=Monday is most common day for suicide | first=John | last=Carvel | date=26 August 2005}}&lt;/ref&gt; ساڳيءَ طرح، برطانيا ۾ سومر جي ڏينهن ٻين ڏينهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ماڻهو بيماريءَ جو عذر پيش ڪري ڪم تي نه ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blog.taragana.com/health/2009/11/10/monday-is-the-most-popular-sick-day-15333/ |title=Monday is 'the most popular sick day' |publisher=Blog.taragana.com |date=10 November 2009 |access-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100427040621/http://blog.taragana.com/health/2009/11/10/monday-is-the-most-popular-sick-day-15333/ |archive-date=27 April 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2002ع ۾ مشاورتي اداري [[پرائيس واٽر هائوس ڪوپرز]] اعلان ڪيو ته هو پنهنجي صلاحڪاري شعبي جو نالو &quot;منڊي&quot; رکندو ۽ ايندڙ سال دوران هن نئين سڃاڻپ کي قائم ڪرڻ لاءِ 110 ملين آمريڪي ڊالر خرچ ڪندو. جڏهن [[آئي بي ايم]] ٽن مهينن کان پوءِ اهو صلاحڪاري شعبو خريد ڪيو ته هن اهو نالو برقرار نه رکيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Blakely |first=Beth |url=http://www.techrepublic.com/article/monday-pwc-consultings-new-name-creates-controversy-cackles/ |title=Monday: PwC Consulting's new name creates controversy, cackles &amp;#124; TechRepublic |date=17 July 2002 |publisher=Articles.techrepublic.com.com |access-date=30 April 2013}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2022ع ۾ [[گنيز ورلڊ ريڪارڊز]] [[ٽوئيٽر]] تي اعلان ڪيو ته سومر کي رسمي طور '''هفتي جو بدترين ڏينهن''' قرار ڏنو ويو آهي، جنهن تي ڪيترن ئي ماڻهن مايوسي ۽ حيرت جو اظهار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guinness World Records: &quot;we're officially giving monday the record of the worst day of the week.&quot; |url=https://twitter.com/gwr/status/1581920448555544576 |access-date=2022-10-21 |website=Twitter |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-18 |title=Guinness World Records declares Monday the worst day of the week. Netizens react |url=https://indianexpress.com/article/trending/trending-globally/guinness-world-records-declares-monday-the-worst-day-of-the-week-8216322/ |access-date=2022-10-21 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guinness World Records Officially Declares Monday 'Worst Day Of The Week' |url=https://www.ndtv.com/world-news/guinness-world-records-officially-declares-monday-worst-day-of-the-week-3441513 |access-date=2022-10-21 |website=NDTV.com}}&lt;/ref&gt;

برطانيه ۾ 2006ع ۾ ٿيل هڪ تحقيق مطابق، هفتي جي ٻين ڏينهن جي مقابلي ۾ سومر تي شديد دل جي دوري (هارٽ اٽيڪ) جا امڪان وڌيڪ هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-13 |title=Why are serious heart attacks more likely on a Monday? |url=https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/behind-the-headlines/heart-attack-monday |access-date=2026-03-04 |website=British Heart Foundation |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالي وارا سومر ==

* {{Annotated link |وڏو سومر}}
* {{Annotated link |ڪارو سومر}}
* {{Annotated link |(تاريخ)|نيرو سومر}}
* [[صاف سومر]] (ايش سومر)
* {{Annotated link  |سائبر سومر}}
* [[ايسٽر سومر]] (جنهن کي '''روشن سومر''' يا '''آلو سومر''' پڻ چيو ويندو آهي)
* {{Annotated link |هانسل سومر}}
* {{Annotated link |لنڊي گراس}}
* {{Annotated link |چريو سومر}}
* {{Annotated link |معجزاتي سومر}}
* {{Annotated link |هر وارو سومر}}
* {{Annotated link |شروو سومر}}
* {{Annotated link |آلو سومر}}
* {{Annotated link |وِٽ سومر}}

== گيلري ==
&lt;gallery&gt;
Full Moon Luc Viatour.jpg|چنڊ
Chandra, The Moon God; Folio from a Book of Dreams LACMA M.83.219.2 (2 of 3).jpg|سوم (چندر ديوتا)
The Wolves Pursuing Sol and Mani.jpg|مونا (جرمنيڪ ديو)
&lt;/gallery&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}


{{سانچو:هفتي جا ڏينهن}}
{{ڪچو}}
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن]]</text>
      <sha1>55q6sacopl6o4txuva126ot1czgjwpg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398649</id>
      <parentid>398648</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T19:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21242" sha1="265fvgm19chl38uklvgqx4gekcw1vkd" xml:space="preserve">[[File:Galileo moon phases.jpg|right|thumb|[[گليليو گليلي]] پاران 1616ع ۾ [[چنڊ]] ۽ ان جي مرحلن بابت ٺاهيل خاڪا. ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر (Monday) جو نالو چنڊ جي نالي تان رکيل آهي.]]
'''سومر''' هفتي جو پهريون ڏينهن آهي. سومر [[آچر]] ۽ [[اڱارو|اڱاري]] جي وچ ۾ ايندو آهي.
هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت جي لفظ سوم مان ورتو ويو آهي, سوم جيڪو چندر ديو جو ٻيو نالو آهي. سندس نالي پٺيان هن ڏينهن جو نالو پيو.
هندي ۾ پڻ ساڳي نسبت سومر کي سوموار چوندا آهن.
سنڌين ماڻهو سومر ۽ سومار نالو پڻ رکندا آهن.
’سومر‘ تان سومر خان، محمد سومر، سومار خان.

[[بين الاقوامي معياري تنظيم]] جي [[آء ايس او 8601]] معيار موجب، سومر [[هفتو|هفتي]] جو پهريون ڏينهن آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules |url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en |access-date=2024-05-14 |website=www.iso.org}}&lt;/ref&gt;

== لفظ سوم ==
ڳاٽا آريه لوڪ سوم نالي هڪ ٻوٽي جي رس پيئندا هئا، جا چنڊ جهڙي اڇي ۽ روشن هوندي هئي. اها نهايت گڻاڪاري هئي، تنهنڪري انهيءَ ٻوٽيءَ جي اُڀرائيندڙ ديوتا کي به ”سوم“ سڏيندا هئا. رگ ويد، جو سڄو نائون منڊل سوم جي ساراھ سان ڀريل آهي. جيئن سج جو روپ اگني آهي، تيئن سوم جو روپ چندرما (چنڊ) آهي، ۽ اهو به ”سوم“ سڏجي ٿو. ”سومر – سومار“ معنيٰ ”سوم يا چندرما (چنڊ) جو ڏينهن“ (مون-ڊي)  ويدن جي براهمڻن ۾ سوم (چنڊ) کي امرت جو نياڻ سڏيو اٿن. چنڊ جي سهائي پکَ ۾ ديوتائون اهو امرت پيئن  ٿا ته چنڊ جي ڪلا ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي ٿي، ۽ اونداهي پک ۾ پتر اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا وڃي گهٽبي. هي ڳالهيون پراڻن ۾ به لکيل آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1 }}}
&lt;/ref&gt;

== انگريزي لفظ منڊي==
[[مون|مون (چنڊ)]] + ڊي = ڏينهن. اھڙي طرح منڊي Monday جي معني چنڊ جو ڏينهن. اھو لفظ جرمنڪ ديوتا ماني يا مونا جي نالي سان منسوب آھي.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;

== هفتي ۾ ترتيب ==

تاريخي طور تي [[يوناني-رومي]] هفتي جي شروعات [[آچر]] (''dies solis'' يا سج جو ڏينهن) سان ٿيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[سومر]] (''dies lunae'' چنڊ جو ڏينھن) هفتي جو ٻيو ڏينهن هوندو هو. [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[عبادتي سال|عبادتي ڪئلينڊر]] ۾ اڄ به سومر کي ''feria secunda'' (ٻيو ڏينهن) سڏڻ جي روايت موجود آهي. [[ڪوئڪر]] ('''مذهبي سوسائٽي آف فرينڊز''') پڻ روايتي طور سومر کي &quot;ٻيو ڏينهن&quot; (Second Day) چوندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://iymc.org/calendarnames.html |title=Guide to Quaker Calendar Names |publisher=Iowa Yearly Meeting (Conservative) Religious Society of Friends (Quakers) |access-date=30 March 2017 |quote=ويهين صديءَ دوران ڪيترن ئي ڪوئڪرن (فرينڊز) عام ڏينهن جي نالن جو استعمال قبول ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال هو ته انهن نالن سان لاڳاپيل مشرڪاڻو (بت پرستانه) مفهوم هاڻي وسري چڪو آهي. تنهن هوندي به، انگن وارا نالا اڄ به ڪيترن ئي دستاويزن ۽ وڌيڪ رسمي موقعن تي استعمال ڪيا وڃن ٿا..&quot;}}&lt;/ref&gt;

[[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]] ٻولي ۽ [[يوناني مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] پڻ هن مذهبي روايت کي برقرار رکيو آهي (پورچوگالي: ''segunda-feira''، يوناني: ''Δευτέρα''، ''deutéra''، معنيٰ &quot;ٻيو&quot;). [[ويتنامي ٻولي]]، جنهن جي [[ويتنامي الفابيٽ|لاطيني بنياد واري رسم الخط]] کي اصل ۾ پورچوگالي [[يسوعي]] مبلغن تيار ڪيو هو، پڻ اها روايت اختيار ڪئي، تنهنڪري ويتنامي ۾ سومر کي ''thứ Hai'' (ٻيو ڏينهن) چيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح، [[جديد عبراني]] ۾ سومر جو نالو ''يوم شيني'' (יום שני) آهي، جنهن جي معنيٰ پڻ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي.
جڏهن⁠تہ [[اتر آمريڪا]] ۾ آچر کي هفتي جو پهريون ڏينهن سمجهيو ويندو آهي، تڏهن [[بين الاقوامي معياري تنظيم]] پنهنجي [[آء ايس او 8601]] معيار ۾ سومر کي هفتي جو پهريون ڏينهن قرار ڏئي ٿي. [[چيني ٻولي]] ۾ سومر کي ''xīngqīyī'' (星期一) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;هفتي جو پهريون ڏينهن&quot; آهي.

== مذهبي رسومات ==

=== عيسائيت ===
[[اوائلي عيسائيت|اوائلي عيسائي]] متن '''[[ديداخي]]''' (''Didache'') مؤمنن کي سومر تي روزو رکڻ کان منع ڪيو، جيئن [[يهوديت اختيار ڪندڙ]] (جيوڊائيزرس) جي پيروي کان بچي سگهجي (هيٺ [[#يهوديت|يهوديت]] ڏسو)، ۽ ان جي بدران اربع تي روزو رکڻ جي سفارش ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Didache 8 |url=https://www.bc.edu/content/dam/files/research_sites/cjl/sites/partners/cbaa_seminar/didache.htm}}&lt;/ref&gt;
[[ايسٽر]] کان ايندڙ ڏينهن، يعني '''[[ايسٽر سومر]]'''، سومر تي ملهايو ويندو آهي، جيڪو [[ايسٽر آچر]] کان پوءِ ۽ [[ايسٽر جو موسم|ايسٽر جي موسم]] جو ٻيون ڏينهن هوندو آهي. ڪيترن ئي [[عيسائيت|عيسائي]] ملڪن ۾ ايسٽر سومر سرڪاري موڪل هوندي آهي. [[مغربي عيسائيت]] ۾ اهو [[ايسٽر جي اٺ ڏينهن واري جشن]] (آڪٽيو آف ايسٽر) جو ٻيون ڏينهن آهي، جڏهن⁠تہ [[مشرقي عيسائيت]] ۾ اهو [[روشن هفتو]] جو ٻيون ڏينهن هوندو آهي.
[[مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] ۾ سومر جا ڏينهن [[ملائڪ]]ن جي يادگيري لاءِ مخصوص هوندا آهن. [[اوڪٽوئيخوس]] (''Octoechos'') ۾ هن موضوع بابت [[حمد|حمديه]] شامل آهن، جيڪي اٺ هفتن جي چڪر موجب ترتيب ڏنل آهن ۽ سڄي سال دوران هر سومر تي ڳايا ويندا آهن. سومر جي [[الهي عبادت]] جي پڄاڻيءَ تي دعا هنن لفظن سان شروع ٿيندي آهي: «اسان جو سچو خدا مسيح، پنهنجي پاڪ والده [[مريم]]، آسمان جي عزت وارن بي جسم قوتن (يعني ملائڪن) جي شفاعت وسيلي...»

ڪيترن ئي مشرقي [[خانقاهه|خانقاهن]] ۾ سومر کي [[مشرقي آرتھوڊوڪس روزو]] جو ڏينهن ملهايو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ سومر ملائڪن سان منسوب آهي ۽ [[راهب]] ملائڪن جهڙي زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، تنهنڪري اهي ان ڏينهن گوشت، مرغي، کير جون شيون، مڇي، شراب ۽ تيل کان پرهيز ڪندا آهن. جيڪڏهن سومر تي ڪو وڏو [[عيد|عيد جو ڏينهن]] اچي وڃي ته ان جي اهميت موجب مڇي، شراب يا تيل جي اجازت ڏني وڃي ٿي.
[[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] جا ميمبر هر هفتي هڪ شام '''[[فيملي هوم ايوننگ]]''' (Family Home Evening، FHE) يا ''خانداني رات'' جي نالي سان گڏ گذاريندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dollahite |first1=David |last2=Marks |first2=Loren |title=Mormons' Weekly Family Ritual Is an Antidote to Fast-Paced Living |url=https://www.theatlantic.com/family/archive/2018/03/mormon-family-home-evening/556658/ |journal=[[The Atlantic]] |date=29 March 2018 }}&lt;/ref&gt; اها شام عام طور سومر هوندي آهي، جنهن دوران خاندان گڏجي ديني تعليم، دعا ۽ ٻين خانداني سرگرمين ۾ حصو وٺندا آهن.

=== هندومت ===
[[هندومت]] ۾ سومر جو تعلق چنڊ جي [[هندو ديوتا]] [[چندر]] (سوم) سان آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر کي ''سوموار'' (''سوموارا'' يا ''سوموارم'') چيو ويندو آهي. جيڪي هندو سومر تي روزو رکن ٿا، اهي اهو [[شيو]] جي عقيدت ۾ رکن ٿا. ڪي هندو '''سولهہ سوموار ورت''' (''Solah Somvar Vrat'') به ڪندا آهن، جيڪو لڳاتار سورهن سومرن جو روزو هوندو آهي، جنهن جو مقصد شادي ۽ مناسب جيون ساٿي حاصل ڪرڻ جي دعا هوندي آهي. هندو مهيني [[شراون]] دوران سومر تي روزو رکڻ به نهايت ڀلارو سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي مهينو شيو ۽ سندس گهرواري [[پاروتي]] لاءِ وقف هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/somvar-vrat-monday-fast | title=Somvar Vrat }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/shravan-somvar-vrat-monday-fast | title=Shravan Somvar Vrat }}&lt;/ref&gt;

=== اسلام ===
[[اسلام]] ۾ سومر انهن ڏينهن مان هڪ آهي، جن تي مسلمانن کي [[اسلام ۾ روزو#نفلي روزا|نفلي روزو]] رکڻ جي ترغيب ڏني وئي آهي؛ ٻيو ڏينهن خميس آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fasting Six Days of Shawwal on Mondays and Thursdays - Islam Question &amp; Answer |url=https://islamqa.info/en/answers/106468/fasting-six-days-of-shawwal-on-mondays-and-thursdays |access-date=2023-01-11 |website=islamqa.info |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي [[حديث]]ن ۾ بيان ٿيل آهي ته [[محمد ﷺ]] سومر ۽ خميس تي روزو رکندا هئا. انهن ئي حديثن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ولادت پڻ سومر جي ڏينهن ٿي هئي. اهو به روايت ٿيل آهي ته کين پهرين [[وحي]]، جيڪا پوءِ [[قرآن]] جي صورت ۾ نازل ٿي، سومر جي ڏينهن ملي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Elias |first=Abu Amina |date=2019-04-15 |title=Hadith on Fasting: Recommendation to fast Monday, three days a month |url=https://www.abuaminaelias.com/dailyhadithonline/2019/04/15/fast-monday-three-per-month/ |access-date=2023-11-26 |website=www.abuaminaelias.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== يهوديت ===
[[يهوديت]] ۾ سومر روزي رکڻ لاءِ ڀلارو ڏينهن سمجهيو ويندو آهي.

يهودي روايت موجب، هر هفتي [[توريت]] جي [[پراشاه]] (Parashah) مان هڪ ننڍو حصو سومر ۽ خميس جي صبح جو عام ماڻهن آڏو پڙهيو ويندو آهي، جيڪو [[ڇنڇر]] جي مڪمل تلاوت جي اضافي طور هوندو آهي. سومر تي خاص توبهه واريون دعائون پڻ پڙهيون وينديون آهن، جيستائين ڪو اهڙو خوشيءَ جو موقعو نه هجي جيڪو انهن کي معطل ڪري. [[مشنا]] ۽ [[تلمود]] موجب، اها روايت ان ڪري وجود ۾ آئي جو سومر ۽ خميس &quot;بازار جا ڏينهن&quot; هوندا هئا، جڏهن ڳوٺاڻا شهرن ۾ گڏ ٿيندا هئا.

[[اشڪنازي يهودي]]ن ۾ پهرين لڳاتار سومر، خميس ۽ وري سومر تي، جيڪو [[عبراني ڪئلينڊر]] جي هر مهيني جي شروعات ۾ ايندو آهي، رضاڪارانه روزا رکڻ جي روايت خاص طور تي قدامت پسند (الٽرا آرتھوڊوڪس) يهودين ۾ اڄ به موجود آهي.

عبراني ٻوليءَ ۾ سومر کي '''يوم شيني''' (יום שני) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي. اهو نالو بائبل ۾ [[سبت]] کي &quot;ستين ڏينهن&quot; قرار ڏيڻ ۽ سبت جو ڏينهن [[ڇنڇر]] هجڻ واري روايت سان لاڳاپيل آهي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته [[زحل]] (Saturn)، ڇنڇر ۽ سبت جي وچ ۾ لساني ۽ ثقافتي لاڳاپو قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان نڪتل آهي.&lt;ref&gt;[https://www.jstor.org/stable/751082 Saturn Jews], Eric Zafran ''Journal of the Warburg and Courtauld Institutes''. See also [[Hebrew University of Jerusalem|Hebrew University]] Professor [[Moshe Idel]]'s book, ''Saturn Jews'', and Shlomo Sela's article [https://katz.sas.upenn.edu/resources/blog/saturn-and-jews Saturn and the Jews] (University of Pennsylvania).&lt;/ref&gt;

== ثقافتي حوالا ==
[[File:PostcardMondayMorningInNewYorkCity1907.jpg|thumb|1907ع ۾ موڪليل هي پوسٽ ڪارڊ، جنهن تي &quot;نيويارڪ شهر ۾ سومر جي صبح&quot; لکيل آهي، سومر کي ڪپڙا ڌوئڻ واري ڏينهن جي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.]]

مغربي ثقافت ۾ ڪيترن ئي مشهور گيتن ۾ سومر کي اداسي، پريشاني، بي دلي، ذهني انتشار يا ملال جي ڏينهن طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي سبب ان جو ڪم واري هفتي جي پهرين ڏينهن سان تعلق آهي. سومر کي بوريت ۽ بدقسمتيءَ جي ڏينهن طور پڻ ڏيکاريو ويندو آهي، خاص طور شاگردن لاءِ، جيڪي ڇنڇر ۽ آچر جي موڪل کان پوءِ هر سومر اسڪول موٽندا آهن، جنهن ڪري ڪيترن ئي ماڻهن ۾ سومر کان بيزاري پيدا ٿيندي آهي.

اهڙن مشهور گيتن ۾ [[دي ماماز اينڊ دي پاپاز]] جو ''[[منڊي, منڊي]]'' (1966ع)، [[دي ڪارپينٽرز]] جو ''[[ريني ڊيز اينڊ منڊيز]]'' (1971ع)، [[ٽيگن اينڊ سارا]] جو ''منڊي, منڊي, منڊي'' (2002ع)، ۽ [[دي بينگلز]] جو ''[[مانڪ منڊي]]'' (1986ع)، جيڪو [[پرنس (موسيقار)|پرنس]] لکيو هو، شامل آهن.

[[هيپي منڊيز]] (ھيپي منڊيز) نالي هڪ موسيقي بينڊ ۽ آمريڪي پاپ-پنڪ بينڊ [[هي منڊي]] (ھي منڊي) پڻ موجود آهن.

جم ڊيوس جو تخليق ڪيل مشهور مزاحيه ڪردار [[گارفيلڊ (ڪردار)|گارفيلڊ]] سومر کان پنهنجي نفرت سبب مشهور آهي، جنهن سان اڪثر سندس مشهور جملو &quot;مون کي سومر کان نفرت آهي&quot; (''آھ ھيٽ منڊيز'') پڻ لاڳاپيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Minow|first1=Neil|title=Jim Davis Explains Why Garfield Loves Lasagna and Hates Mondays and Why People Love Garfield|url=http://www.huffingtonpost.com/nell-minow/jim-davis-explains-why-ga_b_6094892.html|access-date=28 March 2016|date=3 November 2014}}&lt;/ref&gt;

[[برطانيه]] ۾ [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ هفتي جي ٻين ڏينهن جي ڀيٽ ۾ سومر تي وڌيڪ ماڻهو خودڪشي ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.theguardian.com/society/2005/aug/26/health.medicineandhealth1 | location=London | work=The Guardian | title=Monday is most common day for suicide | first=John | last=Carvel | date=26 August 2005}}&lt;/ref&gt; ساڳيءَ طرح، برطانيا ۾ سومر جي ڏينهن ٻين ڏينهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ماڻهو بيماريءَ جو عذر پيش ڪري ڪم تي نه ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blog.taragana.com/health/2009/11/10/monday-is-the-most-popular-sick-day-15333/ |title=Monday is 'the most popular sick day' |publisher=Blog.taragana.com |date=10 November 2009 |access-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100427040621/http://blog.taragana.com/health/2009/11/10/monday-is-the-most-popular-sick-day-15333/ |archive-date=27 April 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2002ع ۾ مشاورتي اداري [[پرائيس واٽر هائوس ڪوپرز]] اعلان ڪيو ته هو پنهنجي صلاحڪاري شعبي جو نالو &quot;منڊي&quot; رکندو ۽ ايندڙ سال دوران هن نئين سڃاڻپ کي قائم ڪرڻ لاءِ 110 ملين آمريڪي ڊالر خرچ ڪندو. جڏهن [[آئي بي ايم]] ٽن مهينن کان پوءِ اهو صلاحڪاري شعبو خريد ڪيو ته هن اهو نالو برقرار نه رکيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Blakely |first=Beth |url=http://www.techrepublic.com/article/monday-pwc-consultings-new-name-creates-controversy-cackles/ |title=Monday: PwC Consulting's new name creates controversy, cackles &amp;#124; TechRepublic |date=17 July 2002 |publisher=Articles.techrepublic.com.com |access-date=30 April 2013}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2022ع ۾ [[گنيز ورلڊ ريڪارڊز]] [[ٽوئيٽر]] تي اعلان ڪيو ته سومر کي رسمي طور '''هفتي جو بدترين ڏينهن''' قرار ڏنو ويو آهي، جنهن تي ڪيترن ئي ماڻهن مايوسي ۽ حيرت جو اظهار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guinness World Records: &quot;we're officially giving monday the record of the worst day of the week.&quot; |url=https://twitter.com/gwr/status/1581920448555544576 |access-date=2022-10-21 |website=Twitter |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-18 |title=Guinness World Records declares Monday the worst day of the week. Netizens react |url=https://indianexpress.com/article/trending/trending-globally/guinness-world-records-declares-monday-the-worst-day-of-the-week-8216322/ |access-date=2022-10-21 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guinness World Records Officially Declares Monday 'Worst Day Of The Week' |url=https://www.ndtv.com/world-news/guinness-world-records-officially-declares-monday-worst-day-of-the-week-3441513 |access-date=2022-10-21 |website=NDTV.com}}&lt;/ref&gt;

برطانيه ۾ 2006ع ۾ ٿيل هڪ تحقيق مطابق، هفتي جي ٻين ڏينهن جي مقابلي ۾ سومر تي شديد دل جي دوري (هارٽ اٽيڪ) جا امڪان وڌيڪ هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-13 |title=Why are serious heart attacks more likely on a Monday? |url=https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/behind-the-headlines/heart-attack-monday |access-date=2026-03-04 |website=British Heart Foundation |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالي وارا سومر ==

* {{Annotated link |وڏو سومر}}
* {{Annotated link |ڪارو سومر}}
* {{Annotated link |(تاريخ)|نيرو سومر}}
* [[صاف سومر]] (ايش سومر)
* {{Annotated link  |سائبر سومر}}
* [[ايسٽر سومر]] (جنهن کي '''روشن سومر''' يا '''آلو سومر''' پڻ چيو ويندو آهي)
* {{Annotated link |هانسل سومر}}
* {{Annotated link |لنڊي گراس}}
* {{Annotated link |چريو سومر}}
* {{Annotated link |معجزاتي سومر}}
* {{Annotated link |هر وارو سومر}}
* {{Annotated link |شروو سومر}}
* {{Annotated link |آلو سومر}}
* {{Annotated link |وِٽ سومر}}

== گيلري ==
&lt;gallery&gt;
Full Moon Luc Viatour.jpg|چنڊ
Chandra, The Moon God; Folio from a Book of Dreams LACMA M.83.219.2 (2 of 3).jpg|سوم (چندر ديوتا)
The Wolves Pursuing Sol and Mani.jpg|مونا (جرمنيڪ ديو)
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==

* {{Annotated link |منڊي ڪلب}}
* [[سومر جا احتجاج]]
* ''{{Annotated link|منڊي نائيٽ فٽبال}}''
* {{Annotated link |''منڊي نائيٽ را''}} (WWE Raw)
* ''[[ڊبليو سي ڊبليو منڊي نائيٽرو]]''
* {{Annotated link |منڊي نائيٽ وار}}
* {{Annotated link |سينٽ منڊي}}
* {{Annotated link |ڪليولينڊ ايليمينٽري اسڪول فائرنگ (سين ڊياگو)}}، جيڪا مبينا طور سومر کان نفرت سبب ڪئي وئي هئي.

==حوالا==
{{حوالا}}


{{سانچو:هفتي جا ڏينهن}}
{{ڪچو}}
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن]]</text>
      <sha1>265fvgm19chl38uklvgqx4gekcw1vkd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398650</id>
      <parentid>398649</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T19:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21552" sha1="g88lchb344r7vg6pmrn7w5jkpdclef3" xml:space="preserve">[[File:Galileo moon phases.jpg|right|thumb|[[گليليو گليلي]] پاران 1616ع ۾ [[چنڊ]] ۽ ان جي مرحلن بابت ٺاهيل خاڪا. ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر (Monday) جو نالو چنڊ جي نالي تان رکيل آهي.]]
'''سومر''' هفتي جو پهريون ڏينهن آهي. سومر [[آچر]] ۽ [[اڱارو|اڱاري]] جي وچ ۾ ايندو آهي.
هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت جي لفظ سوم مان ورتو ويو آهي, سوم جيڪو چندر ديو جو ٻيو نالو آهي. سندس نالي پٺيان هن ڏينهن جو نالو پيو.
هندي ۾ پڻ ساڳي نسبت سومر کي سوموار چوندا آهن.
سنڌين ماڻهو سومر ۽ سومار نالو پڻ رکندا آهن.
’سومر‘ تان سومر خان، محمد سومر، سومار خان.

[[بين الاقوامي معياري تنظيم]] جي [[آء ايس او 8601]] معيار موجب، سومر [[هفتو|هفتي]] جو پهريون ڏينهن آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules |url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en |access-date=2024-05-14 |website=www.iso.org}}&lt;/ref&gt;

== لفظ سوم ==
ڳاٽا آريه لوڪ سوم نالي هڪ ٻوٽي جي رس پيئندا هئا، جا چنڊ جهڙي اڇي ۽ روشن هوندي هئي. اها نهايت گڻاڪاري هئي، تنهنڪري انهيءَ ٻوٽيءَ جي اُڀرائيندڙ ديوتا کي به ”سوم“ سڏيندا هئا. رگ ويد، جو سڄو نائون منڊل سوم جي ساراھ سان ڀريل آهي. جيئن سج جو روپ اگني آهي، تيئن سوم جو روپ چندرما (چنڊ) آهي، ۽ اهو به ”سوم“ سڏجي ٿو. ”سومر – سومار“ معنيٰ ”سوم يا چندرما (چنڊ) جو ڏينهن“ (مون-ڊي)  ويدن جي براهمڻن ۾ سوم (چنڊ) کي امرت جو نياڻ سڏيو اٿن. چنڊ جي سهائي پکَ ۾ ديوتائون اهو امرت پيئن  ٿا ته چنڊ جي ڪلا ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي ٿي، ۽ اونداهي پک ۾ پتر اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا وڃي گهٽبي. هي ڳالهيون پراڻن ۾ به لکيل آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1 }}}
&lt;/ref&gt;

== انگريزي لفظ منڊي==
[[مون|مون (چنڊ)]] + ڊي = ڏينهن. اھڙي طرح منڊي Monday جي معني چنڊ جو ڏينهن. اھو لفظ جرمنڪ ديوتا ماني يا مونا جي نالي سان منسوب آھي.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;

== هفتي ۾ ترتيب ==

تاريخي طور تي [[يوناني-رومي]] هفتي جي شروعات [[آچر]] (''dies solis'' يا سج جو ڏينهن) سان ٿيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[سومر]] (''dies lunae'' چنڊ جو ڏينھن) هفتي جو ٻيو ڏينهن هوندو هو. [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[عبادتي سال|عبادتي ڪئلينڊر]] ۾ اڄ به سومر کي ''feria secunda'' (ٻيو ڏينهن) سڏڻ جي روايت موجود آهي. [[ڪوئڪر]] ('''مذهبي سوسائٽي آف فرينڊز''') پڻ روايتي طور سومر کي &quot;ٻيو ڏينهن&quot; (Second Day) چوندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://iymc.org/calendarnames.html |title=Guide to Quaker Calendar Names |publisher=Iowa Yearly Meeting (Conservative) Religious Society of Friends (Quakers) |access-date=30 March 2017 |quote=ويهين صديءَ دوران ڪيترن ئي ڪوئڪرن (فرينڊز) عام ڏينهن جي نالن جو استعمال قبول ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال هو ته انهن نالن سان لاڳاپيل مشرڪاڻو (بت پرستانه) مفهوم هاڻي وسري چڪو آهي. تنهن هوندي به، انگن وارا نالا اڄ به ڪيترن ئي دستاويزن ۽ وڌيڪ رسمي موقعن تي استعمال ڪيا وڃن ٿا..&quot;}}&lt;/ref&gt;

[[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]] ٻولي ۽ [[يوناني مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] پڻ هن مذهبي روايت کي برقرار رکيو آهي (پورچوگالي: ''segunda-feira''، يوناني: ''Δευτέρα''، ''deutéra''، معنيٰ &quot;ٻيو&quot;). [[ويتنامي ٻولي]]، جنهن جي [[ويتنامي الفابيٽ|لاطيني بنياد واري رسم الخط]] کي اصل ۾ پورچوگالي [[يسوعي]] مبلغن تيار ڪيو هو، پڻ اها روايت اختيار ڪئي، تنهنڪري ويتنامي ۾ سومر کي ''thứ Hai'' (ٻيو ڏينهن) چيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح، [[جديد عبراني]] ۾ سومر جو نالو ''يوم شيني'' (יום שני) آهي، جنهن جي معنيٰ پڻ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي.
جڏهن⁠تہ [[اتر آمريڪا]] ۾ آچر کي هفتي جو پهريون ڏينهن سمجهيو ويندو آهي، تڏهن [[بين الاقوامي معياري تنظيم]] پنهنجي [[آء ايس او 8601]] معيار ۾ سومر کي هفتي جو پهريون ڏينهن قرار ڏئي ٿي. [[چيني ٻولي]] ۾ سومر کي ''xīngqīyī'' (星期一) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;هفتي جو پهريون ڏينهن&quot; آهي.

== مذهبي رسومات ==

=== عيسائيت ===
[[اوائلي عيسائيت|اوائلي عيسائي]] متن '''[[ديداخي]]''' (''Didache'') مؤمنن کي سومر تي روزو رکڻ کان منع ڪيو، جيئن [[يهوديت اختيار ڪندڙ]] (جيوڊائيزرس) جي پيروي کان بچي سگهجي (هيٺ [[#يهوديت|يهوديت]] ڏسو)، ۽ ان جي بدران اربع تي روزو رکڻ جي سفارش ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Didache 8 |url=https://www.bc.edu/content/dam/files/research_sites/cjl/sites/partners/cbaa_seminar/didache.htm}}&lt;/ref&gt;
[[ايسٽر]] کان ايندڙ ڏينهن، يعني '''[[ايسٽر سومر]]'''، سومر تي ملهايو ويندو آهي، جيڪو [[ايسٽر آچر]] کان پوءِ ۽ [[ايسٽر جو موسم|ايسٽر جي موسم]] جو ٻيون ڏينهن هوندو آهي. ڪيترن ئي [[عيسائيت|عيسائي]] ملڪن ۾ ايسٽر سومر سرڪاري موڪل هوندي آهي. [[مغربي عيسائيت]] ۾ اهو [[ايسٽر جي اٺ ڏينهن واري جشن]] (آڪٽيو آف ايسٽر) جو ٻيون ڏينهن آهي، جڏهن⁠تہ [[مشرقي عيسائيت]] ۾ اهو [[روشن هفتو]] جو ٻيون ڏينهن هوندو آهي.
[[مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] ۾ سومر جا ڏينهن [[ملائڪ]]ن جي يادگيري لاءِ مخصوص هوندا آهن. [[اوڪٽوئيخوس]] (''Octoechos'') ۾ هن موضوع بابت [[حمد|حمديه]] شامل آهن، جيڪي اٺ هفتن جي چڪر موجب ترتيب ڏنل آهن ۽ سڄي سال دوران هر سومر تي ڳايا ويندا آهن. سومر جي [[الهي عبادت]] جي پڄاڻيءَ تي دعا هنن لفظن سان شروع ٿيندي آهي: «اسان جو سچو خدا مسيح، پنهنجي پاڪ والده [[مريم]]، آسمان جي عزت وارن بي جسم قوتن (يعني ملائڪن) جي شفاعت وسيلي...»

ڪيترن ئي مشرقي [[خانقاهه|خانقاهن]] ۾ سومر کي [[مشرقي آرتھوڊوڪس روزو]] جو ڏينهن ملهايو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ سومر ملائڪن سان منسوب آهي ۽ [[راهب]] ملائڪن جهڙي زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، تنهنڪري اهي ان ڏينهن گوشت، مرغي، کير جون شيون، مڇي، شراب ۽ تيل کان پرهيز ڪندا آهن. جيڪڏهن سومر تي ڪو وڏو [[عيد|عيد جو ڏينهن]] اچي وڃي ته ان جي اهميت موجب مڇي، شراب يا تيل جي اجازت ڏني وڃي ٿي.
[[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] جا ميمبر هر هفتي هڪ شام '''[[فيملي هوم ايوننگ]]''' (Family Home Evening، FHE) يا ''خانداني رات'' جي نالي سان گڏ گذاريندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dollahite |first1=David |last2=Marks |first2=Loren |title=Mormons' Weekly Family Ritual Is an Antidote to Fast-Paced Living |url=https://www.theatlantic.com/family/archive/2018/03/mormon-family-home-evening/556658/ |journal=[[The Atlantic]] |date=29 March 2018 }}&lt;/ref&gt; اها شام عام طور سومر هوندي آهي، جنهن دوران خاندان گڏجي ديني تعليم، دعا ۽ ٻين خانداني سرگرمين ۾ حصو وٺندا آهن.

=== هندومت ===
[[هندومت]] ۾ سومر جو تعلق چنڊ جي [[هندو ديوتا]] [[چندر]] (سوم) سان آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر کي ''سوموار'' (''سوموارا'' يا ''سوموارم'') چيو ويندو آهي. جيڪي هندو سومر تي روزو رکن ٿا، اهي اهو [[شيو]] جي عقيدت ۾ رکن ٿا. ڪي هندو '''سولهہ سوموار ورت''' (''Solah Somvar Vrat'') به ڪندا آهن، جيڪو لڳاتار سورهن سومرن جو روزو هوندو آهي، جنهن جو مقصد شادي ۽ مناسب جيون ساٿي حاصل ڪرڻ جي دعا هوندي آهي. هندو مهيني [[شراون]] دوران سومر تي روزو رکڻ به نهايت ڀلارو سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي مهينو شيو ۽ سندس گهرواري [[پاروتي]] لاءِ وقف هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/somvar-vrat-monday-fast | title=Somvar Vrat }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/shravan-somvar-vrat-monday-fast | title=Shravan Somvar Vrat }}&lt;/ref&gt;

=== اسلام ===
[[اسلام]] ۾ سومر انهن ڏينهن مان هڪ آهي، جن تي مسلمانن کي [[اسلام ۾ روزو#نفلي روزا|نفلي روزو]] رکڻ جي ترغيب ڏني وئي آهي؛ ٻيو ڏينهن خميس آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fasting Six Days of Shawwal on Mondays and Thursdays - Islam Question &amp; Answer |url=https://islamqa.info/en/answers/106468/fasting-six-days-of-shawwal-on-mondays-and-thursdays |access-date=2023-01-11 |website=islamqa.info |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي [[حديث]]ن ۾ بيان ٿيل آهي ته [[محمد ﷺ]] سومر ۽ خميس تي روزو رکندا هئا. انهن ئي حديثن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ولادت پڻ سومر جي ڏينهن ٿي هئي. اهو به روايت ٿيل آهي ته کين پهرين [[وحي]]، جيڪا پوءِ [[قرآن]] جي صورت ۾ نازل ٿي، سومر جي ڏينهن ملي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Elias |first=Abu Amina |date=2019-04-15 |title=Hadith on Fasting: Recommendation to fast Monday, three days a month |url=https://www.abuaminaelias.com/dailyhadithonline/2019/04/15/fast-monday-three-per-month/ |access-date=2023-11-26 |website=www.abuaminaelias.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== يهوديت ===
[[يهوديت]] ۾ سومر روزي رکڻ لاءِ ڀلارو ڏينهن سمجهيو ويندو آهي.

يهودي روايت موجب، هر هفتي [[توريت]] جي [[پراشاه]] (Parashah) مان هڪ ننڍو حصو سومر ۽ خميس جي صبح جو عام ماڻهن آڏو پڙهيو ويندو آهي، جيڪو [[ڇنڇر]] جي مڪمل تلاوت جي اضافي طور هوندو آهي. سومر تي خاص توبهه واريون دعائون پڻ پڙهيون وينديون آهن، جيستائين ڪو اهڙو خوشيءَ جو موقعو نه هجي جيڪو انهن کي معطل ڪري. [[مشنا]] ۽ [[تلمود]] موجب، اها روايت ان ڪري وجود ۾ آئي جو سومر ۽ خميس &quot;بازار جا ڏينهن&quot; هوندا هئا، جڏهن ڳوٺاڻا شهرن ۾ گڏ ٿيندا هئا.

[[اشڪنازي يهودي]]ن ۾ پهرين لڳاتار سومر، خميس ۽ وري سومر تي، جيڪو [[عبراني ڪئلينڊر]] جي هر مهيني جي شروعات ۾ ايندو آهي، رضاڪارانه روزا رکڻ جي روايت خاص طور تي قدامت پسند (الٽرا آرتھوڊوڪس) يهودين ۾ اڄ به موجود آهي.

عبراني ٻوليءَ ۾ سومر کي '''يوم شيني''' (יום שני) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي. اهو نالو بائبل ۾ [[سبت]] کي &quot;ستين ڏينهن&quot; قرار ڏيڻ ۽ سبت جو ڏينهن [[ڇنڇر]] هجڻ واري روايت سان لاڳاپيل آهي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته [[زحل]] (Saturn)، ڇنڇر ۽ سبت جي وچ ۾ لساني ۽ ثقافتي لاڳاپو قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان نڪتل آهي.&lt;ref&gt;[https://www.jstor.org/stable/751082 Saturn Jews], Eric Zafran ''Journal of the Warburg and Courtauld Institutes''. See also [[Hebrew University of Jerusalem|Hebrew University]] Professor [[Moshe Idel]]'s book, ''Saturn Jews'', and Shlomo Sela's article [https://katz.sas.upenn.edu/resources/blog/saturn-and-jews Saturn and the Jews] (University of Pennsylvania).&lt;/ref&gt;

== ثقافتي حوالا ==
[[File:PostcardMondayMorningInNewYorkCity1907.jpg|thumb|1907ع ۾ موڪليل هي پوسٽ ڪارڊ، جنهن تي &quot;نيويارڪ شهر ۾ سومر جي صبح&quot; لکيل آهي، سومر کي ڪپڙا ڌوئڻ واري ڏينهن جي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.]]

مغربي ثقافت ۾ ڪيترن ئي مشهور گيتن ۾ سومر کي اداسي، پريشاني، بي دلي، ذهني انتشار يا ملال جي ڏينهن طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي سبب ان جو ڪم واري هفتي جي پهرين ڏينهن سان تعلق آهي. سومر کي بوريت ۽ بدقسمتيءَ جي ڏينهن طور پڻ ڏيکاريو ويندو آهي، خاص طور شاگردن لاءِ، جيڪي ڇنڇر ۽ آچر جي موڪل کان پوءِ هر سومر اسڪول موٽندا آهن، جنهن ڪري ڪيترن ئي ماڻهن ۾ سومر کان بيزاري پيدا ٿيندي آهي.

اهڙن مشهور گيتن ۾ [[دي ماماز اينڊ دي پاپاز]] جو ''[[منڊي, منڊي]]'' (1966ع)، [[دي ڪارپينٽرز]] جو ''[[ريني ڊيز اينڊ منڊيز]]'' (1971ع)، [[ٽيگن اينڊ سارا]] جو ''منڊي, منڊي, منڊي'' (2002ع)، ۽ [[دي بينگلز]] جو ''[[مانڪ منڊي]]'' (1986ع)، جيڪو [[پرنس (موسيقار)|پرنس]] لکيو هو، شامل آهن.

[[هيپي منڊيز]] (ھيپي منڊيز) نالي هڪ موسيقي بينڊ ۽ آمريڪي پاپ-پنڪ بينڊ [[هي منڊي]] (ھي منڊي) پڻ موجود آهن.

جم ڊيوس جو تخليق ڪيل مشهور مزاحيه ڪردار [[گارفيلڊ (ڪردار)|گارفيلڊ]] سومر کان پنهنجي نفرت سبب مشهور آهي، جنهن سان اڪثر سندس مشهور جملو &quot;مون کي سومر کان نفرت آهي&quot; (''آھ ھيٽ منڊيز'') پڻ لاڳاپيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Minow|first1=Neil|title=Jim Davis Explains Why Garfield Loves Lasagna and Hates Mondays and Why People Love Garfield|url=http://www.huffingtonpost.com/nell-minow/jim-davis-explains-why-ga_b_6094892.html|access-date=28 March 2016|date=3 November 2014}}&lt;/ref&gt;

[[برطانيه]] ۾ [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ هفتي جي ٻين ڏينهن جي ڀيٽ ۾ سومر تي وڌيڪ ماڻهو خودڪشي ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.theguardian.com/society/2005/aug/26/health.medicineandhealth1 | location=London | work=The Guardian | title=Monday is most common day for suicide | first=John | last=Carvel | date=26 August 2005}}&lt;/ref&gt; ساڳيءَ طرح، برطانيا ۾ سومر جي ڏينهن ٻين ڏينهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ماڻهو بيماريءَ جو عذر پيش ڪري ڪم تي نه ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blog.taragana.com/health/2009/11/10/monday-is-the-most-popular-sick-day-15333/ |title=Monday is 'the most popular sick day' |publisher=Blog.taragana.com |date=10 November 2009 |access-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100427040621/http://blog.taragana.com/health/2009/11/10/monday-is-the-most-popular-sick-day-15333/ |archive-date=27 April 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2002ع ۾ مشاورتي اداري [[پرائيس واٽر هائوس ڪوپرز]] اعلان ڪيو ته هو پنهنجي صلاحڪاري شعبي جو نالو &quot;منڊي&quot; رکندو ۽ ايندڙ سال دوران هن نئين سڃاڻپ کي قائم ڪرڻ لاءِ 110 ملين آمريڪي ڊالر خرچ ڪندو. جڏهن [[آئي بي ايم]] ٽن مهينن کان پوءِ اهو صلاحڪاري شعبو خريد ڪيو ته هن اهو نالو برقرار نه رکيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Blakely |first=Beth |url=http://www.techrepublic.com/article/monday-pwc-consultings-new-name-creates-controversy-cackles/ |title=Monday: PwC Consulting's new name creates controversy, cackles &amp;#124; TechRepublic |date=17 July 2002 |publisher=Articles.techrepublic.com.com |access-date=30 April 2013}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2022ع ۾ [[گنيز ورلڊ ريڪارڊز]] [[ٽوئيٽر]] تي اعلان ڪيو ته سومر کي رسمي طور '''هفتي جو بدترين ڏينهن''' قرار ڏنو ويو آهي، جنهن تي ڪيترن ئي ماڻهن مايوسي ۽ حيرت جو اظهار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guinness World Records: &quot;we're officially giving monday the record of the worst day of the week.&quot; |url=https://twitter.com/gwr/status/1581920448555544576 |access-date=2022-10-21 |website=Twitter |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-18 |title=Guinness World Records declares Monday the worst day of the week. Netizens react |url=https://indianexpress.com/article/trending/trending-globally/guinness-world-records-declares-monday-the-worst-day-of-the-week-8216322/ |access-date=2022-10-21 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guinness World Records Officially Declares Monday 'Worst Day Of The Week' |url=https://www.ndtv.com/world-news/guinness-world-records-officially-declares-monday-worst-day-of-the-week-3441513 |access-date=2022-10-21 |website=NDTV.com}}&lt;/ref&gt;

برطانيه ۾ 2006ع ۾ ٿيل هڪ تحقيق مطابق، هفتي جي ٻين ڏينهن جي مقابلي ۾ سومر تي شديد دل جي دوري (هارٽ اٽيڪ) جا امڪان وڌيڪ هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-13 |title=Why are serious heart attacks more likely on a Monday? |url=https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/behind-the-headlines/heart-attack-monday |access-date=2026-03-04 |website=British Heart Foundation |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالي وارا سومر ==

* {{Annotated link |وڏو سومر}}
* {{Annotated link |ڪارو سومر}}
* {{Annotated link |(تاريخ)|نيرو سومر}}
* [[صاف سومر]] (ايش سومر)
* {{Annotated link  |سائبر سومر}}
* [[ايسٽر سومر]] (جنهن کي '''روشن سومر''' يا '''آلو سومر''' پڻ چيو ويندو آهي)
* {{Annotated link |هانسل سومر}}
* {{Annotated link |لنڊي گراس}}
* {{Annotated link |چريو سومر}}
* {{Annotated link |معجزاتي سومر}}
* {{Annotated link |هر وارو سومر}}
* {{Annotated link |شروو سومر}}
* {{Annotated link |آلو سومر}}
* {{Annotated link |وِٽ سومر}}

== گيلري ==
&lt;gallery&gt;
Full Moon Luc Viatour.jpg|چنڊ
Chandra, The Moon God; Folio from a Book of Dreams LACMA M.83.219.2 (2 of 3).jpg|سوم (چندر ديوتا)
The Wolves Pursuing Sol and Mani.jpg|مونا (جرمنيڪ ديو)
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==

* {{Annotated link |منڊي ڪلب}}
* [[سومر جا احتجاج]]
* ''{{Annotated link|منڊي نائيٽ فٽبال}}''
* {{Annotated link |''منڊي نائيٽ را''}} (WWE Raw)
* ''[[ڊبليو سي ڊبليو منڊي نائيٽرو]]''
* {{Annotated link |منڊي نائيٽ وار}}
* {{Annotated link |سينٽ منڊي}}
* {{Annotated link |ڪليولينڊ ايليمينٽري اسڪول فائرنگ (سين ڊياگو)}}، جيڪا مبينا طور سومر کان نفرت سبب ڪئي وئي هئي.

==حوالا==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Sister project links|d=Q105|c=Category:Monday|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=no|species=no}}
{{Wiktionary|Monday}}

{{هفتي جا ڏينهن}}
{{Authority control}}

[[زمرو:سومر]]
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن|1 سومر]]
[[زمرو:سيليني]]
{{سانچو:هفتي جا ڏينهن}}
{{ڪچو}}
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن]]</text>
      <sha1>g88lchb344r7vg6pmrn7w5jkpdclef3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398651</id>
      <parentid>398650</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T19:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* انگريزي لفظ منڊي */</comment>
      <origin>398651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21884" sha1="tlaswrkj6hb7o07s2h4gsekb43b00md" xml:space="preserve">[[File:Galileo moon phases.jpg|right|thumb|[[گليليو گليلي]] پاران 1616ع ۾ [[چنڊ]] ۽ ان جي مرحلن بابت ٺاهيل خاڪا. ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر (Monday) جو نالو چنڊ جي نالي تان رکيل آهي.]]
'''سومر''' هفتي جو پهريون ڏينهن آهي. سومر [[آچر]] ۽ [[اڱارو|اڱاري]] جي وچ ۾ ايندو آهي.
هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت جي لفظ سوم مان ورتو ويو آهي, سوم جيڪو چندر ديو جو ٻيو نالو آهي. سندس نالي پٺيان هن ڏينهن جو نالو پيو.
هندي ۾ پڻ ساڳي نسبت سومر کي سوموار چوندا آهن.
سنڌين ماڻهو سومر ۽ سومار نالو پڻ رکندا آهن.
’سومر‘ تان سومر خان، محمد سومر، سومار خان.

[[بين الاقوامي معياري تنظيم]] جي [[آء ايس او 8601]] معيار موجب، سومر [[هفتو|هفتي]] جو پهريون ڏينهن آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules |url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en |access-date=2024-05-14 |website=www.iso.org}}&lt;/ref&gt;

== لفظ سوم ==
ڳاٽا آريه لوڪ سوم نالي هڪ ٻوٽي جي رس پيئندا هئا، جا چنڊ جهڙي اڇي ۽ روشن هوندي هئي. اها نهايت گڻاڪاري هئي، تنهنڪري انهيءَ ٻوٽيءَ جي اُڀرائيندڙ ديوتا کي به ”سوم“ سڏيندا هئا. رگ ويد، جو سڄو نائون منڊل سوم جي ساراھ سان ڀريل آهي. جيئن سج جو روپ اگني آهي، تيئن سوم جو روپ چندرما (چنڊ) آهي، ۽ اهو به ”سوم“ سڏجي ٿو. ”سومر – سومار“ معنيٰ ”سوم يا چندرما (چنڊ) جو ڏينهن“ (مون-ڊي)  ويدن جي براهمڻن ۾ سوم (چنڊ) کي امرت جو نياڻ سڏيو اٿن. چنڊ جي سهائي پکَ ۾ ديوتائون اهو امرت پيئن  ٿا ته چنڊ جي ڪلا ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي ٿي، ۽ اونداهي پک ۾ پتر اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا وڃي گهٽبي. هي ڳالهيون پراڻن ۾ به لکيل آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1 }}}
&lt;/ref&gt;

== انگريزي لفظ منڊي==
[[مون|مون (چنڊ)]] + ڊي = ڏينهن. اھڙي طرح منڊي Monday جي معني چنڊ جو ڏينهن. اھو لفظ جرمنڪ ديوتا ماني يا مونا جي نالي سان منسوب آھي.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;

[[File:Máni and Sól by Lorenz Frølich.jpg|thumb|[[نارس ڏندڪٿا]] موجب [[ماني]]، جيڪو چنڊ جي تشخيصي ديوتا آهي، ۽ سندس ڀيڻ [[سول (سج)|سول]]، جيڪا سج جي تشخيصي ديوي آهي، جي تصوير (1895ع)، [[لورينز فروليش]] پاران ٺهيل.]]

== هفتي ۾ ترتيب ==

تاريخي طور تي [[يوناني-رومي]] هفتي جي شروعات [[آچر]] (''dies solis'' يا سج جو ڏينهن) سان ٿيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[سومر]] (''dies lunae'' چنڊ جو ڏينھن) هفتي جو ٻيو ڏينهن هوندو هو. [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[عبادتي سال|عبادتي ڪئلينڊر]] ۾ اڄ به سومر کي ''feria secunda'' (ٻيو ڏينهن) سڏڻ جي روايت موجود آهي. [[ڪوئڪر]] ('''مذهبي سوسائٽي آف فرينڊز''') پڻ روايتي طور سومر کي &quot;ٻيو ڏينهن&quot; (Second Day) چوندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://iymc.org/calendarnames.html |title=Guide to Quaker Calendar Names |publisher=Iowa Yearly Meeting (Conservative) Religious Society of Friends (Quakers) |access-date=30 March 2017 |quote=ويهين صديءَ دوران ڪيترن ئي ڪوئڪرن (فرينڊز) عام ڏينهن جي نالن جو استعمال قبول ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال هو ته انهن نالن سان لاڳاپيل مشرڪاڻو (بت پرستانه) مفهوم هاڻي وسري چڪو آهي. تنهن هوندي به، انگن وارا نالا اڄ به ڪيترن ئي دستاويزن ۽ وڌيڪ رسمي موقعن تي استعمال ڪيا وڃن ٿا..&quot;}}&lt;/ref&gt;

[[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]] ٻولي ۽ [[يوناني مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] پڻ هن مذهبي روايت کي برقرار رکيو آهي (پورچوگالي: ''segunda-feira''، يوناني: ''Δευτέρα''، ''deutéra''، معنيٰ &quot;ٻيو&quot;). [[ويتنامي ٻولي]]، جنهن جي [[ويتنامي الفابيٽ|لاطيني بنياد واري رسم الخط]] کي اصل ۾ پورچوگالي [[يسوعي]] مبلغن تيار ڪيو هو، پڻ اها روايت اختيار ڪئي، تنهنڪري ويتنامي ۾ سومر کي ''thứ Hai'' (ٻيو ڏينهن) چيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح، [[جديد عبراني]] ۾ سومر جو نالو ''يوم شيني'' (יום שני) آهي، جنهن جي معنيٰ پڻ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي.
جڏهن⁠تہ [[اتر آمريڪا]] ۾ آچر کي هفتي جو پهريون ڏينهن سمجهيو ويندو آهي، تڏهن [[بين الاقوامي معياري تنظيم]] پنهنجي [[آء ايس او 8601]] معيار ۾ سومر کي هفتي جو پهريون ڏينهن قرار ڏئي ٿي. [[چيني ٻولي]] ۾ سومر کي ''xīngqīyī'' (星期一) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;هفتي جو پهريون ڏينهن&quot; آهي.

== مذهبي رسومات ==

=== عيسائيت ===
[[اوائلي عيسائيت|اوائلي عيسائي]] متن '''[[ديداخي]]''' (''Didache'') مؤمنن کي سومر تي روزو رکڻ کان منع ڪيو، جيئن [[يهوديت اختيار ڪندڙ]] (جيوڊائيزرس) جي پيروي کان بچي سگهجي (هيٺ [[#يهوديت|يهوديت]] ڏسو)، ۽ ان جي بدران اربع تي روزو رکڻ جي سفارش ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Didache 8 |url=https://www.bc.edu/content/dam/files/research_sites/cjl/sites/partners/cbaa_seminar/didache.htm}}&lt;/ref&gt;
[[ايسٽر]] کان ايندڙ ڏينهن، يعني '''[[ايسٽر سومر]]'''، سومر تي ملهايو ويندو آهي، جيڪو [[ايسٽر آچر]] کان پوءِ ۽ [[ايسٽر جو موسم|ايسٽر جي موسم]] جو ٻيون ڏينهن هوندو آهي. ڪيترن ئي [[عيسائيت|عيسائي]] ملڪن ۾ ايسٽر سومر سرڪاري موڪل هوندي آهي. [[مغربي عيسائيت]] ۾ اهو [[ايسٽر جي اٺ ڏينهن واري جشن]] (آڪٽيو آف ايسٽر) جو ٻيون ڏينهن آهي، جڏهن⁠تہ [[مشرقي عيسائيت]] ۾ اهو [[روشن هفتو]] جو ٻيون ڏينهن هوندو آهي.
[[مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] ۾ سومر جا ڏينهن [[ملائڪ]]ن جي يادگيري لاءِ مخصوص هوندا آهن. [[اوڪٽوئيخوس]] (''Octoechos'') ۾ هن موضوع بابت [[حمد|حمديه]] شامل آهن، جيڪي اٺ هفتن جي چڪر موجب ترتيب ڏنل آهن ۽ سڄي سال دوران هر سومر تي ڳايا ويندا آهن. سومر جي [[الهي عبادت]] جي پڄاڻيءَ تي دعا هنن لفظن سان شروع ٿيندي آهي: «اسان جو سچو خدا مسيح، پنهنجي پاڪ والده [[مريم]]، آسمان جي عزت وارن بي جسم قوتن (يعني ملائڪن) جي شفاعت وسيلي...»

ڪيترن ئي مشرقي [[خانقاهه|خانقاهن]] ۾ سومر کي [[مشرقي آرتھوڊوڪس روزو]] جو ڏينهن ملهايو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ سومر ملائڪن سان منسوب آهي ۽ [[راهب]] ملائڪن جهڙي زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، تنهنڪري اهي ان ڏينهن گوشت، مرغي، کير جون شيون، مڇي، شراب ۽ تيل کان پرهيز ڪندا آهن. جيڪڏهن سومر تي ڪو وڏو [[عيد|عيد جو ڏينهن]] اچي وڃي ته ان جي اهميت موجب مڇي، شراب يا تيل جي اجازت ڏني وڃي ٿي.
[[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] جا ميمبر هر هفتي هڪ شام '''[[فيملي هوم ايوننگ]]''' (Family Home Evening، FHE) يا ''خانداني رات'' جي نالي سان گڏ گذاريندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dollahite |first1=David |last2=Marks |first2=Loren |title=Mormons' Weekly Family Ritual Is an Antidote to Fast-Paced Living |url=https://www.theatlantic.com/family/archive/2018/03/mormon-family-home-evening/556658/ |journal=[[The Atlantic]] |date=29 March 2018 }}&lt;/ref&gt; اها شام عام طور سومر هوندي آهي، جنهن دوران خاندان گڏجي ديني تعليم، دعا ۽ ٻين خانداني سرگرمين ۾ حصو وٺندا آهن.

=== هندومت ===
[[هندومت]] ۾ سومر جو تعلق چنڊ جي [[هندو ديوتا]] [[چندر]] (سوم) سان آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر کي ''سوموار'' (''سوموارا'' يا ''سوموارم'') چيو ويندو آهي. جيڪي هندو سومر تي روزو رکن ٿا، اهي اهو [[شيو]] جي عقيدت ۾ رکن ٿا. ڪي هندو '''سولهہ سوموار ورت''' (''Solah Somvar Vrat'') به ڪندا آهن، جيڪو لڳاتار سورهن سومرن جو روزو هوندو آهي، جنهن جو مقصد شادي ۽ مناسب جيون ساٿي حاصل ڪرڻ جي دعا هوندي آهي. هندو مهيني [[شراون]] دوران سومر تي روزو رکڻ به نهايت ڀلارو سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي مهينو شيو ۽ سندس گهرواري [[پاروتي]] لاءِ وقف هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/somvar-vrat-monday-fast | title=Somvar Vrat }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/shravan-somvar-vrat-monday-fast | title=Shravan Somvar Vrat }}&lt;/ref&gt;

=== اسلام ===
[[اسلام]] ۾ سومر انهن ڏينهن مان هڪ آهي، جن تي مسلمانن کي [[اسلام ۾ روزو#نفلي روزا|نفلي روزو]] رکڻ جي ترغيب ڏني وئي آهي؛ ٻيو ڏينهن خميس آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fasting Six Days of Shawwal on Mondays and Thursdays - Islam Question &amp; Answer |url=https://islamqa.info/en/answers/106468/fasting-six-days-of-shawwal-on-mondays-and-thursdays |access-date=2023-01-11 |website=islamqa.info |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي [[حديث]]ن ۾ بيان ٿيل آهي ته [[محمد ﷺ]] سومر ۽ خميس تي روزو رکندا هئا. انهن ئي حديثن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ولادت پڻ سومر جي ڏينهن ٿي هئي. اهو به روايت ٿيل آهي ته کين پهرين [[وحي]]، جيڪا پوءِ [[قرآن]] جي صورت ۾ نازل ٿي، سومر جي ڏينهن ملي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Elias |first=Abu Amina |date=2019-04-15 |title=Hadith on Fasting: Recommendation to fast Monday, three days a month |url=https://www.abuaminaelias.com/dailyhadithonline/2019/04/15/fast-monday-three-per-month/ |access-date=2023-11-26 |website=www.abuaminaelias.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== يهوديت ===
[[يهوديت]] ۾ سومر روزي رکڻ لاءِ ڀلارو ڏينهن سمجهيو ويندو آهي.

يهودي روايت موجب، هر هفتي [[توريت]] جي [[پراشاه]] (Parashah) مان هڪ ننڍو حصو سومر ۽ خميس جي صبح جو عام ماڻهن آڏو پڙهيو ويندو آهي، جيڪو [[ڇنڇر]] جي مڪمل تلاوت جي اضافي طور هوندو آهي. سومر تي خاص توبهه واريون دعائون پڻ پڙهيون وينديون آهن، جيستائين ڪو اهڙو خوشيءَ جو موقعو نه هجي جيڪو انهن کي معطل ڪري. [[مشنا]] ۽ [[تلمود]] موجب، اها روايت ان ڪري وجود ۾ آئي جو سومر ۽ خميس &quot;بازار جا ڏينهن&quot; هوندا هئا، جڏهن ڳوٺاڻا شهرن ۾ گڏ ٿيندا هئا.

[[اشڪنازي يهودي]]ن ۾ پهرين لڳاتار سومر، خميس ۽ وري سومر تي، جيڪو [[عبراني ڪئلينڊر]] جي هر مهيني جي شروعات ۾ ايندو آهي، رضاڪارانه روزا رکڻ جي روايت خاص طور تي قدامت پسند (الٽرا آرتھوڊوڪس) يهودين ۾ اڄ به موجود آهي.

عبراني ٻوليءَ ۾ سومر کي '''يوم شيني''' (יום שני) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي. اهو نالو بائبل ۾ [[سبت]] کي &quot;ستين ڏينهن&quot; قرار ڏيڻ ۽ سبت جو ڏينهن [[ڇنڇر]] هجڻ واري روايت سان لاڳاپيل آهي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته [[زحل]] (Saturn)، ڇنڇر ۽ سبت جي وچ ۾ لساني ۽ ثقافتي لاڳاپو قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان نڪتل آهي.&lt;ref&gt;[https://www.jstor.org/stable/751082 Saturn Jews], Eric Zafran ''Journal of the Warburg and Courtauld Institutes''. See also [[Hebrew University of Jerusalem|Hebrew University]] Professor [[Moshe Idel]]'s book, ''Saturn Jews'', and Shlomo Sela's article [https://katz.sas.upenn.edu/resources/blog/saturn-and-jews Saturn and the Jews] (University of Pennsylvania).&lt;/ref&gt;

== ثقافتي حوالا ==
[[File:PostcardMondayMorningInNewYorkCity1907.jpg|thumb|1907ع ۾ موڪليل هي پوسٽ ڪارڊ، جنهن تي &quot;نيويارڪ شهر ۾ سومر جي صبح&quot; لکيل آهي، سومر کي ڪپڙا ڌوئڻ واري ڏينهن جي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.]]

مغربي ثقافت ۾ ڪيترن ئي مشهور گيتن ۾ سومر کي اداسي، پريشاني، بي دلي، ذهني انتشار يا ملال جي ڏينهن طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي سبب ان جو ڪم واري هفتي جي پهرين ڏينهن سان تعلق آهي. سومر کي بوريت ۽ بدقسمتيءَ جي ڏينهن طور پڻ ڏيکاريو ويندو آهي، خاص طور شاگردن لاءِ، جيڪي ڇنڇر ۽ آچر جي موڪل کان پوءِ هر سومر اسڪول موٽندا آهن، جنهن ڪري ڪيترن ئي ماڻهن ۾ سومر کان بيزاري پيدا ٿيندي آهي.

اهڙن مشهور گيتن ۾ [[دي ماماز اينڊ دي پاپاز]] جو ''[[منڊي, منڊي]]'' (1966ع)، [[دي ڪارپينٽرز]] جو ''[[ريني ڊيز اينڊ منڊيز]]'' (1971ع)، [[ٽيگن اينڊ سارا]] جو ''منڊي, منڊي, منڊي'' (2002ع)، ۽ [[دي بينگلز]] جو ''[[مانڪ منڊي]]'' (1986ع)، جيڪو [[پرنس (موسيقار)|پرنس]] لکيو هو، شامل آهن.

[[هيپي منڊيز]] (ھيپي منڊيز) نالي هڪ موسيقي بينڊ ۽ آمريڪي پاپ-پنڪ بينڊ [[هي منڊي]] (ھي منڊي) پڻ موجود آهن.

جم ڊيوس جو تخليق ڪيل مشهور مزاحيه ڪردار [[گارفيلڊ (ڪردار)|گارفيلڊ]] سومر کان پنهنجي نفرت سبب مشهور آهي، جنهن سان اڪثر سندس مشهور جملو &quot;مون کي سومر کان نفرت آهي&quot; (''آھ ھيٽ منڊيز'') پڻ لاڳاپيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Minow|first1=Neil|title=Jim Davis Explains Why Garfield Loves Lasagna and Hates Mondays and Why People Love Garfield|url=http://www.huffingtonpost.com/nell-minow/jim-davis-explains-why-ga_b_6094892.html|access-date=28 March 2016|date=3 November 2014}}&lt;/ref&gt;

[[برطانيه]] ۾ [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ هفتي جي ٻين ڏينهن جي ڀيٽ ۾ سومر تي وڌيڪ ماڻهو خودڪشي ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.theguardian.com/society/2005/aug/26/health.medicineandhealth1 | location=London | work=The Guardian | title=Monday is most common day for suicide | first=John | last=Carvel | date=26 August 2005}}&lt;/ref&gt; ساڳيءَ طرح، برطانيا ۾ سومر جي ڏينهن ٻين ڏينهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ماڻهو بيماريءَ جو عذر پيش ڪري ڪم تي نه ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blog.taragana.com/health/2009/11/10/monday-is-the-most-popular-sick-day-15333/ |title=Monday is 'the most popular sick day' |publisher=Blog.taragana.com |date=10 November 2009 |access-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100427040621/http://blog.taragana.com/health/2009/11/10/monday-is-the-most-popular-sick-day-15333/ |archive-date=27 April 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2002ع ۾ مشاورتي اداري [[پرائيس واٽر هائوس ڪوپرز]] اعلان ڪيو ته هو پنهنجي صلاحڪاري شعبي جو نالو &quot;منڊي&quot; رکندو ۽ ايندڙ سال دوران هن نئين سڃاڻپ کي قائم ڪرڻ لاءِ 110 ملين آمريڪي ڊالر خرچ ڪندو. جڏهن [[آئي بي ايم]] ٽن مهينن کان پوءِ اهو صلاحڪاري شعبو خريد ڪيو ته هن اهو نالو برقرار نه رکيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Blakely |first=Beth |url=http://www.techrepublic.com/article/monday-pwc-consultings-new-name-creates-controversy-cackles/ |title=Monday: PwC Consulting's new name creates controversy, cackles &amp;#124; TechRepublic |date=17 July 2002 |publisher=Articles.techrepublic.com.com |access-date=30 April 2013}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2022ع ۾ [[گنيز ورلڊ ريڪارڊز]] [[ٽوئيٽر]] تي اعلان ڪيو ته سومر کي رسمي طور '''هفتي جو بدترين ڏينهن''' قرار ڏنو ويو آهي، جنهن تي ڪيترن ئي ماڻهن مايوسي ۽ حيرت جو اظهار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guinness World Records: &quot;we're officially giving monday the record of the worst day of the week.&quot; |url=https://twitter.com/gwr/status/1581920448555544576 |access-date=2022-10-21 |website=Twitter |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-18 |title=Guinness World Records declares Monday the worst day of the week. Netizens react |url=https://indianexpress.com/article/trending/trending-globally/guinness-world-records-declares-monday-the-worst-day-of-the-week-8216322/ |access-date=2022-10-21 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guinness World Records Officially Declares Monday 'Worst Day Of The Week' |url=https://www.ndtv.com/world-news/guinness-world-records-officially-declares-monday-worst-day-of-the-week-3441513 |access-date=2022-10-21 |website=NDTV.com}}&lt;/ref&gt;

برطانيه ۾ 2006ع ۾ ٿيل هڪ تحقيق مطابق، هفتي جي ٻين ڏينهن جي مقابلي ۾ سومر تي شديد دل جي دوري (هارٽ اٽيڪ) جا امڪان وڌيڪ هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-13 |title=Why are serious heart attacks more likely on a Monday? |url=https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/behind-the-headlines/heart-attack-monday |access-date=2026-03-04 |website=British Heart Foundation |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالي وارا سومر ==

* {{Annotated link |وڏو سومر}}
* {{Annotated link |ڪارو سومر}}
* {{Annotated link |(تاريخ)|نيرو سومر}}
* [[صاف سومر]] (ايش سومر)
* {{Annotated link  |سائبر سومر}}
* [[ايسٽر سومر]] (جنهن کي '''روشن سومر''' يا '''آلو سومر''' پڻ چيو ويندو آهي)
* {{Annotated link |هانسل سومر}}
* {{Annotated link |لنڊي گراس}}
* {{Annotated link |چريو سومر}}
* {{Annotated link |معجزاتي سومر}}
* {{Annotated link |هر وارو سومر}}
* {{Annotated link |شروو سومر}}
* {{Annotated link |آلو سومر}}
* {{Annotated link |وِٽ سومر}}

== گيلري ==
&lt;gallery&gt;
Full Moon Luc Viatour.jpg|چنڊ
Chandra, The Moon God; Folio from a Book of Dreams LACMA M.83.219.2 (2 of 3).jpg|سوم (چندر ديوتا)
The Wolves Pursuing Sol and Mani.jpg|مونا (جرمنيڪ ديو)
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==

* {{Annotated link |منڊي ڪلب}}
* [[سومر جا احتجاج]]
* ''{{Annotated link|منڊي نائيٽ فٽبال}}''
* {{Annotated link |''منڊي نائيٽ را''}} (WWE Raw)
* ''[[ڊبليو سي ڊبليو منڊي نائيٽرو]]''
* {{Annotated link |منڊي نائيٽ وار}}
* {{Annotated link |سينٽ منڊي}}
* {{Annotated link |ڪليولينڊ ايليمينٽري اسڪول فائرنگ (سين ڊياگو)}}، جيڪا مبينا طور سومر کان نفرت سبب ڪئي وئي هئي.

==حوالا==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Sister project links|d=Q105|c=Category:Monday|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=no|species=no}}
{{Wiktionary|Monday}}

{{هفتي جا ڏينهن}}
{{Authority control}}

[[زمرو:سومر]]
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن|1 سومر]]
[[زمرو:سيليني]]
{{سانچو:هفتي جا ڏينهن}}
{{ڪچو}}
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن]]</text>
      <sha1>tlaswrkj6hb7o07s2h4gsekb43b00md</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398652</id>
      <parentid>398651</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T19:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22049" sha1="09ot3jp69zghxjnr34vbszqxx9fogd2" xml:space="preserve">[[File:Galileo moon phases.jpg|right|thumb|[[گليليو گليلي]] پاران 1616ع ۾ [[چنڊ]] ۽ ان جي مرحلن بابت ٺاهيل خاڪا. ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر (Monday) جو نالو چنڊ جي نالي تان رکيل آهي.]]
'''سومر''' هفتي جو پهريون ڏينهن آهي. سومر [[آچر]] ۽ [[اڱارو|اڱاري]] جي وچ ۾ ايندو آهي.
هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت جي لفظ سوم مان ورتو ويو آهي, سوم جيڪو چندر ديو جو ٻيو نالو آهي. سندس نالي پٺيان هن ڏينهن جو نالو پيو.
هندي ۾ پڻ ساڳي نسبت سومر کي سوموار چوندا آهن.
سنڌين ماڻهو سومر ۽ سومار نالو پڻ رکندا آهن.
’سومر‘ تان سومر خان، محمد سومر، سومار خان.

[[بين الاقوامي معياري تنظيم]] جي [[آء ايس او 8601]] معيار موجب، سومر [[هفتو|هفتي]] جو پهريون ڏينهن آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules |url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en |access-date=2024-05-14 |website=www.iso.org}}&lt;/ref&gt;

== لفظ سوم ==
ڳاٽا آريه لوڪ سوم نالي هڪ ٻوٽي جي رس پيئندا هئا، جا چنڊ جهڙي اڇي ۽ روشن هوندي هئي. اها نهايت گڻاڪاري هئي، تنهنڪري انهيءَ ٻوٽيءَ جي اُڀرائيندڙ ديوتا کي به ”سوم“ سڏيندا هئا. رگ ويد، جو سڄو نائون منڊل سوم جي ساراھ سان ڀريل آهي. جيئن سج جو روپ اگني آهي، تيئن سوم جو روپ چندرما (چنڊ) آهي، ۽ اهو به ”سوم“ سڏجي ٿو. ”سومر – سومار“ معنيٰ ”سوم يا چندرما (چنڊ) جو ڏينهن“ (مون-ڊي)  ويدن جي براهمڻن ۾ سوم (چنڊ) کي امرت جو نياڻ سڏيو اٿن. چنڊ جي سهائي پکَ ۾ ديوتائون اهو امرت پيئن  ٿا ته چنڊ جي ڪلا ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي ٿي، ۽ اونداهي پک ۾ پتر اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا وڃي گهٽبي. هي ڳالهيون پراڻن ۾ به لکيل آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1 }}}
&lt;/ref&gt;

== انگريزي لفظ منڊي==
[[مون|مون (چنڊ)]] + ڊي = ڏينهن. اھڙي طرح منڊي Monday جي معني چنڊ جو ڏينهن. اھو لفظ جرمنڪ ديوتا ماني يا مونا جي نالي سان منسوب آھي.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;

[[File:Máni and Sól by Lorenz Frølich.jpg|thumb|[[نارس ڏندڪٿا]] موجب [[ماني]]، جيڪو چنڊ جي تشخيصي ديوتا آهي، ۽ سندس ڀيڻ [[سول (سج)|سول]]، جيڪا سج جي تشخيصي ديوي آهي، جي تصوير (1895ع)، [[لورينز فروليش]] پاران ٺهيل.]]

[[File:Clipeus Selene Terme.jpg|thumb|[[سيليني]]، چنڊ جي ديوي، جو سنگ مرمر جو مجسمو، [[ڊيوڪليشيئن جا حمام]] ۾.]]

== هفتي ۾ ترتيب ==

تاريخي طور تي [[يوناني-رومي]] هفتي جي شروعات [[آچر]] (''dies solis'' يا سج جو ڏينهن) سان ٿيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[سومر]] (''dies lunae'' چنڊ جو ڏينھن) هفتي جو ٻيو ڏينهن هوندو هو. [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[عبادتي سال|عبادتي ڪئلينڊر]] ۾ اڄ به سومر کي ''feria secunda'' (ٻيو ڏينهن) سڏڻ جي روايت موجود آهي. [[ڪوئڪر]] ('''مذهبي سوسائٽي آف فرينڊز''') پڻ روايتي طور سومر کي &quot;ٻيو ڏينهن&quot; (Second Day) چوندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://iymc.org/calendarnames.html |title=Guide to Quaker Calendar Names |publisher=Iowa Yearly Meeting (Conservative) Religious Society of Friends (Quakers) |access-date=30 March 2017 |quote=ويهين صديءَ دوران ڪيترن ئي ڪوئڪرن (فرينڊز) عام ڏينهن جي نالن جو استعمال قبول ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال هو ته انهن نالن سان لاڳاپيل مشرڪاڻو (بت پرستانه) مفهوم هاڻي وسري چڪو آهي. تنهن هوندي به، انگن وارا نالا اڄ به ڪيترن ئي دستاويزن ۽ وڌيڪ رسمي موقعن تي استعمال ڪيا وڃن ٿا..&quot;}}&lt;/ref&gt;

[[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]] ٻولي ۽ [[يوناني مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] پڻ هن مذهبي روايت کي برقرار رکيو آهي (پورچوگالي: ''segunda-feira''، يوناني: ''Δευτέρα''، ''deutéra''، معنيٰ &quot;ٻيو&quot;). [[ويتنامي ٻولي]]، جنهن جي [[ويتنامي الفابيٽ|لاطيني بنياد واري رسم الخط]] کي اصل ۾ پورچوگالي [[يسوعي]] مبلغن تيار ڪيو هو، پڻ اها روايت اختيار ڪئي، تنهنڪري ويتنامي ۾ سومر کي ''thứ Hai'' (ٻيو ڏينهن) چيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح، [[جديد عبراني]] ۾ سومر جو نالو ''يوم شيني'' (יום שני) آهي، جنهن جي معنيٰ پڻ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي.
جڏهن⁠تہ [[اتر آمريڪا]] ۾ آچر کي هفتي جو پهريون ڏينهن سمجهيو ويندو آهي، تڏهن [[بين الاقوامي معياري تنظيم]] پنهنجي [[آء ايس او 8601]] معيار ۾ سومر کي هفتي جو پهريون ڏينهن قرار ڏئي ٿي. [[چيني ٻولي]] ۾ سومر کي ''xīngqīyī'' (星期一) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;هفتي جو پهريون ڏينهن&quot; آهي.

== مذهبي رسومات ==

=== عيسائيت ===
[[اوائلي عيسائيت|اوائلي عيسائي]] متن '''[[ديداخي]]''' (''Didache'') مؤمنن کي سومر تي روزو رکڻ کان منع ڪيو، جيئن [[يهوديت اختيار ڪندڙ]] (جيوڊائيزرس) جي پيروي کان بچي سگهجي (هيٺ [[#يهوديت|يهوديت]] ڏسو)، ۽ ان جي بدران اربع تي روزو رکڻ جي سفارش ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Didache 8 |url=https://www.bc.edu/content/dam/files/research_sites/cjl/sites/partners/cbaa_seminar/didache.htm}}&lt;/ref&gt;
[[ايسٽر]] کان ايندڙ ڏينهن، يعني '''[[ايسٽر سومر]]'''، سومر تي ملهايو ويندو آهي، جيڪو [[ايسٽر آچر]] کان پوءِ ۽ [[ايسٽر جو موسم|ايسٽر جي موسم]] جو ٻيون ڏينهن هوندو آهي. ڪيترن ئي [[عيسائيت|عيسائي]] ملڪن ۾ ايسٽر سومر سرڪاري موڪل هوندي آهي. [[مغربي عيسائيت]] ۾ اهو [[ايسٽر جي اٺ ڏينهن واري جشن]] (آڪٽيو آف ايسٽر) جو ٻيون ڏينهن آهي، جڏهن⁠تہ [[مشرقي عيسائيت]] ۾ اهو [[روشن هفتو]] جو ٻيون ڏينهن هوندو آهي.
[[مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] ۾ سومر جا ڏينهن [[ملائڪ]]ن جي يادگيري لاءِ مخصوص هوندا آهن. [[اوڪٽوئيخوس]] (''Octoechos'') ۾ هن موضوع بابت [[حمد|حمديه]] شامل آهن، جيڪي اٺ هفتن جي چڪر موجب ترتيب ڏنل آهن ۽ سڄي سال دوران هر سومر تي ڳايا ويندا آهن. سومر جي [[الهي عبادت]] جي پڄاڻيءَ تي دعا هنن لفظن سان شروع ٿيندي آهي: «اسان جو سچو خدا مسيح، پنهنجي پاڪ والده [[مريم]]، آسمان جي عزت وارن بي جسم قوتن (يعني ملائڪن) جي شفاعت وسيلي...»

ڪيترن ئي مشرقي [[خانقاهه|خانقاهن]] ۾ سومر کي [[مشرقي آرتھوڊوڪس روزو]] جو ڏينهن ملهايو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ سومر ملائڪن سان منسوب آهي ۽ [[راهب]] ملائڪن جهڙي زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، تنهنڪري اهي ان ڏينهن گوشت، مرغي، کير جون شيون، مڇي، شراب ۽ تيل کان پرهيز ڪندا آهن. جيڪڏهن سومر تي ڪو وڏو [[عيد|عيد جو ڏينهن]] اچي وڃي ته ان جي اهميت موجب مڇي، شراب يا تيل جي اجازت ڏني وڃي ٿي.
[[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] جا ميمبر هر هفتي هڪ شام '''[[فيملي هوم ايوننگ]]''' (Family Home Evening، FHE) يا ''خانداني رات'' جي نالي سان گڏ گذاريندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dollahite |first1=David |last2=Marks |first2=Loren |title=Mormons' Weekly Family Ritual Is an Antidote to Fast-Paced Living |url=https://www.theatlantic.com/family/archive/2018/03/mormon-family-home-evening/556658/ |journal=[[The Atlantic]] |date=29 March 2018 }}&lt;/ref&gt; اها شام عام طور سومر هوندي آهي، جنهن دوران خاندان گڏجي ديني تعليم، دعا ۽ ٻين خانداني سرگرمين ۾ حصو وٺندا آهن.

=== هندومت ===
[[هندومت]] ۾ سومر جو تعلق چنڊ جي [[هندو ديوتا]] [[چندر]] (سوم) سان آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر کي ''سوموار'' (''سوموارا'' يا ''سوموارم'') چيو ويندو آهي. جيڪي هندو سومر تي روزو رکن ٿا، اهي اهو [[شيو]] جي عقيدت ۾ رکن ٿا. ڪي هندو '''سولهہ سوموار ورت''' (''Solah Somvar Vrat'') به ڪندا آهن، جيڪو لڳاتار سورهن سومرن جو روزو هوندو آهي، جنهن جو مقصد شادي ۽ مناسب جيون ساٿي حاصل ڪرڻ جي دعا هوندي آهي. هندو مهيني [[شراون]] دوران سومر تي روزو رکڻ به نهايت ڀلارو سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي مهينو شيو ۽ سندس گهرواري [[پاروتي]] لاءِ وقف هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/somvar-vrat-monday-fast | title=Somvar Vrat }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/shravan-somvar-vrat-monday-fast | title=Shravan Somvar Vrat }}&lt;/ref&gt;

=== اسلام ===
[[اسلام]] ۾ سومر انهن ڏينهن مان هڪ آهي، جن تي مسلمانن کي [[اسلام ۾ روزو#نفلي روزا|نفلي روزو]] رکڻ جي ترغيب ڏني وئي آهي؛ ٻيو ڏينهن خميس آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fasting Six Days of Shawwal on Mondays and Thursdays - Islam Question &amp; Answer |url=https://islamqa.info/en/answers/106468/fasting-six-days-of-shawwal-on-mondays-and-thursdays |access-date=2023-01-11 |website=islamqa.info |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي [[حديث]]ن ۾ بيان ٿيل آهي ته [[محمد ﷺ]] سومر ۽ خميس تي روزو رکندا هئا. انهن ئي حديثن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ولادت پڻ سومر جي ڏينهن ٿي هئي. اهو به روايت ٿيل آهي ته کين پهرين [[وحي]]، جيڪا پوءِ [[قرآن]] جي صورت ۾ نازل ٿي، سومر جي ڏينهن ملي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Elias |first=Abu Amina |date=2019-04-15 |title=Hadith on Fasting: Recommendation to fast Monday, three days a month |url=https://www.abuaminaelias.com/dailyhadithonline/2019/04/15/fast-monday-three-per-month/ |access-date=2023-11-26 |website=www.abuaminaelias.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== يهوديت ===
[[يهوديت]] ۾ سومر روزي رکڻ لاءِ ڀلارو ڏينهن سمجهيو ويندو آهي.

يهودي روايت موجب، هر هفتي [[توريت]] جي [[پراشاه]] (Parashah) مان هڪ ننڍو حصو سومر ۽ خميس جي صبح جو عام ماڻهن آڏو پڙهيو ويندو آهي، جيڪو [[ڇنڇر]] جي مڪمل تلاوت جي اضافي طور هوندو آهي. سومر تي خاص توبهه واريون دعائون پڻ پڙهيون وينديون آهن، جيستائين ڪو اهڙو خوشيءَ جو موقعو نه هجي جيڪو انهن کي معطل ڪري. [[مشنا]] ۽ [[تلمود]] موجب، اها روايت ان ڪري وجود ۾ آئي جو سومر ۽ خميس &quot;بازار جا ڏينهن&quot; هوندا هئا، جڏهن ڳوٺاڻا شهرن ۾ گڏ ٿيندا هئا.

[[اشڪنازي يهودي]]ن ۾ پهرين لڳاتار سومر، خميس ۽ وري سومر تي، جيڪو [[عبراني ڪئلينڊر]] جي هر مهيني جي شروعات ۾ ايندو آهي، رضاڪارانه روزا رکڻ جي روايت خاص طور تي قدامت پسند (الٽرا آرتھوڊوڪس) يهودين ۾ اڄ به موجود آهي.

عبراني ٻوليءَ ۾ سومر کي '''يوم شيني''' (יום שני) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي. اهو نالو بائبل ۾ [[سبت]] کي &quot;ستين ڏينهن&quot; قرار ڏيڻ ۽ سبت جو ڏينهن [[ڇنڇر]] هجڻ واري روايت سان لاڳاپيل آهي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته [[زحل]] (Saturn)، ڇنڇر ۽ سبت جي وچ ۾ لساني ۽ ثقافتي لاڳاپو قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان نڪتل آهي.&lt;ref&gt;[https://www.jstor.org/stable/751082 Saturn Jews], Eric Zafran ''Journal of the Warburg and Courtauld Institutes''. See also [[Hebrew University of Jerusalem|Hebrew University]] Professor [[Moshe Idel]]'s book, ''Saturn Jews'', and Shlomo Sela's article [https://katz.sas.upenn.edu/resources/blog/saturn-and-jews Saturn and the Jews] (University of Pennsylvania).&lt;/ref&gt;

== ثقافتي حوالا ==
[[File:PostcardMondayMorningInNewYorkCity1907.jpg|thumb|1907ع ۾ موڪليل هي پوسٽ ڪارڊ، جنهن تي &quot;نيويارڪ شهر ۾ سومر جي صبح&quot; لکيل آهي، سومر کي ڪپڙا ڌوئڻ واري ڏينهن جي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.]]

مغربي ثقافت ۾ ڪيترن ئي مشهور گيتن ۾ سومر کي اداسي، پريشاني، بي دلي، ذهني انتشار يا ملال جي ڏينهن طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي سبب ان جو ڪم واري هفتي جي پهرين ڏينهن سان تعلق آهي. سومر کي بوريت ۽ بدقسمتيءَ جي ڏينهن طور پڻ ڏيکاريو ويندو آهي، خاص طور شاگردن لاءِ، جيڪي ڇنڇر ۽ آچر جي موڪل کان پوءِ هر سومر اسڪول موٽندا آهن، جنهن ڪري ڪيترن ئي ماڻهن ۾ سومر کان بيزاري پيدا ٿيندي آهي.

اهڙن مشهور گيتن ۾ [[دي ماماز اينڊ دي پاپاز]] جو ''[[منڊي, منڊي]]'' (1966ع)، [[دي ڪارپينٽرز]] جو ''[[ريني ڊيز اينڊ منڊيز]]'' (1971ع)، [[ٽيگن اينڊ سارا]] جو ''منڊي, منڊي, منڊي'' (2002ع)، ۽ [[دي بينگلز]] جو ''[[مانڪ منڊي]]'' (1986ع)، جيڪو [[پرنس (موسيقار)|پرنس]] لکيو هو، شامل آهن.

[[هيپي منڊيز]] (ھيپي منڊيز) نالي هڪ موسيقي بينڊ ۽ آمريڪي پاپ-پنڪ بينڊ [[هي منڊي]] (ھي منڊي) پڻ موجود آهن.

جم ڊيوس جو تخليق ڪيل مشهور مزاحيه ڪردار [[گارفيلڊ (ڪردار)|گارفيلڊ]] سومر کان پنهنجي نفرت سبب مشهور آهي، جنهن سان اڪثر سندس مشهور جملو &quot;مون کي سومر کان نفرت آهي&quot; (''آھ ھيٽ منڊيز'') پڻ لاڳاپيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Minow|first1=Neil|title=Jim Davis Explains Why Garfield Loves Lasagna and Hates Mondays and Why People Love Garfield|url=http://www.huffingtonpost.com/nell-minow/jim-davis-explains-why-ga_b_6094892.html|access-date=28 March 2016|date=3 November 2014}}&lt;/ref&gt;

[[برطانيه]] ۾ [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ هفتي جي ٻين ڏينهن جي ڀيٽ ۾ سومر تي وڌيڪ ماڻهو خودڪشي ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.theguardian.com/society/2005/aug/26/health.medicineandhealth1 | location=London | work=The Guardian | title=Monday is most common day for suicide | first=John | last=Carvel | date=26 August 2005}}&lt;/ref&gt; ساڳيءَ طرح، برطانيا ۾ سومر جي ڏينهن ٻين ڏينهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ماڻهو بيماريءَ جو عذر پيش ڪري ڪم تي نه ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blog.taragana.com/health/2009/11/10/monday-is-the-most-popular-sick-day-15333/ |title=Monday is 'the most popular sick day' |publisher=Blog.taragana.com |date=10 November 2009 |access-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100427040621/http://blog.taragana.com/health/2009/11/10/monday-is-the-most-popular-sick-day-15333/ |archive-date=27 April 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2002ع ۾ مشاورتي اداري [[پرائيس واٽر هائوس ڪوپرز]] اعلان ڪيو ته هو پنهنجي صلاحڪاري شعبي جو نالو &quot;منڊي&quot; رکندو ۽ ايندڙ سال دوران هن نئين سڃاڻپ کي قائم ڪرڻ لاءِ 110 ملين آمريڪي ڊالر خرچ ڪندو. جڏهن [[آئي بي ايم]] ٽن مهينن کان پوءِ اهو صلاحڪاري شعبو خريد ڪيو ته هن اهو نالو برقرار نه رکيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Blakely |first=Beth |url=http://www.techrepublic.com/article/monday-pwc-consultings-new-name-creates-controversy-cackles/ |title=Monday: PwC Consulting's new name creates controversy, cackles &amp;#124; TechRepublic |date=17 July 2002 |publisher=Articles.techrepublic.com.com |access-date=30 April 2013}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2022ع ۾ [[گنيز ورلڊ ريڪارڊز]] [[ٽوئيٽر]] تي اعلان ڪيو ته سومر کي رسمي طور '''هفتي جو بدترين ڏينهن''' قرار ڏنو ويو آهي، جنهن تي ڪيترن ئي ماڻهن مايوسي ۽ حيرت جو اظهار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guinness World Records: &quot;we're officially giving monday the record of the worst day of the week.&quot; |url=https://twitter.com/gwr/status/1581920448555544576 |access-date=2022-10-21 |website=Twitter |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-18 |title=Guinness World Records declares Monday the worst day of the week. Netizens react |url=https://indianexpress.com/article/trending/trending-globally/guinness-world-records-declares-monday-the-worst-day-of-the-week-8216322/ |access-date=2022-10-21 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guinness World Records Officially Declares Monday 'Worst Day Of The Week' |url=https://www.ndtv.com/world-news/guinness-world-records-officially-declares-monday-worst-day-of-the-week-3441513 |access-date=2022-10-21 |website=NDTV.com}}&lt;/ref&gt;

برطانيه ۾ 2006ع ۾ ٿيل هڪ تحقيق مطابق، هفتي جي ٻين ڏينهن جي مقابلي ۾ سومر تي شديد دل جي دوري (هارٽ اٽيڪ) جا امڪان وڌيڪ هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-13 |title=Why are serious heart attacks more likely on a Monday? |url=https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/behind-the-headlines/heart-attack-monday |access-date=2026-03-04 |website=British Heart Foundation |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالي وارا سومر ==

* {{Annotated link |وڏو سومر}}
* {{Annotated link |ڪارو سومر}}
* {{Annotated link |(تاريخ)|نيرو سومر}}
* [[صاف سومر]] (ايش سومر)
* {{Annotated link  |سائبر سومر}}
* [[ايسٽر سومر]] (جنهن کي '''روشن سومر''' يا '''آلو سومر''' پڻ چيو ويندو آهي)
* {{Annotated link |هانسل سومر}}
* {{Annotated link |لنڊي گراس}}
* {{Annotated link |چريو سومر}}
* {{Annotated link |معجزاتي سومر}}
* {{Annotated link |هر وارو سومر}}
* {{Annotated link |شروو سومر}}
* {{Annotated link |آلو سومر}}
* {{Annotated link |وِٽ سومر}}

== گيلري ==
&lt;gallery&gt;
Full Moon Luc Viatour.jpg|چنڊ
Chandra, The Moon God; Folio from a Book of Dreams LACMA M.83.219.2 (2 of 3).jpg|سوم (چندر ديوتا)
The Wolves Pursuing Sol and Mani.jpg|مونا (جرمنيڪ ديو)
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==

* {{Annotated link |منڊي ڪلب}}
* [[سومر جا احتجاج]]
* ''{{Annotated link|منڊي نائيٽ فٽبال}}''
* {{Annotated link |''منڊي نائيٽ را''}} (WWE Raw)
* ''[[ڊبليو سي ڊبليو منڊي نائيٽرو]]''
* {{Annotated link |منڊي نائيٽ وار}}
* {{Annotated link |سينٽ منڊي}}
* {{Annotated link |ڪليولينڊ ايليمينٽري اسڪول فائرنگ (سين ڊياگو)}}، جيڪا مبينا طور سومر کان نفرت سبب ڪئي وئي هئي.

==حوالا==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Sister project links|d=Q105|c=Category:Monday|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=no|species=no}}
{{Wiktionary|Monday}}

{{هفتي جا ڏينهن}}
{{Authority control}}

[[زمرو:سومر]]
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن|1 سومر]]
[[زمرو:سيليني]]
{{سانچو:هفتي جا ڏينهن}}
{{ڪچو}}
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن]]</text>
      <sha1>09ot3jp69zghxjnr34vbszqxx9fogd2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398653</id>
      <parentid>398652</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T19:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25022" sha1="9m01ug6tn7ge0kp1a6ya85k4ob4tq8v" xml:space="preserve">[[File:Galileo moon phases.jpg|right|thumb|[[گليليو گليلي]] پاران 1616ع ۾ [[چنڊ]] ۽ ان جي مرحلن بابت ٺاهيل خاڪا. ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر (Monday) جو نالو چنڊ جي نالي تان رکيل آهي.]]
'''سومر''' هفتي جو پهريون ڏينهن آهي. سومر [[آچر]] ۽ [[اڱارو|اڱاري]] جي وچ ۾ ايندو آهي.
هن ڏينهن جو نالو سنسڪرت جي لفظ سوم مان ورتو ويو آهي, سوم جيڪو چندر ديو جو ٻيو نالو آهي. سندس نالي پٺيان هن ڏينهن جو نالو پيو.
هندي ۾ پڻ ساڳي نسبت سومر کي سوموار چوندا آهن.
سنڌين ماڻهو سومر ۽ سومار نالو پڻ رکندا آهن.
’سومر‘ تان سومر خان، محمد سومر، سومار خان.

[[بين الاقوامي معياري تنظيم]] جي [[آء ايس او 8601]] معيار موجب، سومر [[هفتو|هفتي]] جو پهريون ڏينهن آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=ISO 8601-1:2019(en) Date and time — Representations for information interchange — Part 1: Basic rules |url=https://www.iso.org/obp/ui/en/#iso:std:iso:8601:-1:ed-1:v1:en |access-date=2024-05-14 |website=www.iso.org}}&lt;/ref&gt;

== لفظ سوم ==
ڳاٽا آريه لوڪ سوم نالي هڪ ٻوٽي جي رس پيئندا هئا، جا چنڊ جهڙي اڇي ۽ روشن هوندي هئي. اها نهايت گڻاڪاري هئي، تنهنڪري انهيءَ ٻوٽيءَ جي اُڀرائيندڙ ديوتا کي به ”سوم“ سڏيندا هئا. رگ ويد، جو سڄو نائون منڊل سوم جي ساراھ سان ڀريل آهي. جيئن سج جو روپ اگني آهي، تيئن سوم جو روپ چندرما (چنڊ) آهي، ۽ اهو به ”سوم“ سڏجي ٿو. ”سومر – سومار“ معنيٰ ”سوم يا چندرما (چنڊ) جو ڏينهن“ (مون-ڊي)  ويدن جي براهمڻن ۾ سوم (چنڊ) کي امرت جو نياڻ سڏيو اٿن. چنڊ جي سهائي پکَ ۾ ديوتائون اهو امرت پيئن  ٿا ته چنڊ جي ڪلا ڏينهون ڏينهن وڌندي وڃي ٿي، ۽ اونداهي پک ۾ پتر اهو امرت پيئن ٿا ته چنڊ جي ڪلا وڃي گهٽبي. هي ڳالهيون پراڻن ۾ به لکيل آهن.&lt;ref&gt;{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page31.html#_ftnref1 }}}
&lt;/ref&gt;

== انگريزي لفظ منڊي==
[[مون|مون (چنڊ)]] + ڊي = ڏينهن. اھڙي طرح منڊي Monday جي معني چنڊ جو ڏينهن. اھو لفظ جرمنڪ ديوتا ماني يا مونا جي نالي سان منسوب آھي.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;

[[File:Máni and Sól by Lorenz Frølich.jpg|thumb|[[نارس ڏندڪٿا]] موجب [[ماني]]، جيڪو چنڊ جي تشخيصي ديوتا آهي، ۽ سندس ڀيڻ [[سول (سج)|سول]]، جيڪا سج جي تشخيصي ديوي آهي، جي تصوير (1895ع)، [[لورينز فروليش]] پاران ٺهيل.]]

[[File:Clipeus Selene Terme.jpg|thumb|[[سيليني]]، چنڊ جي ديوي، جو سنگ مرمر جو مجسمو، [[ڊيوڪليشيئن جا حمام]] ۾.]]

&lt;div align=&quot;center&quot;&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
! ٻولي
! نالو
! اشتقاق
|-
| [[اسپيني ٻولي|اسپيني]]&lt;br /&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]&lt;br /&gt;[[جرمن ٻولي|جرمن]]&lt;br /&gt;[[سوئيڊي ٻولي|سوئيڊي]]&lt;br /&gt;[[ڊينش ٻولي|ڊينش]]&lt;br /&gt;[[فني ٻولي|فني]]&lt;br /&gt;[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]&lt;br /&gt;[[ڪتلاني ٻولي|ڪتلاني]]&lt;br /&gt;[[اسڪاٽش گيلڪ ٻولي|اسڪاٽش گيلڪ]]&lt;br /&gt;[[گليشيائي ٻولي|گليشيائي]]&lt;br /&gt;[[گواراني ٻولي|گواراني]]&lt;br /&gt;[[اطالوي ٻولي|اطالوي]]&lt;br /&gt;[[آئس لينڊي ٻولي|آئس لينڊي]]&lt;br /&gt;[[لاطيني ٻولي|لاطيني]]&lt;br /&gt;[[ڊچ ٻولي|ڊچ]]&lt;br /&gt;[[روماني ٻولي|روماني]]&lt;br /&gt;[[آستوريائي ٻولي|آستوريائي]] / [[ليوني ٻولي|ليوني]]&lt;br /&gt;[[ٽيگالاگ ٻولي|ٽيگالاگ]]&lt;br /&gt;[[ڪيچوا ٻوليون|ڪيچوا]]&lt;br /&gt;[[جاپاني ٻولي|جاپاني]]&lt;br /&gt;[[وينيشيائي ٻولي|وينيشيائي]]&lt;br /&gt;[[ايسپرانٽو]]&lt;br /&gt;[[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]&lt;br /&gt;[[ناهواٽل ٻولي|ناهواٽل]]
| ''ليونز''&lt;br /&gt;''منڊي''&lt;br /&gt;''مونٽاگ''&lt;br /&gt;''مونداگ''&lt;br /&gt;''مونداگ''&lt;br /&gt;''مانانتائي''&lt;br /&gt;''لوندي''&lt;br /&gt;''دِليونس''&lt;br /&gt;''ليوئن''&lt;br /&gt;''ليونس''&lt;br /&gt;''جئسي''&lt;br /&gt;''لوندي''&lt;br /&gt;''مانوداگور''&lt;br /&gt;''dies ليوني''&lt;br /&gt;''مانداگ''&lt;br /&gt;''ليوني''&lt;br /&gt;''ليونز''&lt;br /&gt;''ليونز''&lt;br /&gt;''ڪلياچائو''&lt;br /&gt;تسوڪي (جاپاني ۾ &quot;چنڊ&quot;)يوبي ''(گيتسُيوبي)''&lt;br /&gt;''ليوني''&lt;br /&gt;''لوندو''&lt;br /&gt;ووريَوئل (ڪوريائي:سومر)&lt;br /&gt;''ميٽزٽليتونال''
| [[چنڊ]] جو ڏينهن
|-
| [[باسڪي ٻولي|باسڪي]]&lt;br /&gt;[[چيني ٻولي|چيني]]&lt;br /&gt;[[هنگريائي ٻولي|هنگريائي]]
| ''آستيليهينا''&lt;br /&gt;شِنگ چي يِي一 ''(xīngqīyī)''&lt;br /&gt;''هيٽفو''
| هفتي جو پهريون ڏينهن
|-
| [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]]&lt;br /&gt;[[چرچ لاطيني]]&lt;br /&gt;[[عربي ٻولي|عربي]]&lt;br /&gt;[[عبراني ٻولي|عبراني]]&lt;br /&gt;[[جديد يوناني ٻولي|جديد يوناني]]&lt;br /&gt;[[فارسي ٻولي|فارسي]]
| ''سيڪوندا-فيريا''&lt;br /&gt;''فيريا سيڪوندا''&lt;br /&gt;الاثنين ''(al-اِثنين)''&lt;br /&gt;يوم شيني &lt;br /&gt;ديفتيرا &lt;br /&gt;دوشانبي 
| هفتي جو ٻيون ڏينهن
|-
| [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]&lt;br /&gt;[[سلوويني ٻولي|سلوويني]]&lt;br /&gt;[[روسي ٻولي|روسي]]&lt;br /&gt;[[پولش ٻولي|پولش]]&lt;br /&gt;[[مزاهوا ٻولي|مزاهوا]]
| ''پازارتي سي''&lt;br /&gt;''پونيديليڪ''&lt;br /&gt;''پانيديلنيڪ''&lt;br /&gt;''پونييڊجاوَيڪ''&lt;br /&gt;''نونيشي''
| آچر کان پوءِ وارو ڏينهن
|}
&lt;/div&gt;

== هفتي ۾ ترتيب ==

تاريخي طور تي [[يوناني-رومي]] هفتي جي شروعات [[آچر]] (''dies solis'' يا سج جو ڏينهن) سان ٿيندي هئي، جڏهن⁠تہ [[سومر]] (''dies lunae'' چنڊ جو ڏينھن) هفتي جو ٻيو ڏينهن هوندو هو. [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[عبادتي سال|عبادتي ڪئلينڊر]] ۾ اڄ به سومر کي ''feria secunda'' (ٻيو ڏينهن) سڏڻ جي روايت موجود آهي. [[ڪوئڪر]] ('''مذهبي سوسائٽي آف فرينڊز''') پڻ روايتي طور سومر کي &quot;ٻيو ڏينهن&quot; (Second Day) چوندا رهيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://iymc.org/calendarnames.html |title=Guide to Quaker Calendar Names |publisher=Iowa Yearly Meeting (Conservative) Religious Society of Friends (Quakers) |access-date=30 March 2017 |quote=ويهين صديءَ دوران ڪيترن ئي ڪوئڪرن (فرينڊز) عام ڏينهن جي نالن جو استعمال قبول ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال هو ته انهن نالن سان لاڳاپيل مشرڪاڻو (بت پرستانه) مفهوم هاڻي وسري چڪو آهي. تنهن هوندي به، انگن وارا نالا اڄ به ڪيترن ئي دستاويزن ۽ وڌيڪ رسمي موقعن تي استعمال ڪيا وڃن ٿا..&quot;}}&lt;/ref&gt;

[[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]] ٻولي ۽ [[يوناني مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] پڻ هن مذهبي روايت کي برقرار رکيو آهي (پورچوگالي: ''segunda-feira''، يوناني: ''Δευτέρα''، ''deutéra''، معنيٰ &quot;ٻيو&quot;). [[ويتنامي ٻولي]]، جنهن جي [[ويتنامي الفابيٽ|لاطيني بنياد واري رسم الخط]] کي اصل ۾ پورچوگالي [[يسوعي]] مبلغن تيار ڪيو هو، پڻ اها روايت اختيار ڪئي، تنهنڪري ويتنامي ۾ سومر کي ''thứ Hai'' (ٻيو ڏينهن) چيو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح، [[جديد عبراني]] ۾ سومر جو نالو ''يوم شيني'' (יום שני) آهي، جنهن جي معنيٰ پڻ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي.
جڏهن⁠تہ [[اتر آمريڪا]] ۾ آچر کي هفتي جو پهريون ڏينهن سمجهيو ويندو آهي، تڏهن [[بين الاقوامي معياري تنظيم]] پنهنجي [[آء ايس او 8601]] معيار ۾ سومر کي هفتي جو پهريون ڏينهن قرار ڏئي ٿي. [[چيني ٻولي]] ۾ سومر کي ''xīngqīyī'' (星期一) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;هفتي جو پهريون ڏينهن&quot; آهي.

== مذهبي رسومات ==

=== عيسائيت ===
[[اوائلي عيسائيت|اوائلي عيسائي]] متن '''[[ديداخي]]''' (''Didache'') مؤمنن کي سومر تي روزو رکڻ کان منع ڪيو، جيئن [[يهوديت اختيار ڪندڙ]] (جيوڊائيزرس) جي پيروي کان بچي سگهجي (هيٺ [[#يهوديت|يهوديت]] ڏسو)، ۽ ان جي بدران اربع تي روزو رکڻ جي سفارش ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Didache 8 |url=https://www.bc.edu/content/dam/files/research_sites/cjl/sites/partners/cbaa_seminar/didache.htm}}&lt;/ref&gt;
[[ايسٽر]] کان ايندڙ ڏينهن، يعني '''[[ايسٽر سومر]]'''، سومر تي ملهايو ويندو آهي، جيڪو [[ايسٽر آچر]] کان پوءِ ۽ [[ايسٽر جو موسم|ايسٽر جي موسم]] جو ٻيون ڏينهن هوندو آهي. ڪيترن ئي [[عيسائيت|عيسائي]] ملڪن ۾ ايسٽر سومر سرڪاري موڪل هوندي آهي. [[مغربي عيسائيت]] ۾ اهو [[ايسٽر جي اٺ ڏينهن واري جشن]] (آڪٽيو آف ايسٽر) جو ٻيون ڏينهن آهي، جڏهن⁠تہ [[مشرقي عيسائيت]] ۾ اهو [[روشن هفتو]] جو ٻيون ڏينهن هوندو آهي.
[[مشرقي آرتھوڊوڪس چرچ]] ۾ سومر جا ڏينهن [[ملائڪ]]ن جي يادگيري لاءِ مخصوص هوندا آهن. [[اوڪٽوئيخوس]] (''Octoechos'') ۾ هن موضوع بابت [[حمد|حمديه]] شامل آهن، جيڪي اٺ هفتن جي چڪر موجب ترتيب ڏنل آهن ۽ سڄي سال دوران هر سومر تي ڳايا ويندا آهن. سومر جي [[الهي عبادت]] جي پڄاڻيءَ تي دعا هنن لفظن سان شروع ٿيندي آهي: «اسان جو سچو خدا مسيح، پنهنجي پاڪ والده [[مريم]]، آسمان جي عزت وارن بي جسم قوتن (يعني ملائڪن) جي شفاعت وسيلي...»

ڪيترن ئي مشرقي [[خانقاهه|خانقاهن]] ۾ سومر کي [[مشرقي آرتھوڊوڪس روزو]] جو ڏينهن ملهايو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ سومر ملائڪن سان منسوب آهي ۽ [[راهب]] ملائڪن جهڙي زندگي گذارڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، تنهنڪري اهي ان ڏينهن گوشت، مرغي، کير جون شيون، مڇي، شراب ۽ تيل کان پرهيز ڪندا آهن. جيڪڏهن سومر تي ڪو وڏو [[عيد|عيد جو ڏينهن]] اچي وڃي ته ان جي اهميت موجب مڇي، شراب يا تيل جي اجازت ڏني وڃي ٿي.
[[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] جا ميمبر هر هفتي هڪ شام '''[[فيملي هوم ايوننگ]]''' (Family Home Evening، FHE) يا ''خانداني رات'' جي نالي سان گڏ گذاريندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dollahite |first1=David |last2=Marks |first2=Loren |title=Mormons' Weekly Family Ritual Is an Antidote to Fast-Paced Living |url=https://www.theatlantic.com/family/archive/2018/03/mormon-family-home-evening/556658/ |journal=[[The Atlantic]] |date=29 March 2018 }}&lt;/ref&gt; اها شام عام طور سومر هوندي آهي، جنهن دوران خاندان گڏجي ديني تعليم، دعا ۽ ٻين خانداني سرگرمين ۾ حصو وٺندا آهن.

=== هندومت ===
[[هندومت]] ۾ سومر جو تعلق چنڊ جي [[هندو ديوتا]] [[چندر]] (سوم) سان آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ئي ٻولين ۾ سومر کي ''سوموار'' (''سوموارا'' يا ''سوموارم'') چيو ويندو آهي. جيڪي هندو سومر تي روزو رکن ٿا، اهي اهو [[شيو]] جي عقيدت ۾ رکن ٿا. ڪي هندو '''سولهہ سوموار ورت''' (''Solah Somvar Vrat'') به ڪندا آهن، جيڪو لڳاتار سورهن سومرن جو روزو هوندو آهي، جنهن جو مقصد شادي ۽ مناسب جيون ساٿي حاصل ڪرڻ جي دعا هوندي آهي. هندو مهيني [[شراون]] دوران سومر تي روزو رکڻ به نهايت ڀلارو سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هي مهينو شيو ۽ سندس گهرواري [[پاروتي]] لاءِ وقف هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/somvar-vrat-monday-fast | title=Somvar Vrat }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://pujayagna.com/blogs/hindu-fasting-days/shravan-somvar-vrat-monday-fast | title=Shravan Somvar Vrat }}&lt;/ref&gt;

=== اسلام ===
[[اسلام]] ۾ سومر انهن ڏينهن مان هڪ آهي، جن تي مسلمانن کي [[اسلام ۾ روزو#نفلي روزا|نفلي روزو]] رکڻ جي ترغيب ڏني وئي آهي؛ ٻيو ڏينهن خميس آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Fasting Six Days of Shawwal on Mondays and Thursdays - Islam Question &amp; Answer |url=https://islamqa.info/en/answers/106468/fasting-six-days-of-shawwal-on-mondays-and-thursdays |access-date=2023-01-11 |website=islamqa.info |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي [[حديث]]ن ۾ بيان ٿيل آهي ته [[محمد ﷺ]] سومر ۽ خميس تي روزو رکندا هئا. انهن ئي حديثن موجب، حضرت محمد ﷺ جي ولادت پڻ سومر جي ڏينهن ٿي هئي. اهو به روايت ٿيل آهي ته کين پهرين [[وحي]]، جيڪا پوءِ [[قرآن]] جي صورت ۾ نازل ٿي، سومر جي ڏينهن ملي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Elias |first=Abu Amina |date=2019-04-15 |title=Hadith on Fasting: Recommendation to fast Monday, three days a month |url=https://www.abuaminaelias.com/dailyhadithonline/2019/04/15/fast-monday-three-per-month/ |access-date=2023-11-26 |website=www.abuaminaelias.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

=== يهوديت ===
[[يهوديت]] ۾ سومر روزي رکڻ لاءِ ڀلارو ڏينهن سمجهيو ويندو آهي.

يهودي روايت موجب، هر هفتي [[توريت]] جي [[پراشاه]] (Parashah) مان هڪ ننڍو حصو سومر ۽ خميس جي صبح جو عام ماڻهن آڏو پڙهيو ويندو آهي، جيڪو [[ڇنڇر]] جي مڪمل تلاوت جي اضافي طور هوندو آهي. سومر تي خاص توبهه واريون دعائون پڻ پڙهيون وينديون آهن، جيستائين ڪو اهڙو خوشيءَ جو موقعو نه هجي جيڪو انهن کي معطل ڪري. [[مشنا]] ۽ [[تلمود]] موجب، اها روايت ان ڪري وجود ۾ آئي جو سومر ۽ خميس &quot;بازار جا ڏينهن&quot; هوندا هئا، جڏهن ڳوٺاڻا شهرن ۾ گڏ ٿيندا هئا.

[[اشڪنازي يهودي]]ن ۾ پهرين لڳاتار سومر، خميس ۽ وري سومر تي، جيڪو [[عبراني ڪئلينڊر]] جي هر مهيني جي شروعات ۾ ايندو آهي، رضاڪارانه روزا رکڻ جي روايت خاص طور تي قدامت پسند (الٽرا آرتھوڊوڪس) يهودين ۾ اڄ به موجود آهي.

عبراني ٻوليءَ ۾ سومر کي '''يوم شيني''' (יום שני) چيو ويندو آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;ٻيو ڏينهن&quot; آهي. اهو نالو بائبل ۾ [[سبت]] کي &quot;ستين ڏينهن&quot; قرار ڏيڻ ۽ سبت جو ڏينهن [[ڇنڇر]] هجڻ واري روايت سان لاڳاپيل آهي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته [[زحل]] (Saturn)، ڇنڇر ۽ سبت جي وچ ۾ لساني ۽ ثقافتي لاڳاپو قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان نڪتل آهي.&lt;ref&gt;[https://www.jstor.org/stable/751082 Saturn Jews], Eric Zafran ''Journal of the Warburg and Courtauld Institutes''. See also [[Hebrew University of Jerusalem|Hebrew University]] Professor [[Moshe Idel]]'s book, ''Saturn Jews'', and Shlomo Sela's article [https://katz.sas.upenn.edu/resources/blog/saturn-and-jews Saturn and the Jews] (University of Pennsylvania).&lt;/ref&gt;

== ثقافتي حوالا ==
[[File:PostcardMondayMorningInNewYorkCity1907.jpg|thumb|1907ع ۾ موڪليل هي پوسٽ ڪارڊ، جنهن تي &quot;نيويارڪ شهر ۾ سومر جي صبح&quot; لکيل آهي، سومر کي ڪپڙا ڌوئڻ واري ڏينهن جي روايت جي عڪاسي ڪري ٿو.]]

مغربي ثقافت ۾ ڪيترن ئي مشهور گيتن ۾ سومر کي اداسي، پريشاني، بي دلي، ذهني انتشار يا ملال جي ڏينهن طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنيادي سبب ان جو ڪم واري هفتي جي پهرين ڏينهن سان تعلق آهي. سومر کي بوريت ۽ بدقسمتيءَ جي ڏينهن طور پڻ ڏيکاريو ويندو آهي، خاص طور شاگردن لاءِ، جيڪي ڇنڇر ۽ آچر جي موڪل کان پوءِ هر سومر اسڪول موٽندا آهن، جنهن ڪري ڪيترن ئي ماڻهن ۾ سومر کان بيزاري پيدا ٿيندي آهي.

اهڙن مشهور گيتن ۾ [[دي ماماز اينڊ دي پاپاز]] جو ''[[منڊي, منڊي]]'' (1966ع)، [[دي ڪارپينٽرز]] جو ''[[ريني ڊيز اينڊ منڊيز]]'' (1971ع)، [[ٽيگن اينڊ سارا]] جو ''منڊي, منڊي, منڊي'' (2002ع)، ۽ [[دي بينگلز]] جو ''[[مانڪ منڊي]]'' (1986ع)، جيڪو [[پرنس (موسيقار)|پرنس]] لکيو هو، شامل آهن.

[[هيپي منڊيز]] (ھيپي منڊيز) نالي هڪ موسيقي بينڊ ۽ آمريڪي پاپ-پنڪ بينڊ [[هي منڊي]] (ھي منڊي) پڻ موجود آهن.

جم ڊيوس جو تخليق ڪيل مشهور مزاحيه ڪردار [[گارفيلڊ (ڪردار)|گارفيلڊ]] سومر کان پنهنجي نفرت سبب مشهور آهي، جنهن سان اڪثر سندس مشهور جملو &quot;مون کي سومر کان نفرت آهي&quot; (''آھ ھيٽ منڊيز'') پڻ لاڳاپيل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Minow|first1=Neil|title=Jim Davis Explains Why Garfield Loves Lasagna and Hates Mondays and Why People Love Garfield|url=http://www.huffingtonpost.com/nell-minow/jim-davis-explains-why-ga_b_6094892.html|access-date=28 March 2016|date=3 November 2014}}&lt;/ref&gt;

[[برطانيه]] ۾ [[انگلينڊ]] ۽ [[ويلز]] ۾ هفتي جي ٻين ڏينهن جي ڀيٽ ۾ سومر تي وڌيڪ ماڻهو خودڪشي ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.theguardian.com/society/2005/aug/26/health.medicineandhealth1 | location=London | work=The Guardian | title=Monday is most common day for suicide | first=John | last=Carvel | date=26 August 2005}}&lt;/ref&gt; ساڳيءَ طرح، برطانيا ۾ سومر جي ڏينهن ٻين ڏينهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ماڻهو بيماريءَ جو عذر پيش ڪري ڪم تي نه ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://blog.taragana.com/health/2009/11/10/monday-is-the-most-popular-sick-day-15333/ |title=Monday is 'the most popular sick day' |publisher=Blog.taragana.com |date=10 November 2009 |access-date=30 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100427040621/http://blog.taragana.com/health/2009/11/10/monday-is-the-most-popular-sick-day-15333/ |archive-date=27 April 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 2002ع ۾ مشاورتي اداري [[پرائيس واٽر هائوس ڪوپرز]] اعلان ڪيو ته هو پنهنجي صلاحڪاري شعبي جو نالو &quot;منڊي&quot; رکندو ۽ ايندڙ سال دوران هن نئين سڃاڻپ کي قائم ڪرڻ لاءِ 110 ملين آمريڪي ڊالر خرچ ڪندو. جڏهن [[آئي بي ايم]] ٽن مهينن کان پوءِ اهو صلاحڪاري شعبو خريد ڪيو ته هن اهو نالو برقرار نه رکيو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Blakely |first=Beth |url=http://www.techrepublic.com/article/monday-pwc-consultings-new-name-creates-controversy-cackles/ |title=Monday: PwC Consulting's new name creates controversy, cackles &amp;#124; TechRepublic |date=17 July 2002 |publisher=Articles.techrepublic.com.com |access-date=30 April 2013}}&lt;/ref&gt;

آڪٽوبر 2022ع ۾ [[گنيز ورلڊ ريڪارڊز]] [[ٽوئيٽر]] تي اعلان ڪيو ته سومر کي رسمي طور '''هفتي جو بدترين ڏينهن''' قرار ڏنو ويو آهي، جنهن تي ڪيترن ئي ماڻهن مايوسي ۽ حيرت جو اظهار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guinness World Records: &quot;we're officially giving monday the record of the worst day of the week.&quot; |url=https://twitter.com/gwr/status/1581920448555544576 |access-date=2022-10-21 |website=Twitter |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-10-18 |title=Guinness World Records declares Monday the worst day of the week. Netizens react |url=https://indianexpress.com/article/trending/trending-globally/guinness-world-records-declares-monday-the-worst-day-of-the-week-8216322/ |access-date=2022-10-21 |website=The Indian Express |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Guinness World Records Officially Declares Monday 'Worst Day Of The Week' |url=https://www.ndtv.com/world-news/guinness-world-records-officially-declares-monday-worst-day-of-the-week-3441513 |access-date=2022-10-21 |website=NDTV.com}}&lt;/ref&gt;

برطانيه ۾ 2006ع ۾ ٿيل هڪ تحقيق مطابق، هفتي جي ٻين ڏينهن جي مقابلي ۾ سومر تي شديد دل جي دوري (هارٽ اٽيڪ) جا امڪان وڌيڪ هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-04-13 |title=Why are serious heart attacks more likely on a Monday? |url=https://www.bhf.org.uk/informationsupport/heart-matters-magazine/news/behind-the-headlines/heart-attack-monday |access-date=2026-03-04 |website=British Heart Foundation |language=en}}&lt;/ref&gt;

== نالي وارا سومر ==

* {{Annotated link |وڏو سومر}}
* {{Annotated link |ڪارو سومر}}
* {{Annotated link |(تاريخ)|نيرو سومر}}
* [[صاف سومر]] (ايش سومر)
* {{Annotated link  |سائبر سومر}}
* [[ايسٽر سومر]] (جنهن کي '''روشن سومر''' يا '''آلو سومر''' پڻ چيو ويندو آهي)
* {{Annotated link |هانسل سومر}}
* {{Annotated link |لنڊي گراس}}
* {{Annotated link |چريو سومر}}
* {{Annotated link |معجزاتي سومر}}
* {{Annotated link |هر وارو سومر}}
* {{Annotated link |شروو سومر}}
* {{Annotated link |آلو سومر}}
* {{Annotated link |وِٽ سومر}}

== گيلري ==
&lt;gallery&gt;
Full Moon Luc Viatour.jpg|چنڊ
Chandra, The Moon God; Folio from a Book of Dreams LACMA M.83.219.2 (2 of 3).jpg|سوم (چندر ديوتا)
The Wolves Pursuing Sol and Mani.jpg|مونا (جرمنيڪ ديو)
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==

* {{Annotated link |منڊي ڪلب}}
* [[سومر جا احتجاج]]
* ''{{Annotated link|منڊي نائيٽ فٽبال}}''
* {{Annotated link |''منڊي نائيٽ را''}} (WWE Raw)
* ''[[ڊبليو سي ڊبليو منڊي نائيٽرو]]''
* {{Annotated link |منڊي نائيٽ وار}}
* {{Annotated link |سينٽ منڊي}}
* {{Annotated link |ڪليولينڊ ايليمينٽري اسڪول فائرنگ (سين ڊياگو)}}، جيڪا مبينا طور سومر کان نفرت سبب ڪئي وئي هئي.

==حوالا==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Sister project links|d=Q105|c=Category:Monday|n=no|b=no|v=no|voy=no|m=no|mw=no|s=no|wikt=no|species=no}}
{{Wiktionary|Monday}}

{{هفتي جا ڏينهن}}
{{Authority control}}

[[زمرو:سومر]]
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن|1 سومر]]
[[زمرو:سيليني]]
{{سانچو:هفتي جا ڏينهن}}
{{ڪچو}}
[[زمرو:هفتي جا ڏينهن]]</text>
      <sha1>9m01ug6tn7ge0kp1a6ya85k4ob4tq8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10948</id>
    <revision>
      <id>398679</id>
      <parentid>397850</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T23:47:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>398679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68305" sha1="hq7al4t2c3f3iesxi6flybjrbrboyba" xml:space="preserve">{{Short description|ٽراپيڪل ميوو}}

[[File:Mangos - single and halved.jpg|thumb|upright=1.35|انب سڄو  ۽ اڌ]]
'''انب''' (انگريزي: Mango؛ اردو: آم) سنڌ جو هيءُ سدا بهار وڻ نه فقط پنهنجي ڦر جي لحاظ سان بهشتي ثمر لڳي ٿو، پر هن وڻ جي ڪاٺي پڻ نهايت ئي ڪارائتي آهي. انهيءَ لحاظ سان هيءُ وڻ ڄڻ ته قدرت جي طرفان سنڌ وارن جي لاءِ تحفو آهي. آڳاٽي زماني ۾ عربستان ۽ ايران جي ماڻهن، سنڌ ۾ هيءُ ميوو کاڌو هو، جنهن جو ذڪر انهن پنهنجن سفرنامن ۾ ڪيو آهي. تنهنڪري ”انب“ جو نالو به سندن ٻولين ۾ رائج ٿيو. جيئن ته عربيءَ ۾ ”انبج“ ۽ فارسيءَ ۾ ”انبه“.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=انب انب] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230052644/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%A8 |date=2019-12-30 }} [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (جي ويب-سرزمين)، جلد پھريون، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد&lt;/ref&gt;

انب کي اردو/هندي ۾ آم چوندا آهن ۽ انگريزيءَ ۾ مينگو. هي وڻ اصل هندستان جو آهي. گهڻن هنڌن تي جهنگ وانگر گهاٽ يا ٻيلا ڪري بيهندا آهن، جن جي ڇانو ۾ مسافر آرام وٺي سگهن ٿا. اهي جهنگلي وڻ ٿيندا به وڏا درخت آهن، انهن جو ميوو نه پر انهن جي ڪاٺي گهڻي ڪم ايندي آهي، هٿ جا پوکيل، جي ککڙيءَ مان يا پيوند يا گوٽيءَ سان ٿيندا آهن، سي قد جا ننڍا ٿيندا آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ ايڊيشن:1960ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt;
[[فائل:Mangoes pic.jpg|thumb|انب]]

'''انب''' هڪ کاڌي لائق [[ٻجدار ميوو]] (stone fruit) آهي، جيڪو اڀرندي وڻ ''[[Mangifera indica]]'' مان حاصل ٿئي ٿو. هن جو اصل [[برصغير]] جي اتر-اوڀر واري حصي ۾ آهي، جيڪو اڄڪلهه [[بنگلاديش]]، [[اتر-اوڀر هندستان]] ۽ [[ميانمار]] تي مشتمل آهي. ''M. indica'' کي قديم زماني کان [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[ڏکڻ-اوڀر ايشيا]] ۾ پوکيو ويندو رهيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ اڄ ٻه اهم جديد انب جي پوکيل قسمن جون شاخون وجود ۾ آيون آهن: &quot;هندستاني&quot; ۽ &quot;ڏکڻ-اوڀر ايشيائي&quot; قسم. ''[[مينگيفيرا]]'' جنس جون ٻيون ذاتيون پڻ کاڌي لائق ميوا پيدا ڪن ٿيون، جن کي به &quot;انب&quot; چيو وڃي ٿو، ۽ انهن مان گهڻيون [[ماليشيا (حياتياتي علائقو)|ماليشيا]] جي حياتياتي علائقي ۾ ملن ٿيون.

دنيا ۾ [[انب جي قسمن جي فهرست|انب جون سوين قسمون]] موجود آهن. قسم جي لحاظ کان انب جي ميوي جي ماپ، شڪل، مٺاس، کل جي رنگ ۽ گودي جي رنگ ۾ فرق هوندو آهي. گودو هلڪو پيلو، سنهري، سائو يا نارنگي ٿي سگهي ٿو. انب [[هندستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[فلپائن]] جو [[قومي ميوو]] آهي، جڏهن ته انب جو وڻ [[بنگلاديش]] جو [[قومي وڻن جي فهرست|قومي وڻ]] آهي.


{{toclimit|3}}
[[فائل:Sindhri Mango.JPG|250px|thumb|left|[[سنڌڙي انب]]]]

== نالي جو بنياد ==

انگريزي لفظ '''''مينگو''''' (جمع: ''مينگوز'' يا ''مينگوس'') سورهين صديءَ دوران [[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]] منگا}} مان انگريزيءَ ۾ داخل ٿيو، جيڪو [[مليالم ٻولي|مليالم]] جي {{lang|ml|മാങ്ങ}} ({{lang|ml-Latn|māṅṅa}}) مان نڪتل آهي. ان جو وڌيڪ قديم بنياد [[تامل ٻولي|تامل]] جي لفظ {{lang|ta-Latn|māṉ}} ({{lang|ta|மான்}}، &quot;انب جو وڻ&quot;) ۽ {{lang|ta-Latn|kāy}} ({{lang|ta|காய்}}، &quot;ڪچو ميوو يا ڀاڄي&quot;) سان ملي ٿو، جن مان گڏيل صورت ۾ '''māṅkāy''' ({{lang|ta|மாங்காய்}}) وجود ۾ آئي، جنهن جي معنيٰ &quot;انب&quot; آهي.&lt;ref name=&quot;oed&quot;&gt;{{cite web |title=Mango |url=https://www.etymonline.com/word/mango |work=Online Etymology Dictionary |access-date=14 April 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fabricius |first=J. P. |date=1972 |title=J. P. Fabricius's Tamil and English Dictionary |edition=4th rev. and enlarged |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/fabricius_query.py?page=230 |page=230 |access-date=2023-12-15 |via=Digital Dictionaries of South Asia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;prakash&quot;&gt;{{Cite book |last=Prakash |first=Om |date=2005 |title=A Tryst with Mango: Retrospect, Aspects, Prospects |url=https://books.google.com/books?id=UAc_Pp6ahK8C&amp;dq=mango+tamil+manga&amp;pg=PR14 |publisher=APH Publishing |pages=xiv |isbn=978-81-7648-912-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordED&quot;&gt;{{Cite OED|mango|6710034543}}&lt;/ref&gt;

== درجابندي ==

انب جي اصلي پيدائش اتر-اولهه [[ميانمار]]، [[بنگلاديش]] ۽ اتر-اوڀر [[هندستان]] جي وچ واري علائقي مان ٿي آهي.&lt;ref name=&quot;Warschefsky&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kuhn&quot;/&gt; انب کي هڪ ''ارتقائي بي وقتائپ'' (ايووليوشنري ايناڪرامزم) جو مثال پڻ سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جا ٻج ماضيءَ ۾ شايد هاڻي ناپيد ٿي ويل وڏن [[ميگافونا]] جانورن جي ذريعي پکڙبا هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Spengler|first=Robert N. |date=April 2020 |title=Anthropogenic Seed Dispersal: Rethinking the Origins of Plant Domestication |journal=Trends in Plant Science |volume=25 |issue=4 |pages=340–348 |doi=10.1016/j.tplants.2020.01.005 |pmid=32191870 |doi-access=free |bibcode=2020TPS....25..340S |hdl=21.11116/0000-0005-C7E0-D |hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

پنهنجي اصلي مرڪز مان انب ٻن جينياتي طور الڳ آباديَن ۾ ورهائجي ويو: هڪ نيم گرم [[ھندوستان| ھندستاني]] گروهه ۽ ٻيو گرم علائقائي ڏکڻ اوڀر ايشيائي گروهه. هندستاني گروهه جا ميوا عام طور [[مونو ايمبريونڪ]] (Monoembryonic) هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڏکڻ اوڀر ايشيائي گروهه جا ميوا [[پولي ايمبريونڪ]] (Polyembryonic) هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Kuhn&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Warschefsky&quot;/&gt;

اڳي اهو سمجهيو ويندو هو ته انب جي گهريلو پوک رڳو هڪ ڀيرو ڏکڻ ايشيا ۾ ٿي، جتان پوءِ اهو ڏکڻ اوڀر ايشيا تائين پکڙيو. پر 2019ع ۾ ٿيل هڪ جينياتي مطالعي مان هندستان کي تنوع جو واحد مرڪز قرار ڏيڻ جي حمايت نه ملي. ان جي بدران، ڏکڻ اوڀر ايشيا جي قسمن ۾ وڌيڪ منفرد جينياتي تنوع ڏٺو ويو، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿيو ته انب جي شروعاتي گهريلو پوک شايد پهرين [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] ۾ ٿي هجي ۽ پوءِ اهو [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ متعارف ٿيو هجي. بهرحال، محققن خبردار ڪيو ته اها وڌيڪ تنوع ٻين سببن، جهڙوڪ [[بين النوعي هائبرڊائزيشن]] (Interspecific hybridization) يا [[ماليشيا]] واري حياتياتي علائقي ۾ موجود ''[[مينگيفيرا]] (Mangifera)'' جي ٻين قسمن سان ملاپ، جو نتيجو پڻ ٿي سگهي ٿي. مطالعي مان ظاهر ٿيو ته انب جي گهريلو پوک جي تاريخ اڳئين خيال کان وڌيڪ پيچيده آهي ۽ ممڪن آهي ته اها ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا ٻنهي ۾ الڳ الڳ مرحلن ۾ ٿي هجي.&lt;ref name=&quot;Kuhn&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Warschefsky&quot;/&gt;

''[[مينگيفيرا]]'' جنس جون ٻيون ڪيتريون ئي جنسون پڻ کائڻ لائق ميوا پيدا ڪن ٿيون، جن کي به عام طور &quot;انب&quot; چيو وڃي ٿو. انهن مان گهڻيون [[ماليشيا]] جي حياتياتي علائقي ۾ قدرتي طور ملن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Sherman&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sherman |first1=Amir |last2=Rubinstein |first2=Mor |last3=Eshed |first3=Ravit |last4=Benita |first4=Miri |last5=Ish-Shalom |first5=Mazal |last6=Sharabi-Schwager |first6=Michal |last7=Rozen |first7=Ada |last8=Saada |first8=David |last9=Cohen |first9=Yuval |last10=Ophir |first10=Ron |title=Mango (''Mangifera indica'' L.) germplasm diversity based on single nucleotide polymorphisms derived from the transcriptome |journal=BMC Plant Biology |date=December 2015 |volume=15 |issue=1 |pages=277 |doi=10.1186/s12870-015-0663-6 |pmid=26573148 |pmc=4647706 |bibcode=2015BMCPB..15..277S |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== قسم ===

{{Main|انب جا قسم}}

انب جا سوين نالي وارا قسم موجود آهن. انب جي باغن ۾ اڪثر ڪيترائي قسم گڏ پوکيا ويندا آهن، جيئن گلن جي [[پراگ افشاني]] بهتر ٿي سگهي. گهڻا پسنديده قسم [[مونو ايمبريونڪ]] هوندا آهن، تنهنڪري انهن جون خاصيتون برقرار رکڻ لاءِ انهن کي [[قلم هڻڻ]] (گرافٽنگ) ذريعي وڌايو ويندو آهي. مشهور مونو ايمبريونڪ قسمن مان '''الفانسو''' ('Alphonso') سڀ کان وڌيڪ معروف آهي، جيڪو هڪ اهم برآمدي قسم آهي ۽ اڪثر &quot;انبن جو بادشاهه&quot; سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;NYTAllen&quot; /&gt;

ڪنهن علائقي ۾ ڪامياب ٿيندڙ قسم ضروري ناهي ته ٻئي هنڌ به ساڳي ڪارڪردگي ڏيکاري. مثال طور، هندستاني قسم '''جولي''' ('Julie')، جيڪو [[جميڪا]] ۾ تمام گهڻو پوکيو وڃي ٿو، [[فلوريڊا]] ۾ [[اينٿريڪنوز]] نالي فنگسي بيماري کان بچڻ لاءِ هر سال فنجي سائيڊ جي استعمال جو محتاج هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ڪيترائي ايشيائي قسم هن بيماري جي خلاف قدرتي مزاحمت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Hunsberger |first1=Adrian |last2=Balerdi |first2=Carlos |title=Dooryard disease control for mangos in Florida |url=https://sfyl.ifas.ufl.edu/media/sfylifasufledu/miami-dade/documents/insect-pests-amp-diseases/Mango-Disease-Cntrl-HomeownersF.S..pdf |publisher=University of Florida/IFAS Miami-Dade County Extension |access-date=10 March 2023 |date=February 2012}}&lt;/ref&gt;

اڄڪلهه اولهندي تجارتي مارڪيٽ تي '''ٽامي ايٽڪنز''' ('Tommy Atkins') قسم جو غلبو آهي. هي قسم '''هيڊن''' ('Haden') جي هڪ ٻج مان پيدا ٿيو، جنهن پهريون ڀيرو 1940ع ۾ ڏکڻ فلوريڊا ۾ ڦر ڏنو. جيتوڻيڪ شروعات ۾ فلوريڊا جي ماهرن هن کي تجارتي لحاظ کان رد ڪيو هو، پر بعد ۾ دنيا جي پوکيندڙن ۽ درآمد ڪندڙن ان کي ان جي وڌيڪ پيداوار، بيمارين جي مزاحمت، ڊگهي ذخيريداري، آسان آمدرفت، مناسب جسامت ۽ دلڪش رنگ سبب وڏي پيماني تي اختيار ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Susser |first=Allen |title=The Great Mango Book |publisher=Ten Speed Press |year=2001 |isbn=978-1-58008-204-4 |location=New York}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;star&quot;&gt;{{cite news |last=Mintz |first=C. |date=24 May 2008 |title=Sweet news: Ataulfos are in season |url=https://www.thestar.com/life/2008/05/24/sweet_news_ataulfos_are_in_season.html |access-date=1 August 2015 |newspaper=Toronto Star}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، ذائقي جي لحاظ کان ڪيترائي صارف '''الفانسو''' سميت ٻين قسمن کي وڌيڪ پسند ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;NYTAllen&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;star&quot;/&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

انب جي اصلي رهائش گرم ايشيا آهي، جتان نائين ۽ ڏهين صديءَ دوران [[عرب]] ۽ [[فارسي]] واپارين ان کي اوڀر [[آفريڪا]] تائين متعارف ڪرايو.&lt;ref name=&quot;watson&quot;&gt;{{Cite book |last=Watson |first=Andrew M. |author-link=Andrew Murray Watson |title=Agricultural innovation in the early Islamic world: the diffusion of crops and farming techniques, 700–1100 |publisher=Cambridge University Press |year=1983 |pages=72–3 |isbn=978-0-521-24711-5}}&lt;/ref&gt; چوڏهين صديءَ جي مراڪشي سياح [[ابن بطوطه]] پڻ [[موغاديشو]] ۾ انب جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;watson&quot;/&gt;

نوآبادياتي دور ۾ انب دنيا جي ٻين ڪيترن ئي علائقن تائين پهتو. [[پورچوگالي سلطنت]] پنهنجي [[گوا]] واري نوآباديءَ مان انب کي اوڀر ۽ اولهه آفريڪا تائين پهچايو، جتان اهو سورهين ۽ سترهين صديءَ دوران [[برازيل]] ۾ متعارف ڪرايو ويو. بعد ۾ برازيل مان اهو [[ڪيريبين]] ۽ اوڀر [[ميڪسيڪو]] تائين پهتو. ساڳئي وقت [[هسپانوي سلطنت]] پڻ [[فلپائن]] مان [[منيلا گيلين]] واپاري رستي وسيلي گهٽ ۾ گهٽ سورهين صديءَ کان اولهه ميڪسيڪو ۾ انب متعارف ڪرايو. [[فلوريڊا]] ۾ انب جي پوک 1833ع ۾ متعارف ٿي.&lt;ref name=&quot;Warschefsky&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pg&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.plantsciences.ucdavis.edu/gepts/pb143/crop/mango/mango.htm |title=PLB143: Crop of the Day: Mango, ''Mangifera indica'' |last=Gepts |first=P. |work=The Evolution of Crop Plants |publisher=Dept. of Plant Sciences, Sect. of Crop &amp; Ecosystem Sciences, University of California, Davis |access-date=8 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206095819/http://www.plantsciences.ucdavis.edu/gepts/pb143/CROP/MANGO/mango.htm |archive-date=6 December 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== وڻ ۽ ڦر ==

'''انب''' جو وڻ عام طور {{convert|30|–|40|m|ft|abbr=off}} اوچو ٿيندو آهي، جڏهن⁠تہ ان جي ڇانوري (تاج) جو ريڊيس {{convert|10-15|m|ft|abbr=on}} هوندو آهي. هي وڻ ڊگهي عمر وارو هوندو آهي، ۽ ڪي نمونا 300 سالن کان پوءِ به ڦر ڏيندا رهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Morton&quot;&gt;{{cite book |last=Morton |first=Julia F. |author-link=Julia Morton |year=1987 |chapter=Mango |chapter-url=https://www.hort.purdue.edu/newcrop/morton/mango_ars.html |title=Fruits of Warm Climates |publisher=NewCROP, New Crop Resource Online Program, Center for New Crops &amp; Plant Products, Purdue University |pages=221–239 |access-date=13 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;crfg&quot;&gt;{{cite web |title=Mango |work=California Rare Fruit Growers |url=http://www.crfg.org/pubs/ff/mango.html |access-date=4 November 2015 |archive-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019172713/http://www.crfg.org/pubs/ff/mango.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

گهري زمين ۾ انب جي [[بنيادي پاڙ]] (ٽيپ روٽ) {{convert|6|m|ft|abbr=on}} تائين هيٺ لهي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ ان مان نڪرندڙ گهڻيون، پري تائين پکڙجندڙ خوراڪ جذب ڪندڙ پاڙون ۽ سهارو ڏيندڙ پاڙون زمين ۾ گهڻو اندر تائين داخل ٿينديون آهن. [[پن]] سدابهار، هڪ ٻئي جي وراڻي سان نڪرندڙ (الٽرنيٽ)، سادا، {{convert|15|–|35|cm|in|abbr=off|frac=2}} ڊگها ۽ {{convert|6|–|16|cm|in|abbr=on|frac=2}} ويڪرا هوندا آهن. نوان پن پهرين نارنگي-گلابي رنگ جا هوندا آهن، پوءِ جلدي چمڪندڙ ڳاڙها ٿي ويندا آهن، ۽ پختا ٿيڻ تي ڳاڙها ساوا ٿي ويندا آهن.

[[گل]] ٽارين جي ڇيڙن تي نڪرندڙ [[پينڪل|پينڪلن]] (Panicles) ۾ لڳندا آهن، جيڪي {{convert|10|–|40|cm|in|abbr=on|frac=2}} ڊگها هوندا آهن. هر گل ننڍڙو، اڇو ۽ پنجن پنکڙين وارو هوندو آهي، جن جي ڊيگهه {{convert|5|–|10|mm|in|frac=16}} هوندي آهي.&lt;ref name=Morton/&gt; انهن مان هلڪي، مٺڙي خوشبو ايندي آهي

&lt;gallery class=&quot;center&quot; mode=&quot;nolines&quot; heights=&quot;180&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
File:Manguier portant des mangues bien mures.jpg|انب جو وڻ
MangoImmatureFruits.JPG|گل ۽ انبڙيون
&lt;/gallery&gt;


انب هڪ سدا بهار وڻ آهي، جيڪو مناسب حالتن ۾ ڊگهي عمر ماڻي سگهي ٿو ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن، بلڪه صدين تائين ڦر ڏيندو رهي ٿو. روايتي ديسي انب جا وڻ عام طور 15 کان 20 فوٽ اوچا ٿيندا آهن، جڏهن⁠تہ سازگار ماحول ۾ انهن جي اوچائي ان کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

انب جو وڻ ميوي کان علاوه پنهنجي ڪاٺ سبب پڻ معاشي اهميت رکي ٿو. ان جي ڪاٺ مان دروازن جا چؤکاٺ، گهريلو فرنيچر ۽ موسيقيءَ جا ڪجهه ساز، جهڙوڪ دهل، تيار ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;
انب جي واڌ ويجهه ٻج يا [[پيوند]] ٻنهي طريقن سان ڪئي ويندي آهي، پر معياري قسمن جون خاصيتون برقرار رکڻ ۽ جلد پيداوار حاصل ڪرڻ لاءِ عام طور پيوند ٿيل ٻوٽا استعمال ڪيا ويندا آهن. اهڙا وڻ عام طور پوکڻ کان لڳ ڀڳ پنجن ورهين اندر ڦر ڏيڻ شروع ڪندا آهن، جڏهن⁠تہ ٻج مان پوکيل وڻن کي ڦر ڏيڻ ۾ وڌيڪ وقت لڳي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;
انب جي وڻ جي سٺي واڌ ۽ پيداوار لاءِ باقاعده سنڀال ضروري هوندي آهي، جنهن ۾ مٽيءَ جي نرمائش، مناسب ڀاڻ ۽ آبپاشي شامل آهن. وڻ جي واڌ ويجهه سال ۾ عام طور ٻه ڀيرا، بهار ۽ برسات جي موسم دوران، وڌيڪ نمايان ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;

=== ڦر (ٻج ۽ ميوو) ===

انب جي ڦر ۾ هڪ چپٽي، ڊگهي [[ککڙي]] (اسٽون) هوندي آهي، جيڪا ٻاهران ريشيدار يا وارن جهڙي سطح واري ٿي سگهي ٿي ۽ عام طور گودي کان آسانيءَ سان الڳ نه ٿيندي آهي. ڦر جي شڪل ڪجهه گول، بيضاوي يا [[گردو|گردي]] جهڙي ٿي سگهي ٿي. ان جي ڊيگهه {{convert|2|–|10|in|cm|0|order=flip}} ۽ هڪ ڦر جو وزن {{convert|5|oz|g|order=flip}} کان {{convert|5|lbs|kg|0|order=flip}} تائين ٿي سگهي ٿو. ان جي کل چمڙي جهڙي، مومي، هموار ۽ خوشبودار هوندي آهي، جنهن جا رنگ سائي، پيلي، پيلو-نارنگي، پيلو-ڳاڙهي يا مڪمل پچڻ تي ڳاڙهي، واڱڻائي، گلابي يا پيلي رنگ جي مختلف ڇانورن وارا ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=Morton/&gt;

پڪا '''انب''' قسم (ڪلٽيور) جي لحاظ کان قد، شڪل، رنگ، مٺاس ۽ ذائقي ۾ هڪ ٻئي کان مختلف هوندا آهن. مختلف قسمن موجب ڦر پيلو، نارنگي، ڳاڙهو يا سائو ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=Morton/&gt; انب جا 500 کان وڌيڪ [[قسم (زراعت)|قسم]] سڃاتل آهن،&lt;ref name=Morton/&gt; جن مان گهڻا اونهاري ۾ پچن ٿا، جڏهن⁠تہ ڪي سال ۾ ٻه ڀيرا به ڦر ڏين ٿا.&lt;ref name=Morton/&gt;&lt;ref name=crfg/&gt; گل اچڻ کان پچڻ تائين ڦر کي عام طور چار کان پنج مهينا لڳن ٿا.&lt;ref name=Morton/&gt;

پڪا ۽ صحيح حالت وارا '''انب''' هڪ خاص رال جهڙي مٺڙي خوشبو خارج ڪندا آهن.&lt;ref name=Morton/&gt; گُٺي جي اندر {{convert|1|–|2|mm|in|abbr=on}} ٿلهي ڪاٺيءَ جهڙي [[انڊوڪارپ]] (Endocarp) سان ڍڪيل هڪڙو [[ٻج]] هوندو آهي، جيڪو {{convert|4|–|7|cm|in|abbr=on}} ڊگهو هوندو آهي. انبن جا ٻج [[حساس ٻج]] (ريڪيلسيٽرنٽ سيڊز) هوندا آهن، جيڪي ڄمڻ جي صلاحيت منجمد ٿيڻ يا سُڪڻ کان پوءِ برقرار نٿا رکن.&lt;ref name=&quot;osu&quot;&gt;{{cite web |title=Physiology of Recalcitrant Seeds |url=http://seedbiology.osu.edu/HCS631_files/12B%20Recalcitrant%20Seeds.pdf |last=Marcos-Filho |first=Julio |publisher=Ohio State University |access-date=3 December 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140124220404/http://seedbiology.osu.edu/HCS631_files/12B%20Recalcitrant%20Seeds.pdf |archive-date=24 January 2014}}&lt;/ref&gt; انب جو وڻ ٻجن مان آسانيءَ سان وڌي ويندو آهي، ۽ [[اُپٽڻ]] (جرمينيشن) جي ڪاميابي سڀ کان وڌيڪ تڏهن هوندي آهي جڏهن ٻج مڪمل پڪي ڦر مان ورتا وڃن.&lt;ref name=Morton/&gt;

&lt;gallery class=&quot;center&quot; mode=&quot;nolines&quot; heights=&quot;180&quot; widths=&quot;180&quot;&gt;
Mango tree with fruit in Rincón, Puerto Rico.jpg|ڪچا انب يا انبڙيون
Mangifera indica pit.jpg|ڪٽيل انب، جنهن ۾ هڪڙو ٻج نظر اچي ٿو
'Himsagar' mango stone (seed).jpg|[[گُٺو]] (انڊوڪارپ، جيڪو ٻج کي گهيري ٿو)
&lt;/gallery&gt;
==== انبڙي ====
انب جو ڦرُ ڪچو هوندو، يعني ”انبڙي“ هوندي ته ان جو رنگ سائو ۽ ذائقو تمام کٽو ٿيندو، پر پڪل انب مٺو ٿيندو آهي. وڻ جا پڪا (شاخ ڏنل) انب به سٺا ۽ مٺا ٿيندا آهن، پر انبن کي پال ۾ وجهي پچائبو آهي ته تمام مٺا ۽ خوشبوءِ وارا ٿيندا آهن. ڪچن انبن (انبڙين) مان آچار ٺهندو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== تاريخ ==
اڪبر بادشاهه جي حياتيءَ جا شروعاتي نو ڏهه سال سنڌ ۾ فتح باغ واري علائقي (ماتليءَ جي ڀرسان جوڻ واري علائقي) ۽ سيوهڻ واري علائقي ۾ گذريا هئا. ان دور ۾ فتح باغ سميت [[سنڌ]] جي گهڻن علائقن ۾ انبن جا باغ جام هوندا هئا. اڪبر بادشاھ دهليءَ جي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ هر سال فتح باغ مان -انب- گهرائيندو هو، جيڪي هو سڄو سال کائيندو هو. اهو هن طرح جو اُٺ جي چم مان ٺهيل دٻن کي اڌو اڌ ماکيءَ سان ڀري، انهن کي انبن سان ڀري، انهن جا منهن ڪُڙي ڇڏيندا هئا. ٻه ٻه دٻا هڪڙي اُٺ تي ڪڙبا هئا، پوءِ ٽيهن چاليهن اُٺن جي قطار دهليءَ ڏانهن رواني ٿيندي هئي. دهليءَ ۾ اهي دٻا توشاخاني ۾ محفوظ ٿي ويندا هئا. -اڪبر بادشاهه- پنهنجي دور ۾ ابوالفضل جي صلاح سان دهليءَ ۾ انبن جو هڪ باغ لڳارايو هو، جنهن ۾ هڪ لک ٻوٽا رکايا هئائين ۽ باغ جو نالو ”لک باغ“ رکيو  ھئائين.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

هندوستان ۾ پلا انب ٻن قسمن جا ٿيندا ھئا: هڪڙا ”ديسي“، ٻيا ”فارمي“. آڳاٽي وقت ۾ رڳو ديسي انب هوندا هئا، جن جا قسم هي هئا: پتاشو، لڏون، ڦاروو، [[هاٿي]] ۽ گڏھ مار وغيره. هاٿي ۽ گڏهه مار وڏا ۽ وزني انب هوندا هئا. ”پتاشو“ انب وري ننڍو ۽ سهڻو هوندو هو. ميٺاج به منجهس گهڻو هوندو هو. 

برٽش انڊيا جي آخري دور تائين دور انبن تي تجربا ڪري، انهن مان چاليهن کان وڌيڪ جنسون تيار ڪيون ويون، جن کي فارمي انب چيو ويندو ھو. اُنهن انبن جي خصوصيت هيءَ آهي جو انهن ۾ ڄارو يا ريشو ڪونه ٿئي. انهن ۾ ڳر وڌيڪ ۽ ککڙي ننڍو ھئي. انهن جنسن ۾ سڀ کان وڌيڪ جاذب نظر ۽ سڀني خوبين سان ٽمٽار ”سنڌڙي“ انب ھئا، جن سڄيءَ دنيا ۾ سنڌ جو نالو روشن ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;برٽش هندستان ۾ انب جا جيڪي قسم پيدا ٿيندا ھئا تن جو شمار ۽ تفصيل ڏيڻ مشڪل ڪم آهي. تمام عمدي قسم جا ته گهٽ ھئا ۽ ڪن ٿورن خانگي باغن ۾ هٿ اچي سگهندا ھئا، جيڪي عام وڪامندا ھئا سي عام سادي قسم جا ھئا.

آبهوا ۽ پوکڻ جي ريت بدلڻ ڪري، انب ۾ گهڻو سڌارو ڪري سگهبو ھو. جدا جدا هنڌن تي جدا جدا قسمن جا جيڪي انب ٿيندا ھئا، تن مان ڪن ٿورن جا نالا  هيٺ ڏجن ٿا:
# '''الفنسو يا گوئا جو انب''': جو بمبئيءَ جي آسپاس ٿيندو آهي ۽ تمام مشهور آهي.
# '''چيني انب''': هي قد جو ننڍو آهي. هي رڳو هڪ سال اندر ٻن فصلن ۾ ڦر ڪرڻ ڪري مشهور آهي. ٻيو فصل آڪٽوبر ۾ اٿس.
# '''مالڊا جو انب''' يا '''بمبئيءَ جو انب''': هي وچولي قد جو آهي، پڪي کان پوءِ ڳر نارنگيءَ جي رنگ جهڙي ٿي ٿئيس. تمام عمدي قسم جو ليکبو آهي. [[ڪولڪتا|ڪلڪتي]] جي سرڪاري باغ ۾ ٿئي ٿو. جنهن اڳي نه کاڌو هوندو، تنهن کي هن جي لذت خيال ۾ ئي نه اچي سگهندي.
# '''مدراسي انب''': وچولي قد جو ٿئي ٿو ۽ خوشبوءِ زياده اٿس.
# '''سينگاپوري انب''': هي تمام وڏي قد جو آهي. پڪي سونهريءَ ۽ پيلي رنگ جو ٿئي ٿو. ٻئي درجي جو عمدو قسم آهي.
# '''بندوبني انب''': هي ننڍڙو آني جهڙو ٿو ٿئي. خوشبوءِ تمام چڱي اٿس. پڪي کان پوءِ به سائي رنگ جو ٿو رهي.
# '''بيل انب''': هن ۾ بيل ڦَل جهڙي خوشبوءِ ٿي ٿئي. سندس پنن ۾ هڪڙي عجيب خوشبوءِ ٿي رهي.
# '''موهن ڀوگ''': هن جو وڻ موهن نالي ماڻهوءَ جو پيوند ٿيل آهي. ننڍو ۽ ڳاڙهي قسم جو ٿو ٿئي. تمام عمدو آهي.
# '''ناريچ''': هي بمبئيءَ جي انبن مان آهي. تمام وڏو ۽ اڇي رنگ جو ٿئي ٿو. آگسٽ ۾ پچندو آهي.
# '''ڦُولِي''': هي ننڍڙي قسم جو آهي. ٻاهران ڳاڙهولال آهي، اندران گلابي رنگ جو ٿئي ٿو. خوشبوءِ تمام چڱي اٿس.
انهن کان سواءِ ٻيا ڪيترائي نالا اٿن، جي جدا جدا قسم ٿا ڏيکارين؛ گهڻو ڪري سڀڪو باغ جو مالڪ يا باغائي، پنهنجي باغ جي عمدن عمدن انبن تي سڃاڻپ لاءِ، ڪي خاص نالا رکي ڇڏيندو آهي. ساڳيءَ طرح کجين جي باغ ۾، جدا جدا کجور جي قسمن تي جدا جدا نالا رکندا آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;

== موسم ۽ پوکي ==


انب جو وڻ عام طور فيبروري کان مارچ دوران ٻور جهلي ٿو، جنهن جي خوشبوءِ ڪيترن ئي ڏينهن تائين آس پاس جي ماحول ۾ محسوس ٿيندي آهي. ميوو علائقي جي آبهوا موجب مئي کان جولاءِ تائين پچندو آهي، جڏهن ته ٿڌن علائقن، جهڙوڪ سملا جي اترين حصن ۾، فصل سيپٽمبر تائين به لهي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; روايتي طور تي پٽيل انبن کي مٽن، کوکن يا ڪوٺين ۾ رکي، گدري جهڙن ٻين پڪن ميون سان گڏ پچايو ويندو هو، جن مان نڪرندڙ قدرتي گئس جي اثر هيٺ انب ڪجهه ڏينهن اندر پچي تيار ٿي ويندو هو.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt; تاريخي طور هندستان جي مازاگان (بمبئي) ۽ مالڊا جا علائقا اعليٰ معيار جي انبن جي پيداوار لاءِ مشهور رهيا آهن، جنهن جو سبب مقامي زمين، آبهوا ۽ پوک جي طريقن کي سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;

روايتي زرعي ذريعن موجب، انب جي وڻ جي واڌ ويجهه لاءِ مختلف معدني جزن تي ٻڌل ڀاڻن جون ترڪيبون پڻ تجويز ڪيون ويون آهن، جن ۾ چن، شورو، هيراڪس ۽ کڙ کي مخصوص تناسب سان ملائي استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt; بهرحال، اهي سفارشون تاريخي باغباني جي عملن جي نمائندگي ڪن ٿيون ۽ جديد زرعي تحقيق موجب ڀاڻن جي چونڊ مٽيءَ جي جاچ، وڻ جي غذائي ضرورتن ۽ مقامي زرعي ماهرن جي هدايتن مطابق ڪرڻ وڌيڪ مناسب سمجهي وڃي ٿي.

[[File:Mango fruit Nam Dok Mai.jpg|thumb|ٿائيلينڊ ۾ پيدا ٿيل انب جي مشهور قسم '''[[Nam Dok Mai]]'''.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nam Doc Mai |last=Communications |first=IFAS |publisher=Mango Science, Institute of Food and Agricultural Sciences, University of Florida |access-date=2026-06-28 |url=https://mango.ifas.ufl.edu/research/phenology/nam-doc-mai/}}&lt;/ref&gt;]]

انب جي پوک دنيا جي اڪثر انهن گرم ۽ نيم گرم علائقن ۾ ڪئي وڃي ٿي، جتي سخت پالو نه پوندو هجي. ان جي وڏي پيماني تي پوک [[ڏکڻ ايشيا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]، اوڀر ۽ اولهه [[آفريڪا]]، گرم ۽ نيم گرم [[آمريڪا]] ۽ [[ڪيريبين]] جي ملڪن ۾ ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Altendorf&quot;&gt;{{cite book |last=Altendorf |first=S. |title=Major Tropical Fruits: Market Review 2018 |date=2019 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |location=Rome |url=http://www.fao.org/3/ca5692en/ca5692en.pdf}}&lt;/ref&gt;

يورپ ۾ انب جي پوک محدود علائقن تائين محدود آهي. [[اسپين]] جي [[اندلس]] واري علائقي، خاص طور [[مالاگا صوبو|مالاگا]] جي سامونڊي پٽي، جي نيم گرم آبهوا انب جي پوک لاءِ سازگار آهي. [[ڪينري ٻيٽ]] پڻ اسپين ۾ انب جي اهم پيداوار ڪندڙ علائقن مان آهن. ان کان علاوه ڏکڻ [[فلوريڊا]]، [[ڪوچيلا وادي]] (ڪيليفورنيا)، [[هوائي]] ۽ [[آسٽريليا]] ۾ پڻ انب جي پوک ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Litz |first=Richard E. |title=The Mango: Botany, Production and Uses |year=2009 |isbn=978-1-84593-489-7 |publisher=Cambridge University Press |location=Wallingford, UK |pages=606–627}}&lt;/ref&gt;

يورپ ۾ تجارتي طور پوکيل ڪيترائي قسم '''گوميرا-1''' (''Gomera-1'') نالي ٿڌ برداشت ڪندڙ روٽ اسٽاڪ تي [[پيوند]] ڪيا ويندا آهن، جيڪو اصل ۾ [[ڪيوبا]] مان آهي. هن جو پاڙن وارو نظام سامونڊي [[بحر روم]] واري آبهوا سان چڱيءَ طرح هم آهنگ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.actahort.org/members/showpdf?booknrarnr=820_2 |title=actahort.org |publisher=actahort.org |access-date=31 January 2013 |archive-date=28 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210228000410/http://www.actahort.org/members/showpdf?booknrarnr=820_2 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

1974ع ۾ فلپائني باغباني ماهر [[رامون باربا]] انب جي گلجڻ کي مصنوعي طور تي تيز ڪرڻ لاءِ [[پوٽاشيم نائٽريٽ]] ۽ [[اٿريل]] (Ethrel) جي استعمال جو طريقو متعارف ڪرايو. هي طريقو فلپائن ۾ دونهين وسيلي گلجڻ واري روايتي عمل مان ترقي ڏنل هو. ان جي نتيجي ۾ انب جي باغن مان سڄو سال باقاعده گلجڻ ۽ ميوو حاصل ڪرڻ ممڪن بڻيو، جڏهن⁠تہ اڳ ۾ انب جا وڻ عام طور هر 16 کان 18 مهينن کان پوءِ گل ڏيندا هئا. اڄ هي طريقو انب پيدا ڪندڙ ڪيترن ئي ملڪن ۾ استعمال ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Scientist, the Patent and the Mangoes – Tripling the Mango Yield in the Philippines |url=https://www.wipo.int/ipadvantage/en/details.jsp?id=2516 |website=World Intellectual Property Organization |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nagao&quot;&gt;{{cite book |first1=Mike A. |last1=Nagao |first2=Melvin S. |last2=Nishina |editor1-first=C.L. |editor1-last=Chia |editor2-first=D.O. |editor2-last=Evans |title=Proceedings, Conference on Mango in Hawaii; March 9–11, 1993 |chapter=Use of Potassium Nitrate on Mango Flowering |publisher=University of Hawaii |year=1993 |pages=61–66 |hdl=10125/16493 |url=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/handle/10125/16493}}&lt;/ref&gt;

== بيماريون ==

انب جا وڻ ڪيترين ئي بيمارين جو شڪار ٿين ٿا، جن ۾ [[الٽرنيريا روٽ]]، [[اينٿريڪنوز]]، [[بيڪٽيريل بليڪ اسپاٽ]] ۽ [[پائوڊري ملڊيو]] شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Prakash 2004&quot;&gt;{{cite book |last=Prakash |first=Om |title=Diseases of Fruits and Vegetables Volume I |chapter=Diseases and Disorders of Mango and their Management |publisher=Springer Netherlands |publication-place=Dordrecht |date=2004 |isbn=978-1-4020-1822-0 |doi=10.1007/1-4020-2606-4_13 |pages=511–619}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ploetz 2003&quot;&gt;{{cite book |last=Ploetz |first=R. C. |title=Diseases of tropical fruit crops |chapter=Diseases of mango |publisher=CABI Publishing |publication-place=UK |date=2003 |isbn=978-0-85199-390-4 |doi=10.1079/9780851993904.0327 |pages=327–363}}&lt;/ref&gt;

انب ۾ ''اسپنجي ٽشو'' (Spongy tissue) نالي هڪ جسماني خرابي پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي، جيڪا عام طور [[ڪيلشيم]] جي کوٽ سان لاڳاپيل هوندي آهي. ان ۾ ڳر ٻج جي ڀرسان ناسي يا ڪاري، نرم ۽ اسفنجي بڻجي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Ma |first1=Xiaowei |last2=Liu |first2=Bin |last3=Zhang |first3=Yuehua |last4=Su |first4=Muqing |last5=Zheng |first5=Bin |last6=Wang |first6=Songbiao |last7=Wu |first7=Hongxia |title=Unraveling correlations between calcium deficiency and spongy tissue in mango fruit flesh |journal=Scientia Horticulturae |date=2023 |volume=309 |article-number=111694 |doi=10.1016/j.scienta.2022.111694 |bibcode=2023ScHor.30911694M}}&lt;/ref&gt;

انب جي اهم نقصانڪار جيتن مان '''[[مئنگو ميلي بگ]]''' نمايان آهي، جيڪو گلن ۽ نون ٽارين مان رس چوسي ميوي جي ٺهڻ کي گهٽائي ٿو ۽ فصل کي سخت نقصان پهچائي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Karar Sayyed 2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=Karar |first1=Haider |last2=Sayyed |first2=Ali H. |last3=Arif |first3=M. Jalal |last4=Ashfaq |first4=M. |last5=Aslam |first5=M. |title=Integration of cultural and mechanical practices for management of the mango mealybug Drosicha mangiferae |journal=Phytoparasitica |volume=38 |issue=3 |date=2010 |doi=10.1007/s12600-010-0094-8 |pages=223–229 |bibcode=2010Phyto..38..223K}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180&gt;
File:Bacterial black spot of mango - 9077467185.jpg|انب جو بيڪٽيريل بليڪ اسپاٽ
File:Mango-anthracnose (cropped).jpg|ميوي تي اينٿريڪنوز
File:Mango anthracnose 1a (cropped).jpg|گلن جي ڇڳ تي اينٿريڪنوز
File:Mango powdery mildew severe leaf blight with mycelium 1.jpg|پائوڊري ملڊيو سبب پنن جو سڙڻ
&lt;/gallery&gt;

انب جي [[وڻ]] کي مختلف [[جيت|جيتن]] ۽ بيمارين جو حملو ٿي سگهي ٿو، جيڪي [[پن|پنن]]، [[گل|گلن]] ۽ [[ميوو|ميوي]] کي نقصان پهچائي پيداوار ۽ معيار کي متاثر ڪن ٿا. روايتي [[باغباني]] جي ذريعن موجب، '''[[مَهلو (جيت)|مَهلو]]''' ۽ '''[[ميلي بگ]]''' انب جا اهم نقصانڪار جيت سمجهيا وڃن ٿا. مَهلو خاص طور نون گونچن ۽ ٻور مان رس چوسي وڻ کي ڪمزور ڪري ٿو، جڏهن⁠تہ ميلي بگ پنن، ٽارين ۽ ٻين نرم حصن مان رس حاصل ڪري وڻ جي واڌ ويجهه ۽ پيداوار تي منفي اثر وجهي ٿو.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

انهن کان علاوه انب کي ٻين ڪيترين ئي بيمارين ۽ جيتن، جهڙوڪ '''[[اسڪيل (جيت)|اسڪيل ]]'''، '''[[ميوي جي مک]]'''، '''[[سوڪهڙو (جيت)|سوڪهڙو]]'''، '''[[کرٻور (جيت)|کرٻور]]''' ۽ '''[[اڇو سينور (جيت)|اڇو سينور]]'''، کان پڻ نقصان پهچي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

انهن جيتن ۽ بيمارين جي روڪٿام لاءِ باغ جي مناسب سنڀال، متاثر شاخن جي ڇنڊڇاڻ، آبپاشي ۽ صفائي سان گڏ ضرورت موجب زرعي ماهرن جي هدايتن مطابق [[جراثيم ڪش دوا|جراثيم ڪش]] ۽ [[فنگس ڪش دوا|فنگس ڪش]] دوائن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. روايتي زرعي ادب ۾ مختلف ڪيميائي دوائن جا نالا ۽ انهن جي استعمال جون ترڪيبون پڻ بيان ٿيل آهن، پر جديد زرعي عملن ۾ دوا جي چونڊ مقامي زرعي سفارشن ۽ [[مربوط جيت-انتظام]] (انٽيگريٽيڊ پيسٽ مينيجمينٽ) جي اصولن مطابق ڪرڻ کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== پيداوار ==

{| class=&quot;wikitable floatright&quot; style=&quot;width:12em; text-align:center;&quot;
|+ انب* جي پيداوار &lt;br&gt;{{small|2023ع، ملين ٽن}}
|-
! ملڪ
! پيداوار
|-
| {{IND}} || 26.2
|-
| {{IDN}} || 4.1
|-
| {{CHN}} || 3.9
|-
| {{MEX}} || 2.7
|-
| {{PAK}} || 2.6
|-
| {{BRA}} || 2.3
|-
| {{MWI}} || 2.1
|-
! دنيا
! '''61.1'''
|-
| colspan=&quot;2&quot; | {{small|*هن انگن اکرن ۾ [[مينگوسٽين]] ۽ [[امرود]] پڻ شامل آهن. ذريعو: [[FAOSTAT]]، [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] (FAO).&lt;ref name=&quot;faostat&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL|title=Production of mangoes, mangosteens, and guavas in 2023, Crops/Regions/World list/Production Quantity/Year (pick lists)|year=2025|publisher=UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT)|access-date=14 July 2025}}&lt;/ref&gt;}}
|}

2023ع ۾ دنيا ۾ انب، [[مينگوسٽين]] ۽ [[امرود]] جي گڏيل پيداوار لڳ ڀڳ 61.1 ملين ٽن هئي. [[هندستان]] 26.2 ملين ٽن پيداوار سان دنيا جو سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ هو، جيڪو عالمي پيداوار جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو حصو هو. ان کان پوءِ [[انڊونيشيا]] ۽ [[چين]] ٻئي وڏي پيداوار ڪندڙ ملڪ رهيا.&lt;ref name=&quot;faostat&quot;/&gt;

== خوراڪي استعمال ==

انب دنيا جي مشهور ميون مان هڪ آهي، جنهن جو ذائقو عام طور مٺو هوندو آهي، پر مختلف قسمن ۾ ان جي ڳر جي بناوت، رس ۽ ذائقي ۾ نمايان فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. مثال طور، '''[[Alphonso (mango)|الفانسو]]''' جو ڳر نرم، رس ڀريو ۽ گهٽ ريشيدار هوندو آهي، جڏهن⁠تہ '''[[Tommy Atkins (mango)|ٽامي ايٽڪنز]]''' جو ڳر وڌيڪ مضبوط ۽ ريشيدار هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;clark&quot;&gt;{{cite news |last=Clark |first=Melissa |author-link=Melissa Clark |title=For everything there is a season, even mangoes |url=https://www.nytimes.com/2011/04/06/dining/06appe.html |access-date=24 November 2019 |work=The New York Times |date=1 April 2011}}&lt;/ref&gt;

پڪو ۽ ڪچو انب ٻنهي کي دنيا جي مختلف کاڌن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ ڪچي انب مان [[انب جي چٽڻي]]، [[انب جو اچار]] ۽ ٻين ڪيترن ئي روايتي کاڌن جي تياري ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Recipe: Raw mango chutney |url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food/recipes/Recipe-Raw-mango-chutney/articleshow/13034557.cms |newspaper=The Times of India |access-date=6 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2019/mar/18/ode-to-the-humble-garlic-pickle-1952450.html |title=Ode to the humble garlic pickle |date=18 March 2019 |newspaper=The New Indian Express |first=Hriday |last=Ranjan |access-date=1 September 2019}}&lt;/ref&gt; ڪچي انب مان تيار ٿيندڙ مشهور اونهاري جي مشروب '''[[عام پنا]]''' پڻ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ پڪي انب، [[لَسي]] ۽ کنڊ مان تيار ٿيندڙ '''[[Mango lassi|انب جي لسي]]''' سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ مقبول آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Aam Panna Recipe |url=https://food.ndtv.com/recipe-aam-panna-13 |publisher=NDTV Food |access-date=6 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kurlansky |first=Mark |author-link=Mark Kurlansky |date=2018 |title=Milk! A 10,000-Year Food Fracas |location=New York |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1632863829 |page=266}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Shah |first=Niraalee |date=2021 |title=Indian Etiquette: A Glimpse Into India's Culture |publisher=Notion Press |pages=289}}&lt;/ref&gt;

ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪچي انب کي مختلف روايتي کاڌن، جهڙوڪ [[روجاڪ]]، [[آسينان]] ۽ ٻين سلادن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، يا ان کي لوڻ، [[سويا ساس]]، سرڪي، [[مڇيءَ جي ساس]] يا مرچ سان گڏ کاڌو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sendari |first1=Anugerah Ayu |title=8 Resep Olahan Mangga Muda Menyegarkan, dari Manisan Sampai Sambal |url=https://www.liputan6.com/lifestyle/read/5307201/8-resep-olahan-mangga-muda-menyegarkan-dari-manisan-sampai-sambal?page=9 |website=liputan6.com |date=8 June 2023 |access-date=22 August 2024 |language=Indonesian}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Valente&quot;&gt;{{cite news |last1=Valente |first1=Anabela |title=Oh, the Fruits in Southeast Asia! |url=https://www.diariesofmagazine.com/fruits-southeast-asia/ |access-date=9 May 2021 |work=Diaries of Travel Inspirations |date=2 April 2020 |archive-date=20 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240920171831/https://www.diariesofmagazine.com/fruits-southeast-asia/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[فلپائن]] ۾ ڪچي انب کي عام طور [[باگونگ]] (مڇي يا جهينگن جي لوڻاٺيل پيسٽ)، سويا ساس، سرڪي يا مرچ سان گڏ کاڌو ويندو آهي، جڏهن⁠تہ پڪي انب مان مشهور مٺايون، جهڙوڪ '''مينگو فلوٽ''' ۽ '''مينگو ڪيڪ'''، تيار ڪيون وينديون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Pedrosa |first1=Kannalyn Joy |title=Green Mangoes and Shrimp Paste |url=https://thevascollections.co/2020/02/25/green-mangoes-and-shrimp-paste-the-most-salivating-food-tandem/ |website=The VA Collections |date=25 February 2020 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Green Mango &amp; Bagoong |url=http://www.marketmanila.com/archives/green-mango-bagoong |website=Market Manila |date=5 October 2008 |access-date=9 May 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Tan |first1=Joanne Catherine |title=Top 12 Cakes To Try In The Philippines |website=When in Manila |date=5 June 2015 |url=https://www.wheninmanila.com/top-12-cakes-to-try-in-the-philippines/6/ |access-date=15 May 2019}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines heights=160 widths=160&gt;
Carabao mangoes (Philippines).jpg|[[ڪارابائو انب]] پيش ڪرڻ جو روايتي انداز
Mango inner.png|الفانسو انب جا ٽڪرا
MANGO SEASON (562892060).jpg|[[Ataulfo (mango)|اتاولفو]] انب جا ٽڪرا
Glass of Mango Juice.jpg|انب جو رس
File:Mango Chutney.jpg|انب جي چٽڻي
File:Green mangoes with vinegar, chili, salt, and soy sauce (Philippines) 01.jpg|فلپائن ۾ لوڻ، مرچ، سرڪي، سويا ساس يا باگونگ سان گڏ کائو ويندڙ ڪچا انب
&lt;/gallery&gt;

طبيبن موجب، انب جا طبي فائدا به آهن. انب دل، دماغ ۽ معدي کي طاقت ڏئي ٿو. جسماني قوت کي وڌائي ٿو. بدن کي ٿلهو ڪري ٿو ۽ پيشاب جاري ڪري ٿو. انب جو آچار به طبي لحاظ سان فائديمند آهي. انب کائڻ سان آنڊن، بڪين ۽ مثاني ۾ قوت پيدا ٿئي ٿي. مُنهن جو رنگ کُلي پوي ٿو. انب جي ککڙي جو پِتو تاثير ۾ ٿڌو ۽ خشڪ ٿئي ٿو، جيڪو مٺن پيشابن لاءِ مفيد آهي. 
موجوده دور ۾ فارمي انبن ۾ لنگڙو، دسهري، سنڌڙي، انور رتول، ثمر بهشت، فجري وغيره مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== نباتياتي ڪيمياءُ ==

[[File:Flavor chemicals of &quot;Alphonso&quot; mango.jpg|thumb|هندستان جي 'الفانسو' انب ۾ موجود اهم ذائقي وارا ڪيميائي مرڪب]]

انب جي کل ۽ ڳر ۾ ڪيترائي [[فائٽوڪيميڪل]] (Phytochemicals) موجود هوندا آهن، جن ۾ [[ٽرائيٽرپين]] [[لوپيول]] (Lupeol) شامل آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chaturvedi |first1=P.K. |last2=Bhui |first2=K. |last3=Shukla |first3=Y. |year=2008 |title=Lupeol: connotations for chemoprevention |journal=Cancer Lett |volume=263 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.1016/j.canlet.2008.01.047 |pmid=18359153}}&lt;/ref&gt; انب جي کل ۾ [[ڪيروٽينائڊ]] رنگدار مرڪب پڻ ملن ٿا، جن ۾ [[بيٽا-ڪيروٽين]]، [[ليوٽين]] ۽ [[الفا-ڪيروٽين]] شامل آهن، جڏهن⁠تہ [[پولي فينول]] مرڪبن ۾ [[ڪويرسيٽن]]، [[ڪيمپفيرول]]، [[گيلڪ امل]]، [[ڪيفيڪ امل]]، [[ڪيٽيچن]] ۽ [[ٽينن]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Berardini |first1=N |last2=Fezer |first2=R. |last3=Conrad |first3=J. |year=2005 |title=Screening of mango (''Mangifera indica'' L.) cultivars for their contents of flavonol ''O'' – and xanthone ''C''-glycosides, anthocyanins, and pectin |journal=J Agric Food Chem |volume=53 |issue=5 |pages=1563–1570 |doi=10.1021/jf0484069 |pmid=15740041 |bibcode=2005JAFC...53.1563B}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Mahattanatawee |first1=K. |last2=Manthey |first2=J.A. |last3=Luzio |first3=G. |year=2006 |title=Total antioxidant activity and fiber content of select Florida-grown tropical fruits |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=54 |issue=19 |pages=7355–7363 |doi=10.1021/jf060566s |pmid=16968105 |bibcode=2006JAFC...54.7355M}}&lt;/ref&gt;

انب ۾ هڪ منفرد [[زينٿون]] (Xanthonoid) مرڪب، '''[[مينگيفيرن]]''' (Mangiferin)، پڻ موجود هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Andreu |first1=G.L. |last2=Delgado |first2=R. |last3=Velho |first3=J.A. |year=2005 |title=Mangiferin, a natural occurring glucosyl xanthone, increases susceptibility of rat liver mitochondria to calcium-induced permeability transition |journal=Archives of Biochemistry and Biophysics |volume=439 |issue=2 |pages=184–193 |doi=10.1016/j.abb.2005.05.015 |pmid=15979560}}&lt;/ref&gt; مختلف قسمن ۾ فائٽوڪيميڪلن ۽ غذائي جزن جي مقدار هڪجهڙي نه هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Rocha Ribeiro |first1=S.M. |last2=Queiroz |first2=J.H. |last3=Lopes Ribeiro de Queiroz |first3=M.E. |year=2007 |title=Antioxidant in mango (''Mangifera indica'' L.) pulp |journal=Plant Foods Hum Nutr |volume=62 |issue=1 |pages=13–17 |doi=10.1007/s11130-006-0035-3 |pmid=17243011 |bibcode=2007PFHN...62...13R}}&lt;/ref&gt; انب جي ڳر مان 25 کان وڌيڪ ڪيروٽينائڊ مرڪب ڌار ڪيا ويا آهن، جن مان بيٽا-ڪيروٽين سڀ کان وڌيڪ عام آهي ۽ گهڻن قسمن کي پيلو يا نارنگي رنگ ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=J.P. |last2=Tai |first2=C.Y. |last3=Chen |first3=B.H. |year=2004 |title=Improved liquid chromatographic method for determination of carotenoids in Taiwanese mango (''Mangifera indica'' L.) |journal=J Chromatogr A |volume=1054 |issue=1–2 |pages=261–268 |doi=10.1016/S0021-9673(04)01406-2 |pmid=15553152}}&lt;/ref&gt; انب جي پنن ۾ پڻ پولي فينول، مينگيفيرن ۽ گيلڪ امل جهڙا مرڪب موجود هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Barreto |first1=J.C. |last2=Trevisan |first2=M.T. |last3=Hull |first3=W.E. |year=2008 |title=Characterization and quantitation of polyphenolic compounds in bark, kernel, leaves, and peel of mango (''Mangifera indica'' L.) |journal=J Agric Food Chem |volume=56 |issue=14 |pages=5599–5610 |doi=10.1021/jf800738r |pmid=18558692 |bibcode=2008JAFC...56.5599B}}&lt;/ref&gt;

=== ذائقو ===

انب جي ذائقي ۽ خوشبوءَ جو دارومدار مختلف اُڏامندڙ نامياتي مرڪبن تي هوندو آهي، جن ۾ [[ٽرپين]]، [[فيورانون]]، [[ليڪٽون]] ۽ [[ايسٽر]] شامل آهن. مختلف قسمن ۾ انهن مرڪبن جي موجودگي ۽ مقدار مختلف هوندي آهي، جنهن سبب هر قسم جو ذائقو ۽ خوشبو هڪ ٻئي کان الڳ هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Cultivar relationships in mango based on fruit volatile profiles |journal=Food Chemistry |volume=114 |issue=1 |pages=363–372 |year=2009 |doi=10.1016/j.foodchem.2008.09.107}}&lt;/ref&gt;

عام طور نئين دنيا  جي قسمن ۾ δ-3-ڪيرين (δ-3-carene) نمايان ذائقي وارو مرڪب هوندو آهي، جڏهن⁠تہ پراڻي دنيا (Old World) جي قسمن ۾ (Z)-اوڪيمين، مائرسين، ليڪٽون ۽ فيورانون جهڙا مرڪب وڌيڪ مقدار ۾ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;culti&quot;&gt;{{cite journal |last1=Pandit |first1=Sagar S. |last2=Chidley |first2=Hemangi G. |last3=Kulkarni |first3=Ram S. |last4=Pujari |first4=Keshav H. |last5=Giri |first5=Ashok P. |last6=Gupta |first6=Vidya S. |title=Cultivar relationships in mango based on fruit volatile profiles |journal=Food Chemistry |date=May 2009 |volume=114 |issue=1 |pages=363–372 |doi=10.1016/j.foodchem.2008.09.107}}&lt;/ref&gt;

هندستان جي مشهور '''الفانسو''' قسم ۾ ميوي جي پچڻ دوران ليڪٽون ۽ فيورانون ٺهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٽرپين جهڙا مرڪب ميوي جي واڌ ويجهه ۽ پچڻ ٻنهي مرحلن ۾ موجود هوندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal |doi=10.1002/jsfa.3692 |title=Changes in volatile composition during fruit development and ripening of 'Alphonso' mango |journal=Journal of the Science of Food and Agriculture |volume=89 |issue=12 |pages=2071–2081 |year=2009}}&lt;/ref&gt; ميوي جي پچڻ سان لاڳاپيل هارمون [[ايٿيلين]] پڻ انب جي ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثر انداز ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Lalel |first1=H. J. D. |last2=Singh |first2=Zora |last3=Tan |first3=S. C. |title=The role of ethylene in mango fruit aroma volatiles biosynthesis |journal=The Journal of Horticultural Science and Biotechnology |date=2003 |volume=78 |issue=4 |pages=485–496 |doi=10.1080/14620316.2003.11511653}}&lt;/ref&gt;

{{nutritional value
| name=انب
| kJ=250
| water=83.5 g
| protein=0.82 g
| fat=0.38 g
| satfat=0.092 g
| monofat=0.14 g
| polyfat=0.071 g
| omega3fat=0.051 g
| omega6fat=0.019 g
| carbs=15 g
| fiber=1.6 g
| sugars=13.7 g
| calcium_mg=11
| iron_mg=0.16
| magnesium_mg=10
| phosphorus_mg=14
| potassium_mg=168
| sodium_mg=1
| copper_mg=0.111
| selenium_ug=0.6
| zinc_mg=0.09
| manganese_mg=0.063
| vitC_mg=36.4
| thiamin_mg=0.028
| riboflavin_mg=0.038
| niacin_mg=0.669
| pantothenic_mg=0.197
| vitB6_mg=0.119
| folate_ug=43
| choline_mg=7.6
| vitA_ug=54
| betacarotene_ug=640
| lutein_ug=23
| vitE_mg=0.9
| vitK_ug=4.2
| note=[https://fdc.nal.usda.gov/food-details/1102670/nutrients USDA غذائي ڊيٽابيس]
}}

=== زهريت ===

ڪجهه ماڻهن ۾ انب جي پنن، ٽارين، رس يا کل ۾ موجود تيل سان سڌي رابطي سبب [[ڊرمٽائٽس]] (جلدي سوزش) يا شديد الرجڪ ردعمل پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Morton&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Sareen&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sareen |first1=Richa |last2=Shah |first2=Ashok |title=Hypersensitivity manifestations to the fruit mango |journal=Asia Pacific Allergy |volume=1 |issue=1 |pages=43–49 |year=2011 |doi=10.5415/apallergy.2011.1.1.43 |pmid=22053296 |pmc=3206236}}&lt;/ref&gt; خاص طور اهي ماڻهو، جن کي [[يوروشيول]] (Urushiol) سبب الرجڪ ڊرمٽائٽس جي تاريخ هجي، انهن ۾ انب سان حساسيت جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hershko |first1=K. |last2=Weinberg |first2=I. |last3=Ingber |first3=A. |year=2005 |title=Exploring the mango–poison ivy connection |journal=Contact Dermatitis |volume=52 |issue=1 |pages=3–5 |doi=10.1111/j.0105-1873.2005.00454.x |pmid=15701120}}&lt;/ref&gt; مينگيفيرن ۽ ٻيا ڪجهه مرڪب پڻ حساس ماڻهن ۾ الرجڪ ردعمل جو سبب بڻجي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;Morton&quot; /&gt;

بهار ۾ گلجڻ جي موسم دوران، ڪجهه ماڻهن کي انب جي گلن مان نڪرندڙ خوشبودار تيل سبب اکين ۾ خارش، ساهه کڻڻ ۾ تڪليف يا چهري تي سوجڻ جهڙيون علامتون محسوس ٿي سگهن ٿيون، جيتوڻيڪ گلن جو پولن هوا ۾ پکڙيل نه هجي.&lt;ref name=&quot;Morton&quot; /&gt; انب جي موسم دوران وڻ جي رس، پنن يا ميوي جي کل سان سڌو رابطو ڪيترن ئي علائقن ۾ نباتاتي ڊرمٽائٽس جو عام سبب سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;McGovern-2001&quot;&gt;{{Cite journal |last1=McGovern |first1=T. W. |last2=LaWarre |first2=S. |year=2001 |title=Botanical briefs: the mango tree—''Mangifera indica'' L. |journal=Cutis |volume=67 |issue=5 |pages=365–366 |pmid=11381849}}&lt;/ref&gt;

== غذائيت ==

ڪچو انب لڳ ڀڳ 84 سيڪڙو پاڻي، 15 سيڪڙو [[ڪاربوهائيڊريٽ]] ۽ 1 سيڪڙو [[پروٽين]] تي مشتمل هوندو آهي، جڏهن⁠تہ ان ۾ چرٻيءَ جو مقدار تمام ٿورو هوندو آهي. 100 گرام ڪچي انب مان لڳ ڀڳ 60 [[ڪيلوري]] توانائي حاصل ٿئي ٿي. اهو [[وٽامن سي]] جو سٺو ذريعو آهي، جيڪو روزاني گهربل مقدار جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو مهيا ڪري ٿو. ان کان علاوه ان ۾ [[فوليٽ]] ۽ [[ٽامو]] وچولي مقدار ۾، جڏهن⁠تہ ٻيا خرد غذائي جزا نسبتاً گهٽ مقدار ۾ موجود هوندا آهن.

== ثقافت ==

انب [[هندستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[فلپائن]] جو قومي ميوو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://india.gov.in/knowindia/national_fruit.php |title=National Fruit |work=Know India |publisher=Government of India |access-date=17 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100820044013/http://india.gov.in/knowindia/national_fruit.php |archive-date=20 August 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://archive.india.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=13 |title=National Fruit |access-date=4 November 2015 |archive-date=20 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420013005/https://archive.india.gov.in/knowindia/national_symbols.php?id=13 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pakistani mango: The king of fruits |date=13 August 2019 |url=https://www.arabnews.com/node/1539616/world |publisher=ArabNews}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mangoes In The Philippines |url=https://croplife.org/news-views/sharing-the-story/mangoes-from-the-philippines/ |website=CropLife}}&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ انب جو وڻ [[بنگلاديش]] جو قومي وڻ آهي.&lt;ref name=&quot;bd&quot;&gt;{{cite news |work=bdnews24.com |url=https://bdnews24.com/bangladesh/mango-tree-national-tree |title=Mango tree, national tree of Bangladesh |date=15 November 2010 |access-date=16 November 2013}}&lt;/ref&gt; هندستان ۾ انبن جي لاباري ۽ وڪري جي مک موسم مارچ کان مئي تائين هوندي آهي، جنهن کي هر سال ميڊيا ۾ نمايان جاءِ ڏني ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;NYTAllen&quot;&gt;{{cite news |last=Allen |first=Jonathan |date=10 May 2006 |title=Mango Mania in India |url=http://travel.nytimes.com/2006/05/10/travel/10mumbailetter.html?pagewanted=1&amp;_r=0 |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |access-date=4 September 2013}}&lt;/ref&gt; [[تامل ناڊو]] ۾ انب، [[ڪيلي]] ۽ [[ڪٽهل]] کي سندن ميٺاج ۽ ذائقي سبب ٽن شاهي ميون ۾ شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Subrahmanian |first1=N. |last2=Hikosaka |first2=S. |last3=Samuel |first3=G.J. |title=Tamil Social History |year=1997 |page=88 |url={{google books|plainurl=y|id=PXXsAAAAIAAJ}}}}&lt;/ref&gt;

ڏکڻ ايشيا جي ثقافت ۾ انب کي قديم زماني کان خاص اهميت حاصل رهي آهي. [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪ جي فرمانن]] ۾ [[موريو سلطنت|موريو]] شهنشاهه [[اشوڪ]] شاهي رستن جي ڪنارن تي ڇانوَ ڏيندڙ ۽ ميويدار وڻن جي پوک جو ذڪر ڪيو آهي. سندس پنجين وڏي ٿنڀي واري فرمان ۾ ڄاڻايل آهي:&lt;ref name=&quot;Inscriptions of Asoka p.119&quot;&gt;{{cite book |last1=Hultzsch |first1=Eugen |author-link=Eugen Hultzsch |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |publisher=[[ڪليرينڊن پريس]] |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch |page=119}}&lt;/ref&gt;

&lt;blockquote&gt;مون رستن جي ڪنارن تي [[بڙ]] جا وڻ پوکرايا، جيئن اهي ماڻهن ۽ چوپائي مال کي ڇانوَ ڏين، ۽ انبن جا باغ پڻ لڳرايا.&lt;/blockquote&gt;وچئين دور جي هندستان ۾ هند-فارسي شاعر [[امير خسرو]] انب کي ”نغزه ترين ميوه هندستان“، يعني ”هندستان جو سڀ کان سهڻو ميوو“ سڏيو.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Johar |first1=Roshni |title=The mango reigns supreme |url=https://www.tribuneindia.com/news/musings/the-mango-reigns-supreme-411518/ |access-date=6 March 2026 |work=[[دي ٽربيون]] |date=16 January 2025}}&lt;/ref&gt; [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن کي پڻ انب گهڻو پسند هو. شهنشاهه [[بابر]] پنهنجي ڪتاب ''[[بابرنامو]]'' ۾ انب جي ساراهه ڪئي آهي،&lt;ref&gt;{{cite news |title=Mangoes, Mughals, Hindu &amp; Buddhist Traditions |url=https://madrascourier.com/insight/mangoes-mughals-hindu-buddhist-traditions/ |work=Madras Courier |date=13 June 2022}}&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[اڪبر]] بابت روايت آهي ته هن [[درڀنگه]]، [[بهار]] جي ڀرسان هڪ لک انبن جي وڻن تي مشتمل باغ لڳرايو هو.&lt;ref name=&quot;MJMorgan&quot;&gt;{{cite news |last=Morgan |first=Curtis |date=22 June 1995 |title=The Nation Is Discovering What South Floridans Have Long Known: Mango Is the Sexiest Fruit on Earth |newspaper=[[ميامي هيرالڊ]] |department=Food |page=1E |quote=&quot;Mango culture owes much to Akbar, emperor of India's Mogul conquerors from 1556 to 1605, who planted an orchard of 100,000 trees near Darbhanga in Eastern India&quot;.}}&lt;/ref&gt;

[[هندومت]] ۾ انب جا گل ۽ پن [[وسنت پنچمي]] جي موقعي تي ديوي [[سرسوتي]] جي پوڄا ۾ استعمال ٿيندا آهن،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Dilipsinh |first=K. S. |chapter=8 The Festival of Spring |title=Kutch in Festival and Custom |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |isbn=978-81-241-0998-4 |page=98}}&lt;/ref&gt; جڏهن⁠تہ [[گڻيش چترٿي]] جي ڏڻ تي انب جا پن [[گڻيش]] جي پوڄا ۽ سينگار لاءِ ڪم آندا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sami |first=Adnan |display-authors=etal |chapter=Mango: Botany, Importance, and Uses |title=Handbook of Research on Mango Fruit: Postharvest Science, Production, Nutrition, and Processing Technology |publisher=Apple Academic Press |year=2025 |isbn=978-1779643384 |pages=59–88}}&lt;/ref&gt; [[جين ڌرم]] جي ديوي [[امبيڪا]] کي روايتي طور انب جي وڻ هيٺ ويٺل ڏيکاريو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.exoticindia.com/book/details/ambika-in-jaina-art-and-literature-IDH453/ |title=Ambika in Jaina Art and Literature |via=exoticindiaart.com}}&lt;/ref&gt; ۽ سنسڪرت جي ڪلاسيڪي شاعر [[ڪاليداس]] پڻ پنهنجي شاعريءَ ۾ انب جي ساراهه ڪئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://in.lifestyle.yahoo.com/his-highness--mango-maharaja--an-endless-obsession.html |title=His highness, Mango maharaja: An endless obsession |publisher=Yahoo! Lifestyle India |date=29 May 2012 |access-date=14 June 2013 |archive-date=16 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130316215241/http://in.lifestyle.yahoo.com/his-highness--mango-maharaja--an-endless-obsession.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[پيسلي نقش]]، جنهن ۾ ڳوڙهي يا ٻُوٽي جهڙي شڪل وارو ''[[بوٽي]]'' نمونو هوندو آهي ۽ جيڪو شالن ۽ [[ساڙي|ساڙين]] ۾ استعمال ٿيندو آهي، برصغير جي مختلف ٻولين ۾ ڪچي انب سان لاڳاپيل نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. مثال طور، بنگاليءَ ۾ ان کي ''ڪلڪا''،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Niaz |first=Zaman |title=The Art of Kantha Embroidery |edition=Second Revised |year=1993 |page=82 |publisher=The University Press |location=Dhaka, Bangladesh |isbn=978-984-05-1228-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pathak 2024&quot;/&gt; پنجابيءَ ۾ ''انبِي''،&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/singh_query.py?qs=ambi&amp;matchtype=default |title=The Punjab Dictionary |date=22 January 1895 |access-date=10 March 2026}}&lt;/ref&gt; ۽ هنديءَ ۾ ''ڪيري'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Pathak 2024&quot;&gt;{{cite journal |last=Pathak |first=Anamika |title=Mango-Kairi-Kalka-Paisley: Design in Indian art from architecture to textiles |url=https://www.globalinch.org/article/mango-kairi-kalka-paisley-design-inindian-art-from-architecture-to-textiles/ |journal=Asia InCH |volume=43 |issue=1 |year=2024 |quote='Kairi' (unripe mango) was adopted as design ... first seen as the decorative design in architecture ... later on, it was extensively used in textiles ... Kashmiri shawls.}}&lt;/ref&gt;

[[اي. ايم. فاسٽر]] جي 1924ع واري ناول ''[[هندستان ڏانهن هڪ سفر]]'' ۾ پڻ انب کي تشبيهي انداز ۾ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Forster |first1=E. M. |author1-link=E. M. Forster |title=A Passage to India |date=1924 |publisher=[[ايڊورڊ آرنلڊ]] |chapter=11}}&lt;/ref&gt; چين ۾ [[ثقافتي انقلاب]] دوران انب [[مائو زي تنگ]] جي عوام سان محبت جي علامت بڻيو ۽ ان سان لاڳاپيل هڪ ثقافتي تحريڪ کي ”انب جو عقيدو“ چيو ويو.&lt;ref name=&quot;tele_HowC&quot;&gt;{{cite news |title=How China came to worship the mango during the Cultural Revolution |last=Moore |first=Malcolm |others=Additional reporting by Valentina Luo |work=[[دي ڊيلي ٽيليگراف]] |date=7 March 2013 |access-date=28 September 2015 |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9914895/How-China-came-to-worship-the-mango-during-the-Cultural-Revolution.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9914895/How-China-came-to-worship-the-mango-during-the-Cultural-Revolution.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180&gt;
File:Ellora cave34 001.jpg|[[ايلورا غارون|ايلورا جي غار نمبر 34]] ۾ انب جي وڻ هيٺ [[امبيڪا]] جي تصوير
File:Paisley pattern BK-NM-3658.jpg|[[برصغير]] جي مختلف ٻولين ۾ [[پيسلي نقش]] جو نالو ڪچي انب سان لاڳاپيل آهي
&lt;/gallery&gt;

== وڌيڪ پڙهڻ لاءِ ==

* {{cite book |last=Ensminger |first=Audrey H. |display-authors=etal |title=The Concise Encyclopedia of Foods &amp; Nutrition |url=https://archive.org/details/conciseencyclope00ensm/page/651 |url-access=registration |publisher=CRC Press |year=1995 |page=[https://archive.org/details/conciseencyclope00ensm/page/651 651] |isbn=978-0-8493-4455-8 |ref=none}}
* {{cite book |editor-last=Litz |editor-first=Richard E. |title=The Mango: Botany, Production and Uses |edition=2nd |publisher=CABI |year=2009 |isbn=978-1-84593-489-7 |ref=none}}
* {{cite book |last=Susser |first=Allen |title=The Great Mango Book: A Guide with Recipes |publisher=Ten Speed Press |year=2001 |isbn=978-1-58008-204-4 |ref=none}}

==پڻ ڏسو==
* [[:باب:کاڌا ۽ مشروب]] 
* [[انب جو وڻ]]
* [[اچار]]: ڏکڻ ايشيائي اچار، عام طور تي آم ۽ ليمو شامل ڪيا ويندا آهن. 
* [[امچور]]: خشڪ انبن جو پائوڊر 
* [[منگيفيرا ڪئسيا]]: هڪ لاڳاپيل نسل پڻ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ پنهنجي ميوي لاءِ وڏي پيماني تي پوکيو ويندو آهي 
* انب جي مک (Mango Mealybug)
* انب جو اچار: ڏکڻ هندستاني گرم آم جو اچار 
* آم پاپڙ: هڪ پاپڙ، ميوو چمڙو جيڪو آم جي گود مان ٺهيل کنڊ جي حل سان ملايو وڃي ٿو ۽ سج ۾ خشڪ ڪيو وڃي ٿو.

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Wikispecies|Mangifera}}
* [http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Mangifera.html Sorting ''Mangifera'' species]
* [https://web.archive.org/web/20180305150208/http://www.tropicalfruitnursery.com/mango/ Pine Island Nursery's Mango Variety viewer]
{{Authority control}}


[{{Mangoes}}
{{Agriculture country lists}}
{{Symbols of Bangladesh}}
{{Symbols of India}}
{{Symbols of Pakistan}}
{{Symbols of the Philippines}}
{{Authority control}}

[[Category:انب]]
[[Category:زرعي فصل]]
[[Category:ڊروپ ميوا]]
[[Category:کاڌي لائق ميوا]]
[[Category:ايشيا مان نڪتل ميوا]]
[[Category:هندستاني مصالحا]]
[[Category:دوائن وارا ٻوٽا]]
[[Category:بنگلاديش جون قومي علامتون]]
[[Category:پاڪستان جون قومي علامتون]]
[[Category:ڏکڻ ايشيائي کاڌا]]
[[Category:ڏکڻ اوڀر ايشيائي کاڌا]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ميوا]]
[[زمرو:انب]]
[[زمرو:فصل]]
[[زمرو:زراعت]]
[[زمرو:سنڌ جا ميوا]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميوا]]
[[زمرو:پاڪستان جي پوکون]]
[[زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون]]</text>
      <sha1>hq7al4t2c3f3iesxi6flybjrbrboyba</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گجرات ضلعو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11657</id>
    <revision>
      <id>398691</id>
      <parentid>398476</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T05:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>398691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2891" sha1="c9u8coli859a0hpamqgwmwiqsz29qme" xml:space="preserve">{|table id=&quot;toc&quot; style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:130%&quot; align=&quot;left&quot; cellpadding=&quot;1&quot;
| style=&quot;background:#ACE1AF&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;+1&quot; color=black&gt;گجرات ضلعو&lt;font&gt;'''
|-
| style=&quot;background:#d0f0c0&quot; align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot; colspan=2 |'''&lt;font size=&quot;1&quot; 
 color=gray&gt;District Gujrat&lt;font&gt;'''
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; | [[فائل:Simbli-maseet-view.jpg|280px]]
|-style=&quot;margin:0;background:#ccccff&quot;;width:100%&quot; align=&quot;center&quot; cellpadding=&quot;2&quot;
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; | [[فائل:Pakistan - Punjab - Gujrat.svg|200px]]&lt;br/&gt;
|-
|- align=&quot;center&quot;
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;border-bottom: 2px solid #D3D3D3;&quot; | [[فائل:Punjab Districts.png|200px]]&lt;br/&gt;
|-
|[[ملڪ]]: || [[پاڪستان]][[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]]
|-
|[[صوبو]]: || [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]
|-
|ڊويزن: || [[گجرات ڊويزن]]
|-
|ضلعي گاديء جو ھنڌ : || [[گجرات|گجرات شهر]]
|-
| ايراضي: || 3,192 چورس ڪلوميٽر
|-
| آبادي: ||32,19,375 (2023)
|-
|[[ٻولي]]: || [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]
|-
|تعلقا : || 3
|-
|}
'''گجرات ضلعو''' (پنجابي، اردو: ضلع گجرات) [[پاڪستان]] جي صوبي پنجاب جي [[گجرات ڊويزن]] جو هڪ [[ضلعو]] آهي. گجرات ضلعي جو قيام برطانوي حڪومت پاران 1846ع ۾ عمل ۾ آندو ويو هو. 2023ع جي پاڪستاني مردم شماري مطابق، گجرات ضلعي جي آبادي 32,19,375 آهي. ان جي ايراضي 3,192
چورس ڪلوميٽر (1,232 چورس ميل) آهي ۽ ان جو هيڊ ڪوارٽر [[گجرات|گجرات شهر]] ۾ واقع آهي.

ان جي اتر-اوڀر ۾ [[ڀمبر ضلعو]]، اتر ۾ [[ميرپور ضلعو]]، اتر-اولهه ۾ [[جهلم ندي]] (جيڪي ان کي [[جهلم ضلعو|جهلم ضلعي]] کان الڳ ڪري ٿي)، اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾ [[چناب ندي]] (جيڪي ان کي [[گجرانوالہ ضلعو|گجرانوالا]] ۽ [[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]] ضلعن کان الڳ ڪري ٿي) ۽ اولهه ۾ [[منڊي بهاء الدين ضلعو|منڊي بهاءُ الدين ضلعو]] واقع آهن. گجرات ضلعو 3,192 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. جغرافيائي لحاظ کان اهو [[چناب ندي]] ۽ [[جهلم ندي]] جي وچ ۾ واقع آهي ۽ ان جو هيڊ ڪوارٽر [[گجرات|گجرات شهر]] ۾ آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گجرات ضلعو]]
[[زمرو:گجرات ڊويزن]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:گجرات ڊويزن جا ضلعا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]]</text>
      <sha1>c9u8coli859a0hpamqgwmwiqsz29qme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميانوالي ضلعو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11668</id>
    <revision>
      <id>398533</id>
      <parentid>398532</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T12:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ناميارا ماڻهو */</comment>
      <origin>398533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38581" sha1="rrnppu11h7acw5batxg4eu1q2ee99uf" xml:space="preserve">{{Short description|District in Punjab, Pakistan}}
{{Infobox settlement
| name               = ميانوالي ضلعو
| official_name      =ضلع مِيانوالى 
| native_name        = ضِلع مِيانوالى
| native_name_lang   = ur
| settlement_type    = [[ضلعو]]
| image_skyline      = {{Photomontage
|size = 250
|photo1a=Namal Lake.png
|photo2a=Salt Range.jpg
}}
| imagesize          = 
| image_alt          = 
| image_caption      = مٿيون: نمل ڍنڍ&lt;br /&gt;هيٺيون: سالٽ رينج (لوڻ واري جبلن جو سلسلو)
| image_map          = Pakistan - Punjab - Mianwali.svg
| mapsize            = 
| map_alt            = 
| map_caption        = پنجاب صوبي ۾ نمايان ڪيل ميانوالي ضلعو
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1  = [[صوبو]]
| subdivision_name1  = {{flag|Punjab, Pakistan}}
| subdivision_type2  = ڊويزن
| subdivision_name2  = [[سرگوڌا ڊويزن]]
| parts_type         = تعلقا
| parts_style        = coll,para
| parts              = 03
| p1                 = [[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل تعلقو]] &lt;br /&gt;[[ميانوالي تعلقو]]&lt;br /&gt;[[پپلان تعلقو]]
| seat_type          = هيڊ ڪوارٽر
| seat               = [[ميانوالي|ميانوالي شهر]]
| government_footnotes = 
| leader_party       = 
| unit_pref          = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 5900
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = [[2023 Census of Pakistan|2023]]
| population_total   = 1,795,897
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 363453 (20.21%)
| population_rural   = 1,434,815 (79.79%)
| established_title  = قيام
| established_date   = نومبر، 1901ع
| founder            = [[برطانوي راڄ]]
| government_type    = ضلعي انتظاميا
| leader_title       = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name        = اسد عباس&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://pakobserver.net/commissioner-reviews-revenue-officers-performance/|title=Commissioner reviews revenue officers' performance|date=December 2023|work=Pakistan Observer (newspaper)}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1      = ڊسٽرڪٽ پوليس آفيسر (DPO)
| leader_name1       = رائي محمد اجمل
| leader_title2      = حلقا
| leader_name2       = NA-89 ميانوالي-I&lt;br&gt; NA-90 ميانوالي-II
| leader_title3      = ميانوالي ضلعي جو CNIC ڪوڊ
| leader_name3       = 383XX-XXXXXXX-X
| image_flag         = Flag of Punjab.svg
| image_seal         = Coat of arms of Punjab.svg
&lt;!-- General information  ---------------&gt;| demographics_type1 = خواندگي
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, PUNJAB}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Literacy rate
| timezone           = [[Pakistan Standard Time|PKT]]
| utc_offset         = +05:00
| timezone_DST       = ڊي سيونگ ٽائيم لاڳو ناهي.
| utc_offset_DST     = 
| latd               = 
| latm               = 
| lats               = 
| latNS              = 
| longd              = 
| longm              = 
| longs              = 
| longEW             = &lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
| elevation_footnotes = 
| elevation_max_m    = 
| elevation_min_m    = 
| elevation_m        = 210
| elevation_ft       = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
| area_code_type     = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]]  (area) code
| area_code          = 0459
| footnotes          = 
| demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Total:'''&lt;br /&gt;(62.87%) |'''Male:'''&lt;br /&gt;(77.58%) |'''Female:'''&lt;br /&gt;(47.63%)}}
| extinct_title      = 
| extinct_date       = 
| postal_code_type   = [[List of postal codes in Pakistan|Postal Code]]
| postal_code        = 42200
| iso_code           = [[ISO 3166-2:PK|PK-PB]]
| website            = {{URL|mianwali.punjab.gov.pk}}
}}
[[File:Thal Canal.JPG|thumb|right|ٿل ڪئنال]]
'''ميانوالي ضلعو''' ([[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]: ضِلع مِيانوالى) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جي [[سرگوڌا ڊويزن]] ۾ واقع هڪ [[ضلعو]] آهي. ميانوالي ضلعو &lt;small&gt;1963&lt;/small&gt;ع تائين [[راولپنڊي ڊويزن]] جو حصو رهيو، جڏهن ميانوالي ضلعو سرگوڌا ڊويزن جو حصو بڻيو. پاڪستان جي سال &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري موجب ميانوالي ضلعي جي آبادي 17 لک 90 هزار (1.79 ملين) آهي. 
 
هن جون حدون تله گنگ، اٽڪ، ڪوهاٽ، ڪرڪ، لڪي مروت، ڊيرا اسماعيل خان، ڀکر ۽ خوشاب ضلعن سان ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mianwali|title =Mianwali &amp;#124; Pakistan on Encyclopedia Britannica website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bhakkar.dc.lhc.gov.pk/PublicPages/HistoryOfDistrict.aspx |title=District Website |publisher=District Courts Bhakkar, Punjab Government website |date= |access-date=2023-02-21}}&lt;/ref&gt; 

== تاريخ ==
ميانوالي شهر بنون ضلعي جو تعلقا هيڊ ڪوارٽر بنايو ويو پوءِ هندستان جي [[پنجاب]] صوبي جي ڊيره اسماعيل خان ڊويزن جو حصو هو. ميانوالي جي آبادي، هندستان جي 1901ع جي مردم شماري مطابق، 3,591 هئي.

نومبر 1901ع ۾ اتر-اولهه سرحدي صوبو پنجاب مان ڌار ڪيو ويو ۽ ميانوالي ۽ عيسيٰ خيل جون تحصيلون بنون ضلعي کان ڌار ڪيون ويون (بنون سرحد جو حصو بڻجي ويو). ميانوالي شهر کي هيڊ ڪوارٽر سان گڏ پنجاب ۾ نئون ضلعو بڻايو ويو. ضلعو راولپنڊي ڊويزن جو حصو بڻجي ويو. ان وقت چار تعلقا هئا: ميانوالي، عيسيٰ خيل، ڀکر ۽ ليه. ليه کي 1909ع ۾ مظفر ڳڙهه ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو .ضلعو 1963ع ۾ سرگوڌا ڊويزن جو حصو ٿيو .بکر تحصيل کي ميانوالي کان الڳ ڪري سرگوڌا ڊويزن ۾ الڳ ضلعو بڻايو ويو. 01-07-1982. ٽن تعلقن مان عيسٰي خيل تعلق ۾ پشتو ڳالهائي وڃي ٿي.

&lt;small&gt;14&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع تي وڏي وزير پرويز الهي اعلان ڪيو ته سرگوڌا ڊويزن مان ٺهيل ميانوالي ۽ ڀکر ضلعن کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو آهي. راولپنڊي ڊويزن مان نئون ٺھيل تله گنگ ضلعو به ان ڊويزن جو حصو هوندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reporter |first=((News)) |date=14 January 2023 |title=ECP bars Punjab gov from notifying Mianwali as division |pages=1 |work=Duniya News |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/690050-ECP-bars-Punjab-gov-to-notify-Mianwali-as-division- |access-date=14 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Malik |first=Mansoor |date=January 15, 2023 |title=Punjab cabinet approves upgrade of Mianwali as division |pages=1 |work=Dawn News |url=https://www.dawn.com/news/1731626/punjab-cabinet-approves-upgrade-of-mianwali-as-division |access-date=January 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي== 
ميانوالي ضلعي جو رقبو &lt;small&gt;5,840&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,250&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.maplandia.com/pakistan/punjab/mainwali/mianwali/|title = Mianwali Map &amp;#124; Pakistan Google Satellite Maps}}&lt;/ref&gt; ان جي اتر وارو علائقو [[پوٺوهار پليٽيو]] (پوٽوهار جي مٿانهينءَ زمين)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/A-map-of-Punjab-Province-Pakistan-showing-Potohar-Plateau-consisting-of-four-Districts_fig2_234140568|title=Fig. 1. A map of Punjab Province, Pakistan, showing Potohar Plateau...|website=ResearchGate}}&lt;/ref&gt; ۽ [[سالٽ رینج|ڪوهستانِ نمڪ]] (Salt Range) جو تسلسل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lukeduggleby.com/pakistans-salt-mines|title=PAKISTAN'S SALT MINES - Luke Duggleby Photography|website=Luke Duggleby website}}&lt;/ref&gt; ضلعي جو ڏکڻ وارو حصو ٿل ريگستان جو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Thal-Pakistan|title = Thal &amp;#124; region, Pakistan on Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءُ]] هن ضلعي مان گذري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Indus-River|title = Indus River &amp;#124; Irrigation System and Barrages in Mianwali District included|website=Encyclopedia Britannica| date=8 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

===آبهوا===
ميانوالي ضلعي جي آبهوا انتهائي نوعيت جي آهي، جتي اونهارو ڊگهو ۽ گرم هوندو آهي، جڏهن ته سيارو خشڪ ۽ ٿڌو هوندو آهي. اونهاري جو موسم مئي کان سيپٽمبر تائين ۽ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رهندو آهي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Mianwali/climate-profile.aspx|title=December Climate History for Mianwali District area &amp;#124; Local &amp;#124; Pakistan}}&lt;/ref&gt; جون مهينو سڀ کان وڌيڪ گرم هوندو آهي، جنهن ۾ سراسري گرمي پد 42 ڊگري سينٽي گريڊ رهندو آهي (هتي رڪارڊ ڪيل وڌ ۾ وڌ گرمي پد 52 ڊگري سينٽي گريڊ رهيو آهي)؛ سياري ۾، خاص طور تي ڊسمبر ۽ جنوري دوران، سراسري گرمي پد گهٽجي 3 کان 4 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ضلعي ۾ سراسري برسات تقريباً 385 ملي ميٽر ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/weather/pakistan/mianwali/climate|title=Climate &amp; Weather Averages in Mianwali, Pakistan|website=timeanddate.com website|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.climate-data.org/एश-य/प-क-सत-न/पज-ब/mianwali-28948/ |website=en.climate-data.org website |title=Mianwali Climate|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto;&quot;
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:17px;&quot;| Month
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jan
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Feb
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Mar
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Apr
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| May
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jun
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jul
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Aug
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Sep
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Oct
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Nov
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Dec
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Year
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Average High Temperatures °C (°F)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 19° (66.2 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26° (78.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.4 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 38° (100.4 °)
| style=&quot;background: #FF8000; color:black;&quot; | 42° (107.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 39° (102.2 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.6 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 28° (82.4 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 31° (87.8 °)
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:16px;&quot;| Average Low Temperatures °C
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 3
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 6
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 12
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 17
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 22
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 23
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 9
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 4
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Rainfall in. (cm)
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.6
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.1
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.4
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.9
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.8
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 7.6
| style=&quot;background: #00994D;&quot; | 11
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.5
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.7
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.9
| style=&quot;background:#fff;&quot;| 38.5
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|Source: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=415920&amp;refer=&amp;units=metric Weatherbase]
|}

==انتظاميه==
The municipal committee was founded in December 1993 and has remained operational since then.  The district is administratively divided into three [[tehsil]]s 7 Municipal Committees and 51 [[Union councils of Pakistan|union councils]]:&lt;ref name=&quot;nrb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Mianwali|website= Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611223556/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |archive-date=2008-06-11 |access-date=1 December 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dpomwi.punjabpolice.gov.pk/district_overview |title=District Overview - History of Mianwali District |website=District Police Office Mianwali website |access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;

{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!Tehsil&lt;ref name=&quot;nrb&quot; /&gt;
!Area
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}&lt;/ref&gt;
!Pop.
(2023)
!Density
(ppl/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)

(2023)
!Literacy rate
(2023)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!Union Councils
!Municipal Committees
|-
|[[Isakhel Tehsil|Isakhel]]
|1,863
|414,100
|222.28
|55.02%
|13
|3
|-
|[[Mianwali Tehsil|Mianwali]]
|2,689
|908,405
|337.82
|66.09%
|26
|2
|-
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|1,288
|475,763
|369.38
|63.46%
|12
|2
|-
|'''Total'''
|
|
|
|
|'''51'''
|'''7'''
|}

==شهري علائقا{{static row numbers}}==
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!Name&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 2 : URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!Area
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Pop.
(2023)
!Density
(ppl/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)

(2023)
!Literacy rate
(2023)
!Tehsil
|-
|[[Mianwali]]
|
|129,500
|
|
|[[Mianwali Tehsil|Mianwali]]
|-
|[[Kundian]]
|
|48,658 
|
|
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|-
|[[Kamar Mushani|Kamar Mashani]]
|
|39,013
|
|
|[[Isakhel Tehsil|Isa Khel]]
|-
|[[Liaqatabad, Mianwali|Liaqatabad]]
|
|35,297
|
|
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|-
|[[Daud Khel]]
|
|33,141
|
|
|[[Mianwali Tehsil|Mianwali]]
|-
|[[Isakhel|Isa Khel]]
|
|27,612 
|
|
|[[Isakhel Tehsil|Isa Khel]]
|-
|[[Kalabagh]]
|
|27,916
|
|
|[[Isakhel Tehsil|Isa Khel]]
|-
|[[Harnoli, Mianwali|Harnoli]]
|
|22,316
|
|
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|}

==آبادي بابت ڄاڻ==
=== Language ===
{{Pie chart
|thumb = left
|caption = Languages of Mianwali district (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|label1 = [[Saraiki language|Saraiki]] |value1 = 76 |color1 = firebrick
|label2 = [[Pashto]] |value2 = 11.35 |color2 = lightgreen
|label3 = [[Punjabi language|Punjabi]] |value3 = 7.79 |color3 = red
|label4 = [[Hindko dialect]] |value4 = 0.5 |color4 = coral
|label5 = [[Urdu]] |value5 = 3.15 |color5 = green
|value6=0.52|color6=grey|label6=Others}}

At the time of the 2023 census, 76.67% of the population spoke [[Saraiki language]], 11.35% [[Pashto]], 7.79% [[Punjabi language|Punjabi]], 0.5% [[Hindko]] and 3.15% [[Urdu]] as their first language.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf}}&lt;/ref&gt;

===آبادي===
{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |315816
|1961 |413851
|1972 |595134
|1981 |711529
|1998 |1056620
|2017 |1542601
|2023 |1798268
|footnote= Sources:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;}}

As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Mianwali district has 296,339 households and a population of 1,798,268. The district has a sex ratio of 104.32 males to 100 females and a literacy rate of 62.87%: 77.58% for males and 47.63% for females.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt; 454,517 (25.31% of the surveyed population) are under 10 years of age.&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}&lt;/ref&gt; 363,453 (20.21%) live in urban areas.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot; /&gt;

=== Religion ===

{{bar box
|title=Religion in Mianwali district (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|titlebar=#Fcd116
|left1=Religion
|right1=Percent
|float = right
|bars=
{{bar percent|[[Punjabi Muslims|Islam]]|green|99.32}}
{{bar percent|[[Christianity in Punjab, Pakistan|Christianity]]|dodgerblue|0.67}}
{{bar percent|Other|grey|0.01}}
}}

As per the 2023 census, [[Punjabi Muslims|Muslims]] made up almost the entire population with 99.32%, although there is a small mainly urban minority of Christians numbering 11,951.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in contemporary Mianwali District
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=Census of India, 1941 Volume VI Punjab Province|access-date=21 July 2022}}&lt;/ref&gt;{{rp|42–43}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017 |title=District census: Mianwali |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/046 |website=pbs.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2023
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
| [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] 
|266,984
|{{Percentage|266984|300286|2}}
|1,535,345
|{{Percentage|1535345|1542601|2}}
|1,783,687
|99.32%
|-
| [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
|30,084
|{{Percentage|30084|300286|2}}
|21
|{{Percentage|21|1542601|2}}
|63
|0%
|-
| [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
|2,869
|{{Percentage|2869|300286|2}}
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|41
|0%
|-
| [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
|302
|{{Percentage|302|300286|2}}
|7,044
|{{Percentage|7044|1542601|2}}
|11,951
|0.67%
|-
|[[Ahmadiyya in Pakistan|Ahmadi]]
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|101
|{{Percentage|101|1542601|2}}
|45
|0%
|-
| Others
|47
|{{Percentage|47|300286|2}}
|90
|{{Percentage|90|1542601|2}}
|110
|0.01%
|-
!Total Population
!300,286
!{{Percentage|300286|300286|2}}
!1,542,601
!{{Percentage|1542601|1542601|2}}
!1,795,897
!100%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;7&quot; | {{small|Note: 1941 census data is for Mianwali and Isakhel tehsils of erstwhile Mianwali district, which roughly corresponds to contemporary Mianwali district. District and tehsil borders have changed since 1941.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religious groups in Mianwali District ([[British Punjab province]] era)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1901&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1911&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1921&lt;ref name=&quot;Census1921&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1931&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42 |author1=India Census Commissioner |volume=6 }}&lt;/ref&gt;
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 371,674
| {{Percentage | 371674 | 424588 | 2 }}
| 299,971
| {{Percentage | 299971 | 341377 | 2 }}
| 308,876
| {{Percentage | 308876 | 358205 | 2 }}
| 357,109
| {{Percentage | 357109 | 411539 | 2 }}
| 436,260
| {{Percentage | 436260 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi|1931-1941: Including [[Ad-Dharmi]]s}}
| 50,202
| {{Percentage | 50202 | 424588 | 2 }}
| 36,326
| {{Percentage | 36326 | 341377 | 2 }}
| 45,974
| {{Percentage | 45974 | 358205 | 2 }}
| 49,794
| {{Percentage | 49794 | 411539 | 2 }}
| 62,814
| {{Percentage | 62814 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 2,633
| {{Percentage | 2633 | 424588 | 2 }}
| 4,881
| {{Percentage | 4881 | 341377 | 2 }}
| 2,986
| {{Percentage | 2986 | 358205 | 2 }}
| 4,231
| {{Percentage | 4231 | 411539 | 2 }}
| 6,865
| {{Percentage | 6865 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 44
| {{Percentage | 44 | 424588 | 2 }}
| 168
| {{Percentage | 168 | 341377 | 2 }}
| 369
| {{Percentage | 369 | 358205 | 2 }}
| 380
| {{Percentage | 380 | 411539 | 2 }}
| 358
| {{Percentage | 358 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
| 35
| {{Percentage | 35 | 424588 | 2 }}
| 31
| {{Percentage | 31 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 20
| {{Percentage | 20 | 411539 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 5
| {{Percentage | 5 | 411539 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Others
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Total population
! 424,588
! {{Percentage | 424588 | 424588 | 2 }}
! 341,377
! {{Percentage | 341377 | 341377 | 2 }}
! 358,205
! {{Percentage | 358205 | 358205 | 2 }}
! 411,539
! {{Percentage | 411539 | 411539 | 2 }}
! 506,321
! {{Percentage | 506321 | 506321 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;11&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1921)&lt;ref name=&quot;Census1921&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 129,004
| {{Percentage | 129004 | 147553 | 2 }}
| 17,177
| {{Percentage | 17177 | 147553 | 2 }}
| 1,189
| {{Percentage | 1189 | 147553 | 2 }}
| 183
| {{Percentage | 183 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
! 147,553
! {{Percentage | 147553 | 147553 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 122,437
| {{Percentage | 122437 | 147121 | 2 }}
| 23,262
| {{Percentage | 23262 | 147121 | 2 }}
| 1,335
| {{Percentage | 1335 | 147121 | 2 }}
| 87
| {{Percentage | 87 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
! 147,121
! {{Percentage | 147121 | 147121 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 57,435
| {{Percentage | 57435 | 63531 | 2 }}
| 5,535
| {{Percentage | 5535 | 63531 | 2 }}
| 462
| {{Percentage | 462 | 63531 | 2 }}
| 99
| {{Percentage | 99 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
! 63,531
! {{Percentage | 63531 | 63531 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1941)&lt;ref name=&quot;Census1941&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 194,442
| {{Percentage | 194442 | 222416 | 2 }}
| 25,488
| {{Percentage | 25488 | 222416 | 2 }}
| 2,202
| {{Percentage | 2202 | 222416 | 2 }}
| 251
| {{Percentage | 251 | 222416 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 222416 | 2 }}
| 33
| {{Percentage | 33 | 222416 | 2 }}
! 222,416
! {{Percentage | 222416 | 222416 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 169,276
| {{Percentage | 169276 | 206035 | 2 }}
| 32,730
| {{Percentage | 32730 | 206035 | 2 }}
| 3,996
| {{Percentage | 3996 | 206035 | 2 }}
| 22
| {{Percentage | 22 | 206035 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 206035 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 206035 | 2 }}
! 206,035
! {{Percentage | 206035 | 206035 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 72,542
| {{Percentage | 72542 | 77870 | 2 }}
| 4,596
| {{Percentage | 4596 | 77870 | 2 }}
| 667
| {{Percentage | 667 | 77870 | 2 }}
| 51
| {{Percentage | 51 | 77870 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 77870 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 77870 | 2 }}
! 77,870
! {{Percentage | 77870 | 77870 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as &quot;Indian Christians&quot; on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under &quot;Other&quot; category.}}
|}

==ناميارا ماڻهو== 
* [[عمران خان|عمران خان نيازي]] - پاڪستان ڪرڪيٽ ٽيم جو اڳوڻو ڪپتان، ميانوالي مان ٻه ڀيرا پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ لاءِ چونڊيو ويو ۽ پاڪستان جي 22هين وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون.  
* نواب ملڪ امير محمد خان - اعوان قبيلي جو سردار، ڪالاباغ جو نواب، اولهه پاڪستان جو اڳوڻو گورنر. 
* ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله نيازي - اڀرندي پاڪستان ۾ آرمي ايسٽرن ڪمانڊ III ڪور جو ڪمانڊنٽ. 
* عطاءُ الله خان عيسيٰ خيلوي - لوڪ ڳائڻو. 
* عبدالستار خان نيازي - پاڪستان جو مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ. 
* مصباح الحق - پاڪستاني ڪرڪيٽر.  
* [[شاداب خان]] - پاڪستاني ڪرڪيٽر. 
* عائله ملڪ - سياستدان
* تلوڪ چند محروم - اردو شاعر 
* جگن ناٿ آزاد - اردو ڳالهائيندڙ شاعر ۽ هندو تعليمي ماهر. 
* ميان سلطان ذڪريا - ميانوالي ضلعي جو مشهور صوفي بزرگ.
* حضرت پير سيد غلام رباني شاهه گيلاني. قمر آباد شريف، عيسيٰ خيل
* حضرت پير سيد محمد سليم شاهه گيلاني. قمر ​​آباد شريف، عيسيٰ خيل.
* امجد خان نيازي - پاڪستان نيوي جو رٽائرڊ چيف آف نيول اسٽاف. 
* شير افگن نيازي - اڳوڻو قانون وارو وزير ۽ پارليامينٽ جو ميمبر 
* سردار خان نيازي - روزاني پاڪستان، روزاني دي پيٽرياٽ، روزاني پاڪ وطن، روزاني ايڪشن، روزاني نواِ نوابشاهه ۽ ماهوار نيا رخ جا چيف ايڊيٽر ۽ پبلشر، ۽ پاڪستان گروپ آف پبليڪيشنز جا چيئرمين. 
* عقيله آصفي - افغان پناهگير ۽ استاد، جنهن ميانوالي ۾ هزارين افغان پناهگير ٻارن کي تعليم ڏني. 
* ليفٽيننٽ جنرل محمد اسلم شاهه - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ليفٽيننٽ جنرل ضرار عظيم - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ميجر جنرل ثناءُ الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ٻن ستارن وارو ميجر جنرل، جي او سي (GOC) مالاڪنڊ، جيڪو دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيو. 
* ميجر جنرل جاويد سلطان خان - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر ۽ جي او سي (GOC) ڪوهاٽ، جيڪي دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيا.
* ميجر جنرل هدايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل عنايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل رفيع الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ايئر وائيس مارشل عبدالرزاق انجم - پاڪستان ايئر فورس جو ايئر وائيس مارشل (ٽو اسٽار)
* شير شاهه اعواڻ (وي سي) - برما مهم دوران هڪ اهڙي پلاٽون جا ڪمانڊر جن تي دشمن اوچتو حملو ڪيو هو؛ ان وقت ٽنگ ٽٽل هجڻ باوجود، هو وڙهڻ جاري رکڻ لاءِ دشمن ڏانهن سرڪندا (گهُٻڙيندي) اڳتي وڌيا.

==دلچسپي جا ماڳ==
[[File:Nammal dam.jpg|thumb|&lt;small&gt;'''[[سالٽ رینج|سالٽ رينج]]، [[ميانوالي ڊويزن|ميانوالي]] ۾ [[نمل ڍنڍ]] جو هڪ منظر'''&lt;/small&gt;  ]]
[[File:Chashma Barrage pk.jpg|alt=Chashma Barrage|thumb|ڪنديان، ميانوالي جي ڀرسان چشما بئراج]]
*
*[[نمل ڍنڍ]] 
* [[ڪالاباغ ڊيم]] 
* [[جناح بئراج]]  
* [[چشما بئراج]]
* [[ڪنديان ريلوي اسٽيشن]] 
* [[دائود خيل ريلوي اسٽيشن]] 
* [[ماري انڊس ريلوي اسٽيشن]]

==وڌيڪ ڏسو==
* [[پاڪستان جون ڊويزنون]]
** [[ميانوالي ڊويزن]]
* [[پاڪستان جا تعلقا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[خيبرپختونخواه جي تعلقن جي فهرست|خيبر پختونخوا جا تعلقا]]
** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[سنڌ جا تعلقا]] 
** [[آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا تعلقا]]
** [[گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست|گلگت بلتستان جا تعلقا]]
* [[پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]]
** [[سنڌ جا ضلعا]]
** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]]

==ڪتابيات==
*&quot;Manaqib-E-Sultani&quot; By Mian Alamgir
*&quot;Wichara Watan&quot; By Harish Chander Nakra, New Delhi, India

==حوالا==
{{حوالا}} 
===نوٽس===
{{reflist|group=lower-alpha}}

==خارجي ڳنڍڻا==
{{Commons category|Mianwali District}}
* [https://pashtunhistory.com/history-of-the-niazi-tribe/ History of Niazi tribe]
* [https://www.pashtunhistory.com/2015/01/https://pashtunhistory.com/niazi-chiefs-in-the-service-of-mughals/ Niazi chiefs in the service of Mughals]
* [https://pashtunhistory.com/niazi-uprising-against-the-sikhs-1829-30/ Niazi uprising against the Sikhs (1829-30)]
* [https://pashtunhistory.com/history-of-kalabagh/ History of Kalabagh]
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060211024544/http://www.mianwalionline.com/ Mianwali Online]}}
*{{cite web |url=https://kundian.pk/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111152953/https://kundian.pk/ |title=Kundian – Welcome to Global Kundian |archive-date=2020-01-11 |access-date=2023-02-21 |language=en}}
{{Districts of Punjab (Pakistan)}}
{{Mianwali-Union-Councils}}
{{Authority control}}
{{Coord|32|00|N|71|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}}

[[زمرو:ميانوالي ضلعو]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]]</text>
      <sha1>rrnppu11h7acw5batxg4eu1q2ee99uf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398534</id>
      <parentid>398533</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T12:13:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* انتظاميه */</comment>
      <origin>398534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39159" sha1="p7vj8byb0p9n4zg8d5nd12x5z1ehj0t" xml:space="preserve">{{Short description|District in Punjab, Pakistan}}
{{Infobox settlement
| name               = ميانوالي ضلعو
| official_name      =ضلع مِيانوالى 
| native_name        = ضِلع مِيانوالى
| native_name_lang   = ur
| settlement_type    = [[ضلعو]]
| image_skyline      = {{Photomontage
|size = 250
|photo1a=Namal Lake.png
|photo2a=Salt Range.jpg
}}
| imagesize          = 
| image_alt          = 
| image_caption      = مٿيون: نمل ڍنڍ&lt;br /&gt;هيٺيون: سالٽ رينج (لوڻ واري جبلن جو سلسلو)
| image_map          = Pakistan - Punjab - Mianwali.svg
| mapsize            = 
| map_alt            = 
| map_caption        = پنجاب صوبي ۾ نمايان ڪيل ميانوالي ضلعو
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1  = [[صوبو]]
| subdivision_name1  = {{flag|Punjab, Pakistan}}
| subdivision_type2  = ڊويزن
| subdivision_name2  = [[سرگوڌا ڊويزن]]
| parts_type         = تعلقا
| parts_style        = coll,para
| parts              = 03
| p1                 = [[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل تعلقو]] &lt;br /&gt;[[ميانوالي تعلقو]]&lt;br /&gt;[[پپلان تعلقو]]
| seat_type          = هيڊ ڪوارٽر
| seat               = [[ميانوالي|ميانوالي شهر]]
| government_footnotes = 
| leader_party       = 
| unit_pref          = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 5900
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = [[2023 Census of Pakistan|2023]]
| population_total   = 1,795,897
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 363453 (20.21%)
| population_rural   = 1,434,815 (79.79%)
| established_title  = قيام
| established_date   = نومبر، 1901ع
| founder            = [[برطانوي راڄ]]
| government_type    = ضلعي انتظاميا
| leader_title       = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name        = اسد عباس&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://pakobserver.net/commissioner-reviews-revenue-officers-performance/|title=Commissioner reviews revenue officers' performance|date=December 2023|work=Pakistan Observer (newspaper)}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1      = ڊسٽرڪٽ پوليس آفيسر (DPO)
| leader_name1       = رائي محمد اجمل
| leader_title2      = حلقا
| leader_name2       = NA-89 ميانوالي-I&lt;br&gt; NA-90 ميانوالي-II
| leader_title3      = ميانوالي ضلعي جو CNIC ڪوڊ
| leader_name3       = 383XX-XXXXXXX-X
| image_flag         = Flag of Punjab.svg
| image_seal         = Coat of arms of Punjab.svg
&lt;!-- General information  ---------------&gt;| demographics_type1 = خواندگي
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, PUNJAB}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Literacy rate
| timezone           = [[Pakistan Standard Time|PKT]]
| utc_offset         = +05:00
| timezone_DST       = ڊي سيونگ ٽائيم لاڳو ناهي.
| utc_offset_DST     = 
| latd               = 
| latm               = 
| lats               = 
| latNS              = 
| longd              = 
| longm              = 
| longs              = 
| longEW             = &lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
| elevation_footnotes = 
| elevation_max_m    = 
| elevation_min_m    = 
| elevation_m        = 210
| elevation_ft       = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
| area_code_type     = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]]  (area) code
| area_code          = 0459
| footnotes          = 
| demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Total:'''&lt;br /&gt;(62.87%) |'''Male:'''&lt;br /&gt;(77.58%) |'''Female:'''&lt;br /&gt;(47.63%)}}
| extinct_title      = 
| extinct_date       = 
| postal_code_type   = [[List of postal codes in Pakistan|Postal Code]]
| postal_code        = 42200
| iso_code           = [[ISO 3166-2:PK|PK-PB]]
| website            = {{URL|mianwali.punjab.gov.pk}}
}}
[[File:Thal Canal.JPG|thumb|right|ٿل ڪئنال]]
'''ميانوالي ضلعو''' ([[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]: ضِلع مِيانوالى) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جي [[سرگوڌا ڊويزن]] ۾ واقع هڪ [[ضلعو]] آهي. ميانوالي ضلعو &lt;small&gt;1963&lt;/small&gt;ع تائين [[راولپنڊي ڊويزن]] جو حصو رهيو، جڏهن ميانوالي ضلعو سرگوڌا ڊويزن جو حصو بڻيو. پاڪستان جي سال &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري موجب ميانوالي ضلعي جي آبادي 17 لک 90 هزار (1.79 ملين) آهي. 
 
هن جون حدون تله گنگ، اٽڪ، ڪوهاٽ، ڪرڪ، لڪي مروت، ڊيرا اسماعيل خان، ڀکر ۽ خوشاب ضلعن سان ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mianwali|title =Mianwali &amp;#124; Pakistan on Encyclopedia Britannica website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bhakkar.dc.lhc.gov.pk/PublicPages/HistoryOfDistrict.aspx |title=District Website |publisher=District Courts Bhakkar, Punjab Government website |date= |access-date=2023-02-21}}&lt;/ref&gt; 

== تاريخ ==
ميانوالي شهر بنون ضلعي جو تعلقا هيڊ ڪوارٽر بنايو ويو پوءِ هندستان جي [[پنجاب]] صوبي جي ڊيره اسماعيل خان ڊويزن جو حصو هو. ميانوالي جي آبادي، هندستان جي 1901ع جي مردم شماري مطابق، 3,591 هئي.

نومبر 1901ع ۾ اتر-اولهه سرحدي صوبو پنجاب مان ڌار ڪيو ويو ۽ ميانوالي ۽ عيسيٰ خيل جون تحصيلون بنون ضلعي کان ڌار ڪيون ويون (بنون سرحد جو حصو بڻجي ويو). ميانوالي شهر کي هيڊ ڪوارٽر سان گڏ پنجاب ۾ نئون ضلعو بڻايو ويو. ضلعو راولپنڊي ڊويزن جو حصو بڻجي ويو. ان وقت چار تعلقا هئا: ميانوالي، عيسيٰ خيل، ڀکر ۽ ليه. ليه کي 1909ع ۾ مظفر ڳڙهه ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو .ضلعو 1963ع ۾ سرگوڌا ڊويزن جو حصو ٿيو .بکر تحصيل کي ميانوالي کان الڳ ڪري سرگوڌا ڊويزن ۾ الڳ ضلعو بڻايو ويو. 01-07-1982. ٽن تعلقن مان عيسٰي خيل تعلق ۾ پشتو ڳالهائي وڃي ٿي.

&lt;small&gt;14&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع تي وڏي وزير پرويز الهي اعلان ڪيو ته سرگوڌا ڊويزن مان ٺهيل ميانوالي ۽ ڀکر ضلعن کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو آهي. راولپنڊي ڊويزن مان نئون ٺھيل تله گنگ ضلعو به ان ڊويزن جو حصو هوندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reporter |first=((News)) |date=14 January 2023 |title=ECP bars Punjab gov from notifying Mianwali as division |pages=1 |work=Duniya News |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/690050-ECP-bars-Punjab-gov-to-notify-Mianwali-as-division- |access-date=14 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Malik |first=Mansoor |date=January 15, 2023 |title=Punjab cabinet approves upgrade of Mianwali as division |pages=1 |work=Dawn News |url=https://www.dawn.com/news/1731626/punjab-cabinet-approves-upgrade-of-mianwali-as-division |access-date=January 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي== 
ميانوالي ضلعي جو رقبو &lt;small&gt;5,840&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,250&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.maplandia.com/pakistan/punjab/mainwali/mianwali/|title = Mianwali Map &amp;#124; Pakistan Google Satellite Maps}}&lt;/ref&gt; ان جي اتر وارو علائقو [[پوٺوهار پليٽيو]] (پوٽوهار جي مٿانهينءَ زمين)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/A-map-of-Punjab-Province-Pakistan-showing-Potohar-Plateau-consisting-of-four-Districts_fig2_234140568|title=Fig. 1. A map of Punjab Province, Pakistan, showing Potohar Plateau...|website=ResearchGate}}&lt;/ref&gt; ۽ [[سالٽ رینج|ڪوهستانِ نمڪ]] (Salt Range) جو تسلسل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lukeduggleby.com/pakistans-salt-mines|title=PAKISTAN'S SALT MINES - Luke Duggleby Photography|website=Luke Duggleby website}}&lt;/ref&gt; ضلعي جو ڏکڻ وارو حصو ٿل ريگستان جو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Thal-Pakistan|title = Thal &amp;#124; region, Pakistan on Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءُ]] هن ضلعي مان گذري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Indus-River|title = Indus River &amp;#124; Irrigation System and Barrages in Mianwali District included|website=Encyclopedia Britannica| date=8 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

===آبهوا===
ميانوالي ضلعي جي آبهوا انتهائي نوعيت جي آهي، جتي اونهارو ڊگهو ۽ گرم هوندو آهي، جڏهن ته سيارو خشڪ ۽ ٿڌو هوندو آهي. اونهاري جو موسم مئي کان سيپٽمبر تائين ۽ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رهندو آهي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Mianwali/climate-profile.aspx|title=December Climate History for Mianwali District area &amp;#124; Local &amp;#124; Pakistan}}&lt;/ref&gt; جون مهينو سڀ کان وڌيڪ گرم هوندو آهي، جنهن ۾ سراسري گرمي پد 42 ڊگري سينٽي گريڊ رهندو آهي (هتي رڪارڊ ڪيل وڌ ۾ وڌ گرمي پد 52 ڊگري سينٽي گريڊ رهيو آهي)؛ سياري ۾، خاص طور تي ڊسمبر ۽ جنوري دوران، سراسري گرمي پد گهٽجي 3 کان 4 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ضلعي ۾ سراسري برسات تقريباً 385 ملي ميٽر ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/weather/pakistan/mianwali/climate|title=Climate &amp; Weather Averages in Mianwali, Pakistan|website=timeanddate.com website|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.climate-data.org/एश-य/प-क-सत-न/पज-ब/mianwali-28948/ |website=en.climate-data.org website |title=Mianwali Climate|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto;&quot;
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:17px;&quot;| Month
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jan
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Feb
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Mar
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Apr
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| May
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jun
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jul
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Aug
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Sep
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Oct
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Nov
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Dec
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Year
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Average High Temperatures °C (°F)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 19° (66.2 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26° (78.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.4 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 38° (100.4 °)
| style=&quot;background: #FF8000; color:black;&quot; | 42° (107.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 39° (102.2 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.6 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 28° (82.4 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 31° (87.8 °)
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:16px;&quot;| Average Low Temperatures °C
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 3
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 6
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 12
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 17
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 22
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 23
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 9
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 4
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Rainfall in. (cm)
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.6
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.1
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.4
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.9
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.8
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 7.6
| style=&quot;background: #00994D;&quot; | 11
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.5
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.7
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.9
| style=&quot;background:#fff;&quot;| 38.5
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|Source: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=415920&amp;refer=&amp;units=metric Weatherbase]
|}

==انتظاميه==
The 

انتظاميه: ميونسپل ڪميٽي جو قيام ڊسمبر 1993ع ۾ عمل ۾ آيو ۽ اها ان وقت کان وٺي فعال رهي آهي. انتظامي طور تي ضلعي کي ٽن تحصيلن ۾ ورهايو ويو آهي. ان ۾ 7 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 51 يونين ڪائونسلون شامل آهن: 

municipal committee was founded in December 1993 and has remained operational since then.  The district is administratively divided into three [[tehsil]]s 7 Municipal Committees and 51 [[Union councils of Pakistan|union councils]]:&lt;ref name=&quot;nrb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Mianwali|website= Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611223556/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |archive-date=2008-06-11 |access-date=1 December 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dpomwi.punjabpolice.gov.pk/district_overview |title=District Overview - History of Mianwali District |website=District Police Office Mianwali website |access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;

تعلقو. تحصيل. علائقو. آبادي. آبادي جي گھاٽائي. خواندگي جي شرح. يونين ڪائونسلون. ميونسپل ڪميٽيون. * عيسيٰ خيل. * ميانوالي. * پپلن. ڪل. * 

{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!Tehsil&lt;ref name=&quot;nrb&quot; /&gt;
!Area
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}&lt;/ref&gt;
!Pop.
(2023)
!Density
(ppl/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)

(2023)
!Literacy rate
(2023)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!Union Councils
!Municipal Committees
|-
|[[Isakhel Tehsil|Isakhel]]
|1,863
|414,100
|222.28
|55.02%
|13
|3
|-
|[[Mianwali Tehsil|Mianwali]]
|2,689
|908,405
|337.82
|66.09%
|26
|2
|-
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|1,288
|475,763
|369.38
|63.46%
|12
|2
|-
|'''Total'''
|
|
|
|
|'''51'''
|'''7'''
|}

==شهري علائقا{{static row numbers}}==
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!Name&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 2 : URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!Area
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Pop.
(2023)
!Density
(ppl/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)

(2023)
!Literacy rate
(2023)
!Tehsil
|-
|[[Mianwali]]
|
|129,500
|
|
|[[Mianwali Tehsil|Mianwali]]
|-
|[[Kundian]]
|
|48,658 
|
|
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|-
|[[Kamar Mushani|Kamar Mashani]]
|
|39,013
|
|
|[[Isakhel Tehsil|Isa Khel]]
|-
|[[Liaqatabad, Mianwali|Liaqatabad]]
|
|35,297
|
|
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|-
|[[Daud Khel]]
|
|33,141
|
|
|[[Mianwali Tehsil|Mianwali]]
|-
|[[Isakhel|Isa Khel]]
|
|27,612 
|
|
|[[Isakhel Tehsil|Isa Khel]]
|-
|[[Kalabagh]]
|
|27,916
|
|
|[[Isakhel Tehsil|Isa Khel]]
|-
|[[Harnoli, Mianwali|Harnoli]]
|
|22,316
|
|
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|}

==آبادي بابت ڄاڻ==
=== Language ===
{{Pie chart
|thumb = left
|caption = Languages of Mianwali district (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|label1 = [[Saraiki language|Saraiki]] |value1 = 76 |color1 = firebrick
|label2 = [[Pashto]] |value2 = 11.35 |color2 = lightgreen
|label3 = [[Punjabi language|Punjabi]] |value3 = 7.79 |color3 = red
|label4 = [[Hindko dialect]] |value4 = 0.5 |color4 = coral
|label5 = [[Urdu]] |value5 = 3.15 |color5 = green
|value6=0.52|color6=grey|label6=Others}}

At the time of the 2023 census, 76.67% of the population spoke [[Saraiki language]], 11.35% [[Pashto]], 7.79% [[Punjabi language|Punjabi]], 0.5% [[Hindko]] and 3.15% [[Urdu]] as their first language.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf}}&lt;/ref&gt;

===آبادي===
{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |315816
|1961 |413851
|1972 |595134
|1981 |711529
|1998 |1056620
|2017 |1542601
|2023 |1798268
|footnote= Sources:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;}}

As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Mianwali district has 296,339 households and a population of 1,798,268. The district has a sex ratio of 104.32 males to 100 females and a literacy rate of 62.87%: 77.58% for males and 47.63% for females.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt; 454,517 (25.31% of the surveyed population) are under 10 years of age.&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}&lt;/ref&gt; 363,453 (20.21%) live in urban areas.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot; /&gt;

=== Religion ===

{{bar box
|title=Religion in Mianwali district (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|titlebar=#Fcd116
|left1=Religion
|right1=Percent
|float = right
|bars=
{{bar percent|[[Punjabi Muslims|Islam]]|green|99.32}}
{{bar percent|[[Christianity in Punjab, Pakistan|Christianity]]|dodgerblue|0.67}}
{{bar percent|Other|grey|0.01}}
}}

As per the 2023 census, [[Punjabi Muslims|Muslims]] made up almost the entire population with 99.32%, although there is a small mainly urban minority of Christians numbering 11,951.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in contemporary Mianwali District
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=Census of India, 1941 Volume VI Punjab Province|access-date=21 July 2022}}&lt;/ref&gt;{{rp|42–43}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017 |title=District census: Mianwali |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/046 |website=pbs.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2023
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
| [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] 
|266,984
|{{Percentage|266984|300286|2}}
|1,535,345
|{{Percentage|1535345|1542601|2}}
|1,783,687
|99.32%
|-
| [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
|30,084
|{{Percentage|30084|300286|2}}
|21
|{{Percentage|21|1542601|2}}
|63
|0%
|-
| [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
|2,869
|{{Percentage|2869|300286|2}}
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|41
|0%
|-
| [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
|302
|{{Percentage|302|300286|2}}
|7,044
|{{Percentage|7044|1542601|2}}
|11,951
|0.67%
|-
|[[Ahmadiyya in Pakistan|Ahmadi]]
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|101
|{{Percentage|101|1542601|2}}
|45
|0%
|-
| Others
|47
|{{Percentage|47|300286|2}}
|90
|{{Percentage|90|1542601|2}}
|110
|0.01%
|-
!Total Population
!300,286
!{{Percentage|300286|300286|2}}
!1,542,601
!{{Percentage|1542601|1542601|2}}
!1,795,897
!100%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;7&quot; | {{small|Note: 1941 census data is for Mianwali and Isakhel tehsils of erstwhile Mianwali district, which roughly corresponds to contemporary Mianwali district. District and tehsil borders have changed since 1941.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religious groups in Mianwali District ([[British Punjab province]] era)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1901&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1911&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1921&lt;ref name=&quot;Census1921&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1931&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42 |author1=India Census Commissioner |volume=6 }}&lt;/ref&gt;
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 371,674
| {{Percentage | 371674 | 424588 | 2 }}
| 299,971
| {{Percentage | 299971 | 341377 | 2 }}
| 308,876
| {{Percentage | 308876 | 358205 | 2 }}
| 357,109
| {{Percentage | 357109 | 411539 | 2 }}
| 436,260
| {{Percentage | 436260 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi|1931-1941: Including [[Ad-Dharmi]]s}}
| 50,202
| {{Percentage | 50202 | 424588 | 2 }}
| 36,326
| {{Percentage | 36326 | 341377 | 2 }}
| 45,974
| {{Percentage | 45974 | 358205 | 2 }}
| 49,794
| {{Percentage | 49794 | 411539 | 2 }}
| 62,814
| {{Percentage | 62814 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 2,633
| {{Percentage | 2633 | 424588 | 2 }}
| 4,881
| {{Percentage | 4881 | 341377 | 2 }}
| 2,986
| {{Percentage | 2986 | 358205 | 2 }}
| 4,231
| {{Percentage | 4231 | 411539 | 2 }}
| 6,865
| {{Percentage | 6865 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 44
| {{Percentage | 44 | 424588 | 2 }}
| 168
| {{Percentage | 168 | 341377 | 2 }}
| 369
| {{Percentage | 369 | 358205 | 2 }}
| 380
| {{Percentage | 380 | 411539 | 2 }}
| 358
| {{Percentage | 358 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
| 35
| {{Percentage | 35 | 424588 | 2 }}
| 31
| {{Percentage | 31 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 20
| {{Percentage | 20 | 411539 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 5
| {{Percentage | 5 | 411539 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Others
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Total population
! 424,588
! {{Percentage | 424588 | 424588 | 2 }}
! 341,377
! {{Percentage | 341377 | 341377 | 2 }}
! 358,205
! {{Percentage | 358205 | 358205 | 2 }}
! 411,539
! {{Percentage | 411539 | 411539 | 2 }}
! 506,321
! {{Percentage | 506321 | 506321 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;11&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1921)&lt;ref name=&quot;Census1921&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 129,004
| {{Percentage | 129004 | 147553 | 2 }}
| 17,177
| {{Percentage | 17177 | 147553 | 2 }}
| 1,189
| {{Percentage | 1189 | 147553 | 2 }}
| 183
| {{Percentage | 183 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
! 147,553
! {{Percentage | 147553 | 147553 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 122,437
| {{Percentage | 122437 | 147121 | 2 }}
| 23,262
| {{Percentage | 23262 | 147121 | 2 }}
| 1,335
| {{Percentage | 1335 | 147121 | 2 }}
| 87
| {{Percentage | 87 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
! 147,121
! {{Percentage | 147121 | 147121 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 57,435
| {{Percentage | 57435 | 63531 | 2 }}
| 5,535
| {{Percentage | 5535 | 63531 | 2 }}
| 462
| {{Percentage | 462 | 63531 | 2 }}
| 99
| {{Percentage | 99 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
! 63,531
! {{Percentage | 63531 | 63531 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1941)&lt;ref name=&quot;Census1941&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 194,442
| {{Percentage | 194442 | 222416 | 2 }}
| 25,488
| {{Percentage | 25488 | 222416 | 2 }}
| 2,202
| {{Percentage | 2202 | 222416 | 2 }}
| 251
| {{Percentage | 251 | 222416 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 222416 | 2 }}
| 33
| {{Percentage | 33 | 222416 | 2 }}
! 222,416
! {{Percentage | 222416 | 222416 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 169,276
| {{Percentage | 169276 | 206035 | 2 }}
| 32,730
| {{Percentage | 32730 | 206035 | 2 }}
| 3,996
| {{Percentage | 3996 | 206035 | 2 }}
| 22
| {{Percentage | 22 | 206035 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 206035 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 206035 | 2 }}
! 206,035
! {{Percentage | 206035 | 206035 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 72,542
| {{Percentage | 72542 | 77870 | 2 }}
| 4,596
| {{Percentage | 4596 | 77870 | 2 }}
| 667
| {{Percentage | 667 | 77870 | 2 }}
| 51
| {{Percentage | 51 | 77870 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 77870 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 77870 | 2 }}
! 77,870
! {{Percentage | 77870 | 77870 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as &quot;Indian Christians&quot; on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under &quot;Other&quot; category.}}
|}

==ناميارا ماڻهو== 
* [[عمران خان|عمران خان نيازي]] - پاڪستان ڪرڪيٽ ٽيم جو اڳوڻو ڪپتان، ميانوالي مان ٻه ڀيرا پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ لاءِ چونڊيو ويو ۽ پاڪستان جي 22هين وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون.  
* نواب ملڪ امير محمد خان - اعوان قبيلي جو سردار، ڪالاباغ جو نواب، اولهه پاڪستان جو اڳوڻو گورنر. 
* ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله نيازي - اڀرندي پاڪستان ۾ آرمي ايسٽرن ڪمانڊ III ڪور جو ڪمانڊنٽ. 
* عطاءُ الله خان عيسيٰ خيلوي - لوڪ ڳائڻو. 
* عبدالستار خان نيازي - پاڪستان جو مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ. 
* مصباح الحق - پاڪستاني ڪرڪيٽر.  
* [[شاداب خان]] - پاڪستاني ڪرڪيٽر. 
* عائله ملڪ - سياستدان
* تلوڪ چند محروم - اردو شاعر 
* جگن ناٿ آزاد - اردو ڳالهائيندڙ شاعر ۽ هندو تعليمي ماهر. 
* ميان سلطان ذڪريا - ميانوالي ضلعي جو مشهور صوفي بزرگ.
* حضرت پير سيد غلام رباني شاهه گيلاني. قمر آباد شريف، عيسيٰ خيل
* حضرت پير سيد محمد سليم شاهه گيلاني. قمر ​​آباد شريف، عيسيٰ خيل.
* امجد خان نيازي - پاڪستان نيوي جو رٽائرڊ چيف آف نيول اسٽاف. 
* شير افگن نيازي - اڳوڻو قانون وارو وزير ۽ پارليامينٽ جو ميمبر 
* سردار خان نيازي - روزاني پاڪستان، روزاني دي پيٽرياٽ، روزاني پاڪ وطن، روزاني ايڪشن، روزاني نواِ نوابشاهه ۽ ماهوار نيا رخ جا چيف ايڊيٽر ۽ پبلشر، ۽ پاڪستان گروپ آف پبليڪيشنز جا چيئرمين. 
* عقيله آصفي - افغان پناهگير ۽ استاد، جنهن ميانوالي ۾ هزارين افغان پناهگير ٻارن کي تعليم ڏني. 
* ليفٽيننٽ جنرل محمد اسلم شاهه - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ليفٽيننٽ جنرل ضرار عظيم - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ميجر جنرل ثناءُ الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ٻن ستارن وارو ميجر جنرل، جي او سي (GOC) مالاڪنڊ، جيڪو دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيو. 
* ميجر جنرل جاويد سلطان خان - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر ۽ جي او سي (GOC) ڪوهاٽ، جيڪي دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيا.
* ميجر جنرل هدايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل عنايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل رفيع الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ايئر وائيس مارشل عبدالرزاق انجم - پاڪستان ايئر فورس جو ايئر وائيس مارشل (ٽو اسٽار)
* شير شاهه اعواڻ (وي سي) - برما مهم دوران هڪ اهڙي پلاٽون جا ڪمانڊر جن تي دشمن اوچتو حملو ڪيو هو؛ ان وقت ٽنگ ٽٽل هجڻ باوجود، هو وڙهڻ جاري رکڻ لاءِ دشمن ڏانهن سرڪندا (گهُٻڙيندي) اڳتي وڌيا.

==دلچسپي جا ماڳ==
[[File:Nammal dam.jpg|thumb|&lt;small&gt;'''[[سالٽ رینج|سالٽ رينج]]، [[ميانوالي ڊويزن|ميانوالي]] ۾ [[نمل ڍنڍ]] جو هڪ منظر'''&lt;/small&gt;  ]]
[[File:Chashma Barrage pk.jpg|alt=Chashma Barrage|thumb|ڪنديان، ميانوالي جي ڀرسان چشما بئراج]]
*
*[[نمل ڍنڍ]] 
* [[ڪالاباغ ڊيم]] 
* [[جناح بئراج]]  
* [[چشما بئراج]]
* [[ڪنديان ريلوي اسٽيشن]] 
* [[دائود خيل ريلوي اسٽيشن]] 
* [[ماري انڊس ريلوي اسٽيشن]]

==وڌيڪ ڏسو==
* [[پاڪستان جون ڊويزنون]]
** [[ميانوالي ڊويزن]]
* [[پاڪستان جا تعلقا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[خيبرپختونخواه جي تعلقن جي فهرست|خيبر پختونخوا جا تعلقا]]
** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[سنڌ جا تعلقا]] 
** [[آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا تعلقا]]
** [[گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست|گلگت بلتستان جا تعلقا]]
* [[پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]]
** [[سنڌ جا ضلعا]]
** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]]

==ڪتابيات==
*&quot;Manaqib-E-Sultani&quot; By Mian Alamgir
*&quot;Wichara Watan&quot; By Harish Chander Nakra, New Delhi, India

==حوالا==
{{حوالا}} 
===نوٽس===
{{reflist|group=lower-alpha}}

==خارجي ڳنڍڻا==
{{Commons category|Mianwali District}}
* [https://pashtunhistory.com/history-of-the-niazi-tribe/ History of Niazi tribe]
* [https://www.pashtunhistory.com/2015/01/https://pashtunhistory.com/niazi-chiefs-in-the-service-of-mughals/ Niazi chiefs in the service of Mughals]
* [https://pashtunhistory.com/niazi-uprising-against-the-sikhs-1829-30/ Niazi uprising against the Sikhs (1829-30)]
* [https://pashtunhistory.com/history-of-kalabagh/ History of Kalabagh]
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060211024544/http://www.mianwalionline.com/ Mianwali Online]}}
*{{cite web |url=https://kundian.pk/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111152953/https://kundian.pk/ |title=Kundian – Welcome to Global Kundian |archive-date=2020-01-11 |access-date=2023-02-21 |language=en}}
{{Districts of Punjab (Pakistan)}}
{{Mianwali-Union-Councils}}
{{Authority control}}
{{Coord|32|00|N|71|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}}

[[زمرو:ميانوالي ضلعو]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]]</text>
      <sha1>p7vj8byb0p9n4zg8d5nd12x5z1ehj0t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398535</id>
      <parentid>398534</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T12:14:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* Language */</comment>
      <origin>398535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39735" sha1="jeqg3xzjvzexkuhewmptgkm7pqvay0l" xml:space="preserve">{{Short description|District in Punjab, Pakistan}}
{{Infobox settlement
| name               = ميانوالي ضلعو
| official_name      =ضلع مِيانوالى 
| native_name        = ضِلع مِيانوالى
| native_name_lang   = ur
| settlement_type    = [[ضلعو]]
| image_skyline      = {{Photomontage
|size = 250
|photo1a=Namal Lake.png
|photo2a=Salt Range.jpg
}}
| imagesize          = 
| image_alt          = 
| image_caption      = مٿيون: نمل ڍنڍ&lt;br /&gt;هيٺيون: سالٽ رينج (لوڻ واري جبلن جو سلسلو)
| image_map          = Pakistan - Punjab - Mianwali.svg
| mapsize            = 
| map_alt            = 
| map_caption        = پنجاب صوبي ۾ نمايان ڪيل ميانوالي ضلعو
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1  = [[صوبو]]
| subdivision_name1  = {{flag|Punjab, Pakistan}}
| subdivision_type2  = ڊويزن
| subdivision_name2  = [[سرگوڌا ڊويزن]]
| parts_type         = تعلقا
| parts_style        = coll,para
| parts              = 03
| p1                 = [[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل تعلقو]] &lt;br /&gt;[[ميانوالي تعلقو]]&lt;br /&gt;[[پپلان تعلقو]]
| seat_type          = هيڊ ڪوارٽر
| seat               = [[ميانوالي|ميانوالي شهر]]
| government_footnotes = 
| leader_party       = 
| unit_pref          = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 5900
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = [[2023 Census of Pakistan|2023]]
| population_total   = 1,795,897
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 363453 (20.21%)
| population_rural   = 1,434,815 (79.79%)
| established_title  = قيام
| established_date   = نومبر، 1901ع
| founder            = [[برطانوي راڄ]]
| government_type    = ضلعي انتظاميا
| leader_title       = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name        = اسد عباس&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://pakobserver.net/commissioner-reviews-revenue-officers-performance/|title=Commissioner reviews revenue officers' performance|date=December 2023|work=Pakistan Observer (newspaper)}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1      = ڊسٽرڪٽ پوليس آفيسر (DPO)
| leader_name1       = رائي محمد اجمل
| leader_title2      = حلقا
| leader_name2       = NA-89 ميانوالي-I&lt;br&gt; NA-90 ميانوالي-II
| leader_title3      = ميانوالي ضلعي جو CNIC ڪوڊ
| leader_name3       = 383XX-XXXXXXX-X
| image_flag         = Flag of Punjab.svg
| image_seal         = Coat of arms of Punjab.svg
&lt;!-- General information  ---------------&gt;| demographics_type1 = خواندگي
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, PUNJAB}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Literacy rate
| timezone           = [[Pakistan Standard Time|PKT]]
| utc_offset         = +05:00
| timezone_DST       = ڊي سيونگ ٽائيم لاڳو ناهي.
| utc_offset_DST     = 
| latd               = 
| latm               = 
| lats               = 
| latNS              = 
| longd              = 
| longm              = 
| longs              = 
| longEW             = &lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
| elevation_footnotes = 
| elevation_max_m    = 
| elevation_min_m    = 
| elevation_m        = 210
| elevation_ft       = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
| area_code_type     = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]]  (area) code
| area_code          = 0459
| footnotes          = 
| demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Total:'''&lt;br /&gt;(62.87%) |'''Male:'''&lt;br /&gt;(77.58%) |'''Female:'''&lt;br /&gt;(47.63%)}}
| extinct_title      = 
| extinct_date       = 
| postal_code_type   = [[List of postal codes in Pakistan|Postal Code]]
| postal_code        = 42200
| iso_code           = [[ISO 3166-2:PK|PK-PB]]
| website            = {{URL|mianwali.punjab.gov.pk}}
}}
[[File:Thal Canal.JPG|thumb|right|ٿل ڪئنال]]
'''ميانوالي ضلعو''' ([[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]: ضِلع مِيانوالى) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جي [[سرگوڌا ڊويزن]] ۾ واقع هڪ [[ضلعو]] آهي. ميانوالي ضلعو &lt;small&gt;1963&lt;/small&gt;ع تائين [[راولپنڊي ڊويزن]] جو حصو رهيو، جڏهن ميانوالي ضلعو سرگوڌا ڊويزن جو حصو بڻيو. پاڪستان جي سال &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري موجب ميانوالي ضلعي جي آبادي 17 لک 90 هزار (1.79 ملين) آهي. 
 
هن جون حدون تله گنگ، اٽڪ، ڪوهاٽ، ڪرڪ، لڪي مروت، ڊيرا اسماعيل خان، ڀکر ۽ خوشاب ضلعن سان ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mianwali|title =Mianwali &amp;#124; Pakistan on Encyclopedia Britannica website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bhakkar.dc.lhc.gov.pk/PublicPages/HistoryOfDistrict.aspx |title=District Website |publisher=District Courts Bhakkar, Punjab Government website |date= |access-date=2023-02-21}}&lt;/ref&gt; 

== تاريخ ==
ميانوالي شهر بنون ضلعي جو تعلقا هيڊ ڪوارٽر بنايو ويو پوءِ هندستان جي [[پنجاب]] صوبي جي ڊيره اسماعيل خان ڊويزن جو حصو هو. ميانوالي جي آبادي، هندستان جي 1901ع جي مردم شماري مطابق، 3,591 هئي.

نومبر 1901ع ۾ اتر-اولهه سرحدي صوبو پنجاب مان ڌار ڪيو ويو ۽ ميانوالي ۽ عيسيٰ خيل جون تحصيلون بنون ضلعي کان ڌار ڪيون ويون (بنون سرحد جو حصو بڻجي ويو). ميانوالي شهر کي هيڊ ڪوارٽر سان گڏ پنجاب ۾ نئون ضلعو بڻايو ويو. ضلعو راولپنڊي ڊويزن جو حصو بڻجي ويو. ان وقت چار تعلقا هئا: ميانوالي، عيسيٰ خيل، ڀکر ۽ ليه. ليه کي 1909ع ۾ مظفر ڳڙهه ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو .ضلعو 1963ع ۾ سرگوڌا ڊويزن جو حصو ٿيو .بکر تحصيل کي ميانوالي کان الڳ ڪري سرگوڌا ڊويزن ۾ الڳ ضلعو بڻايو ويو. 01-07-1982. ٽن تعلقن مان عيسٰي خيل تعلق ۾ پشتو ڳالهائي وڃي ٿي.

&lt;small&gt;14&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع تي وڏي وزير پرويز الهي اعلان ڪيو ته سرگوڌا ڊويزن مان ٺهيل ميانوالي ۽ ڀکر ضلعن کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو آهي. راولپنڊي ڊويزن مان نئون ٺھيل تله گنگ ضلعو به ان ڊويزن جو حصو هوندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reporter |first=((News)) |date=14 January 2023 |title=ECP bars Punjab gov from notifying Mianwali as division |pages=1 |work=Duniya News |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/690050-ECP-bars-Punjab-gov-to-notify-Mianwali-as-division- |access-date=14 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Malik |first=Mansoor |date=January 15, 2023 |title=Punjab cabinet approves upgrade of Mianwali as division |pages=1 |work=Dawn News |url=https://www.dawn.com/news/1731626/punjab-cabinet-approves-upgrade-of-mianwali-as-division |access-date=January 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي== 
ميانوالي ضلعي جو رقبو &lt;small&gt;5,840&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,250&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.maplandia.com/pakistan/punjab/mainwali/mianwali/|title = Mianwali Map &amp;#124; Pakistan Google Satellite Maps}}&lt;/ref&gt; ان جي اتر وارو علائقو [[پوٺوهار پليٽيو]] (پوٽوهار جي مٿانهينءَ زمين)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/A-map-of-Punjab-Province-Pakistan-showing-Potohar-Plateau-consisting-of-four-Districts_fig2_234140568|title=Fig. 1. A map of Punjab Province, Pakistan, showing Potohar Plateau...|website=ResearchGate}}&lt;/ref&gt; ۽ [[سالٽ رینج|ڪوهستانِ نمڪ]] (Salt Range) جو تسلسل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lukeduggleby.com/pakistans-salt-mines|title=PAKISTAN'S SALT MINES - Luke Duggleby Photography|website=Luke Duggleby website}}&lt;/ref&gt; ضلعي جو ڏکڻ وارو حصو ٿل ريگستان جو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Thal-Pakistan|title = Thal &amp;#124; region, Pakistan on Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءُ]] هن ضلعي مان گذري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Indus-River|title = Indus River &amp;#124; Irrigation System and Barrages in Mianwali District included|website=Encyclopedia Britannica| date=8 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

===آبهوا===
ميانوالي ضلعي جي آبهوا انتهائي نوعيت جي آهي، جتي اونهارو ڊگهو ۽ گرم هوندو آهي، جڏهن ته سيارو خشڪ ۽ ٿڌو هوندو آهي. اونهاري جو موسم مئي کان سيپٽمبر تائين ۽ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رهندو آهي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Mianwali/climate-profile.aspx|title=December Climate History for Mianwali District area &amp;#124; Local &amp;#124; Pakistan}}&lt;/ref&gt; جون مهينو سڀ کان وڌيڪ گرم هوندو آهي، جنهن ۾ سراسري گرمي پد 42 ڊگري سينٽي گريڊ رهندو آهي (هتي رڪارڊ ڪيل وڌ ۾ وڌ گرمي پد 52 ڊگري سينٽي گريڊ رهيو آهي)؛ سياري ۾، خاص طور تي ڊسمبر ۽ جنوري دوران، سراسري گرمي پد گهٽجي 3 کان 4 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ضلعي ۾ سراسري برسات تقريباً 385 ملي ميٽر ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/weather/pakistan/mianwali/climate|title=Climate &amp; Weather Averages in Mianwali, Pakistan|website=timeanddate.com website|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.climate-data.org/एश-य/प-क-सत-न/पज-ब/mianwali-28948/ |website=en.climate-data.org website |title=Mianwali Climate|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto;&quot;
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:17px;&quot;| Month
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jan
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Feb
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Mar
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Apr
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| May
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jun
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jul
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Aug
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Sep
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Oct
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Nov
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Dec
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Year
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Average High Temperatures °C (°F)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 19° (66.2 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26° (78.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.4 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 38° (100.4 °)
| style=&quot;background: #FF8000; color:black;&quot; | 42° (107.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 39° (102.2 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.6 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 28° (82.4 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 31° (87.8 °)
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:16px;&quot;| Average Low Temperatures °C
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 3
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 6
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 12
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 17
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 22
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 23
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 9
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 4
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Rainfall in. (cm)
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.6
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.1
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.4
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.9
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.8
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 7.6
| style=&quot;background: #00994D;&quot; | 11
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.5
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.7
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.9
| style=&quot;background:#fff;&quot;| 38.5
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|Source: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=415920&amp;refer=&amp;units=metric Weatherbase]
|}

==انتظاميه==
The 

انتظاميه: ميونسپل ڪميٽي جو قيام ڊسمبر 1993ع ۾ عمل ۾ آيو ۽ اها ان وقت کان وٺي فعال رهي آهي. انتظامي طور تي ضلعي کي ٽن تحصيلن ۾ ورهايو ويو آهي. ان ۾ 7 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 51 يونين ڪائونسلون شامل آهن: 

municipal committee was founded in December 1993 and has remained operational since then.  The district is administratively divided into three [[tehsil]]s 7 Municipal Committees and 51 [[Union councils of Pakistan|union councils]]:&lt;ref name=&quot;nrb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Mianwali|website= Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611223556/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |archive-date=2008-06-11 |access-date=1 December 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dpomwi.punjabpolice.gov.pk/district_overview |title=District Overview - History of Mianwali District |website=District Police Office Mianwali website |access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;

تعلقو. تحصيل. علائقو. آبادي. آبادي جي گھاٽائي. خواندگي جي شرح. يونين ڪائونسلون. ميونسپل ڪميٽيون. * عيسيٰ خيل. * ميانوالي. * پپلن. ڪل. * 

{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!Tehsil&lt;ref name=&quot;nrb&quot; /&gt;
!Area
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}&lt;/ref&gt;
!Pop.
(2023)
!Density
(ppl/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)

(2023)
!Literacy rate
(2023)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!Union Councils
!Municipal Committees
|-
|[[Isakhel Tehsil|Isakhel]]
|1,863
|414,100
|222.28
|55.02%
|13
|3
|-
|[[Mianwali Tehsil|Mianwali]]
|2,689
|908,405
|337.82
|66.09%
|26
|2
|-
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|1,288
|475,763
|369.38
|63.46%
|12
|2
|-
|'''Total'''
|
|
|
|
|'''51'''
|'''7'''
|}

==شهري علائقا{{static row numbers}}==
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!Name&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 2 : URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!Area
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Pop.
(2023)
!Density
(ppl/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)

(2023)
!Literacy rate
(2023)
!Tehsil
|-
|[[Mianwali]]
|
|129,500
|
|
|[[Mianwali Tehsil|Mianwali]]
|-
|[[Kundian]]
|
|48,658 
|
|
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|-
|[[Kamar Mushani|Kamar Mashani]]
|
|39,013
|
|
|[[Isakhel Tehsil|Isa Khel]]
|-
|[[Liaqatabad, Mianwali|Liaqatabad]]
|
|35,297
|
|
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|-
|[[Daud Khel]]
|
|33,141
|
|
|[[Mianwali Tehsil|Mianwali]]
|-
|[[Isakhel|Isa Khel]]
|
|27,612 
|
|
|[[Isakhel Tehsil|Isa Khel]]
|-
|[[Kalabagh]]
|
|27,916
|
|
|[[Isakhel Tehsil|Isa Khel]]
|-
|[[Harnoli, Mianwali|Harnoli]]
|
|22,316
|
|
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|}

==آبادي بابت ڄاڻ==
=== Language ===
{{Pie chart
|thumb = left
|caption = Languages of Mianwali district (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|label1 = [[Saraiki language|Saraiki]] |value1 = 76 |color1 = firebrick
|label2 = [[Pashto]] |value2 = 11.35 |color2 = lightgreen
|label3 = [[Punjabi language|Punjabi]] |value3 = 7.79 |color3 = red
|label4 = [[Hindko dialect]] |value4 = 0.5 |color4 = coral
|label5 = [[Urdu]] |value5 = 3.15 |color5 = green
|value6=0.52|color6=grey|label6=Others}}

At the time of the 2023 census, 76.67% of the population spoke [[Saraiki language]], 11.35% [[Pashto]], 7.79% [[Punjabi language|Punjabi]], 0.5% [[Hindko]] and 3.15% [[Urdu]] as their first language.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf}}&lt;/ref&gt;

شهري علائقا: نالو. علائقو. آبادي. آبادي جي گھاٽائي. خواندگي جي شرح. * تحصيل. تعلقو. ميانوالي. ڪنڊيان. پپلن. ڪمر مشاڻي. عيسيٰ خيل. لياقت آباد. پپلن. داؤد خيل. ميانوالي. عيسيٰ خيل. عيسيٰ خيل. ڪالاباغ. عيسيٰ خيل. هرنولي. پپلن. آبادي بابت معلومات. ٻوليون. ميانوالي ضلعي ۾ ڳالهائجندڙ ٻوليون. * اردو. پنجابي. سرائڪي. پشتو. ٻيون ٻوليون.

===آبادي===
{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |315816
|1961 |413851
|1972 |595134
|1981 |711529
|1998 |1056620
|2017 |1542601
|2023 |1798268
|footnote= Sources:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;}}

As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Mianwali district has 296,339 households and a population of 1,798,268. The district has a sex ratio of 104.32 males to 100 females and a literacy rate of 62.87%: 77.58% for males and 47.63% for females.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt; 454,517 (25.31% of the surveyed population) are under 10 years of age.&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}&lt;/ref&gt; 363,453 (20.21%) live in urban areas.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot; /&gt;

=== Religion ===

{{bar box
|title=Religion in Mianwali district (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|titlebar=#Fcd116
|left1=Religion
|right1=Percent
|float = right
|bars=
{{bar percent|[[Punjabi Muslims|Islam]]|green|99.32}}
{{bar percent|[[Christianity in Punjab, Pakistan|Christianity]]|dodgerblue|0.67}}
{{bar percent|Other|grey|0.01}}
}}

As per the 2023 census, [[Punjabi Muslims|Muslims]] made up almost the entire population with 99.32%, although there is a small mainly urban minority of Christians numbering 11,951.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in contemporary Mianwali District
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=Census of India, 1941 Volume VI Punjab Province|access-date=21 July 2022}}&lt;/ref&gt;{{rp|42–43}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017 |title=District census: Mianwali |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/046 |website=pbs.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2023
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
| [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] 
|266,984
|{{Percentage|266984|300286|2}}
|1,535,345
|{{Percentage|1535345|1542601|2}}
|1,783,687
|99.32%
|-
| [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
|30,084
|{{Percentage|30084|300286|2}}
|21
|{{Percentage|21|1542601|2}}
|63
|0%
|-
| [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
|2,869
|{{Percentage|2869|300286|2}}
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|41
|0%
|-
| [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
|302
|{{Percentage|302|300286|2}}
|7,044
|{{Percentage|7044|1542601|2}}
|11,951
|0.67%
|-
|[[Ahmadiyya in Pakistan|Ahmadi]]
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|101
|{{Percentage|101|1542601|2}}
|45
|0%
|-
| Others
|47
|{{Percentage|47|300286|2}}
|90
|{{Percentage|90|1542601|2}}
|110
|0.01%
|-
!Total Population
!300,286
!{{Percentage|300286|300286|2}}
!1,542,601
!{{Percentage|1542601|1542601|2}}
!1,795,897
!100%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;7&quot; | {{small|Note: 1941 census data is for Mianwali and Isakhel tehsils of erstwhile Mianwali district, which roughly corresponds to contemporary Mianwali district. District and tehsil borders have changed since 1941.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religious groups in Mianwali District ([[British Punjab province]] era)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1901&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1911&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1921&lt;ref name=&quot;Census1921&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1931&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42 |author1=India Census Commissioner |volume=6 }}&lt;/ref&gt;
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 371,674
| {{Percentage | 371674 | 424588 | 2 }}
| 299,971
| {{Percentage | 299971 | 341377 | 2 }}
| 308,876
| {{Percentage | 308876 | 358205 | 2 }}
| 357,109
| {{Percentage | 357109 | 411539 | 2 }}
| 436,260
| {{Percentage | 436260 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi|1931-1941: Including [[Ad-Dharmi]]s}}
| 50,202
| {{Percentage | 50202 | 424588 | 2 }}
| 36,326
| {{Percentage | 36326 | 341377 | 2 }}
| 45,974
| {{Percentage | 45974 | 358205 | 2 }}
| 49,794
| {{Percentage | 49794 | 411539 | 2 }}
| 62,814
| {{Percentage | 62814 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 2,633
| {{Percentage | 2633 | 424588 | 2 }}
| 4,881
| {{Percentage | 4881 | 341377 | 2 }}
| 2,986
| {{Percentage | 2986 | 358205 | 2 }}
| 4,231
| {{Percentage | 4231 | 411539 | 2 }}
| 6,865
| {{Percentage | 6865 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 44
| {{Percentage | 44 | 424588 | 2 }}
| 168
| {{Percentage | 168 | 341377 | 2 }}
| 369
| {{Percentage | 369 | 358205 | 2 }}
| 380
| {{Percentage | 380 | 411539 | 2 }}
| 358
| {{Percentage | 358 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
| 35
| {{Percentage | 35 | 424588 | 2 }}
| 31
| {{Percentage | 31 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 20
| {{Percentage | 20 | 411539 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 5
| {{Percentage | 5 | 411539 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Others
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Total population
! 424,588
! {{Percentage | 424588 | 424588 | 2 }}
! 341,377
! {{Percentage | 341377 | 341377 | 2 }}
! 358,205
! {{Percentage | 358205 | 358205 | 2 }}
! 411,539
! {{Percentage | 411539 | 411539 | 2 }}
! 506,321
! {{Percentage | 506321 | 506321 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;11&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1921)&lt;ref name=&quot;Census1921&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 129,004
| {{Percentage | 129004 | 147553 | 2 }}
| 17,177
| {{Percentage | 17177 | 147553 | 2 }}
| 1,189
| {{Percentage | 1189 | 147553 | 2 }}
| 183
| {{Percentage | 183 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
! 147,553
! {{Percentage | 147553 | 147553 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 122,437
| {{Percentage | 122437 | 147121 | 2 }}
| 23,262
| {{Percentage | 23262 | 147121 | 2 }}
| 1,335
| {{Percentage | 1335 | 147121 | 2 }}
| 87
| {{Percentage | 87 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
! 147,121
! {{Percentage | 147121 | 147121 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 57,435
| {{Percentage | 57435 | 63531 | 2 }}
| 5,535
| {{Percentage | 5535 | 63531 | 2 }}
| 462
| {{Percentage | 462 | 63531 | 2 }}
| 99
| {{Percentage | 99 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
! 63,531
! {{Percentage | 63531 | 63531 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1941)&lt;ref name=&quot;Census1941&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 194,442
| {{Percentage | 194442 | 222416 | 2 }}
| 25,488
| {{Percentage | 25488 | 222416 | 2 }}
| 2,202
| {{Percentage | 2202 | 222416 | 2 }}
| 251
| {{Percentage | 251 | 222416 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 222416 | 2 }}
| 33
| {{Percentage | 33 | 222416 | 2 }}
! 222,416
! {{Percentage | 222416 | 222416 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 169,276
| {{Percentage | 169276 | 206035 | 2 }}
| 32,730
| {{Percentage | 32730 | 206035 | 2 }}
| 3,996
| {{Percentage | 3996 | 206035 | 2 }}
| 22
| {{Percentage | 22 | 206035 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 206035 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 206035 | 2 }}
! 206,035
! {{Percentage | 206035 | 206035 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 72,542
| {{Percentage | 72542 | 77870 | 2 }}
| 4,596
| {{Percentage | 4596 | 77870 | 2 }}
| 667
| {{Percentage | 667 | 77870 | 2 }}
| 51
| {{Percentage | 51 | 77870 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 77870 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 77870 | 2 }}
! 77,870
! {{Percentage | 77870 | 77870 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as &quot;Indian Christians&quot; on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under &quot;Other&quot; category.}}
|}

==ناميارا ماڻهو== 
* [[عمران خان|عمران خان نيازي]] - پاڪستان ڪرڪيٽ ٽيم جو اڳوڻو ڪپتان، ميانوالي مان ٻه ڀيرا پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ لاءِ چونڊيو ويو ۽ پاڪستان جي 22هين وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون.  
* نواب ملڪ امير محمد خان - اعوان قبيلي جو سردار، ڪالاباغ جو نواب، اولهه پاڪستان جو اڳوڻو گورنر. 
* ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله نيازي - اڀرندي پاڪستان ۾ آرمي ايسٽرن ڪمانڊ III ڪور جو ڪمانڊنٽ. 
* عطاءُ الله خان عيسيٰ خيلوي - لوڪ ڳائڻو. 
* عبدالستار خان نيازي - پاڪستان جو مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ. 
* مصباح الحق - پاڪستاني ڪرڪيٽر.  
* [[شاداب خان]] - پاڪستاني ڪرڪيٽر. 
* عائله ملڪ - سياستدان
* تلوڪ چند محروم - اردو شاعر 
* جگن ناٿ آزاد - اردو ڳالهائيندڙ شاعر ۽ هندو تعليمي ماهر. 
* ميان سلطان ذڪريا - ميانوالي ضلعي جو مشهور صوفي بزرگ.
* حضرت پير سيد غلام رباني شاهه گيلاني. قمر آباد شريف، عيسيٰ خيل
* حضرت پير سيد محمد سليم شاهه گيلاني. قمر ​​آباد شريف، عيسيٰ خيل.
* امجد خان نيازي - پاڪستان نيوي جو رٽائرڊ چيف آف نيول اسٽاف. 
* شير افگن نيازي - اڳوڻو قانون وارو وزير ۽ پارليامينٽ جو ميمبر 
* سردار خان نيازي - روزاني پاڪستان، روزاني دي پيٽرياٽ، روزاني پاڪ وطن، روزاني ايڪشن، روزاني نواِ نوابشاهه ۽ ماهوار نيا رخ جا چيف ايڊيٽر ۽ پبلشر، ۽ پاڪستان گروپ آف پبليڪيشنز جا چيئرمين. 
* عقيله آصفي - افغان پناهگير ۽ استاد، جنهن ميانوالي ۾ هزارين افغان پناهگير ٻارن کي تعليم ڏني. 
* ليفٽيننٽ جنرل محمد اسلم شاهه - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ليفٽيننٽ جنرل ضرار عظيم - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ميجر جنرل ثناءُ الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ٻن ستارن وارو ميجر جنرل، جي او سي (GOC) مالاڪنڊ، جيڪو دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيو. 
* ميجر جنرل جاويد سلطان خان - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر ۽ جي او سي (GOC) ڪوهاٽ، جيڪي دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيا.
* ميجر جنرل هدايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل عنايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل رفيع الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ايئر وائيس مارشل عبدالرزاق انجم - پاڪستان ايئر فورس جو ايئر وائيس مارشل (ٽو اسٽار)
* شير شاهه اعواڻ (وي سي) - برما مهم دوران هڪ اهڙي پلاٽون جا ڪمانڊر جن تي دشمن اوچتو حملو ڪيو هو؛ ان وقت ٽنگ ٽٽل هجڻ باوجود، هو وڙهڻ جاري رکڻ لاءِ دشمن ڏانهن سرڪندا (گهُٻڙيندي) اڳتي وڌيا.

==دلچسپي جا ماڳ==
[[File:Nammal dam.jpg|thumb|&lt;small&gt;'''[[سالٽ رینج|سالٽ رينج]]، [[ميانوالي ڊويزن|ميانوالي]] ۾ [[نمل ڍنڍ]] جو هڪ منظر'''&lt;/small&gt;  ]]
[[File:Chashma Barrage pk.jpg|alt=Chashma Barrage|thumb|ڪنديان، ميانوالي جي ڀرسان چشما بئراج]]
*
*[[نمل ڍنڍ]] 
* [[ڪالاباغ ڊيم]] 
* [[جناح بئراج]]  
* [[چشما بئراج]]
* [[ڪنديان ريلوي اسٽيشن]] 
* [[دائود خيل ريلوي اسٽيشن]] 
* [[ماري انڊس ريلوي اسٽيشن]]

==وڌيڪ ڏسو==
* [[پاڪستان جون ڊويزنون]]
** [[ميانوالي ڊويزن]]
* [[پاڪستان جا تعلقا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[خيبرپختونخواه جي تعلقن جي فهرست|خيبر پختونخوا جا تعلقا]]
** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[سنڌ جا تعلقا]] 
** [[آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا تعلقا]]
** [[گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست|گلگت بلتستان جا تعلقا]]
* [[پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]]
** [[سنڌ جا ضلعا]]
** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]]

==ڪتابيات==
*&quot;Manaqib-E-Sultani&quot; By Mian Alamgir
*&quot;Wichara Watan&quot; By Harish Chander Nakra, New Delhi, India

==حوالا==
{{حوالا}} 
===نوٽس===
{{reflist|group=lower-alpha}}

==خارجي ڳنڍڻا==
{{Commons category|Mianwali District}}
* [https://pashtunhistory.com/history-of-the-niazi-tribe/ History of Niazi tribe]
* [https://www.pashtunhistory.com/2015/01/https://pashtunhistory.com/niazi-chiefs-in-the-service-of-mughals/ Niazi chiefs in the service of Mughals]
* [https://pashtunhistory.com/niazi-uprising-against-the-sikhs-1829-30/ Niazi uprising against the Sikhs (1829-30)]
* [https://pashtunhistory.com/history-of-kalabagh/ History of Kalabagh]
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060211024544/http://www.mianwalionline.com/ Mianwali Online]}}
*{{cite web |url=https://kundian.pk/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111152953/https://kundian.pk/ |title=Kundian – Welcome to Global Kundian |archive-date=2020-01-11 |access-date=2023-02-21 |language=en}}
{{Districts of Punjab (Pakistan)}}
{{Mianwali-Union-Councils}}
{{Authority control}}
{{Coord|32|00|N|71|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}}

[[زمرو:ميانوالي ضلعو]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]]</text>
      <sha1>jeqg3xzjvzexkuhewmptgkm7pqvay0l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398575</id>
      <parentid>398535</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T15:27:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* انتظاميه */</comment>
      <origin>398575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39290" sha1="8t7w15gjku5y3c3r0lj408yxu4nm107" xml:space="preserve">{{Short description|District in Punjab, Pakistan}}
{{Infobox settlement
| name               = ميانوالي ضلعو
| official_name      =ضلع مِيانوالى 
| native_name        = ضِلع مِيانوالى
| native_name_lang   = ur
| settlement_type    = [[ضلعو]]
| image_skyline      = {{Photomontage
|size = 250
|photo1a=Namal Lake.png
|photo2a=Salt Range.jpg
}}
| imagesize          = 
| image_alt          = 
| image_caption      = مٿيون: نمل ڍنڍ&lt;br /&gt;هيٺيون: سالٽ رينج (لوڻ واري جبلن جو سلسلو)
| image_map          = Pakistan - Punjab - Mianwali.svg
| mapsize            = 
| map_alt            = 
| map_caption        = پنجاب صوبي ۾ نمايان ڪيل ميانوالي ضلعو
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1  = [[صوبو]]
| subdivision_name1  = {{flag|Punjab, Pakistan}}
| subdivision_type2  = ڊويزن
| subdivision_name2  = [[سرگوڌا ڊويزن]]
| parts_type         = تعلقا
| parts_style        = coll,para
| parts              = 03
| p1                 = [[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل تعلقو]] &lt;br /&gt;[[ميانوالي تعلقو]]&lt;br /&gt;[[پپلان تعلقو]]
| seat_type          = هيڊ ڪوارٽر
| seat               = [[ميانوالي|ميانوالي شهر]]
| government_footnotes = 
| leader_party       = 
| unit_pref          = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 5900
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = [[2023 Census of Pakistan|2023]]
| population_total   = 1,795,897
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 363453 (20.21%)
| population_rural   = 1,434,815 (79.79%)
| established_title  = قيام
| established_date   = نومبر، 1901ع
| founder            = [[برطانوي راڄ]]
| government_type    = ضلعي انتظاميا
| leader_title       = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name        = اسد عباس&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://pakobserver.net/commissioner-reviews-revenue-officers-performance/|title=Commissioner reviews revenue officers' performance|date=December 2023|work=Pakistan Observer (newspaper)}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1      = ڊسٽرڪٽ پوليس آفيسر (DPO)
| leader_name1       = رائي محمد اجمل
| leader_title2      = حلقا
| leader_name2       = NA-89 ميانوالي-I&lt;br&gt; NA-90 ميانوالي-II
| leader_title3      = ميانوالي ضلعي جو CNIC ڪوڊ
| leader_name3       = 383XX-XXXXXXX-X
| image_flag         = Flag of Punjab.svg
| image_seal         = Coat of arms of Punjab.svg
&lt;!-- General information  ---------------&gt;| demographics_type1 = خواندگي
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, PUNJAB}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Literacy rate
| timezone           = [[Pakistan Standard Time|PKT]]
| utc_offset         = +05:00
| timezone_DST       = ڊي سيونگ ٽائيم لاڳو ناهي.
| utc_offset_DST     = 
| latd               = 
| latm               = 
| lats               = 
| latNS              = 
| longd              = 
| longm              = 
| longs              = 
| longEW             = &lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
| elevation_footnotes = 
| elevation_max_m    = 
| elevation_min_m    = 
| elevation_m        = 210
| elevation_ft       = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
| area_code_type     = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]]  (area) code
| area_code          = 0459
| footnotes          = 
| demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Total:'''&lt;br /&gt;(62.87%) |'''Male:'''&lt;br /&gt;(77.58%) |'''Female:'''&lt;br /&gt;(47.63%)}}
| extinct_title      = 
| extinct_date       = 
| postal_code_type   = [[List of postal codes in Pakistan|Postal Code]]
| postal_code        = 42200
| iso_code           = [[ISO 3166-2:PK|PK-PB]]
| website            = {{URL|mianwali.punjab.gov.pk}}
}}
[[File:Thal Canal.JPG|thumb|right|ٿل ڪئنال]]
'''ميانوالي ضلعو''' ([[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]: ضِلع مِيانوالى) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جي [[سرگوڌا ڊويزن]] ۾ واقع هڪ [[ضلعو]] آهي. ميانوالي ضلعو &lt;small&gt;1963&lt;/small&gt;ع تائين [[راولپنڊي ڊويزن]] جو حصو رهيو، جڏهن ميانوالي ضلعو سرگوڌا ڊويزن جو حصو بڻيو. پاڪستان جي سال &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري موجب ميانوالي ضلعي جي آبادي 17 لک 90 هزار (1.79 ملين) آهي. 
 
هن جون حدون تله گنگ، اٽڪ، ڪوهاٽ، ڪرڪ، لڪي مروت، ڊيرا اسماعيل خان، ڀکر ۽ خوشاب ضلعن سان ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mianwali|title =Mianwali &amp;#124; Pakistan on Encyclopedia Britannica website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bhakkar.dc.lhc.gov.pk/PublicPages/HistoryOfDistrict.aspx |title=District Website |publisher=District Courts Bhakkar, Punjab Government website |date= |access-date=2023-02-21}}&lt;/ref&gt; 

== تاريخ ==
ميانوالي شهر بنون ضلعي جو تعلقا هيڊ ڪوارٽر بنايو ويو پوءِ هندستان جي [[پنجاب]] صوبي جي ڊيره اسماعيل خان ڊويزن جو حصو هو. ميانوالي جي آبادي، هندستان جي 1901ع جي مردم شماري مطابق، 3,591 هئي.

نومبر 1901ع ۾ اتر-اولهه سرحدي صوبو پنجاب مان ڌار ڪيو ويو ۽ ميانوالي ۽ عيسيٰ خيل جون تحصيلون بنون ضلعي کان ڌار ڪيون ويون (بنون سرحد جو حصو بڻجي ويو). ميانوالي شهر کي هيڊ ڪوارٽر سان گڏ پنجاب ۾ نئون ضلعو بڻايو ويو. ضلعو راولپنڊي ڊويزن جو حصو بڻجي ويو. ان وقت چار تعلقا هئا: ميانوالي، عيسيٰ خيل، ڀکر ۽ ليه. ليه کي 1909ع ۾ مظفر ڳڙهه ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو .ضلعو 1963ع ۾ سرگوڌا ڊويزن جو حصو ٿيو .بکر تحصيل کي ميانوالي کان الڳ ڪري سرگوڌا ڊويزن ۾ الڳ ضلعو بڻايو ويو. 01-07-1982. ٽن تعلقن مان عيسٰي خيل تعلق ۾ پشتو ڳالهائي وڃي ٿي.

&lt;small&gt;14&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع تي وڏي وزير پرويز الهي اعلان ڪيو ته سرگوڌا ڊويزن مان ٺهيل ميانوالي ۽ ڀکر ضلعن کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو آهي. راولپنڊي ڊويزن مان نئون ٺھيل تله گنگ ضلعو به ان ڊويزن جو حصو هوندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reporter |first=((News)) |date=14 January 2023 |title=ECP bars Punjab gov from notifying Mianwali as division |pages=1 |work=Duniya News |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/690050-ECP-bars-Punjab-gov-to-notify-Mianwali-as-division- |access-date=14 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Malik |first=Mansoor |date=January 15, 2023 |title=Punjab cabinet approves upgrade of Mianwali as division |pages=1 |work=Dawn News |url=https://www.dawn.com/news/1731626/punjab-cabinet-approves-upgrade-of-mianwali-as-division |access-date=January 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي== 
ميانوالي ضلعي جو رقبو &lt;small&gt;5,840&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,250&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.maplandia.com/pakistan/punjab/mainwali/mianwali/|title = Mianwali Map &amp;#124; Pakistan Google Satellite Maps}}&lt;/ref&gt; ان جي اتر وارو علائقو [[پوٺوهار پليٽيو]] (پوٽوهار جي مٿانهينءَ زمين)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/A-map-of-Punjab-Province-Pakistan-showing-Potohar-Plateau-consisting-of-four-Districts_fig2_234140568|title=Fig. 1. A map of Punjab Province, Pakistan, showing Potohar Plateau...|website=ResearchGate}}&lt;/ref&gt; ۽ [[سالٽ رینج|ڪوهستانِ نمڪ]] (Salt Range) جو تسلسل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lukeduggleby.com/pakistans-salt-mines|title=PAKISTAN'S SALT MINES - Luke Duggleby Photography|website=Luke Duggleby website}}&lt;/ref&gt; ضلعي جو ڏکڻ وارو حصو ٿل ريگستان جو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Thal-Pakistan|title = Thal &amp;#124; region, Pakistan on Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءُ]] هن ضلعي مان گذري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Indus-River|title = Indus River &amp;#124; Irrigation System and Barrages in Mianwali District included|website=Encyclopedia Britannica| date=8 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

===آبهوا===
ميانوالي ضلعي جي آبهوا انتهائي نوعيت جي آهي، جتي اونهارو ڊگهو ۽ گرم هوندو آهي، جڏهن ته سيارو خشڪ ۽ ٿڌو هوندو آهي. اونهاري جو موسم مئي کان سيپٽمبر تائين ۽ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رهندو آهي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Mianwali/climate-profile.aspx|title=December Climate History for Mianwali District area &amp;#124; Local &amp;#124; Pakistan}}&lt;/ref&gt; جون مهينو سڀ کان وڌيڪ گرم هوندو آهي، جنهن ۾ سراسري گرمي پد 42 ڊگري سينٽي گريڊ رهندو آهي (هتي رڪارڊ ڪيل وڌ ۾ وڌ گرمي پد 52 ڊگري سينٽي گريڊ رهيو آهي)؛ سياري ۾، خاص طور تي ڊسمبر ۽ جنوري دوران، سراسري گرمي پد گهٽجي 3 کان 4 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ضلعي ۾ سراسري برسات تقريباً 385 ملي ميٽر ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/weather/pakistan/mianwali/climate|title=Climate &amp; Weather Averages in Mianwali, Pakistan|website=timeanddate.com website|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.climate-data.org/एश-य/प-क-सत-न/पज-ब/mianwali-28948/ |website=en.climate-data.org website |title=Mianwali Climate|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto;&quot;
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:17px;&quot;| Month
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jan
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Feb
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Mar
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Apr
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| May
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jun
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jul
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Aug
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Sep
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Oct
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Nov
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Dec
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Year
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Average High Temperatures °C (°F)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 19° (66.2 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26° (78.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.4 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 38° (100.4 °)
| style=&quot;background: #FF8000; color:black;&quot; | 42° (107.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 39° (102.2 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.6 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 28° (82.4 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 31° (87.8 °)
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:16px;&quot;| Average Low Temperatures °C
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 3
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 6
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 12
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 17
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 22
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 23
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 9
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 4
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Rainfall in. (cm)
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.6
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.1
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.4
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.9
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.8
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 7.6
| style=&quot;background: #00994D;&quot; | 11
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.5
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.7
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.9
| style=&quot;background:#fff;&quot;| 38.5
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|Source: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=415920&amp;refer=&amp;units=metric Weatherbase]
|}

==انتظاميه==
ميونسپل ڪميٽي جو قيام ڊسمبر 1993ع ۾ عمل ۾ آيو ۽ اها ان وقت کان وٺي فعال رهي آهي. انتظامي طور تي ضلعي کي ٽن تحصيلن ۾ ورهايو ويو آهي. ان ۾ 7 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 51 يونين ڪائونسلون شامل آهن:&lt;ref name=&quot;nrb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Mianwali|website= Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611223556/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |archive-date=2008-06-11 |access-date=1 December 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dpomwi.punjabpolice.gov.pk/district_overview |title=District Overview - History of Mianwali District |website=District Police Office Mianwali website |access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt; 

{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!تعلقو&lt;ref name=&quot;nrb&quot; /&gt;
!علائقو
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}&lt;/ref&gt;
!آبادي
(2023)
!آبادي جي گھاٽائي
!خواندگي جي شرح
(2023)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!يونين ڪائونسلون
!ميونسپل ڪميٽيون
|-
|عيسيٰ خيل تعلقو
|1,863
|414,100
|222.28
|55.02%
|13
|3
|-
|ميانوالي تعلقو
|2,689
|908,405
|337.82
|66.09%
|26
|2
|-
|پپلان تعلقو
|1,288
|475,763
|369.38
|63.46%
|12
|2
|-
|'''Total'''
|
|
|
|
|'''51'''
|'''7'''
|}

==شهري علائقا{{static row numbers}}==
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!Name&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 2 : URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!Area
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Pop.
(2023)
!Density
(ppl/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)

(2023)
!Literacy rate
(2023)
!Tehsil
|-
|[[Mianwali]]
|
|129,500
|
|
|[[Mianwali Tehsil|Mianwali]]
|-
|[[Kundian]]
|
|48,658 
|
|
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|-
|[[Kamar Mushani|Kamar Mashani]]
|
|39,013
|
|
|[[Isakhel Tehsil|Isa Khel]]
|-
|[[Liaqatabad, Mianwali|Liaqatabad]]
|
|35,297
|
|
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|-
|[[Daud Khel]]
|
|33,141
|
|
|[[Mianwali Tehsil|Mianwali]]
|-
|[[Isakhel|Isa Khel]]
|
|27,612 
|
|
|[[Isakhel Tehsil|Isa Khel]]
|-
|[[Kalabagh]]
|
|27,916
|
|
|[[Isakhel Tehsil|Isa Khel]]
|-
|[[Harnoli, Mianwali|Harnoli]]
|
|22,316
|
|
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|}

==آبادي بابت ڄاڻ==
=== Language ===
{{Pie chart
|thumb = left
|caption = Languages of Mianwali district (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|label1 = [[Saraiki language|Saraiki]] |value1 = 76 |color1 = firebrick
|label2 = [[Pashto]] |value2 = 11.35 |color2 = lightgreen
|label3 = [[Punjabi language|Punjabi]] |value3 = 7.79 |color3 = red
|label4 = [[Hindko dialect]] |value4 = 0.5 |color4 = coral
|label5 = [[Urdu]] |value5 = 3.15 |color5 = green
|value6=0.52|color6=grey|label6=Others}}

At the time of the 2023 census, 76.67% of the population spoke [[Saraiki language]], 11.35% [[Pashto]], 7.79% [[Punjabi language|Punjabi]], 0.5% [[Hindko]] and 3.15% [[Urdu]] as their first language.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf}}&lt;/ref&gt;

شهري علائقا: نالو. علائقو. آبادي. آبادي جي گھاٽائي. خواندگي جي شرح. * تحصيل. تعلقو. ميانوالي. ڪنڊيان. پپلن. ڪمر مشاڻي. عيسيٰ خيل. لياقت آباد. پپلن. داؤد خيل. ميانوالي. عيسيٰ خيل. عيسيٰ خيل. ڪالاباغ. عيسيٰ خيل. هرنولي. پپلن. آبادي بابت معلومات. ٻوليون. ميانوالي ضلعي ۾ ڳالهائجندڙ ٻوليون. * اردو. پنجابي. سرائڪي. پشتو. ٻيون ٻوليون.

===آبادي===
{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |315816
|1961 |413851
|1972 |595134
|1981 |711529
|1998 |1056620
|2017 |1542601
|2023 |1798268
|footnote= Sources:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;}}

As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Mianwali district has 296,339 households and a population of 1,798,268. The district has a sex ratio of 104.32 males to 100 females and a literacy rate of 62.87%: 77.58% for males and 47.63% for females.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt; 454,517 (25.31% of the surveyed population) are under 10 years of age.&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}&lt;/ref&gt; 363,453 (20.21%) live in urban areas.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot; /&gt;

=== Religion ===

{{bar box
|title=Religion in Mianwali district (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|titlebar=#Fcd116
|left1=Religion
|right1=Percent
|float = right
|bars=
{{bar percent|[[Punjabi Muslims|Islam]]|green|99.32}}
{{bar percent|[[Christianity in Punjab, Pakistan|Christianity]]|dodgerblue|0.67}}
{{bar percent|Other|grey|0.01}}
}}

As per the 2023 census, [[Punjabi Muslims|Muslims]] made up almost the entire population with 99.32%, although there is a small mainly urban minority of Christians numbering 11,951.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in contemporary Mianwali District
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=Census of India, 1941 Volume VI Punjab Province|access-date=21 July 2022}}&lt;/ref&gt;{{rp|42–43}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017 |title=District census: Mianwali |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/046 |website=pbs.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2023
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
| [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] 
|266,984
|{{Percentage|266984|300286|2}}
|1,535,345
|{{Percentage|1535345|1542601|2}}
|1,783,687
|99.32%
|-
| [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
|30,084
|{{Percentage|30084|300286|2}}
|21
|{{Percentage|21|1542601|2}}
|63
|0%
|-
| [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
|2,869
|{{Percentage|2869|300286|2}}
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|41
|0%
|-
| [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
|302
|{{Percentage|302|300286|2}}
|7,044
|{{Percentage|7044|1542601|2}}
|11,951
|0.67%
|-
|[[Ahmadiyya in Pakistan|Ahmadi]]
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|101
|{{Percentage|101|1542601|2}}
|45
|0%
|-
| Others
|47
|{{Percentage|47|300286|2}}
|90
|{{Percentage|90|1542601|2}}
|110
|0.01%
|-
!Total Population
!300,286
!{{Percentage|300286|300286|2}}
!1,542,601
!{{Percentage|1542601|1542601|2}}
!1,795,897
!100%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;7&quot; | {{small|Note: 1941 census data is for Mianwali and Isakhel tehsils of erstwhile Mianwali district, which roughly corresponds to contemporary Mianwali district. District and tehsil borders have changed since 1941.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religious groups in Mianwali District ([[British Punjab province]] era)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1901&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1911&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1921&lt;ref name=&quot;Census1921&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1931&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42 |author1=India Census Commissioner |volume=6 }}&lt;/ref&gt;
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 371,674
| {{Percentage | 371674 | 424588 | 2 }}
| 299,971
| {{Percentage | 299971 | 341377 | 2 }}
| 308,876
| {{Percentage | 308876 | 358205 | 2 }}
| 357,109
| {{Percentage | 357109 | 411539 | 2 }}
| 436,260
| {{Percentage | 436260 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi|1931-1941: Including [[Ad-Dharmi]]s}}
| 50,202
| {{Percentage | 50202 | 424588 | 2 }}
| 36,326
| {{Percentage | 36326 | 341377 | 2 }}
| 45,974
| {{Percentage | 45974 | 358205 | 2 }}
| 49,794
| {{Percentage | 49794 | 411539 | 2 }}
| 62,814
| {{Percentage | 62814 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 2,633
| {{Percentage | 2633 | 424588 | 2 }}
| 4,881
| {{Percentage | 4881 | 341377 | 2 }}
| 2,986
| {{Percentage | 2986 | 358205 | 2 }}
| 4,231
| {{Percentage | 4231 | 411539 | 2 }}
| 6,865
| {{Percentage | 6865 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 44
| {{Percentage | 44 | 424588 | 2 }}
| 168
| {{Percentage | 168 | 341377 | 2 }}
| 369
| {{Percentage | 369 | 358205 | 2 }}
| 380
| {{Percentage | 380 | 411539 | 2 }}
| 358
| {{Percentage | 358 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
| 35
| {{Percentage | 35 | 424588 | 2 }}
| 31
| {{Percentage | 31 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 20
| {{Percentage | 20 | 411539 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 5
| {{Percentage | 5 | 411539 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Others
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Total population
! 424,588
! {{Percentage | 424588 | 424588 | 2 }}
! 341,377
! {{Percentage | 341377 | 341377 | 2 }}
! 358,205
! {{Percentage | 358205 | 358205 | 2 }}
! 411,539
! {{Percentage | 411539 | 411539 | 2 }}
! 506,321
! {{Percentage | 506321 | 506321 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;11&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1921)&lt;ref name=&quot;Census1921&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 129,004
| {{Percentage | 129004 | 147553 | 2 }}
| 17,177
| {{Percentage | 17177 | 147553 | 2 }}
| 1,189
| {{Percentage | 1189 | 147553 | 2 }}
| 183
| {{Percentage | 183 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
! 147,553
! {{Percentage | 147553 | 147553 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 122,437
| {{Percentage | 122437 | 147121 | 2 }}
| 23,262
| {{Percentage | 23262 | 147121 | 2 }}
| 1,335
| {{Percentage | 1335 | 147121 | 2 }}
| 87
| {{Percentage | 87 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
! 147,121
! {{Percentage | 147121 | 147121 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 57,435
| {{Percentage | 57435 | 63531 | 2 }}
| 5,535
| {{Percentage | 5535 | 63531 | 2 }}
| 462
| {{Percentage | 462 | 63531 | 2 }}
| 99
| {{Percentage | 99 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
! 63,531
! {{Percentage | 63531 | 63531 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1941)&lt;ref name=&quot;Census1941&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 194,442
| {{Percentage | 194442 | 222416 | 2 }}
| 25,488
| {{Percentage | 25488 | 222416 | 2 }}
| 2,202
| {{Percentage | 2202 | 222416 | 2 }}
| 251
| {{Percentage | 251 | 222416 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 222416 | 2 }}
| 33
| {{Percentage | 33 | 222416 | 2 }}
! 222,416
! {{Percentage | 222416 | 222416 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 169,276
| {{Percentage | 169276 | 206035 | 2 }}
| 32,730
| {{Percentage | 32730 | 206035 | 2 }}
| 3,996
| {{Percentage | 3996 | 206035 | 2 }}
| 22
| {{Percentage | 22 | 206035 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 206035 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 206035 | 2 }}
! 206,035
! {{Percentage | 206035 | 206035 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 72,542
| {{Percentage | 72542 | 77870 | 2 }}
| 4,596
| {{Percentage | 4596 | 77870 | 2 }}
| 667
| {{Percentage | 667 | 77870 | 2 }}
| 51
| {{Percentage | 51 | 77870 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 77870 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 77870 | 2 }}
! 77,870
! {{Percentage | 77870 | 77870 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as &quot;Indian Christians&quot; on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under &quot;Other&quot; category.}}
|}

==ناميارا ماڻهو== 
* [[عمران خان|عمران خان نيازي]] - پاڪستان ڪرڪيٽ ٽيم جو اڳوڻو ڪپتان، ميانوالي مان ٻه ڀيرا پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ لاءِ چونڊيو ويو ۽ پاڪستان جي 22هين وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون.  
* نواب ملڪ امير محمد خان - اعوان قبيلي جو سردار، ڪالاباغ جو نواب، اولهه پاڪستان جو اڳوڻو گورنر. 
* ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله نيازي - اڀرندي پاڪستان ۾ آرمي ايسٽرن ڪمانڊ III ڪور جو ڪمانڊنٽ. 
* عطاءُ الله خان عيسيٰ خيلوي - لوڪ ڳائڻو. 
* عبدالستار خان نيازي - پاڪستان جو مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ. 
* مصباح الحق - پاڪستاني ڪرڪيٽر.  
* [[شاداب خان]] - پاڪستاني ڪرڪيٽر. 
* عائله ملڪ - سياستدان
* تلوڪ چند محروم - اردو شاعر 
* جگن ناٿ آزاد - اردو ڳالهائيندڙ شاعر ۽ هندو تعليمي ماهر. 
* ميان سلطان ذڪريا - ميانوالي ضلعي جو مشهور صوفي بزرگ.
* حضرت پير سيد غلام رباني شاهه گيلاني. قمر آباد شريف، عيسيٰ خيل
* حضرت پير سيد محمد سليم شاهه گيلاني. قمر ​​آباد شريف، عيسيٰ خيل.
* امجد خان نيازي - پاڪستان نيوي جو رٽائرڊ چيف آف نيول اسٽاف. 
* شير افگن نيازي - اڳوڻو قانون وارو وزير ۽ پارليامينٽ جو ميمبر 
* سردار خان نيازي - روزاني پاڪستان، روزاني دي پيٽرياٽ، روزاني پاڪ وطن، روزاني ايڪشن، روزاني نواِ نوابشاهه ۽ ماهوار نيا رخ جا چيف ايڊيٽر ۽ پبلشر، ۽ پاڪستان گروپ آف پبليڪيشنز جا چيئرمين. 
* عقيله آصفي - افغان پناهگير ۽ استاد، جنهن ميانوالي ۾ هزارين افغان پناهگير ٻارن کي تعليم ڏني. 
* ليفٽيننٽ جنرل محمد اسلم شاهه - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ليفٽيننٽ جنرل ضرار عظيم - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ميجر جنرل ثناءُ الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ٻن ستارن وارو ميجر جنرل، جي او سي (GOC) مالاڪنڊ، جيڪو دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيو. 
* ميجر جنرل جاويد سلطان خان - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر ۽ جي او سي (GOC) ڪوهاٽ، جيڪي دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيا.
* ميجر جنرل هدايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل عنايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل رفيع الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ايئر وائيس مارشل عبدالرزاق انجم - پاڪستان ايئر فورس جو ايئر وائيس مارشل (ٽو اسٽار)
* شير شاهه اعواڻ (وي سي) - برما مهم دوران هڪ اهڙي پلاٽون جا ڪمانڊر جن تي دشمن اوچتو حملو ڪيو هو؛ ان وقت ٽنگ ٽٽل هجڻ باوجود، هو وڙهڻ جاري رکڻ لاءِ دشمن ڏانهن سرڪندا (گهُٻڙيندي) اڳتي وڌيا.

==دلچسپي جا ماڳ==
[[File:Nammal dam.jpg|thumb|&lt;small&gt;'''[[سالٽ رینج|سالٽ رينج]]، [[ميانوالي ڊويزن|ميانوالي]] ۾ [[نمل ڍنڍ]] جو هڪ منظر'''&lt;/small&gt;  ]]
[[File:Chashma Barrage pk.jpg|alt=Chashma Barrage|thumb|ڪنديان، ميانوالي جي ڀرسان چشما بئراج]]
*
*[[نمل ڍنڍ]] 
* [[ڪالاباغ ڊيم]] 
* [[جناح بئراج]]  
* [[چشما بئراج]]
* [[ڪنديان ريلوي اسٽيشن]] 
* [[دائود خيل ريلوي اسٽيشن]] 
* [[ماري انڊس ريلوي اسٽيشن]]

==وڌيڪ ڏسو==
* [[پاڪستان جون ڊويزنون]]
** [[ميانوالي ڊويزن]]
* [[پاڪستان جا تعلقا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[خيبرپختونخواه جي تعلقن جي فهرست|خيبر پختونخوا جا تعلقا]]
** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[سنڌ جا تعلقا]] 
** [[آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا تعلقا]]
** [[گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست|گلگت بلتستان جا تعلقا]]
* [[پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]]
** [[سنڌ جا ضلعا]]
** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]]

==ڪتابيات==
*&quot;Manaqib-E-Sultani&quot; By Mian Alamgir
*&quot;Wichara Watan&quot; By Harish Chander Nakra, New Delhi, India

==حوالا==
{{حوالا}} 
===نوٽس===
{{reflist|group=lower-alpha}}

==خارجي ڳنڍڻا==
{{Commons category|Mianwali District}}
* [https://pashtunhistory.com/history-of-the-niazi-tribe/ History of Niazi tribe]
* [https://www.pashtunhistory.com/2015/01/https://pashtunhistory.com/niazi-chiefs-in-the-service-of-mughals/ Niazi chiefs in the service of Mughals]
* [https://pashtunhistory.com/niazi-uprising-against-the-sikhs-1829-30/ Niazi uprising against the Sikhs (1829-30)]
* [https://pashtunhistory.com/history-of-kalabagh/ History of Kalabagh]
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060211024544/http://www.mianwalionline.com/ Mianwali Online]}}
*{{cite web |url=https://kundian.pk/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111152953/https://kundian.pk/ |title=Kundian – Welcome to Global Kundian |archive-date=2020-01-11 |access-date=2023-02-21 |language=en}}
{{Districts of Punjab (Pakistan)}}
{{Mianwali-Union-Councils}}
{{Authority control}}
{{Coord|32|00|N|71|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}}

[[زمرو:ميانوالي ضلعو]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]]</text>
      <sha1>8t7w15gjku5y3c3r0lj408yxu4nm107</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398577</id>
      <parentid>398575</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T15:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* Language */</comment>
      <origin>398577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38792" sha1="g4huxfkeasgvez5xs18v5aeetbzzp5e" xml:space="preserve">{{Short description|District in Punjab, Pakistan}}
{{Infobox settlement
| name               = ميانوالي ضلعو
| official_name      =ضلع مِيانوالى 
| native_name        = ضِلع مِيانوالى
| native_name_lang   = ur
| settlement_type    = [[ضلعو]]
| image_skyline      = {{Photomontage
|size = 250
|photo1a=Namal Lake.png
|photo2a=Salt Range.jpg
}}
| imagesize          = 
| image_alt          = 
| image_caption      = مٿيون: نمل ڍنڍ&lt;br /&gt;هيٺيون: سالٽ رينج (لوڻ واري جبلن جو سلسلو)
| image_map          = Pakistan - Punjab - Mianwali.svg
| mapsize            = 
| map_alt            = 
| map_caption        = پنجاب صوبي ۾ نمايان ڪيل ميانوالي ضلعو
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1  = [[صوبو]]
| subdivision_name1  = {{flag|Punjab, Pakistan}}
| subdivision_type2  = ڊويزن
| subdivision_name2  = [[سرگوڌا ڊويزن]]
| parts_type         = تعلقا
| parts_style        = coll,para
| parts              = 03
| p1                 = [[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل تعلقو]] &lt;br /&gt;[[ميانوالي تعلقو]]&lt;br /&gt;[[پپلان تعلقو]]
| seat_type          = هيڊ ڪوارٽر
| seat               = [[ميانوالي|ميانوالي شهر]]
| government_footnotes = 
| leader_party       = 
| unit_pref          = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 5900
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = [[2023 Census of Pakistan|2023]]
| population_total   = 1,795,897
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 363453 (20.21%)
| population_rural   = 1,434,815 (79.79%)
| established_title  = قيام
| established_date   = نومبر، 1901ع
| founder            = [[برطانوي راڄ]]
| government_type    = ضلعي انتظاميا
| leader_title       = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name        = اسد عباس&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://pakobserver.net/commissioner-reviews-revenue-officers-performance/|title=Commissioner reviews revenue officers' performance|date=December 2023|work=Pakistan Observer (newspaper)}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1      = ڊسٽرڪٽ پوليس آفيسر (DPO)
| leader_name1       = رائي محمد اجمل
| leader_title2      = حلقا
| leader_name2       = NA-89 ميانوالي-I&lt;br&gt; NA-90 ميانوالي-II
| leader_title3      = ميانوالي ضلعي جو CNIC ڪوڊ
| leader_name3       = 383XX-XXXXXXX-X
| image_flag         = Flag of Punjab.svg
| image_seal         = Coat of arms of Punjab.svg
&lt;!-- General information  ---------------&gt;| demographics_type1 = خواندگي
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, PUNJAB}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Literacy rate
| timezone           = [[Pakistan Standard Time|PKT]]
| utc_offset         = +05:00
| timezone_DST       = ڊي سيونگ ٽائيم لاڳو ناهي.
| utc_offset_DST     = 
| latd               = 
| latm               = 
| lats               = 
| latNS              = 
| longd              = 
| longm              = 
| longs              = 
| longEW             = &lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
| elevation_footnotes = 
| elevation_max_m    = 
| elevation_min_m    = 
| elevation_m        = 210
| elevation_ft       = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
| area_code_type     = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]]  (area) code
| area_code          = 0459
| footnotes          = 
| demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Total:'''&lt;br /&gt;(62.87%) |'''Male:'''&lt;br /&gt;(77.58%) |'''Female:'''&lt;br /&gt;(47.63%)}}
| extinct_title      = 
| extinct_date       = 
| postal_code_type   = [[List of postal codes in Pakistan|Postal Code]]
| postal_code        = 42200
| iso_code           = [[ISO 3166-2:PK|PK-PB]]
| website            = {{URL|mianwali.punjab.gov.pk}}
}}
[[File:Thal Canal.JPG|thumb|right|ٿل ڪئنال]]
'''ميانوالي ضلعو''' ([[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]: ضِلع مِيانوالى) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جي [[سرگوڌا ڊويزن]] ۾ واقع هڪ [[ضلعو]] آهي. ميانوالي ضلعو &lt;small&gt;1963&lt;/small&gt;ع تائين [[راولپنڊي ڊويزن]] جو حصو رهيو، جڏهن ميانوالي ضلعو سرگوڌا ڊويزن جو حصو بڻيو. پاڪستان جي سال &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري موجب ميانوالي ضلعي جي آبادي 17 لک 90 هزار (1.79 ملين) آهي. 
 
هن جون حدون تله گنگ، اٽڪ، ڪوهاٽ، ڪرڪ، لڪي مروت، ڊيرا اسماعيل خان، ڀکر ۽ خوشاب ضلعن سان ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mianwali|title =Mianwali &amp;#124; Pakistan on Encyclopedia Britannica website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bhakkar.dc.lhc.gov.pk/PublicPages/HistoryOfDistrict.aspx |title=District Website |publisher=District Courts Bhakkar, Punjab Government website |date= |access-date=2023-02-21}}&lt;/ref&gt; 

== تاريخ ==
ميانوالي شهر بنون ضلعي جو تعلقا هيڊ ڪوارٽر بنايو ويو پوءِ هندستان جي [[پنجاب]] صوبي جي ڊيره اسماعيل خان ڊويزن جو حصو هو. ميانوالي جي آبادي، هندستان جي 1901ع جي مردم شماري مطابق، 3,591 هئي.

نومبر 1901ع ۾ اتر-اولهه سرحدي صوبو پنجاب مان ڌار ڪيو ويو ۽ ميانوالي ۽ عيسيٰ خيل جون تحصيلون بنون ضلعي کان ڌار ڪيون ويون (بنون سرحد جو حصو بڻجي ويو). ميانوالي شهر کي هيڊ ڪوارٽر سان گڏ پنجاب ۾ نئون ضلعو بڻايو ويو. ضلعو راولپنڊي ڊويزن جو حصو بڻجي ويو. ان وقت چار تعلقا هئا: ميانوالي، عيسيٰ خيل، ڀکر ۽ ليه. ليه کي 1909ع ۾ مظفر ڳڙهه ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو .ضلعو 1963ع ۾ سرگوڌا ڊويزن جو حصو ٿيو .بکر تحصيل کي ميانوالي کان الڳ ڪري سرگوڌا ڊويزن ۾ الڳ ضلعو بڻايو ويو. 01-07-1982. ٽن تعلقن مان عيسٰي خيل تعلق ۾ پشتو ڳالهائي وڃي ٿي.

&lt;small&gt;14&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع تي وڏي وزير پرويز الهي اعلان ڪيو ته سرگوڌا ڊويزن مان ٺهيل ميانوالي ۽ ڀکر ضلعن کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو آهي. راولپنڊي ڊويزن مان نئون ٺھيل تله گنگ ضلعو به ان ڊويزن جو حصو هوندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reporter |first=((News)) |date=14 January 2023 |title=ECP bars Punjab gov from notifying Mianwali as division |pages=1 |work=Duniya News |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/690050-ECP-bars-Punjab-gov-to-notify-Mianwali-as-division- |access-date=14 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Malik |first=Mansoor |date=January 15, 2023 |title=Punjab cabinet approves upgrade of Mianwali as division |pages=1 |work=Dawn News |url=https://www.dawn.com/news/1731626/punjab-cabinet-approves-upgrade-of-mianwali-as-division |access-date=January 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي== 
ميانوالي ضلعي جو رقبو &lt;small&gt;5,840&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,250&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.maplandia.com/pakistan/punjab/mainwali/mianwali/|title = Mianwali Map &amp;#124; Pakistan Google Satellite Maps}}&lt;/ref&gt; ان جي اتر وارو علائقو [[پوٺوهار پليٽيو]] (پوٽوهار جي مٿانهينءَ زمين)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/A-map-of-Punjab-Province-Pakistan-showing-Potohar-Plateau-consisting-of-four-Districts_fig2_234140568|title=Fig. 1. A map of Punjab Province, Pakistan, showing Potohar Plateau...|website=ResearchGate}}&lt;/ref&gt; ۽ [[سالٽ رینج|ڪوهستانِ نمڪ]] (Salt Range) جو تسلسل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lukeduggleby.com/pakistans-salt-mines|title=PAKISTAN'S SALT MINES - Luke Duggleby Photography|website=Luke Duggleby website}}&lt;/ref&gt; ضلعي جو ڏکڻ وارو حصو ٿل ريگستان جو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Thal-Pakistan|title = Thal &amp;#124; region, Pakistan on Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءُ]] هن ضلعي مان گذري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Indus-River|title = Indus River &amp;#124; Irrigation System and Barrages in Mianwali District included|website=Encyclopedia Britannica| date=8 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

===آبهوا===
ميانوالي ضلعي جي آبهوا انتهائي نوعيت جي آهي، جتي اونهارو ڊگهو ۽ گرم هوندو آهي، جڏهن ته سيارو خشڪ ۽ ٿڌو هوندو آهي. اونهاري جو موسم مئي کان سيپٽمبر تائين ۽ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رهندو آهي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Mianwali/climate-profile.aspx|title=December Climate History for Mianwali District area &amp;#124; Local &amp;#124; Pakistan}}&lt;/ref&gt; جون مهينو سڀ کان وڌيڪ گرم هوندو آهي، جنهن ۾ سراسري گرمي پد 42 ڊگري سينٽي گريڊ رهندو آهي (هتي رڪارڊ ڪيل وڌ ۾ وڌ گرمي پد 52 ڊگري سينٽي گريڊ رهيو آهي)؛ سياري ۾، خاص طور تي ڊسمبر ۽ جنوري دوران، سراسري گرمي پد گهٽجي 3 کان 4 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ضلعي ۾ سراسري برسات تقريباً 385 ملي ميٽر ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/weather/pakistan/mianwali/climate|title=Climate &amp; Weather Averages in Mianwali, Pakistan|website=timeanddate.com website|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.climate-data.org/एश-य/प-क-सत-न/पज-ब/mianwali-28948/ |website=en.climate-data.org website |title=Mianwali Climate|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto;&quot;
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:17px;&quot;| Month
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jan
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Feb
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Mar
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Apr
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| May
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jun
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jul
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Aug
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Sep
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Oct
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Nov
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Dec
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Year
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Average High Temperatures °C (°F)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 19° (66.2 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26° (78.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.4 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 38° (100.4 °)
| style=&quot;background: #FF8000; color:black;&quot; | 42° (107.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 39° (102.2 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.6 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 28° (82.4 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 31° (87.8 °)
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:16px;&quot;| Average Low Temperatures °C
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 3
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 6
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 12
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 17
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 22
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 23
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 9
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 4
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Rainfall in. (cm)
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.6
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.1
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.4
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.9
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.8
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 7.6
| style=&quot;background: #00994D;&quot; | 11
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.5
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.7
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.9
| style=&quot;background:#fff;&quot;| 38.5
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|Source: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=415920&amp;refer=&amp;units=metric Weatherbase]
|}

==انتظاميه==
ميونسپل ڪميٽي جو قيام ڊسمبر 1993ع ۾ عمل ۾ آيو ۽ اها ان وقت کان وٺي فعال رهي آهي. انتظامي طور تي ضلعي کي ٽن تحصيلن ۾ ورهايو ويو آهي. ان ۾ 7 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 51 يونين ڪائونسلون شامل آهن:&lt;ref name=&quot;nrb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Mianwali|website= Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611223556/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |archive-date=2008-06-11 |access-date=1 December 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dpomwi.punjabpolice.gov.pk/district_overview |title=District Overview - History of Mianwali District |website=District Police Office Mianwali website |access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt; 

{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!تعلقو&lt;ref name=&quot;nrb&quot; /&gt;
!علائقو
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}&lt;/ref&gt;
!آبادي
(2023)
!آبادي جي گھاٽائي
!خواندگي جي شرح
(2023)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!يونين ڪائونسلون
!ميونسپل ڪميٽيون
|-
|عيسيٰ خيل تعلقو
|1,863
|414,100
|222.28
|55.02%
|13
|3
|-
|ميانوالي تعلقو
|2,689
|908,405
|337.82
|66.09%
|26
|2
|-
|پپلان تعلقو
|1,288
|475,763
|369.38
|63.46%
|12
|2
|-
|'''Total'''
|
|
|
|
|'''51'''
|'''7'''
|}

==شهري علائقا{{static row numbers}}==
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!Name&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 2 : URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!Area
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Pop.
(2023)
!Density
(ppl/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)

(2023)
!Literacy rate
(2023)
!Tehsil
|-
|[[Mianwali]]
|
|129,500
|
|
|[[Mianwali Tehsil|Mianwali]]
|-
|[[Kundian]]
|
|48,658 
|
|
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|-
|[[Kamar Mushani|Kamar Mashani]]
|
|39,013
|
|
|[[Isakhel Tehsil|Isa Khel]]
|-
|[[Liaqatabad, Mianwali|Liaqatabad]]
|
|35,297
|
|
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|-
|[[Daud Khel]]
|
|33,141
|
|
|[[Mianwali Tehsil|Mianwali]]
|-
|[[Isakhel|Isa Khel]]
|
|27,612 
|
|
|[[Isakhel Tehsil|Isa Khel]]
|-
|[[Kalabagh]]
|
|27,916
|
|
|[[Isakhel Tehsil|Isa Khel]]
|-
|[[Harnoli, Mianwali|Harnoli]]
|
|22,316
|
|
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|}

==آبادي بابت ڄاڻ==

=== ٻوليون ===
{{Pie chart
|thumb = left
|caption = ميانوالي ضلعي ۾ ڳالهائجندڙ ٻوليون (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|label1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value1 = 76 |color1 = firebrick
|label2 = [[پشتو]] |value2 = 11.35 |color2 = lightgreen
|label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 7.79 |color3 = red
|label4 = [[Hindko dialect]] |value4 = 0.5 |color4 = coral
|label5 = [[اردو]] |value5 = 3.15 |color5 = green
|value6=0.52|color6=grey|label6=ٻيون ٻوليون}}

At the time of the 2023 census, 76.67% of the population spoke [[Saraiki language]], 11.35% [[Pashto]], 7.79% [[Punjabi language|Punjabi]], 0.5% [[Hindko]] and 3.15% [[Urdu]] as their first language.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf}}&lt;/ref&gt;

===آبادي===
{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |315816
|1961 |413851
|1972 |595134
|1981 |711529
|1998 |1056620
|2017 |1542601
|2023 |1798268
|footnote= Sources:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;}}

As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Mianwali district has 296,339 households and a population of 1,798,268. The district has a sex ratio of 104.32 males to 100 females and a literacy rate of 62.87%: 77.58% for males and 47.63% for females.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt; 454,517 (25.31% of the surveyed population) are under 10 years of age.&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}&lt;/ref&gt; 363,453 (20.21%) live in urban areas.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot; /&gt;

=== Religion ===

{{bar box
|title=Religion in Mianwali district (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|titlebar=#Fcd116
|left1=Religion
|right1=Percent
|float = right
|bars=
{{bar percent|[[Punjabi Muslims|Islam]]|green|99.32}}
{{bar percent|[[Christianity in Punjab, Pakistan|Christianity]]|dodgerblue|0.67}}
{{bar percent|Other|grey|0.01}}
}}

As per the 2023 census, [[Punjabi Muslims|Muslims]] made up almost the entire population with 99.32%, although there is a small mainly urban minority of Christians numbering 11,951.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in contemporary Mianwali District
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=Census of India, 1941 Volume VI Punjab Province|access-date=21 July 2022}}&lt;/ref&gt;{{rp|42–43}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017 |title=District census: Mianwali |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/046 |website=pbs.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2023
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
| [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] 
|266,984
|{{Percentage|266984|300286|2}}
|1,535,345
|{{Percentage|1535345|1542601|2}}
|1,783,687
|99.32%
|-
| [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
|30,084
|{{Percentage|30084|300286|2}}
|21
|{{Percentage|21|1542601|2}}
|63
|0%
|-
| [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
|2,869
|{{Percentage|2869|300286|2}}
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|41
|0%
|-
| [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
|302
|{{Percentage|302|300286|2}}
|7,044
|{{Percentage|7044|1542601|2}}
|11,951
|0.67%
|-
|[[Ahmadiyya in Pakistan|Ahmadi]]
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|101
|{{Percentage|101|1542601|2}}
|45
|0%
|-
| Others
|47
|{{Percentage|47|300286|2}}
|90
|{{Percentage|90|1542601|2}}
|110
|0.01%
|-
!Total Population
!300,286
!{{Percentage|300286|300286|2}}
!1,542,601
!{{Percentage|1542601|1542601|2}}
!1,795,897
!100%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;7&quot; | {{small|Note: 1941 census data is for Mianwali and Isakhel tehsils of erstwhile Mianwali district, which roughly corresponds to contemporary Mianwali district. District and tehsil borders have changed since 1941.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religious groups in Mianwali District ([[British Punjab province]] era)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1901&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1911&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1921&lt;ref name=&quot;Census1921&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1931&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42 |author1=India Census Commissioner |volume=6 }}&lt;/ref&gt;
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 371,674
| {{Percentage | 371674 | 424588 | 2 }}
| 299,971
| {{Percentage | 299971 | 341377 | 2 }}
| 308,876
| {{Percentage | 308876 | 358205 | 2 }}
| 357,109
| {{Percentage | 357109 | 411539 | 2 }}
| 436,260
| {{Percentage | 436260 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi|1931-1941: Including [[Ad-Dharmi]]s}}
| 50,202
| {{Percentage | 50202 | 424588 | 2 }}
| 36,326
| {{Percentage | 36326 | 341377 | 2 }}
| 45,974
| {{Percentage | 45974 | 358205 | 2 }}
| 49,794
| {{Percentage | 49794 | 411539 | 2 }}
| 62,814
| {{Percentage | 62814 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 2,633
| {{Percentage | 2633 | 424588 | 2 }}
| 4,881
| {{Percentage | 4881 | 341377 | 2 }}
| 2,986
| {{Percentage | 2986 | 358205 | 2 }}
| 4,231
| {{Percentage | 4231 | 411539 | 2 }}
| 6,865
| {{Percentage | 6865 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 44
| {{Percentage | 44 | 424588 | 2 }}
| 168
| {{Percentage | 168 | 341377 | 2 }}
| 369
| {{Percentage | 369 | 358205 | 2 }}
| 380
| {{Percentage | 380 | 411539 | 2 }}
| 358
| {{Percentage | 358 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
| 35
| {{Percentage | 35 | 424588 | 2 }}
| 31
| {{Percentage | 31 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 20
| {{Percentage | 20 | 411539 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 5
| {{Percentage | 5 | 411539 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Others
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Total population
! 424,588
! {{Percentage | 424588 | 424588 | 2 }}
! 341,377
! {{Percentage | 341377 | 341377 | 2 }}
! 358,205
! {{Percentage | 358205 | 358205 | 2 }}
! 411,539
! {{Percentage | 411539 | 411539 | 2 }}
! 506,321
! {{Percentage | 506321 | 506321 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;11&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1921)&lt;ref name=&quot;Census1921&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 129,004
| {{Percentage | 129004 | 147553 | 2 }}
| 17,177
| {{Percentage | 17177 | 147553 | 2 }}
| 1,189
| {{Percentage | 1189 | 147553 | 2 }}
| 183
| {{Percentage | 183 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
! 147,553
! {{Percentage | 147553 | 147553 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 122,437
| {{Percentage | 122437 | 147121 | 2 }}
| 23,262
| {{Percentage | 23262 | 147121 | 2 }}
| 1,335
| {{Percentage | 1335 | 147121 | 2 }}
| 87
| {{Percentage | 87 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
! 147,121
! {{Percentage | 147121 | 147121 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 57,435
| {{Percentage | 57435 | 63531 | 2 }}
| 5,535
| {{Percentage | 5535 | 63531 | 2 }}
| 462
| {{Percentage | 462 | 63531 | 2 }}
| 99
| {{Percentage | 99 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
! 63,531
! {{Percentage | 63531 | 63531 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1941)&lt;ref name=&quot;Census1941&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 194,442
| {{Percentage | 194442 | 222416 | 2 }}
| 25,488
| {{Percentage | 25488 | 222416 | 2 }}
| 2,202
| {{Percentage | 2202 | 222416 | 2 }}
| 251
| {{Percentage | 251 | 222416 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 222416 | 2 }}
| 33
| {{Percentage | 33 | 222416 | 2 }}
! 222,416
! {{Percentage | 222416 | 222416 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 169,276
| {{Percentage | 169276 | 206035 | 2 }}
| 32,730
| {{Percentage | 32730 | 206035 | 2 }}
| 3,996
| {{Percentage | 3996 | 206035 | 2 }}
| 22
| {{Percentage | 22 | 206035 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 206035 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 206035 | 2 }}
! 206,035
! {{Percentage | 206035 | 206035 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 72,542
| {{Percentage | 72542 | 77870 | 2 }}
| 4,596
| {{Percentage | 4596 | 77870 | 2 }}
| 667
| {{Percentage | 667 | 77870 | 2 }}
| 51
| {{Percentage | 51 | 77870 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 77870 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 77870 | 2 }}
! 77,870
! {{Percentage | 77870 | 77870 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as &quot;Indian Christians&quot; on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under &quot;Other&quot; category.}}
|}

==ناميارا ماڻهو== 
* [[عمران خان|عمران خان نيازي]] - پاڪستان ڪرڪيٽ ٽيم جو اڳوڻو ڪپتان، ميانوالي مان ٻه ڀيرا پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ لاءِ چونڊيو ويو ۽ پاڪستان جي 22هين وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون.  
* نواب ملڪ امير محمد خان - اعوان قبيلي جو سردار، ڪالاباغ جو نواب، اولهه پاڪستان جو اڳوڻو گورنر. 
* ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله نيازي - اڀرندي پاڪستان ۾ آرمي ايسٽرن ڪمانڊ III ڪور جو ڪمانڊنٽ. 
* عطاءُ الله خان عيسيٰ خيلوي - لوڪ ڳائڻو. 
* عبدالستار خان نيازي - پاڪستان جو مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ. 
* مصباح الحق - پاڪستاني ڪرڪيٽر.  
* [[شاداب خان]] - پاڪستاني ڪرڪيٽر. 
* عائله ملڪ - سياستدان
* تلوڪ چند محروم - اردو شاعر 
* جگن ناٿ آزاد - اردو ڳالهائيندڙ شاعر ۽ هندو تعليمي ماهر. 
* ميان سلطان ذڪريا - ميانوالي ضلعي جو مشهور صوفي بزرگ.
* حضرت پير سيد غلام رباني شاهه گيلاني. قمر آباد شريف، عيسيٰ خيل
* حضرت پير سيد محمد سليم شاهه گيلاني. قمر ​​آباد شريف، عيسيٰ خيل.
* امجد خان نيازي - پاڪستان نيوي جو رٽائرڊ چيف آف نيول اسٽاف. 
* شير افگن نيازي - اڳوڻو قانون وارو وزير ۽ پارليامينٽ جو ميمبر 
* سردار خان نيازي - روزاني پاڪستان، روزاني دي پيٽرياٽ، روزاني پاڪ وطن، روزاني ايڪشن، روزاني نواِ نوابشاهه ۽ ماهوار نيا رخ جا چيف ايڊيٽر ۽ پبلشر، ۽ پاڪستان گروپ آف پبليڪيشنز جا چيئرمين. 
* عقيله آصفي - افغان پناهگير ۽ استاد، جنهن ميانوالي ۾ هزارين افغان پناهگير ٻارن کي تعليم ڏني. 
* ليفٽيننٽ جنرل محمد اسلم شاهه - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ليفٽيننٽ جنرل ضرار عظيم - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ميجر جنرل ثناءُ الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ٻن ستارن وارو ميجر جنرل، جي او سي (GOC) مالاڪنڊ، جيڪو دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيو. 
* ميجر جنرل جاويد سلطان خان - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر ۽ جي او سي (GOC) ڪوهاٽ، جيڪي دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيا.
* ميجر جنرل هدايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل عنايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل رفيع الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ايئر وائيس مارشل عبدالرزاق انجم - پاڪستان ايئر فورس جو ايئر وائيس مارشل (ٽو اسٽار)
* شير شاهه اعواڻ (وي سي) - برما مهم دوران هڪ اهڙي پلاٽون جا ڪمانڊر جن تي دشمن اوچتو حملو ڪيو هو؛ ان وقت ٽنگ ٽٽل هجڻ باوجود، هو وڙهڻ جاري رکڻ لاءِ دشمن ڏانهن سرڪندا (گهُٻڙيندي) اڳتي وڌيا.

==دلچسپي جا ماڳ==
[[File:Nammal dam.jpg|thumb|&lt;small&gt;'''[[سالٽ رینج|سالٽ رينج]]، [[ميانوالي ڊويزن|ميانوالي]] ۾ [[نمل ڍنڍ]] جو هڪ منظر'''&lt;/small&gt;  ]]
[[File:Chashma Barrage pk.jpg|alt=Chashma Barrage|thumb|ڪنديان، ميانوالي جي ڀرسان چشما بئراج]]
*
*[[نمل ڍنڍ]] 
* [[ڪالاباغ ڊيم]] 
* [[جناح بئراج]]  
* [[چشما بئراج]]
* [[ڪنديان ريلوي اسٽيشن]] 
* [[دائود خيل ريلوي اسٽيشن]] 
* [[ماري انڊس ريلوي اسٽيشن]]

==وڌيڪ ڏسو==
* [[پاڪستان جون ڊويزنون]]
** [[ميانوالي ڊويزن]]
* [[پاڪستان جا تعلقا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[خيبرپختونخواه جي تعلقن جي فهرست|خيبر پختونخوا جا تعلقا]]
** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[سنڌ جا تعلقا]] 
** [[آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا تعلقا]]
** [[گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست|گلگت بلتستان جا تعلقا]]
* [[پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]]
** [[سنڌ جا ضلعا]]
** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]]

==ڪتابيات==
*&quot;Manaqib-E-Sultani&quot; By Mian Alamgir
*&quot;Wichara Watan&quot; By Harish Chander Nakra, New Delhi, India

==حوالا==
{{حوالا}} 
===نوٽس===
{{reflist|group=lower-alpha}}

==خارجي ڳنڍڻا==
{{Commons category|Mianwali District}}
* [https://pashtunhistory.com/history-of-the-niazi-tribe/ History of Niazi tribe]
* [https://www.pashtunhistory.com/2015/01/https://pashtunhistory.com/niazi-chiefs-in-the-service-of-mughals/ Niazi chiefs in the service of Mughals]
* [https://pashtunhistory.com/niazi-uprising-against-the-sikhs-1829-30/ Niazi uprising against the Sikhs (1829-30)]
* [https://pashtunhistory.com/history-of-kalabagh/ History of Kalabagh]
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060211024544/http://www.mianwalionline.com/ Mianwali Online]}}
*{{cite web |url=https://kundian.pk/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111152953/https://kundian.pk/ |title=Kundian – Welcome to Global Kundian |archive-date=2020-01-11 |access-date=2023-02-21 |language=en}}
{{Districts of Punjab (Pakistan)}}
{{Mianwali-Union-Councils}}
{{Authority control}}
{{Coord|32|00|N|71|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}}

[[زمرو:ميانوالي ضلعو]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]]</text>
      <sha1>g4huxfkeasgvez5xs18v5aeetbzzp5e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398579</id>
      <parentid>398577</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T15:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* شهري علائقاStatic row numbers */</comment>
      <origin>398579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39186" sha1="dzfah5nk890iw0h45lrd1iw96b1dbee" xml:space="preserve">{{Short description|District in Punjab, Pakistan}}
{{Infobox settlement
| name               = ميانوالي ضلعو
| official_name      =ضلع مِيانوالى 
| native_name        = ضِلع مِيانوالى
| native_name_lang   = ur
| settlement_type    = [[ضلعو]]
| image_skyline      = {{Photomontage
|size = 250
|photo1a=Namal Lake.png
|photo2a=Salt Range.jpg
}}
| imagesize          = 
| image_alt          = 
| image_caption      = مٿيون: نمل ڍنڍ&lt;br /&gt;هيٺيون: سالٽ رينج (لوڻ واري جبلن جو سلسلو)
| image_map          = Pakistan - Punjab - Mianwali.svg
| mapsize            = 
| map_alt            = 
| map_caption        = پنجاب صوبي ۾ نمايان ڪيل ميانوالي ضلعو
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1  = [[صوبو]]
| subdivision_name1  = {{flag|Punjab, Pakistan}}
| subdivision_type2  = ڊويزن
| subdivision_name2  = [[سرگوڌا ڊويزن]]
| parts_type         = تعلقا
| parts_style        = coll,para
| parts              = 03
| p1                 = [[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل تعلقو]] &lt;br /&gt;[[ميانوالي تعلقو]]&lt;br /&gt;[[پپلان تعلقو]]
| seat_type          = هيڊ ڪوارٽر
| seat               = [[ميانوالي|ميانوالي شهر]]
| government_footnotes = 
| leader_party       = 
| unit_pref          = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 5900
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = [[2023 Census of Pakistan|2023]]
| population_total   = 1,795,897
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 363453 (20.21%)
| population_rural   = 1,434,815 (79.79%)
| established_title  = قيام
| established_date   = نومبر، 1901ع
| founder            = [[برطانوي راڄ]]
| government_type    = ضلعي انتظاميا
| leader_title       = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name        = اسد عباس&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://pakobserver.net/commissioner-reviews-revenue-officers-performance/|title=Commissioner reviews revenue officers' performance|date=December 2023|work=Pakistan Observer (newspaper)}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1      = ڊسٽرڪٽ پوليس آفيسر (DPO)
| leader_name1       = رائي محمد اجمل
| leader_title2      = حلقا
| leader_name2       = NA-89 ميانوالي-I&lt;br&gt; NA-90 ميانوالي-II
| leader_title3      = ميانوالي ضلعي جو CNIC ڪوڊ
| leader_name3       = 383XX-XXXXXXX-X
| image_flag         = Flag of Punjab.svg
| image_seal         = Coat of arms of Punjab.svg
&lt;!-- General information  ---------------&gt;| demographics_type1 = خواندگي
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, PUNJAB}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Literacy rate
| timezone           = [[Pakistan Standard Time|PKT]]
| utc_offset         = +05:00
| timezone_DST       = ڊي سيونگ ٽائيم لاڳو ناهي.
| utc_offset_DST     = 
| latd               = 
| latm               = 
| lats               = 
| latNS              = 
| longd              = 
| longm              = 
| longs              = 
| longEW             = &lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
| elevation_footnotes = 
| elevation_max_m    = 
| elevation_min_m    = 
| elevation_m        = 210
| elevation_ft       = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
| area_code_type     = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]]  (area) code
| area_code          = 0459
| footnotes          = 
| demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Total:'''&lt;br /&gt;(62.87%) |'''Male:'''&lt;br /&gt;(77.58%) |'''Female:'''&lt;br /&gt;(47.63%)}}
| extinct_title      = 
| extinct_date       = 
| postal_code_type   = [[List of postal codes in Pakistan|Postal Code]]
| postal_code        = 42200
| iso_code           = [[ISO 3166-2:PK|PK-PB]]
| website            = {{URL|mianwali.punjab.gov.pk}}
}}
[[File:Thal Canal.JPG|thumb|right|ٿل ڪئنال]]
'''ميانوالي ضلعو''' ([[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]: ضِلع مِيانوالى) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جي [[سرگوڌا ڊويزن]] ۾ واقع هڪ [[ضلعو]] آهي. ميانوالي ضلعو &lt;small&gt;1963&lt;/small&gt;ع تائين [[راولپنڊي ڊويزن]] جو حصو رهيو، جڏهن ميانوالي ضلعو سرگوڌا ڊويزن جو حصو بڻيو. پاڪستان جي سال &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري موجب ميانوالي ضلعي جي آبادي 17 لک 90 هزار (1.79 ملين) آهي. 
 
هن جون حدون تله گنگ، اٽڪ، ڪوهاٽ، ڪرڪ، لڪي مروت، ڊيرا اسماعيل خان، ڀکر ۽ خوشاب ضلعن سان ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mianwali|title =Mianwali &amp;#124; Pakistan on Encyclopedia Britannica website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bhakkar.dc.lhc.gov.pk/PublicPages/HistoryOfDistrict.aspx |title=District Website |publisher=District Courts Bhakkar, Punjab Government website |date= |access-date=2023-02-21}}&lt;/ref&gt; 

== تاريخ ==
ميانوالي شهر بنون ضلعي جو تعلقا هيڊ ڪوارٽر بنايو ويو پوءِ هندستان جي [[پنجاب]] صوبي جي ڊيره اسماعيل خان ڊويزن جو حصو هو. ميانوالي جي آبادي، هندستان جي 1901ع جي مردم شماري مطابق، 3,591 هئي.

نومبر 1901ع ۾ اتر-اولهه سرحدي صوبو پنجاب مان ڌار ڪيو ويو ۽ ميانوالي ۽ عيسيٰ خيل جون تحصيلون بنون ضلعي کان ڌار ڪيون ويون (بنون سرحد جو حصو بڻجي ويو). ميانوالي شهر کي هيڊ ڪوارٽر سان گڏ پنجاب ۾ نئون ضلعو بڻايو ويو. ضلعو راولپنڊي ڊويزن جو حصو بڻجي ويو. ان وقت چار تعلقا هئا: ميانوالي، عيسيٰ خيل، ڀکر ۽ ليه. ليه کي 1909ع ۾ مظفر ڳڙهه ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو .ضلعو 1963ع ۾ سرگوڌا ڊويزن جو حصو ٿيو .بکر تحصيل کي ميانوالي کان الڳ ڪري سرگوڌا ڊويزن ۾ الڳ ضلعو بڻايو ويو. 01-07-1982. ٽن تعلقن مان عيسٰي خيل تعلق ۾ پشتو ڳالهائي وڃي ٿي.

&lt;small&gt;14&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع تي وڏي وزير پرويز الهي اعلان ڪيو ته سرگوڌا ڊويزن مان ٺهيل ميانوالي ۽ ڀکر ضلعن کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو آهي. راولپنڊي ڊويزن مان نئون ٺھيل تله گنگ ضلعو به ان ڊويزن جو حصو هوندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reporter |first=((News)) |date=14 January 2023 |title=ECP bars Punjab gov from notifying Mianwali as division |pages=1 |work=Duniya News |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/690050-ECP-bars-Punjab-gov-to-notify-Mianwali-as-division- |access-date=14 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Malik |first=Mansoor |date=January 15, 2023 |title=Punjab cabinet approves upgrade of Mianwali as division |pages=1 |work=Dawn News |url=https://www.dawn.com/news/1731626/punjab-cabinet-approves-upgrade-of-mianwali-as-division |access-date=January 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي== 
ميانوالي ضلعي جو رقبو &lt;small&gt;5,840&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,250&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.maplandia.com/pakistan/punjab/mainwali/mianwali/|title = Mianwali Map &amp;#124; Pakistan Google Satellite Maps}}&lt;/ref&gt; ان جي اتر وارو علائقو [[پوٺوهار پليٽيو]] (پوٽوهار جي مٿانهينءَ زمين)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/A-map-of-Punjab-Province-Pakistan-showing-Potohar-Plateau-consisting-of-four-Districts_fig2_234140568|title=Fig. 1. A map of Punjab Province, Pakistan, showing Potohar Plateau...|website=ResearchGate}}&lt;/ref&gt; ۽ [[سالٽ رینج|ڪوهستانِ نمڪ]] (Salt Range) جو تسلسل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lukeduggleby.com/pakistans-salt-mines|title=PAKISTAN'S SALT MINES - Luke Duggleby Photography|website=Luke Duggleby website}}&lt;/ref&gt; ضلعي جو ڏکڻ وارو حصو ٿل ريگستان جو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Thal-Pakistan|title = Thal &amp;#124; region, Pakistan on Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءُ]] هن ضلعي مان گذري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Indus-River|title = Indus River &amp;#124; Irrigation System and Barrages in Mianwali District included|website=Encyclopedia Britannica| date=8 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

===آبهوا===
ميانوالي ضلعي جي آبهوا انتهائي نوعيت جي آهي، جتي اونهارو ڊگهو ۽ گرم هوندو آهي، جڏهن ته سيارو خشڪ ۽ ٿڌو هوندو آهي. اونهاري جو موسم مئي کان سيپٽمبر تائين ۽ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رهندو آهي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Mianwali/climate-profile.aspx|title=December Climate History for Mianwali District area &amp;#124; Local &amp;#124; Pakistan}}&lt;/ref&gt; جون مهينو سڀ کان وڌيڪ گرم هوندو آهي، جنهن ۾ سراسري گرمي پد 42 ڊگري سينٽي گريڊ رهندو آهي (هتي رڪارڊ ڪيل وڌ ۾ وڌ گرمي پد 52 ڊگري سينٽي گريڊ رهيو آهي)؛ سياري ۾، خاص طور تي ڊسمبر ۽ جنوري دوران، سراسري گرمي پد گهٽجي 3 کان 4 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ضلعي ۾ سراسري برسات تقريباً 385 ملي ميٽر ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/weather/pakistan/mianwali/climate|title=Climate &amp; Weather Averages in Mianwali, Pakistan|website=timeanddate.com website|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.climate-data.org/एश-य/प-क-सत-न/पज-ब/mianwali-28948/ |website=en.climate-data.org website |title=Mianwali Climate|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto;&quot;
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:17px;&quot;| Month
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jan
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Feb
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Mar
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Apr
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| May
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jun
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jul
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Aug
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Sep
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Oct
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Nov
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Dec
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Year
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Average High Temperatures °C (°F)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 19° (66.2 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26° (78.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.4 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 38° (100.4 °)
| style=&quot;background: #FF8000; color:black;&quot; | 42° (107.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 39° (102.2 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.6 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 28° (82.4 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 31° (87.8 °)
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:16px;&quot;| Average Low Temperatures °C
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 3
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 6
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 12
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 17
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 22
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 23
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 9
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 4
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Rainfall in. (cm)
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.6
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.1
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.4
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.9
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.8
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 7.6
| style=&quot;background: #00994D;&quot; | 11
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.5
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.7
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.9
| style=&quot;background:#fff;&quot;| 38.5
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|Source: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=415920&amp;refer=&amp;units=metric Weatherbase]
|}

==انتظاميه==
ميونسپل ڪميٽي جو قيام ڊسمبر 1993ع ۾ عمل ۾ آيو ۽ اها ان وقت کان وٺي فعال رهي آهي. انتظامي طور تي ضلعي کي ٽن تحصيلن ۾ ورهايو ويو آهي. ان ۾ 7 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 51 يونين ڪائونسلون شامل آهن:&lt;ref name=&quot;nrb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Mianwali|website= Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611223556/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |archive-date=2008-06-11 |access-date=1 December 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dpomwi.punjabpolice.gov.pk/district_overview |title=District Overview - History of Mianwali District |website=District Police Office Mianwali website |access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt; 

{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!تعلقو&lt;ref name=&quot;nrb&quot; /&gt;
!علائقو
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}&lt;/ref&gt;
!آبادي
(2023)
!آبادي جي گھاٽائي
!خواندگي جي شرح
(2023)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!يونين ڪائونسلون
!ميونسپل ڪميٽيون
|-
|عيسيٰ خيل تعلقو
|1,863
|414,100
|222.28
|55.02%
|13
|3
|-
|ميانوالي تعلقو
|2,689
|908,405
|337.82
|66.09%
|26
|2
|-
|پپلان تعلقو
|1,288
|475,763
|369.38
|63.46%
|12
|2
|-
|'''Total'''
|
|
|
|
|'''51'''
|'''7'''
|}

==شهري علائقا{{static row numbers}}==
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!نالو&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 2 : URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!علائقو
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Pop.
(2023)
!Density
(ppl/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)

(2023)
!Literacy rate
(2023)
!Tehsil
|-
|[[Mianwali]]
|
|129,500
|. . آبادي جي گھاٽائي. خواندگي جي شرح. * تحصيل. تعلقو. ميانوالي. ڪنڊيان. پپلن. ڪمر مشاڻي. عيسيٰ خيل. لياقت آباد. پپلن. داؤد خيل. ميانوالي. عيسيٰ خيل. عيسيٰ خيل. ڪالاباغ. عيسيٰ خيل. هرنولي. پپلن. آبادي بابت معلومات. ٻوليون.
|
|[[Mianwali Tehsil|Mianwali]]
|-
|[[Kundian]]
|
|48,658 
|
|
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|-
|[[Kamar Mushani|Kamar Mashani]]
|
|39,013
|
|
|[[Isakhel Tehsil|Isa Khel]]
|-
|[[Liaqatabad, Mianwali|Liaqatabad]]
|
|35,297
|
|
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|-
|[[Daud Khel]]
|
|33,141
|
|
|[[Mianwali Tehsil|Mianwali]]
|-
|[[Isakhel|Isa Khel]]
|
|27,612 
|
|
|[[Isakhel Tehsil|Isa Khel]]
|-
|[[Kalabagh]]
|
|27,916
|
|
|[[Isakhel Tehsil|Isa Khel]]
|-
|[[Harnoli, Mianwali|Harnoli]]
|
|22,316
|
|
|[[Piplan Tehsil|Piplan]]
|}

==آبادي بابت ڄاڻ==

=== ٻوليون ===
{{Pie chart
|thumb = left
|caption = ميانوالي ضلعي ۾ ڳالهائجندڙ ٻوليون (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|label1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value1 = 76 |color1 = firebrick
|label2 = [[پشتو]] |value2 = 11.35 |color2 = lightgreen
|label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 7.79 |color3 = red
|label4 = [[Hindko dialect]] |value4 = 0.5 |color4 = coral
|label5 = [[اردو]] |value5 = 3.15 |color5 = green
|value6=0.52|color6=grey|label6=ٻيون ٻوليون}}

At the time of the 2023 census, 76.67% of the population spoke [[Saraiki language]], 11.35% [[Pashto]], 7.79% [[Punjabi language|Punjabi]], 0.5% [[Hindko]] and 3.15% [[Urdu]] as their first language.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf}}&lt;/ref&gt;

===آبادي===
{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |315816
|1961 |413851
|1972 |595134
|1981 |711529
|1998 |1056620
|2017 |1542601
|2023 |1798268
|footnote= Sources:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;}}

As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Mianwali district has 296,339 households and a population of 1,798,268. The district has a sex ratio of 104.32 males to 100 females and a literacy rate of 62.87%: 77.58% for males and 47.63% for females.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt; 454,517 (25.31% of the surveyed population) are under 10 years of age.&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}&lt;/ref&gt; 363,453 (20.21%) live in urban areas.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot; /&gt;

=== Religion ===

{{bar box
|title=Religion in Mianwali district (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|titlebar=#Fcd116
|left1=Religion
|right1=Percent
|float = right
|bars=
{{bar percent|[[Punjabi Muslims|Islam]]|green|99.32}}
{{bar percent|[[Christianity in Punjab, Pakistan|Christianity]]|dodgerblue|0.67}}
{{bar percent|Other|grey|0.01}}
}}

As per the 2023 census, [[Punjabi Muslims|Muslims]] made up almost the entire population with 99.32%, although there is a small mainly urban minority of Christians numbering 11,951.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in contemporary Mianwali District
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=Census of India, 1941 Volume VI Punjab Province|access-date=21 July 2022}}&lt;/ref&gt;{{rp|42–43}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017 |title=District census: Mianwali |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/046 |website=pbs.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2023
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
| [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] 
|266,984
|{{Percentage|266984|300286|2}}
|1,535,345
|{{Percentage|1535345|1542601|2}}
|1,783,687
|99.32%
|-
| [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
|30,084
|{{Percentage|30084|300286|2}}
|21
|{{Percentage|21|1542601|2}}
|63
|0%
|-
| [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
|2,869
|{{Percentage|2869|300286|2}}
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|41
|0%
|-
| [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
|302
|{{Percentage|302|300286|2}}
|7,044
|{{Percentage|7044|1542601|2}}
|11,951
|0.67%
|-
|[[Ahmadiyya in Pakistan|Ahmadi]]
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|101
|{{Percentage|101|1542601|2}}
|45
|0%
|-
| Others
|47
|{{Percentage|47|300286|2}}
|90
|{{Percentage|90|1542601|2}}
|110
|0.01%
|-
!Total Population
!300,286
!{{Percentage|300286|300286|2}}
!1,542,601
!{{Percentage|1542601|1542601|2}}
!1,795,897
!100%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;7&quot; | {{small|Note: 1941 census data is for Mianwali and Isakhel tehsils of erstwhile Mianwali district, which roughly corresponds to contemporary Mianwali district. District and tehsil borders have changed since 1941.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religious groups in Mianwali District ([[British Punjab province]] era)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1901&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1911&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1921&lt;ref name=&quot;Census1921&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1931&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42 |author1=India Census Commissioner |volume=6 }}&lt;/ref&gt;
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 371,674
| {{Percentage | 371674 | 424588 | 2 }}
| 299,971
| {{Percentage | 299971 | 341377 | 2 }}
| 308,876
| {{Percentage | 308876 | 358205 | 2 }}
| 357,109
| {{Percentage | 357109 | 411539 | 2 }}
| 436,260
| {{Percentage | 436260 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi|1931-1941: Including [[Ad-Dharmi]]s}}
| 50,202
| {{Percentage | 50202 | 424588 | 2 }}
| 36,326
| {{Percentage | 36326 | 341377 | 2 }}
| 45,974
| {{Percentage | 45974 | 358205 | 2 }}
| 49,794
| {{Percentage | 49794 | 411539 | 2 }}
| 62,814
| {{Percentage | 62814 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 2,633
| {{Percentage | 2633 | 424588 | 2 }}
| 4,881
| {{Percentage | 4881 | 341377 | 2 }}
| 2,986
| {{Percentage | 2986 | 358205 | 2 }}
| 4,231
| {{Percentage | 4231 | 411539 | 2 }}
| 6,865
| {{Percentage | 6865 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 44
| {{Percentage | 44 | 424588 | 2 }}
| 168
| {{Percentage | 168 | 341377 | 2 }}
| 369
| {{Percentage | 369 | 358205 | 2 }}
| 380
| {{Percentage | 380 | 411539 | 2 }}
| 358
| {{Percentage | 358 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
| 35
| {{Percentage | 35 | 424588 | 2 }}
| 31
| {{Percentage | 31 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 20
| {{Percentage | 20 | 411539 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 5
| {{Percentage | 5 | 411539 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Others
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Total population
! 424,588
! {{Percentage | 424588 | 424588 | 2 }}
! 341,377
! {{Percentage | 341377 | 341377 | 2 }}
! 358,205
! {{Percentage | 358205 | 358205 | 2 }}
! 411,539
! {{Percentage | 411539 | 411539 | 2 }}
! 506,321
! {{Percentage | 506321 | 506321 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;11&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1921)&lt;ref name=&quot;Census1921&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 129,004
| {{Percentage | 129004 | 147553 | 2 }}
| 17,177
| {{Percentage | 17177 | 147553 | 2 }}
| 1,189
| {{Percentage | 1189 | 147553 | 2 }}
| 183
| {{Percentage | 183 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
! 147,553
! {{Percentage | 147553 | 147553 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 122,437
| {{Percentage | 122437 | 147121 | 2 }}
| 23,262
| {{Percentage | 23262 | 147121 | 2 }}
| 1,335
| {{Percentage | 1335 | 147121 | 2 }}
| 87
| {{Percentage | 87 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
! 147,121
! {{Percentage | 147121 | 147121 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 57,435
| {{Percentage | 57435 | 63531 | 2 }}
| 5,535
| {{Percentage | 5535 | 63531 | 2 }}
| 462
| {{Percentage | 462 | 63531 | 2 }}
| 99
| {{Percentage | 99 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
! 63,531
! {{Percentage | 63531 | 63531 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1941)&lt;ref name=&quot;Census1941&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 194,442
| {{Percentage | 194442 | 222416 | 2 }}
| 25,488
| {{Percentage | 25488 | 222416 | 2 }}
| 2,202
| {{Percentage | 2202 | 222416 | 2 }}
| 251
| {{Percentage | 251 | 222416 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 222416 | 2 }}
| 33
| {{Percentage | 33 | 222416 | 2 }}
! 222,416
! {{Percentage | 222416 | 222416 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 169,276
| {{Percentage | 169276 | 206035 | 2 }}
| 32,730
| {{Percentage | 32730 | 206035 | 2 }}
| 3,996
| {{Percentage | 3996 | 206035 | 2 }}
| 22
| {{Percentage | 22 | 206035 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 206035 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 206035 | 2 }}
! 206,035
! {{Percentage | 206035 | 206035 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 72,542
| {{Percentage | 72542 | 77870 | 2 }}
| 4,596
| {{Percentage | 4596 | 77870 | 2 }}
| 667
| {{Percentage | 667 | 77870 | 2 }}
| 51
| {{Percentage | 51 | 77870 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 77870 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 77870 | 2 }}
! 77,870
! {{Percentage | 77870 | 77870 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as &quot;Indian Christians&quot; on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under &quot;Other&quot; category.}}
|}

==ناميارا ماڻهو== 
* [[عمران خان|عمران خان نيازي]] - پاڪستان ڪرڪيٽ ٽيم جو اڳوڻو ڪپتان، ميانوالي مان ٻه ڀيرا پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ لاءِ چونڊيو ويو ۽ پاڪستان جي 22هين وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون.  
* نواب ملڪ امير محمد خان - اعوان قبيلي جو سردار، ڪالاباغ جو نواب، اولهه پاڪستان جو اڳوڻو گورنر. 
* ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله نيازي - اڀرندي پاڪستان ۾ آرمي ايسٽرن ڪمانڊ III ڪور جو ڪمانڊنٽ. 
* عطاءُ الله خان عيسيٰ خيلوي - لوڪ ڳائڻو. 
* عبدالستار خان نيازي - پاڪستان جو مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ. 
* مصباح الحق - پاڪستاني ڪرڪيٽر.  
* [[شاداب خان]] - پاڪستاني ڪرڪيٽر. 
* عائله ملڪ - سياستدان
* تلوڪ چند محروم - اردو شاعر 
* جگن ناٿ آزاد - اردو ڳالهائيندڙ شاعر ۽ هندو تعليمي ماهر. 
* ميان سلطان ذڪريا - ميانوالي ضلعي جو مشهور صوفي بزرگ.
* حضرت پير سيد غلام رباني شاهه گيلاني. قمر آباد شريف، عيسيٰ خيل
* حضرت پير سيد محمد سليم شاهه گيلاني. قمر ​​آباد شريف، عيسيٰ خيل.
* امجد خان نيازي - پاڪستان نيوي جو رٽائرڊ چيف آف نيول اسٽاف. 
* شير افگن نيازي - اڳوڻو قانون وارو وزير ۽ پارليامينٽ جو ميمبر 
* سردار خان نيازي - روزاني پاڪستان، روزاني دي پيٽرياٽ، روزاني پاڪ وطن، روزاني ايڪشن، روزاني نواِ نوابشاهه ۽ ماهوار نيا رخ جا چيف ايڊيٽر ۽ پبلشر، ۽ پاڪستان گروپ آف پبليڪيشنز جا چيئرمين. 
* عقيله آصفي - افغان پناهگير ۽ استاد، جنهن ميانوالي ۾ هزارين افغان پناهگير ٻارن کي تعليم ڏني. 
* ليفٽيننٽ جنرل محمد اسلم شاهه - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ليفٽيننٽ جنرل ضرار عظيم - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ميجر جنرل ثناءُ الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ٻن ستارن وارو ميجر جنرل، جي او سي (GOC) مالاڪنڊ، جيڪو دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيو. 
* ميجر جنرل جاويد سلطان خان - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر ۽ جي او سي (GOC) ڪوهاٽ، جيڪي دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيا.
* ميجر جنرل هدايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل عنايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل رفيع الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ايئر وائيس مارشل عبدالرزاق انجم - پاڪستان ايئر فورس جو ايئر وائيس مارشل (ٽو اسٽار)
* شير شاهه اعواڻ (وي سي) - برما مهم دوران هڪ اهڙي پلاٽون جا ڪمانڊر جن تي دشمن اوچتو حملو ڪيو هو؛ ان وقت ٽنگ ٽٽل هجڻ باوجود، هو وڙهڻ جاري رکڻ لاءِ دشمن ڏانهن سرڪندا (گهُٻڙيندي) اڳتي وڌيا.

==دلچسپي جا ماڳ==
[[File:Nammal dam.jpg|thumb|&lt;small&gt;'''[[سالٽ رینج|سالٽ رينج]]، [[ميانوالي ڊويزن|ميانوالي]] ۾ [[نمل ڍنڍ]] جو هڪ منظر'''&lt;/small&gt;  ]]
[[File:Chashma Barrage pk.jpg|alt=Chashma Barrage|thumb|ڪنديان، ميانوالي جي ڀرسان چشما بئراج]]
*
*[[نمل ڍنڍ]] 
* [[ڪالاباغ ڊيم]] 
* [[جناح بئراج]]  
* [[چشما بئراج]]
* [[ڪنديان ريلوي اسٽيشن]] 
* [[دائود خيل ريلوي اسٽيشن]] 
* [[ماري انڊس ريلوي اسٽيشن]]

==وڌيڪ ڏسو==
* [[پاڪستان جون ڊويزنون]]
** [[ميانوالي ڊويزن]]
* [[پاڪستان جا تعلقا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[خيبرپختونخواه جي تعلقن جي فهرست|خيبر پختونخوا جا تعلقا]]
** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[سنڌ جا تعلقا]] 
** [[آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا تعلقا]]
** [[گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست|گلگت بلتستان جا تعلقا]]
* [[پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]]
** [[سنڌ جا ضلعا]]
** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]]

==ڪتابيات==
*&quot;Manaqib-E-Sultani&quot; By Mian Alamgir
*&quot;Wichara Watan&quot; By Harish Chander Nakra, New Delhi, India

==حوالا==
{{حوالا}} 
===نوٽس===
{{reflist|group=lower-alpha}}

==خارجي ڳنڍڻا==
{{Commons category|Mianwali District}}
* [https://pashtunhistory.com/history-of-the-niazi-tribe/ History of Niazi tribe]
* [https://www.pashtunhistory.com/2015/01/https://pashtunhistory.com/niazi-chiefs-in-the-service-of-mughals/ Niazi chiefs in the service of Mughals]
* [https://pashtunhistory.com/niazi-uprising-against-the-sikhs-1829-30/ Niazi uprising against the Sikhs (1829-30)]
* [https://pashtunhistory.com/history-of-kalabagh/ History of Kalabagh]
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060211024544/http://www.mianwalionline.com/ Mianwali Online]}}
*{{cite web |url=https://kundian.pk/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111152953/https://kundian.pk/ |title=Kundian – Welcome to Global Kundian |archive-date=2020-01-11 |access-date=2023-02-21 |language=en}}
{{Districts of Punjab (Pakistan)}}
{{Mianwali-Union-Councils}}
{{Authority control}}
{{Coord|32|00|N|71|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}}

[[زمرو:ميانوالي ضلعو]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]]</text>
      <sha1>dzfah5nk890iw0h45lrd1iw96b1dbee</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398591</id>
      <parentid>398579</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T15:50:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* شهري علائقاStatic row numbers */</comment>
      <origin>398591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38919" sha1="nj77ccnuauauqcnd8n7t2c2qbqhijgx" xml:space="preserve">{{Short description|District in Punjab, Pakistan}}
{{Infobox settlement
| name               = ميانوالي ضلعو
| official_name      =ضلع مِيانوالى 
| native_name        = ضِلع مِيانوالى
| native_name_lang   = ur
| settlement_type    = [[ضلعو]]
| image_skyline      = {{Photomontage
|size = 250
|photo1a=Namal Lake.png
|photo2a=Salt Range.jpg
}}
| imagesize          = 
| image_alt          = 
| image_caption      = مٿيون: نمل ڍنڍ&lt;br /&gt;هيٺيون: سالٽ رينج (لوڻ واري جبلن جو سلسلو)
| image_map          = Pakistan - Punjab - Mianwali.svg
| mapsize            = 
| map_alt            = 
| map_caption        = پنجاب صوبي ۾ نمايان ڪيل ميانوالي ضلعو
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1  = [[صوبو]]
| subdivision_name1  = {{flag|Punjab, Pakistan}}
| subdivision_type2  = ڊويزن
| subdivision_name2  = [[سرگوڌا ڊويزن]]
| parts_type         = تعلقا
| parts_style        = coll,para
| parts              = 03
| p1                 = [[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل تعلقو]] &lt;br /&gt;[[ميانوالي تعلقو]]&lt;br /&gt;[[پپلان تعلقو]]
| seat_type          = هيڊ ڪوارٽر
| seat               = [[ميانوالي|ميانوالي شهر]]
| government_footnotes = 
| leader_party       = 
| unit_pref          = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 5900
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = [[2023 Census of Pakistan|2023]]
| population_total   = 1,795,897
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 363453 (20.21%)
| population_rural   = 1,434,815 (79.79%)
| established_title  = قيام
| established_date   = نومبر، 1901ع
| founder            = [[برطانوي راڄ]]
| government_type    = ضلعي انتظاميا
| leader_title       = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name        = اسد عباس&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://pakobserver.net/commissioner-reviews-revenue-officers-performance/|title=Commissioner reviews revenue officers' performance|date=December 2023|work=Pakistan Observer (newspaper)}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1      = ڊسٽرڪٽ پوليس آفيسر (DPO)
| leader_name1       = رائي محمد اجمل
| leader_title2      = حلقا
| leader_name2       = NA-89 ميانوالي-I&lt;br&gt; NA-90 ميانوالي-II
| leader_title3      = ميانوالي ضلعي جو CNIC ڪوڊ
| leader_name3       = 383XX-XXXXXXX-X
| image_flag         = Flag of Punjab.svg
| image_seal         = Coat of arms of Punjab.svg
&lt;!-- General information  ---------------&gt;| demographics_type1 = خواندگي
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, PUNJAB}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Literacy rate
| timezone           = [[Pakistan Standard Time|PKT]]
| utc_offset         = +05:00
| timezone_DST       = ڊي سيونگ ٽائيم لاڳو ناهي.
| utc_offset_DST     = 
| latd               = 
| latm               = 
| lats               = 
| latNS              = 
| longd              = 
| longm              = 
| longs              = 
| longEW             = &lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
| elevation_footnotes = 
| elevation_max_m    = 
| elevation_min_m    = 
| elevation_m        = 210
| elevation_ft       = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
| area_code_type     = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]]  (area) code
| area_code          = 0459
| footnotes          = 
| demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Total:'''&lt;br /&gt;(62.87%) |'''Male:'''&lt;br /&gt;(77.58%) |'''Female:'''&lt;br /&gt;(47.63%)}}
| extinct_title      = 
| extinct_date       = 
| postal_code_type   = [[List of postal codes in Pakistan|Postal Code]]
| postal_code        = 42200
| iso_code           = [[ISO 3166-2:PK|PK-PB]]
| website            = {{URL|mianwali.punjab.gov.pk}}
}}
[[File:Thal Canal.JPG|thumb|right|ٿل ڪئنال]]
'''ميانوالي ضلعو''' ([[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]: ضِلع مِيانوالى) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جي [[سرگوڌا ڊويزن]] ۾ واقع هڪ [[ضلعو]] آهي. ميانوالي ضلعو &lt;small&gt;1963&lt;/small&gt;ع تائين [[راولپنڊي ڊويزن]] جو حصو رهيو، جڏهن ميانوالي ضلعو سرگوڌا ڊويزن جو حصو بڻيو. پاڪستان جي سال &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري موجب ميانوالي ضلعي جي آبادي 17 لک 90 هزار (1.79 ملين) آهي. 
 
هن جون حدون تله گنگ، اٽڪ، ڪوهاٽ، ڪرڪ، لڪي مروت، ڊيرا اسماعيل خان، ڀکر ۽ خوشاب ضلعن سان ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mianwali|title =Mianwali &amp;#124; Pakistan on Encyclopedia Britannica website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bhakkar.dc.lhc.gov.pk/PublicPages/HistoryOfDistrict.aspx |title=District Website |publisher=District Courts Bhakkar, Punjab Government website |date= |access-date=2023-02-21}}&lt;/ref&gt; 

== تاريخ ==
ميانوالي شهر بنون ضلعي جو تعلقا هيڊ ڪوارٽر بنايو ويو پوءِ هندستان جي [[پنجاب]] صوبي جي ڊيره اسماعيل خان ڊويزن جو حصو هو. ميانوالي جي آبادي، هندستان جي 1901ع جي مردم شماري مطابق، 3,591 هئي.

نومبر 1901ع ۾ اتر-اولهه سرحدي صوبو پنجاب مان ڌار ڪيو ويو ۽ ميانوالي ۽ عيسيٰ خيل جون تحصيلون بنون ضلعي کان ڌار ڪيون ويون (بنون سرحد جو حصو بڻجي ويو). ميانوالي شهر کي هيڊ ڪوارٽر سان گڏ پنجاب ۾ نئون ضلعو بڻايو ويو. ضلعو راولپنڊي ڊويزن جو حصو بڻجي ويو. ان وقت چار تعلقا هئا: ميانوالي، عيسيٰ خيل، ڀکر ۽ ليه. ليه کي 1909ع ۾ مظفر ڳڙهه ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو .ضلعو 1963ع ۾ سرگوڌا ڊويزن جو حصو ٿيو .بکر تحصيل کي ميانوالي کان الڳ ڪري سرگوڌا ڊويزن ۾ الڳ ضلعو بڻايو ويو. 01-07-1982. ٽن تعلقن مان عيسٰي خيل تعلق ۾ پشتو ڳالهائي وڃي ٿي.

&lt;small&gt;14&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع تي وڏي وزير پرويز الهي اعلان ڪيو ته سرگوڌا ڊويزن مان ٺهيل ميانوالي ۽ ڀکر ضلعن کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو آهي. راولپنڊي ڊويزن مان نئون ٺھيل تله گنگ ضلعو به ان ڊويزن جو حصو هوندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reporter |first=((News)) |date=14 January 2023 |title=ECP bars Punjab gov from notifying Mianwali as division |pages=1 |work=Duniya News |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/690050-ECP-bars-Punjab-gov-to-notify-Mianwali-as-division- |access-date=14 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Malik |first=Mansoor |date=January 15, 2023 |title=Punjab cabinet approves upgrade of Mianwali as division |pages=1 |work=Dawn News |url=https://www.dawn.com/news/1731626/punjab-cabinet-approves-upgrade-of-mianwali-as-division |access-date=January 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي== 
ميانوالي ضلعي جو رقبو &lt;small&gt;5,840&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,250&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.maplandia.com/pakistan/punjab/mainwali/mianwali/|title = Mianwali Map &amp;#124; Pakistan Google Satellite Maps}}&lt;/ref&gt; ان جي اتر وارو علائقو [[پوٺوهار پليٽيو]] (پوٽوهار جي مٿانهينءَ زمين)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/A-map-of-Punjab-Province-Pakistan-showing-Potohar-Plateau-consisting-of-four-Districts_fig2_234140568|title=Fig. 1. A map of Punjab Province, Pakistan, showing Potohar Plateau...|website=ResearchGate}}&lt;/ref&gt; ۽ [[سالٽ رینج|ڪوهستانِ نمڪ]] (Salt Range) جو تسلسل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lukeduggleby.com/pakistans-salt-mines|title=PAKISTAN'S SALT MINES - Luke Duggleby Photography|website=Luke Duggleby website}}&lt;/ref&gt; ضلعي جو ڏکڻ وارو حصو ٿل ريگستان جو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Thal-Pakistan|title = Thal &amp;#124; region, Pakistan on Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءُ]] هن ضلعي مان گذري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Indus-River|title = Indus River &amp;#124; Irrigation System and Barrages in Mianwali District included|website=Encyclopedia Britannica| date=8 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

===آبهوا===
ميانوالي ضلعي جي آبهوا انتهائي نوعيت جي آهي، جتي اونهارو ڊگهو ۽ گرم هوندو آهي، جڏهن ته سيارو خشڪ ۽ ٿڌو هوندو آهي. اونهاري جو موسم مئي کان سيپٽمبر تائين ۽ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رهندو آهي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Mianwali/climate-profile.aspx|title=December Climate History for Mianwali District area &amp;#124; Local &amp;#124; Pakistan}}&lt;/ref&gt; جون مهينو سڀ کان وڌيڪ گرم هوندو آهي، جنهن ۾ سراسري گرمي پد 42 ڊگري سينٽي گريڊ رهندو آهي (هتي رڪارڊ ڪيل وڌ ۾ وڌ گرمي پد 52 ڊگري سينٽي گريڊ رهيو آهي)؛ سياري ۾، خاص طور تي ڊسمبر ۽ جنوري دوران، سراسري گرمي پد گهٽجي 3 کان 4 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ضلعي ۾ سراسري برسات تقريباً 385 ملي ميٽر ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/weather/pakistan/mianwali/climate|title=Climate &amp; Weather Averages in Mianwali, Pakistan|website=timeanddate.com website|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.climate-data.org/एश-य/प-क-सत-न/पज-ब/mianwali-28948/ |website=en.climate-data.org website |title=Mianwali Climate|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto;&quot;
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:17px;&quot;| Month
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jan
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Feb
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Mar
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Apr
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| May
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jun
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jul
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Aug
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Sep
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Oct
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Nov
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Dec
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Year
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Average High Temperatures °C (°F)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 19° (66.2 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26° (78.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.4 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 38° (100.4 °)
| style=&quot;background: #FF8000; color:black;&quot; | 42° (107.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 39° (102.2 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.6 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 28° (82.4 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 31° (87.8 °)
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:16px;&quot;| Average Low Temperatures °C
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 3
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 6
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 12
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 17
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 22
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 23
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 9
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 4
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Rainfall in. (cm)
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.6
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.1
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.4
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.9
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.8
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 7.6
| style=&quot;background: #00994D;&quot; | 11
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.5
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.7
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.9
| style=&quot;background:#fff;&quot;| 38.5
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|Source: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=415920&amp;refer=&amp;units=metric Weatherbase]
|}

==انتظاميه==
ميونسپل ڪميٽي جو قيام ڊسمبر 1993ع ۾ عمل ۾ آيو ۽ اها ان وقت کان وٺي فعال رهي آهي. انتظامي طور تي ضلعي کي ٽن تحصيلن ۾ ورهايو ويو آهي. ان ۾ 7 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 51 يونين ڪائونسلون شامل آهن:&lt;ref name=&quot;nrb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Mianwali|website= Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611223556/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |archive-date=2008-06-11 |access-date=1 December 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dpomwi.punjabpolice.gov.pk/district_overview |title=District Overview - History of Mianwali District |website=District Police Office Mianwali website |access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt; 

{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!تعلقو&lt;ref name=&quot;nrb&quot; /&gt;
!علائقو
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}&lt;/ref&gt;
!آبادي
(2023)
!آبادي جي گھاٽائي
!خواندگي جي شرح
(2023)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!يونين ڪائونسلون
!ميونسپل ڪميٽيون
|-
|عيسيٰ خيل تعلقو
|1,863
|414,100
|222.28
|55.02%
|13
|3
|-
|ميانوالي تعلقو
|2,689
|908,405
|337.82
|66.09%
|26
|2
|-
|پپلان تعلقو
|1,288
|475,763
|369.38
|63.46%
|12
|2
|-
|'''Total'''
|
|
|
|
|'''51'''
|'''7'''
|}

==شهري علائقا{{static row numbers}}==
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!نالو&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 2 : URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!علائقو
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!آبادي
(2023)
!آبادي جي گھاٽائي.
(2023)
!خواندگي جي شرح
!تعلقو
|-
|[[ميانوالي]]
|
|129,500
|
|
|[[ميانوالي تعلقو]]
|-
|[[ڪنديان جنڪشن ريلوي اسٽيشن|ڪنديان]]
|
|48,658 
|
|
|[[پپلان تعلقو]]
|-
|ڪمر مشاني
|
|39,013
|
|
|[[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل]]
[[عيسي خيل تعلقو|تعلقو]]    
|-
|لياقت آباد
|
|35,297
|
|
|پپلان تعلقو
|-
|داؤد خيل
|
|33,141
|
|
|[[ميانوالي تعلقو]]
|-
|عيسيٰ خيل
|
|27,612 
|
|
|عيسيٰ خيل
تعلقو    
|-
|[[ڪالاباغ]]
|
|27,916
|
|
|عيسيٰ خيل
تعلقو    
|-
|هرنولي
|
|22,316
|
|
|پپلان تعلقو
|}

==آبادي بابت ڄاڻ==

=== ٻوليون ===
{{Pie chart
|thumb = left
|caption = ميانوالي ضلعي ۾ ڳالهائجندڙ ٻوليون (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|label1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value1 = 76 |color1 = firebrick
|label2 = [[پشتو]] |value2 = 11.35 |color2 = lightgreen
|label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 7.79 |color3 = red
|label4 = [[Hindko dialect]] |value4 = 0.5 |color4 = coral
|label5 = [[اردو]] |value5 = 3.15 |color5 = green
|value6=0.52|color6=grey|label6=ٻيون ٻوليون}}

At the time of the 2023 census, 76.67% of the population spoke [[Saraiki language]], 11.35% [[Pashto]], 7.79% [[Punjabi language|Punjabi]], 0.5% [[Hindko]] and 3.15% [[Urdu]] as their first language.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf}}&lt;/ref&gt;

===آبادي===
{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |315816
|1961 |413851
|1972 |595134
|1981 |711529
|1998 |1056620
|2017 |1542601
|2023 |1798268
|footnote= Sources:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;}}

As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Mianwali district has 296,339 households and a population of 1,798,268. The district has a sex ratio of 104.32 males to 100 females and a literacy rate of 62.87%: 77.58% for males and 47.63% for females.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt; 454,517 (25.31% of the surveyed population) are under 10 years of age.&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}&lt;/ref&gt; 363,453 (20.21%) live in urban areas.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot; /&gt;

=== Religion ===

{{bar box
|title=Religion in Mianwali district (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|titlebar=#Fcd116
|left1=Religion
|right1=Percent
|float = right
|bars=
{{bar percent|[[Punjabi Muslims|Islam]]|green|99.32}}
{{bar percent|[[Christianity in Punjab, Pakistan|Christianity]]|dodgerblue|0.67}}
{{bar percent|Other|grey|0.01}}
}}

As per the 2023 census, [[Punjabi Muslims|Muslims]] made up almost the entire population with 99.32%, although there is a small mainly urban minority of Christians numbering 11,951.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in contemporary Mianwali District
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=Census of India, 1941 Volume VI Punjab Province|access-date=21 July 2022}}&lt;/ref&gt;{{rp|42–43}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017 |title=District census: Mianwali |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/046 |website=pbs.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2023
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
| [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] 
|266,984
|{{Percentage|266984|300286|2}}
|1,535,345
|{{Percentage|1535345|1542601|2}}
|1,783,687
|99.32%
|-
| [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
|30,084
|{{Percentage|30084|300286|2}}
|21
|{{Percentage|21|1542601|2}}
|63
|0%
|-
| [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
|2,869
|{{Percentage|2869|300286|2}}
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|41
|0%
|-
| [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
|302
|{{Percentage|302|300286|2}}
|7,044
|{{Percentage|7044|1542601|2}}
|11,951
|0.67%
|-
|[[Ahmadiyya in Pakistan|Ahmadi]]
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|101
|{{Percentage|101|1542601|2}}
|45
|0%
|-
| Others
|47
|{{Percentage|47|300286|2}}
|90
|{{Percentage|90|1542601|2}}
|110
|0.01%
|-
!Total Population
!300,286
!{{Percentage|300286|300286|2}}
!1,542,601
!{{Percentage|1542601|1542601|2}}
!1,795,897
!100%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;7&quot; | {{small|Note: 1941 census data is for Mianwali and Isakhel tehsils of erstwhile Mianwali district, which roughly corresponds to contemporary Mianwali district. District and tehsil borders have changed since 1941.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religious groups in Mianwali District ([[British Punjab province]] era)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1901&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1911&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1921&lt;ref name=&quot;Census1921&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1931&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42 |author1=India Census Commissioner |volume=6 }}&lt;/ref&gt;
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 371,674
| {{Percentage | 371674 | 424588 | 2 }}
| 299,971
| {{Percentage | 299971 | 341377 | 2 }}
| 308,876
| {{Percentage | 308876 | 358205 | 2 }}
| 357,109
| {{Percentage | 357109 | 411539 | 2 }}
| 436,260
| {{Percentage | 436260 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi|1931-1941: Including [[Ad-Dharmi]]s}}
| 50,202
| {{Percentage | 50202 | 424588 | 2 }}
| 36,326
| {{Percentage | 36326 | 341377 | 2 }}
| 45,974
| {{Percentage | 45974 | 358205 | 2 }}
| 49,794
| {{Percentage | 49794 | 411539 | 2 }}
| 62,814
| {{Percentage | 62814 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 2,633
| {{Percentage | 2633 | 424588 | 2 }}
| 4,881
| {{Percentage | 4881 | 341377 | 2 }}
| 2,986
| {{Percentage | 2986 | 358205 | 2 }}
| 4,231
| {{Percentage | 4231 | 411539 | 2 }}
| 6,865
| {{Percentage | 6865 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 44
| {{Percentage | 44 | 424588 | 2 }}
| 168
| {{Percentage | 168 | 341377 | 2 }}
| 369
| {{Percentage | 369 | 358205 | 2 }}
| 380
| {{Percentage | 380 | 411539 | 2 }}
| 358
| {{Percentage | 358 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
| 35
| {{Percentage | 35 | 424588 | 2 }}
| 31
| {{Percentage | 31 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 20
| {{Percentage | 20 | 411539 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 5
| {{Percentage | 5 | 411539 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Others
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Total population
! 424,588
! {{Percentage | 424588 | 424588 | 2 }}
! 341,377
! {{Percentage | 341377 | 341377 | 2 }}
! 358,205
! {{Percentage | 358205 | 358205 | 2 }}
! 411,539
! {{Percentage | 411539 | 411539 | 2 }}
! 506,321
! {{Percentage | 506321 | 506321 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;11&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1921)&lt;ref name=&quot;Census1921&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 129,004
| {{Percentage | 129004 | 147553 | 2 }}
| 17,177
| {{Percentage | 17177 | 147553 | 2 }}
| 1,189
| {{Percentage | 1189 | 147553 | 2 }}
| 183
| {{Percentage | 183 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
! 147,553
! {{Percentage | 147553 | 147553 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 122,437
| {{Percentage | 122437 | 147121 | 2 }}
| 23,262
| {{Percentage | 23262 | 147121 | 2 }}
| 1,335
| {{Percentage | 1335 | 147121 | 2 }}
| 87
| {{Percentage | 87 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
! 147,121
! {{Percentage | 147121 | 147121 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 57,435
| {{Percentage | 57435 | 63531 | 2 }}
| 5,535
| {{Percentage | 5535 | 63531 | 2 }}
| 462
| {{Percentage | 462 | 63531 | 2 }}
| 99
| {{Percentage | 99 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
! 63,531
! {{Percentage | 63531 | 63531 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1941)&lt;ref name=&quot;Census1941&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 194,442
| {{Percentage | 194442 | 222416 | 2 }}
| 25,488
| {{Percentage | 25488 | 222416 | 2 }}
| 2,202
| {{Percentage | 2202 | 222416 | 2 }}
| 251
| {{Percentage | 251 | 222416 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 222416 | 2 }}
| 33
| {{Percentage | 33 | 222416 | 2 }}
! 222,416
! {{Percentage | 222416 | 222416 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 169,276
| {{Percentage | 169276 | 206035 | 2 }}
| 32,730
| {{Percentage | 32730 | 206035 | 2 }}
| 3,996
| {{Percentage | 3996 | 206035 | 2 }}
| 22
| {{Percentage | 22 | 206035 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 206035 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 206035 | 2 }}
! 206,035
! {{Percentage | 206035 | 206035 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 72,542
| {{Percentage | 72542 | 77870 | 2 }}
| 4,596
| {{Percentage | 4596 | 77870 | 2 }}
| 667
| {{Percentage | 667 | 77870 | 2 }}
| 51
| {{Percentage | 51 | 77870 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 77870 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 77870 | 2 }}
! 77,870
! {{Percentage | 77870 | 77870 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as &quot;Indian Christians&quot; on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under &quot;Other&quot; category.}}
|}

==ناميارا ماڻهو== 
* [[عمران خان|عمران خان نيازي]] - پاڪستان ڪرڪيٽ ٽيم جو اڳوڻو ڪپتان، ميانوالي مان ٻه ڀيرا پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ لاءِ چونڊيو ويو ۽ پاڪستان جي 22هين وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون.  
* نواب ملڪ امير محمد خان - اعوان قبيلي جو سردار، ڪالاباغ جو نواب، اولهه پاڪستان جو اڳوڻو گورنر. 
* ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله نيازي - اڀرندي پاڪستان ۾ آرمي ايسٽرن ڪمانڊ III ڪور جو ڪمانڊنٽ. 
* عطاءُ الله خان عيسيٰ خيلوي - لوڪ ڳائڻو. 
* عبدالستار خان نيازي - پاڪستان جو مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ. 
* مصباح الحق - پاڪستاني ڪرڪيٽر.  
* [[شاداب خان]] - پاڪستاني ڪرڪيٽر. 
* عائله ملڪ - سياستدان
* تلوڪ چند محروم - اردو شاعر 
* جگن ناٿ آزاد - اردو ڳالهائيندڙ شاعر ۽ هندو تعليمي ماهر. 
* ميان سلطان ذڪريا - ميانوالي ضلعي جو مشهور صوفي بزرگ.
* حضرت پير سيد غلام رباني شاهه گيلاني. قمر آباد شريف، عيسيٰ خيل
* حضرت پير سيد محمد سليم شاهه گيلاني. قمر ​​آباد شريف، عيسيٰ خيل.
* امجد خان نيازي - پاڪستان نيوي جو رٽائرڊ چيف آف نيول اسٽاف. 
* شير افگن نيازي - اڳوڻو قانون وارو وزير ۽ پارليامينٽ جو ميمبر 
* سردار خان نيازي - روزاني پاڪستان، روزاني دي پيٽرياٽ، روزاني پاڪ وطن، روزاني ايڪشن، روزاني نواِ نوابشاهه ۽ ماهوار نيا رخ جا چيف ايڊيٽر ۽ پبلشر، ۽ پاڪستان گروپ آف پبليڪيشنز جا چيئرمين. 
* عقيله آصفي - افغان پناهگير ۽ استاد، جنهن ميانوالي ۾ هزارين افغان پناهگير ٻارن کي تعليم ڏني. 
* ليفٽيننٽ جنرل محمد اسلم شاهه - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ليفٽيننٽ جنرل ضرار عظيم - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ميجر جنرل ثناءُ الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ٻن ستارن وارو ميجر جنرل، جي او سي (GOC) مالاڪنڊ، جيڪو دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيو. 
* ميجر جنرل جاويد سلطان خان - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر ۽ جي او سي (GOC) ڪوهاٽ، جيڪي دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيا.
* ميجر جنرل هدايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل عنايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل رفيع الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ايئر وائيس مارشل عبدالرزاق انجم - پاڪستان ايئر فورس جو ايئر وائيس مارشل (ٽو اسٽار)
* شير شاهه اعواڻ (وي سي) - برما مهم دوران هڪ اهڙي پلاٽون جا ڪمانڊر جن تي دشمن اوچتو حملو ڪيو هو؛ ان وقت ٽنگ ٽٽل هجڻ باوجود، هو وڙهڻ جاري رکڻ لاءِ دشمن ڏانهن سرڪندا (گهُٻڙيندي) اڳتي وڌيا.

==دلچسپي جا ماڳ==
[[File:Nammal dam.jpg|thumb|&lt;small&gt;'''[[سالٽ رینج|سالٽ رينج]]، [[ميانوالي ڊويزن|ميانوالي]] ۾ [[نمل ڍنڍ]] جو هڪ منظر'''&lt;/small&gt;  ]]
[[File:Chashma Barrage pk.jpg|alt=Chashma Barrage|thumb|ڪنديان، ميانوالي جي ڀرسان چشما بئراج]]
*
*[[نمل ڍنڍ]] 
* [[ڪالاباغ ڊيم]] 
* [[جناح بئراج]]  
* [[چشما بئراج]]
* [[ڪنديان ريلوي اسٽيشن]] 
* [[دائود خيل ريلوي اسٽيشن]] 
* [[ماري انڊس ريلوي اسٽيشن]]

==وڌيڪ ڏسو==
* [[پاڪستان جون ڊويزنون]]
** [[ميانوالي ڊويزن]]
* [[پاڪستان جا تعلقا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[خيبرپختونخواه جي تعلقن جي فهرست|خيبر پختونخوا جا تعلقا]]
** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[سنڌ جا تعلقا]] 
** [[آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا تعلقا]]
** [[گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست|گلگت بلتستان جا تعلقا]]
* [[پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]]
** [[سنڌ جا ضلعا]]
** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]]

==ڪتابيات==
*&quot;Manaqib-E-Sultani&quot; By Mian Alamgir
*&quot;Wichara Watan&quot; By Harish Chander Nakra, New Delhi, India

==حوالا==
{{حوالا}} 
===نوٽس===
{{reflist|group=lower-alpha}}

==خارجي ڳنڍڻا==
{{Commons category|Mianwali District}}
* [https://pashtunhistory.com/history-of-the-niazi-tribe/ History of Niazi tribe]
* [https://www.pashtunhistory.com/2015/01/https://pashtunhistory.com/niazi-chiefs-in-the-service-of-mughals/ Niazi chiefs in the service of Mughals]
* [https://pashtunhistory.com/niazi-uprising-against-the-sikhs-1829-30/ Niazi uprising against the Sikhs (1829-30)]
* [https://pashtunhistory.com/history-of-kalabagh/ History of Kalabagh]
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060211024544/http://www.mianwalionline.com/ Mianwali Online]}}
*{{cite web |url=https://kundian.pk/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111152953/https://kundian.pk/ |title=Kundian – Welcome to Global Kundian |archive-date=2020-01-11 |access-date=2023-02-21 |language=en}}
{{Districts of Punjab (Pakistan)}}
{{Mianwali-Union-Councils}}
{{Authority control}}
{{Coord|32|00|N|71|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}}

[[زمرو:ميانوالي ضلعو]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]]</text>
      <sha1>nj77ccnuauauqcnd8n7t2c2qbqhijgx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398592</id>
      <parentid>398591</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T15:52:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* دلچسپي جا ماڳ */</comment>
      <origin>398592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38928" sha1="jziukfhir5kha12hidc2zs32ubw5dtn" xml:space="preserve">{{Short description|District in Punjab, Pakistan}}
{{Infobox settlement
| name               = ميانوالي ضلعو
| official_name      =ضلع مِيانوالى 
| native_name        = ضِلع مِيانوالى
| native_name_lang   = ur
| settlement_type    = [[ضلعو]]
| image_skyline      = {{Photomontage
|size = 250
|photo1a=Namal Lake.png
|photo2a=Salt Range.jpg
}}
| imagesize          = 
| image_alt          = 
| image_caption      = مٿيون: نمل ڍنڍ&lt;br /&gt;هيٺيون: سالٽ رينج (لوڻ واري جبلن جو سلسلو)
| image_map          = Pakistan - Punjab - Mianwali.svg
| mapsize            = 
| map_alt            = 
| map_caption        = پنجاب صوبي ۾ نمايان ڪيل ميانوالي ضلعو
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1  = [[صوبو]]
| subdivision_name1  = {{flag|Punjab, Pakistan}}
| subdivision_type2  = ڊويزن
| subdivision_name2  = [[سرگوڌا ڊويزن]]
| parts_type         = تعلقا
| parts_style        = coll,para
| parts              = 03
| p1                 = [[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل تعلقو]] &lt;br /&gt;[[ميانوالي تعلقو]]&lt;br /&gt;[[پپلان تعلقو]]
| seat_type          = هيڊ ڪوارٽر
| seat               = [[ميانوالي|ميانوالي شهر]]
| government_footnotes = 
| leader_party       = 
| unit_pref          = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 5900
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = [[2023 Census of Pakistan|2023]]
| population_total   = 1,795,897
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 363453 (20.21%)
| population_rural   = 1,434,815 (79.79%)
| established_title  = قيام
| established_date   = نومبر، 1901ع
| founder            = [[برطانوي راڄ]]
| government_type    = ضلعي انتظاميا
| leader_title       = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name        = اسد عباس&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://pakobserver.net/commissioner-reviews-revenue-officers-performance/|title=Commissioner reviews revenue officers' performance|date=December 2023|work=Pakistan Observer (newspaper)}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1      = ڊسٽرڪٽ پوليس آفيسر (DPO)
| leader_name1       = رائي محمد اجمل
| leader_title2      = حلقا
| leader_name2       = NA-89 ميانوالي-I&lt;br&gt; NA-90 ميانوالي-II
| leader_title3      = ميانوالي ضلعي جو CNIC ڪوڊ
| leader_name3       = 383XX-XXXXXXX-X
| image_flag         = Flag of Punjab.svg
| image_seal         = Coat of arms of Punjab.svg
&lt;!-- General information  ---------------&gt;| demographics_type1 = خواندگي
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, PUNJAB}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Literacy rate
| timezone           = [[Pakistan Standard Time|PKT]]
| utc_offset         = +05:00
| timezone_DST       = ڊي سيونگ ٽائيم لاڳو ناهي.
| utc_offset_DST     = 
| latd               = 
| latm               = 
| lats               = 
| latNS              = 
| longd              = 
| longm              = 
| longs              = 
| longEW             = &lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
| elevation_footnotes = 
| elevation_max_m    = 
| elevation_min_m    = 
| elevation_m        = 210
| elevation_ft       = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
| area_code_type     = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]]  (area) code
| area_code          = 0459
| footnotes          = 
| demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Total:'''&lt;br /&gt;(62.87%) |'''Male:'''&lt;br /&gt;(77.58%) |'''Female:'''&lt;br /&gt;(47.63%)}}
| extinct_title      = 
| extinct_date       = 
| postal_code_type   = [[List of postal codes in Pakistan|Postal Code]]
| postal_code        = 42200
| iso_code           = [[ISO 3166-2:PK|PK-PB]]
| website            = {{URL|mianwali.punjab.gov.pk}}
}}
[[File:Thal Canal.JPG|thumb|right|ٿل ڪئنال]]
'''ميانوالي ضلعو''' ([[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]: ضِلع مِيانوالى) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جي [[سرگوڌا ڊويزن]] ۾ واقع هڪ [[ضلعو]] آهي. ميانوالي ضلعو &lt;small&gt;1963&lt;/small&gt;ع تائين [[راولپنڊي ڊويزن]] جو حصو رهيو، جڏهن ميانوالي ضلعو سرگوڌا ڊويزن جو حصو بڻيو. پاڪستان جي سال &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري موجب ميانوالي ضلعي جي آبادي 17 لک 90 هزار (1.79 ملين) آهي. 
 
هن جون حدون تله گنگ، اٽڪ، ڪوهاٽ، ڪرڪ، لڪي مروت، ڊيرا اسماعيل خان، ڀکر ۽ خوشاب ضلعن سان ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mianwali|title =Mianwali &amp;#124; Pakistan on Encyclopedia Britannica website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bhakkar.dc.lhc.gov.pk/PublicPages/HistoryOfDistrict.aspx |title=District Website |publisher=District Courts Bhakkar, Punjab Government website |date= |access-date=2023-02-21}}&lt;/ref&gt; 

== تاريخ ==
ميانوالي شهر بنون ضلعي جو تعلقا هيڊ ڪوارٽر بنايو ويو پوءِ هندستان جي [[پنجاب]] صوبي جي ڊيره اسماعيل خان ڊويزن جو حصو هو. ميانوالي جي آبادي، هندستان جي 1901ع جي مردم شماري مطابق، 3,591 هئي.

نومبر 1901ع ۾ اتر-اولهه سرحدي صوبو پنجاب مان ڌار ڪيو ويو ۽ ميانوالي ۽ عيسيٰ خيل جون تحصيلون بنون ضلعي کان ڌار ڪيون ويون (بنون سرحد جو حصو بڻجي ويو). ميانوالي شهر کي هيڊ ڪوارٽر سان گڏ پنجاب ۾ نئون ضلعو بڻايو ويو. ضلعو راولپنڊي ڊويزن جو حصو بڻجي ويو. ان وقت چار تعلقا هئا: ميانوالي، عيسيٰ خيل، ڀکر ۽ ليه. ليه کي 1909ع ۾ مظفر ڳڙهه ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو .ضلعو 1963ع ۾ سرگوڌا ڊويزن جو حصو ٿيو .بکر تحصيل کي ميانوالي کان الڳ ڪري سرگوڌا ڊويزن ۾ الڳ ضلعو بڻايو ويو. 01-07-1982. ٽن تعلقن مان عيسٰي خيل تعلق ۾ پشتو ڳالهائي وڃي ٿي.

&lt;small&gt;14&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع تي وڏي وزير پرويز الهي اعلان ڪيو ته سرگوڌا ڊويزن مان ٺهيل ميانوالي ۽ ڀکر ضلعن کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو آهي. راولپنڊي ڊويزن مان نئون ٺھيل تله گنگ ضلعو به ان ڊويزن جو حصو هوندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reporter |first=((News)) |date=14 January 2023 |title=ECP bars Punjab gov from notifying Mianwali as division |pages=1 |work=Duniya News |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/690050-ECP-bars-Punjab-gov-to-notify-Mianwali-as-division- |access-date=14 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Malik |first=Mansoor |date=January 15, 2023 |title=Punjab cabinet approves upgrade of Mianwali as division |pages=1 |work=Dawn News |url=https://www.dawn.com/news/1731626/punjab-cabinet-approves-upgrade-of-mianwali-as-division |access-date=January 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي== 
ميانوالي ضلعي جو رقبو &lt;small&gt;5,840&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,250&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.maplandia.com/pakistan/punjab/mainwali/mianwali/|title = Mianwali Map &amp;#124; Pakistan Google Satellite Maps}}&lt;/ref&gt; ان جي اتر وارو علائقو [[پوٺوهار پليٽيو]] (پوٽوهار جي مٿانهينءَ زمين)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/A-map-of-Punjab-Province-Pakistan-showing-Potohar-Plateau-consisting-of-four-Districts_fig2_234140568|title=Fig. 1. A map of Punjab Province, Pakistan, showing Potohar Plateau...|website=ResearchGate}}&lt;/ref&gt; ۽ [[سالٽ رینج|ڪوهستانِ نمڪ]] (Salt Range) جو تسلسل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lukeduggleby.com/pakistans-salt-mines|title=PAKISTAN'S SALT MINES - Luke Duggleby Photography|website=Luke Duggleby website}}&lt;/ref&gt; ضلعي جو ڏکڻ وارو حصو ٿل ريگستان جو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Thal-Pakistan|title = Thal &amp;#124; region, Pakistan on Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءُ]] هن ضلعي مان گذري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Indus-River|title = Indus River &amp;#124; Irrigation System and Barrages in Mianwali District included|website=Encyclopedia Britannica| date=8 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

===آبهوا===
ميانوالي ضلعي جي آبهوا انتهائي نوعيت جي آهي، جتي اونهارو ڊگهو ۽ گرم هوندو آهي، جڏهن ته سيارو خشڪ ۽ ٿڌو هوندو آهي. اونهاري جو موسم مئي کان سيپٽمبر تائين ۽ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رهندو آهي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Mianwali/climate-profile.aspx|title=December Climate History for Mianwali District area &amp;#124; Local &amp;#124; Pakistan}}&lt;/ref&gt; جون مهينو سڀ کان وڌيڪ گرم هوندو آهي، جنهن ۾ سراسري گرمي پد 42 ڊگري سينٽي گريڊ رهندو آهي (هتي رڪارڊ ڪيل وڌ ۾ وڌ گرمي پد 52 ڊگري سينٽي گريڊ رهيو آهي)؛ سياري ۾، خاص طور تي ڊسمبر ۽ جنوري دوران، سراسري گرمي پد گهٽجي 3 کان 4 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ضلعي ۾ سراسري برسات تقريباً 385 ملي ميٽر ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/weather/pakistan/mianwali/climate|title=Climate &amp; Weather Averages in Mianwali, Pakistan|website=timeanddate.com website|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.climate-data.org/एश-य/प-क-सत-न/पज-ब/mianwali-28948/ |website=en.climate-data.org website |title=Mianwali Climate|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto;&quot;
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:17px;&quot;| Month
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jan
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Feb
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Mar
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Apr
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| May
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jun
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jul
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Aug
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Sep
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Oct
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Nov
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Dec
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Year
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Average High Temperatures °C (°F)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 19° (66.2 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26° (78.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.4 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 38° (100.4 °)
| style=&quot;background: #FF8000; color:black;&quot; | 42° (107.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 39° (102.2 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.6 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 28° (82.4 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 31° (87.8 °)
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:16px;&quot;| Average Low Temperatures °C
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 3
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 6
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 12
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 17
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 22
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 23
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 9
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 4
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Rainfall in. (cm)
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.6
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.1
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.4
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.9
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.8
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 7.6
| style=&quot;background: #00994D;&quot; | 11
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.5
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.7
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.9
| style=&quot;background:#fff;&quot;| 38.5
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|Source: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=415920&amp;refer=&amp;units=metric Weatherbase]
|}

==انتظاميه==
ميونسپل ڪميٽي جو قيام ڊسمبر 1993ع ۾ عمل ۾ آيو ۽ اها ان وقت کان وٺي فعال رهي آهي. انتظامي طور تي ضلعي کي ٽن تحصيلن ۾ ورهايو ويو آهي. ان ۾ 7 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 51 يونين ڪائونسلون شامل آهن:&lt;ref name=&quot;nrb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Mianwali|website= Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611223556/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |archive-date=2008-06-11 |access-date=1 December 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dpomwi.punjabpolice.gov.pk/district_overview |title=District Overview - History of Mianwali District |website=District Police Office Mianwali website |access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt; 

{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!تعلقو&lt;ref name=&quot;nrb&quot; /&gt;
!علائقو
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}&lt;/ref&gt;
!آبادي
(2023)
!آبادي جي گھاٽائي
!خواندگي جي شرح
(2023)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!يونين ڪائونسلون
!ميونسپل ڪميٽيون
|-
|عيسيٰ خيل تعلقو
|1,863
|414,100
|222.28
|55.02%
|13
|3
|-
|ميانوالي تعلقو
|2,689
|908,405
|337.82
|66.09%
|26
|2
|-
|پپلان تعلقو
|1,288
|475,763
|369.38
|63.46%
|12
|2
|-
|'''Total'''
|
|
|
|
|'''51'''
|'''7'''
|}

==شهري علائقا{{static row numbers}}==
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!نالو&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 2 : URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!علائقو
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!آبادي
(2023)
!آبادي جي گھاٽائي.
(2023)
!خواندگي جي شرح
!تعلقو
|-
|[[ميانوالي]]
|
|129,500
|
|
|[[ميانوالي تعلقو]]
|-
|[[ڪنديان جنڪشن ريلوي اسٽيشن|ڪنديان]]
|
|48,658 
|
|
|[[پپلان تعلقو]]
|-
|ڪمر مشاني
|
|39,013
|
|
|[[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل]]
[[عيسي خيل تعلقو|تعلقو]]    
|-
|لياقت آباد
|
|35,297
|
|
|پپلان تعلقو
|-
|داؤد خيل
|
|33,141
|
|
|[[ميانوالي تعلقو]]
|-
|عيسيٰ خيل
|
|27,612 
|
|
|عيسيٰ خيل
تعلقو    
|-
|[[ڪالاباغ]]
|
|27,916
|
|
|عيسيٰ خيل
تعلقو    
|-
|هرنولي
|
|22,316
|
|
|پپلان تعلقو
|}

==آبادي بابت ڄاڻ==

=== ٻوليون ===
{{Pie chart
|thumb = left
|caption = ميانوالي ضلعي ۾ ڳالهائجندڙ ٻوليون (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|label1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value1 = 76 |color1 = firebrick
|label2 = [[پشتو]] |value2 = 11.35 |color2 = lightgreen
|label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 7.79 |color3 = red
|label4 = [[Hindko dialect]] |value4 = 0.5 |color4 = coral
|label5 = [[اردو]] |value5 = 3.15 |color5 = green
|value6=0.52|color6=grey|label6=ٻيون ٻوليون}}

At the time of the 2023 census, 76.67% of the population spoke [[Saraiki language]], 11.35% [[Pashto]], 7.79% [[Punjabi language|Punjabi]], 0.5% [[Hindko]] and 3.15% [[Urdu]] as their first language.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf}}&lt;/ref&gt;

===آبادي===
{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |315816
|1961 |413851
|1972 |595134
|1981 |711529
|1998 |1056620
|2017 |1542601
|2023 |1798268
|footnote= Sources:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;}}

As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Mianwali district has 296,339 households and a population of 1,798,268. The district has a sex ratio of 104.32 males to 100 females and a literacy rate of 62.87%: 77.58% for males and 47.63% for females.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt; 454,517 (25.31% of the surveyed population) are under 10 years of age.&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}&lt;/ref&gt; 363,453 (20.21%) live in urban areas.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot; /&gt;

=== Religion ===

{{bar box
|title=Religion in Mianwali district (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|titlebar=#Fcd116
|left1=Religion
|right1=Percent
|float = right
|bars=
{{bar percent|[[Punjabi Muslims|Islam]]|green|99.32}}
{{bar percent|[[Christianity in Punjab, Pakistan|Christianity]]|dodgerblue|0.67}}
{{bar percent|Other|grey|0.01}}
}}

As per the 2023 census, [[Punjabi Muslims|Muslims]] made up almost the entire population with 99.32%, although there is a small mainly urban minority of Christians numbering 11,951.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in contemporary Mianwali District
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=Census of India, 1941 Volume VI Punjab Province|access-date=21 July 2022}}&lt;/ref&gt;{{rp|42–43}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017 |title=District census: Mianwali |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/046 |website=pbs.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2023
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
| [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] 
|266,984
|{{Percentage|266984|300286|2}}
|1,535,345
|{{Percentage|1535345|1542601|2}}
|1,783,687
|99.32%
|-
| [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
|30,084
|{{Percentage|30084|300286|2}}
|21
|{{Percentage|21|1542601|2}}
|63
|0%
|-
| [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
|2,869
|{{Percentage|2869|300286|2}}
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|41
|0%
|-
| [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
|302
|{{Percentage|302|300286|2}}
|7,044
|{{Percentage|7044|1542601|2}}
|11,951
|0.67%
|-
|[[Ahmadiyya in Pakistan|Ahmadi]]
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|101
|{{Percentage|101|1542601|2}}
|45
|0%
|-
| Others
|47
|{{Percentage|47|300286|2}}
|90
|{{Percentage|90|1542601|2}}
|110
|0.01%
|-
!Total Population
!300,286
!{{Percentage|300286|300286|2}}
!1,542,601
!{{Percentage|1542601|1542601|2}}
!1,795,897
!100%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;7&quot; | {{small|Note: 1941 census data is for Mianwali and Isakhel tehsils of erstwhile Mianwali district, which roughly corresponds to contemporary Mianwali district. District and tehsil borders have changed since 1941.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religious groups in Mianwali District ([[British Punjab province]] era)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1901&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1911&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1921&lt;ref name=&quot;Census1921&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1931&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42 |author1=India Census Commissioner |volume=6 }}&lt;/ref&gt;
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 371,674
| {{Percentage | 371674 | 424588 | 2 }}
| 299,971
| {{Percentage | 299971 | 341377 | 2 }}
| 308,876
| {{Percentage | 308876 | 358205 | 2 }}
| 357,109
| {{Percentage | 357109 | 411539 | 2 }}
| 436,260
| {{Percentage | 436260 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi|1931-1941: Including [[Ad-Dharmi]]s}}
| 50,202
| {{Percentage | 50202 | 424588 | 2 }}
| 36,326
| {{Percentage | 36326 | 341377 | 2 }}
| 45,974
| {{Percentage | 45974 | 358205 | 2 }}
| 49,794
| {{Percentage | 49794 | 411539 | 2 }}
| 62,814
| {{Percentage | 62814 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 2,633
| {{Percentage | 2633 | 424588 | 2 }}
| 4,881
| {{Percentage | 4881 | 341377 | 2 }}
| 2,986
| {{Percentage | 2986 | 358205 | 2 }}
| 4,231
| {{Percentage | 4231 | 411539 | 2 }}
| 6,865
| {{Percentage | 6865 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 44
| {{Percentage | 44 | 424588 | 2 }}
| 168
| {{Percentage | 168 | 341377 | 2 }}
| 369
| {{Percentage | 369 | 358205 | 2 }}
| 380
| {{Percentage | 380 | 411539 | 2 }}
| 358
| {{Percentage | 358 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
| 35
| {{Percentage | 35 | 424588 | 2 }}
| 31
| {{Percentage | 31 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 20
| {{Percentage | 20 | 411539 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 5
| {{Percentage | 5 | 411539 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Others
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Total population
! 424,588
! {{Percentage | 424588 | 424588 | 2 }}
! 341,377
! {{Percentage | 341377 | 341377 | 2 }}
! 358,205
! {{Percentage | 358205 | 358205 | 2 }}
! 411,539
! {{Percentage | 411539 | 411539 | 2 }}
! 506,321
! {{Percentage | 506321 | 506321 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;11&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1921)&lt;ref name=&quot;Census1921&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 129,004
| {{Percentage | 129004 | 147553 | 2 }}
| 17,177
| {{Percentage | 17177 | 147553 | 2 }}
| 1,189
| {{Percentage | 1189 | 147553 | 2 }}
| 183
| {{Percentage | 183 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
! 147,553
! {{Percentage | 147553 | 147553 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 122,437
| {{Percentage | 122437 | 147121 | 2 }}
| 23,262
| {{Percentage | 23262 | 147121 | 2 }}
| 1,335
| {{Percentage | 1335 | 147121 | 2 }}
| 87
| {{Percentage | 87 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
! 147,121
! {{Percentage | 147121 | 147121 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 57,435
| {{Percentage | 57435 | 63531 | 2 }}
| 5,535
| {{Percentage | 5535 | 63531 | 2 }}
| 462
| {{Percentage | 462 | 63531 | 2 }}
| 99
| {{Percentage | 99 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
! 63,531
! {{Percentage | 63531 | 63531 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1941)&lt;ref name=&quot;Census1941&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 194,442
| {{Percentage | 194442 | 222416 | 2 }}
| 25,488
| {{Percentage | 25488 | 222416 | 2 }}
| 2,202
| {{Percentage | 2202 | 222416 | 2 }}
| 251
| {{Percentage | 251 | 222416 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 222416 | 2 }}
| 33
| {{Percentage | 33 | 222416 | 2 }}
! 222,416
! {{Percentage | 222416 | 222416 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 169,276
| {{Percentage | 169276 | 206035 | 2 }}
| 32,730
| {{Percentage | 32730 | 206035 | 2 }}
| 3,996
| {{Percentage | 3996 | 206035 | 2 }}
| 22
| {{Percentage | 22 | 206035 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 206035 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 206035 | 2 }}
! 206,035
! {{Percentage | 206035 | 206035 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 72,542
| {{Percentage | 72542 | 77870 | 2 }}
| 4,596
| {{Percentage | 4596 | 77870 | 2 }}
| 667
| {{Percentage | 667 | 77870 | 2 }}
| 51
| {{Percentage | 51 | 77870 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 77870 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 77870 | 2 }}
! 77,870
! {{Percentage | 77870 | 77870 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as &quot;Indian Christians&quot; on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under &quot;Other&quot; category.}}
|}

==ناميارا ماڻهو== 
* [[عمران خان|عمران خان نيازي]] - پاڪستان ڪرڪيٽ ٽيم جو اڳوڻو ڪپتان، ميانوالي مان ٻه ڀيرا پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ لاءِ چونڊيو ويو ۽ پاڪستان جي 22هين وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون.  
* نواب ملڪ امير محمد خان - اعوان قبيلي جو سردار، ڪالاباغ جو نواب، اولهه پاڪستان جو اڳوڻو گورنر. 
* ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله نيازي - اڀرندي پاڪستان ۾ آرمي ايسٽرن ڪمانڊ III ڪور جو ڪمانڊنٽ. 
* عطاءُ الله خان عيسيٰ خيلوي - لوڪ ڳائڻو. 
* عبدالستار خان نيازي - پاڪستان جو مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ. 
* مصباح الحق - پاڪستاني ڪرڪيٽر.  
* [[شاداب خان]] - پاڪستاني ڪرڪيٽر. 
* عائله ملڪ - سياستدان
* تلوڪ چند محروم - اردو شاعر 
* جگن ناٿ آزاد - اردو ڳالهائيندڙ شاعر ۽ هندو تعليمي ماهر. 
* ميان سلطان ذڪريا - ميانوالي ضلعي جو مشهور صوفي بزرگ.
* حضرت پير سيد غلام رباني شاهه گيلاني. قمر آباد شريف، عيسيٰ خيل
* حضرت پير سيد محمد سليم شاهه گيلاني. قمر ​​آباد شريف، عيسيٰ خيل.
* امجد خان نيازي - پاڪستان نيوي جو رٽائرڊ چيف آف نيول اسٽاف. 
* شير افگن نيازي - اڳوڻو قانون وارو وزير ۽ پارليامينٽ جو ميمبر 
* سردار خان نيازي - روزاني پاڪستان، روزاني دي پيٽرياٽ، روزاني پاڪ وطن، روزاني ايڪشن، روزاني نواِ نوابشاهه ۽ ماهوار نيا رخ جا چيف ايڊيٽر ۽ پبلشر، ۽ پاڪستان گروپ آف پبليڪيشنز جا چيئرمين. 
* عقيله آصفي - افغان پناهگير ۽ استاد، جنهن ميانوالي ۾ هزارين افغان پناهگير ٻارن کي تعليم ڏني. 
* ليفٽيننٽ جنرل محمد اسلم شاهه - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ليفٽيننٽ جنرل ضرار عظيم - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ميجر جنرل ثناءُ الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ٻن ستارن وارو ميجر جنرل، جي او سي (GOC) مالاڪنڊ، جيڪو دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيو. 
* ميجر جنرل جاويد سلطان خان - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر ۽ جي او سي (GOC) ڪوهاٽ، جيڪي دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيا.
* ميجر جنرل هدايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل عنايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل رفيع الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ايئر وائيس مارشل عبدالرزاق انجم - پاڪستان ايئر فورس جو ايئر وائيس مارشل (ٽو اسٽار)
* شير شاهه اعواڻ (وي سي) - برما مهم دوران هڪ اهڙي پلاٽون جا ڪمانڊر جن تي دشمن اوچتو حملو ڪيو هو؛ ان وقت ٽنگ ٽٽل هجڻ باوجود، هو وڙهڻ جاري رکڻ لاءِ دشمن ڏانهن سرڪندا (گهُٻڙيندي) اڳتي وڌيا.

==دلچسپي جا ماڳ==
[[File:Nammal dam.jpg|thumb|&lt;small&gt;'''[[سالٽ رینج|سالٽ رينج]]، [[ميانوالي ڊويزن|ميانوالي]] ۾ [[نمل ڍنڍ]] جو هڪ منظر'''&lt;/small&gt;  ]]
[[File:Chashma Barrage pk.jpg|alt=Chashma Barrage|thumb|ڪنديان، ميانوالي جي ڀرسان چشما بئراج]]
*
*[[نمل ڍنڍ]] 
* [[ڪالاباغ ڊيم]] 
* [[ڪنديان جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[جناح بئراج]] 
* [[چشما بئراج]]
* [[دائود خيل ريلوي اسٽيشن]] 
* [[ماري انڊس ريلوي اسٽيشن]]

==وڌيڪ ڏسو==
* [[پاڪستان جون ڊويزنون]]
** [[ميانوالي ڊويزن]]
* [[پاڪستان جا تعلقا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[خيبرپختونخواه جي تعلقن جي فهرست|خيبر پختونخوا جا تعلقا]]
** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[سنڌ جا تعلقا]] 
** [[آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا تعلقا]]
** [[گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست|گلگت بلتستان جا تعلقا]]
* [[پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]]
** [[سنڌ جا ضلعا]]
** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]]

==ڪتابيات==
*&quot;Manaqib-E-Sultani&quot; By Mian Alamgir
*&quot;Wichara Watan&quot; By Harish Chander Nakra, New Delhi, India

==حوالا==
{{حوالا}} 
===نوٽس===
{{reflist|group=lower-alpha}}

==خارجي ڳنڍڻا==
{{Commons category|Mianwali District}}
* [https://pashtunhistory.com/history-of-the-niazi-tribe/ History of Niazi tribe]
* [https://www.pashtunhistory.com/2015/01/https://pashtunhistory.com/niazi-chiefs-in-the-service-of-mughals/ Niazi chiefs in the service of Mughals]
* [https://pashtunhistory.com/niazi-uprising-against-the-sikhs-1829-30/ Niazi uprising against the Sikhs (1829-30)]
* [https://pashtunhistory.com/history-of-kalabagh/ History of Kalabagh]
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060211024544/http://www.mianwalionline.com/ Mianwali Online]}}
*{{cite web |url=https://kundian.pk/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111152953/https://kundian.pk/ |title=Kundian – Welcome to Global Kundian |archive-date=2020-01-11 |access-date=2023-02-21 |language=en}}
{{Districts of Punjab (Pakistan)}}
{{Mianwali-Union-Councils}}
{{Authority control}}
{{Coord|32|00|N|71|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}}

[[زمرو:ميانوالي ضلعو]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]]</text>
      <sha1>jziukfhir5kha12hidc2zs32ubw5dtn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398599</id>
      <parentid>398592</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T16:08:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* Religion */</comment>
      <origin>398599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39980" sha1="q3eiar66trmam6j2mkwrc2co6cs4egs" xml:space="preserve">{{Short description|District in Punjab, Pakistan}}
{{Infobox settlement
| name               = ميانوالي ضلعو
| official_name      =ضلع مِيانوالى 
| native_name        = ضِلع مِيانوالى
| native_name_lang   = ur
| settlement_type    = [[ضلعو]]
| image_skyline      = {{Photomontage
|size = 250
|photo1a=Namal Lake.png
|photo2a=Salt Range.jpg
}}
| imagesize          = 
| image_alt          = 
| image_caption      = مٿيون: نمل ڍنڍ&lt;br /&gt;هيٺيون: سالٽ رينج (لوڻ واري جبلن جو سلسلو)
| image_map          = Pakistan - Punjab - Mianwali.svg
| mapsize            = 
| map_alt            = 
| map_caption        = پنجاب صوبي ۾ نمايان ڪيل ميانوالي ضلعو
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1  = [[صوبو]]
| subdivision_name1  = {{flag|Punjab, Pakistan}}
| subdivision_type2  = ڊويزن
| subdivision_name2  = [[سرگوڌا ڊويزن]]
| parts_type         = تعلقا
| parts_style        = coll,para
| parts              = 03
| p1                 = [[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل تعلقو]] &lt;br /&gt;[[ميانوالي تعلقو]]&lt;br /&gt;[[پپلان تعلقو]]
| seat_type          = هيڊ ڪوارٽر
| seat               = [[ميانوالي|ميانوالي شهر]]
| government_footnotes = 
| leader_party       = 
| unit_pref          = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 5900
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = [[2023 Census of Pakistan|2023]]
| population_total   = 1,795,897
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 363453 (20.21%)
| population_rural   = 1,434,815 (79.79%)
| established_title  = قيام
| established_date   = نومبر، 1901ع
| founder            = [[برطانوي راڄ]]
| government_type    = ضلعي انتظاميا
| leader_title       = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name        = اسد عباس&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://pakobserver.net/commissioner-reviews-revenue-officers-performance/|title=Commissioner reviews revenue officers' performance|date=December 2023|work=Pakistan Observer (newspaper)}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1      = ڊسٽرڪٽ پوليس آفيسر (DPO)
| leader_name1       = رائي محمد اجمل
| leader_title2      = حلقا
| leader_name2       = NA-89 ميانوالي-I&lt;br&gt; NA-90 ميانوالي-II
| leader_title3      = ميانوالي ضلعي جو CNIC ڪوڊ
| leader_name3       = 383XX-XXXXXXX-X
| image_flag         = Flag of Punjab.svg
| image_seal         = Coat of arms of Punjab.svg
&lt;!-- General information  ---------------&gt;| demographics_type1 = خواندگي
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, PUNJAB}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Literacy rate
| timezone           = [[Pakistan Standard Time|PKT]]
| utc_offset         = +05:00
| timezone_DST       = ڊي سيونگ ٽائيم لاڳو ناهي.
| utc_offset_DST     = 
| latd               = 
| latm               = 
| lats               = 
| latNS              = 
| longd              = 
| longm              = 
| longs              = 
| longEW             = &lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
| elevation_footnotes = 
| elevation_max_m    = 
| elevation_min_m    = 
| elevation_m        = 210
| elevation_ft       = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
| area_code_type     = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]]  (area) code
| area_code          = 0459
| footnotes          = 
| demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Total:'''&lt;br /&gt;(62.87%) |'''Male:'''&lt;br /&gt;(77.58%) |'''Female:'''&lt;br /&gt;(47.63%)}}
| extinct_title      = 
| extinct_date       = 
| postal_code_type   = [[List of postal codes in Pakistan|Postal Code]]
| postal_code        = 42200
| iso_code           = [[ISO 3166-2:PK|PK-PB]]
| website            = {{URL|mianwali.punjab.gov.pk}}
}}
[[File:Thal Canal.JPG|thumb|right|ٿل ڪئنال]]
'''ميانوالي ضلعو''' ([[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]: ضِلع مِيانوالى) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جي [[سرگوڌا ڊويزن]] ۾ واقع هڪ [[ضلعو]] آهي. ميانوالي ضلعو &lt;small&gt;1963&lt;/small&gt;ع تائين [[راولپنڊي ڊويزن]] جو حصو رهيو، جڏهن ميانوالي ضلعو سرگوڌا ڊويزن جو حصو بڻيو. پاڪستان جي سال &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري موجب ميانوالي ضلعي جي آبادي 17 لک 90 هزار (1.79 ملين) آهي. 
 
هن جون حدون تله گنگ، اٽڪ، ڪوهاٽ، ڪرڪ، لڪي مروت، ڊيرا اسماعيل خان، ڀکر ۽ خوشاب ضلعن سان ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mianwali|title =Mianwali &amp;#124; Pakistan on Encyclopedia Britannica website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bhakkar.dc.lhc.gov.pk/PublicPages/HistoryOfDistrict.aspx |title=District Website |publisher=District Courts Bhakkar, Punjab Government website |date= |access-date=2023-02-21}}&lt;/ref&gt; 

== تاريخ ==
ميانوالي شهر بنون ضلعي جو تعلقا هيڊ ڪوارٽر بنايو ويو پوءِ هندستان جي [[پنجاب]] صوبي جي ڊيره اسماعيل خان ڊويزن جو حصو هو. ميانوالي جي آبادي، هندستان جي 1901ع جي مردم شماري مطابق، 3,591 هئي.

نومبر 1901ع ۾ اتر-اولهه سرحدي صوبو پنجاب مان ڌار ڪيو ويو ۽ ميانوالي ۽ عيسيٰ خيل جون تحصيلون بنون ضلعي کان ڌار ڪيون ويون (بنون سرحد جو حصو بڻجي ويو). ميانوالي شهر کي هيڊ ڪوارٽر سان گڏ پنجاب ۾ نئون ضلعو بڻايو ويو. ضلعو راولپنڊي ڊويزن جو حصو بڻجي ويو. ان وقت چار تعلقا هئا: ميانوالي، عيسيٰ خيل، ڀکر ۽ ليه. ليه کي 1909ع ۾ مظفر ڳڙهه ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو .ضلعو 1963ع ۾ سرگوڌا ڊويزن جو حصو ٿيو .بکر تحصيل کي ميانوالي کان الڳ ڪري سرگوڌا ڊويزن ۾ الڳ ضلعو بڻايو ويو. 01-07-1982. ٽن تعلقن مان عيسٰي خيل تعلق ۾ پشتو ڳالهائي وڃي ٿي.

&lt;small&gt;14&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع تي وڏي وزير پرويز الهي اعلان ڪيو ته سرگوڌا ڊويزن مان ٺهيل ميانوالي ۽ ڀکر ضلعن کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو آهي. راولپنڊي ڊويزن مان نئون ٺھيل تله گنگ ضلعو به ان ڊويزن جو حصو هوندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reporter |first=((News)) |date=14 January 2023 |title=ECP bars Punjab gov from notifying Mianwali as division |pages=1 |work=Duniya News |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/690050-ECP-bars-Punjab-gov-to-notify-Mianwali-as-division- |access-date=14 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Malik |first=Mansoor |date=January 15, 2023 |title=Punjab cabinet approves upgrade of Mianwali as division |pages=1 |work=Dawn News |url=https://www.dawn.com/news/1731626/punjab-cabinet-approves-upgrade-of-mianwali-as-division |access-date=January 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي== 
ميانوالي ضلعي جو رقبو &lt;small&gt;5,840&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,250&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.maplandia.com/pakistan/punjab/mainwali/mianwali/|title = Mianwali Map &amp;#124; Pakistan Google Satellite Maps}}&lt;/ref&gt; ان جي اتر وارو علائقو [[پوٺوهار پليٽيو]] (پوٽوهار جي مٿانهينءَ زمين)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/A-map-of-Punjab-Province-Pakistan-showing-Potohar-Plateau-consisting-of-four-Districts_fig2_234140568|title=Fig. 1. A map of Punjab Province, Pakistan, showing Potohar Plateau...|website=ResearchGate}}&lt;/ref&gt; ۽ [[سالٽ رینج|ڪوهستانِ نمڪ]] (Salt Range) جو تسلسل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lukeduggleby.com/pakistans-salt-mines|title=PAKISTAN'S SALT MINES - Luke Duggleby Photography|website=Luke Duggleby website}}&lt;/ref&gt; ضلعي جو ڏکڻ وارو حصو ٿل ريگستان جو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Thal-Pakistan|title = Thal &amp;#124; region, Pakistan on Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءُ]] هن ضلعي مان گذري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Indus-River|title = Indus River &amp;#124; Irrigation System and Barrages in Mianwali District included|website=Encyclopedia Britannica| date=8 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

===آبهوا===
ميانوالي ضلعي جي آبهوا انتهائي نوعيت جي آهي، جتي اونهارو ڊگهو ۽ گرم هوندو آهي، جڏهن ته سيارو خشڪ ۽ ٿڌو هوندو آهي. اونهاري جو موسم مئي کان سيپٽمبر تائين ۽ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رهندو آهي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Mianwali/climate-profile.aspx|title=December Climate History for Mianwali District area &amp;#124; Local &amp;#124; Pakistan}}&lt;/ref&gt; جون مهينو سڀ کان وڌيڪ گرم هوندو آهي، جنهن ۾ سراسري گرمي پد 42 ڊگري سينٽي گريڊ رهندو آهي (هتي رڪارڊ ڪيل وڌ ۾ وڌ گرمي پد 52 ڊگري سينٽي گريڊ رهيو آهي)؛ سياري ۾، خاص طور تي ڊسمبر ۽ جنوري دوران، سراسري گرمي پد گهٽجي 3 کان 4 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ضلعي ۾ سراسري برسات تقريباً 385 ملي ميٽر ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/weather/pakistan/mianwali/climate|title=Climate &amp; Weather Averages in Mianwali, Pakistan|website=timeanddate.com website|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.climate-data.org/एश-य/प-क-सत-न/पज-ब/mianwali-28948/ |website=en.climate-data.org website |title=Mianwali Climate|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto;&quot;
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:17px;&quot;| Month
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jan
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Feb
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Mar
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Apr
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| May
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jun
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jul
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Aug
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Sep
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Oct
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Nov
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Dec
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Year
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Average High Temperatures °C (°F)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 19° (66.2 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26° (78.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.4 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 38° (100.4 °)
| style=&quot;background: #FF8000; color:black;&quot; | 42° (107.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 39° (102.2 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.6 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 28° (82.4 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 31° (87.8 °)
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:16px;&quot;| Average Low Temperatures °C
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 3
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 6
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 12
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 17
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 22
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 23
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 9
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 4
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Rainfall in. (cm)
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.6
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.1
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.4
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.9
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.8
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 7.6
| style=&quot;background: #00994D;&quot; | 11
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.5
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.7
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.9
| style=&quot;background:#fff;&quot;| 38.5
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|Source: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=415920&amp;refer=&amp;units=metric Weatherbase]
|}

==انتظاميه==
ميونسپل ڪميٽي جو قيام ڊسمبر 1993ع ۾ عمل ۾ آيو ۽ اها ان وقت کان وٺي فعال رهي آهي. انتظامي طور تي ضلعي کي ٽن تحصيلن ۾ ورهايو ويو آهي. ان ۾ 7 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 51 يونين ڪائونسلون شامل آهن:&lt;ref name=&quot;nrb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Mianwali|website= Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611223556/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |archive-date=2008-06-11 |access-date=1 December 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dpomwi.punjabpolice.gov.pk/district_overview |title=District Overview - History of Mianwali District |website=District Police Office Mianwali website |access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt; 

{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!تعلقو&lt;ref name=&quot;nrb&quot; /&gt;
!علائقو
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}&lt;/ref&gt;
!آبادي
(2023)
!آبادي جي گھاٽائي
!خواندگي جي شرح
(2023)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!يونين ڪائونسلون
!ميونسپل ڪميٽيون
|-
|عيسيٰ خيل تعلقو
|1,863
|414,100
|222.28
|55.02%
|13
|3
|-
|ميانوالي تعلقو
|2,689
|908,405
|337.82
|66.09%
|26
|2
|-
|پپلان تعلقو
|1,288
|475,763
|369.38
|63.46%
|12
|2
|-
|'''Total'''
|
|
|
|
|'''51'''
|'''7'''
|}

==شهري علائقا{{static row numbers}}==
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!نالو&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 2 : URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!علائقو
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!آبادي
(2023)
!آبادي جي گھاٽائي.
(2023)
!خواندگي جي شرح
!تعلقو
|-
|[[ميانوالي]]
|
|129,500
|
|
|[[ميانوالي تعلقو]]
|-
|[[ڪنديان جنڪشن ريلوي اسٽيشن|ڪنديان]]
|
|48,658 
|
|
|[[پپلان تعلقو]]
|-
|ڪمر مشاني
|
|39,013
|
|
|[[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل]]
[[عيسي خيل تعلقو|تعلقو]]    
|-
|لياقت آباد
|
|35,297
|
|
|پپلان تعلقو
|-
|داؤد خيل
|
|33,141
|
|
|[[ميانوالي تعلقو]]
|-
|عيسيٰ خيل
|
|27,612 
|
|
|عيسيٰ خيل
تعلقو    
|-
|[[ڪالاباغ]]
|
|27,916
|
|
|عيسيٰ خيل
تعلقو    
|-
|هرنولي
|
|22,316
|
|
|پپلان تعلقو
|}

==آبادي بابت ڄاڻ==

=== ٻوليون ===
{{Pie chart
|thumb = left
|caption = ميانوالي ضلعي ۾ ڳالهائجندڙ ٻوليون (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|label1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value1 = 76 |color1 = firebrick
|label2 = [[پشتو]] |value2 = 11.35 |color2 = lightgreen
|label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 7.79 |color3 = red
|label4 = [[Hindko dialect]] |value4 = 0.5 |color4 = coral
|label5 = [[اردو]] |value5 = 3.15 |color5 = green
|value6=0.52|color6=grey|label6=ٻيون ٻوليون}}

At the time of the 2023 census, 76.67% of the population spoke [[Saraiki language]], 11.35% [[Pashto]], 7.79% [[Punjabi language|Punjabi]], 0.5% [[Hindko]] and 3.15% [[Urdu]] as their first language.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf}}&lt;/ref&gt;

===آبادي===
{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |315816
|1961 |413851
|1972 |595134
|1981 |711529
|1998 |1056620
|2017 |1542601
|2023 |1798268
|footnote= Sources:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;}}

As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Mianwali district has 296,339 households and a population of 1,798,268. The district has a sex ratio of 104.32 males to 100 females and a literacy rate of 62.87%: 77.58% for males and 47.63% for females.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt; 454,517 (25.31% of the surveyed population) are under 10 years of age.&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}&lt;/ref&gt; 363,453 (20.21%) live in urban areas.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot; /&gt;

{{bar box
|title=ميانوالي ضلعي ۾ مذهب (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|titlebar=#Fcd116
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float = right
|bars=
{{bar percent|[[اسلام]]|green|99.32}}
{{bar percent|[[عيسائيت]]|dodgerblue|0.67}}
{{bar percent|ٻيا|grey|0.01}}
}}

ميانوالي ضلعي ۾ مذهب. سيڪڙو. 

2023 جي مردم شماري مطابق، مسلمانن جي آبادي 99.32 سيڪڙو سان تقريبن سموري آبادي تي مشتمل هئي، جيتوڻيڪ اتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي اقليت (اڪثر ڪري شهري علائقن ۾) موجود آهي، جن جو تعداد 11,951 آهي. * هاڻوڪي ميانوالي ضلعي ۾ مذهب.سيڪڙو  مذهبي گروهه. آبادي. اسلام. عيسائيت. ٻيا   هندو مت. سِک مت (ڊيٽا موجود ناهي). عيسائيت. احمدي. ٻيا. ڪل آبادي. * نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر اڳوڻي ميانوالي ضلعي جي ميانوالي ۽ عيسيٰ خيل تحصيلن بابت آهن، جيڪي تقريبن هاڻوڪي ميانوالي ضلعي جي برابر آهن. 1941ع کان وٺي ضلعي ۽ تحصيلن جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن. ميانوالي ضلعي ۾ مذهبي گروهه (برطانوي پنجاب صوبي واري دور ۾). تعلق.


per the 2023 census, [[Punjabi Muslims|Muslims]] made up almost the entire population with 99.32%, although there is a small mainly urban minority of Christians numbering 11,951.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in contemporary Mianwali District
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=Census of India, 1941 Volume VI Punjab Province|access-date=21 July 2022}}&lt;/ref&gt;{{rp|42–43}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017 |title=District census: Mianwali |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/046 |website=pbs.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2023
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
| [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] 
|266,984
|{{Percentage|266984|300286|2}}
|1,535,345
|{{Percentage|1535345|1542601|2}}
|1,783,687
|99.32%
|-
| [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
|30,084
|{{Percentage|30084|300286|2}}
|21
|{{Percentage|21|1542601|2}}
|63
|0%
|-
| [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
|2,869
|{{Percentage|2869|300286|2}}
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|41
|0%
|-
| [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
|302
|{{Percentage|302|300286|2}}
|7,044
|{{Percentage|7044|1542601|2}}
|11,951
|0.67%
|-
|[[Ahmadiyya in Pakistan|Ahmadi]]
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|101
|{{Percentage|101|1542601|2}}
|45
|0%
|-
| Others
|47
|{{Percentage|47|300286|2}}
|90
|{{Percentage|90|1542601|2}}
|110
|0.01%
|-
!Total Population
!300,286
!{{Percentage|300286|300286|2}}
!1,542,601
!{{Percentage|1542601|1542601|2}}
!1,795,897
!100%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;7&quot; | {{small|Note: 1941 census data is for Mianwali and Isakhel tehsils of erstwhile Mianwali district, which roughly corresponds to contemporary Mianwali district. District and tehsil borders have changed since 1941.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religious groups in Mianwali District ([[British Punjab province]] era)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1901&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1911&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1921&lt;ref name=&quot;Census1921&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1931&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42 |author1=India Census Commissioner |volume=6 }}&lt;/ref&gt;
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 371,674
| {{Percentage | 371674 | 424588 | 2 }}
| 299,971
| {{Percentage | 299971 | 341377 | 2 }}
| 308,876
| {{Percentage | 308876 | 358205 | 2 }}
| 357,109
| {{Percentage | 357109 | 411539 | 2 }}
| 436,260
| {{Percentage | 436260 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi|1931-1941: Including [[Ad-Dharmi]]s}}
| 50,202
| {{Percentage | 50202 | 424588 | 2 }}
| 36,326
| {{Percentage | 36326 | 341377 | 2 }}
| 45,974
| {{Percentage | 45974 | 358205 | 2 }}
| 49,794
| {{Percentage | 49794 | 411539 | 2 }}
| 62,814
| {{Percentage | 62814 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 2,633
| {{Percentage | 2633 | 424588 | 2 }}
| 4,881
| {{Percentage | 4881 | 341377 | 2 }}
| 2,986
| {{Percentage | 2986 | 358205 | 2 }}
| 4,231
| {{Percentage | 4231 | 411539 | 2 }}
| 6,865
| {{Percentage | 6865 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 44
| {{Percentage | 44 | 424588 | 2 }}
| 168
| {{Percentage | 168 | 341377 | 2 }}
| 369
| {{Percentage | 369 | 358205 | 2 }}
| 380
| {{Percentage | 380 | 411539 | 2 }}
| 358
| {{Percentage | 358 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
| 35
| {{Percentage | 35 | 424588 | 2 }}
| 31
| {{Percentage | 31 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 20
| {{Percentage | 20 | 411539 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 5
| {{Percentage | 5 | 411539 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Others
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Total population
! 424,588
! {{Percentage | 424588 | 424588 | 2 }}
! 341,377
! {{Percentage | 341377 | 341377 | 2 }}
! 358,205
! {{Percentage | 358205 | 358205 | 2 }}
! 411,539
! {{Percentage | 411539 | 411539 | 2 }}
! 506,321
! {{Percentage | 506321 | 506321 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;11&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1921)&lt;ref name=&quot;Census1921&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 129,004
| {{Percentage | 129004 | 147553 | 2 }}
| 17,177
| {{Percentage | 17177 | 147553 | 2 }}
| 1,189
| {{Percentage | 1189 | 147553 | 2 }}
| 183
| {{Percentage | 183 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
! 147,553
! {{Percentage | 147553 | 147553 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 122,437
| {{Percentage | 122437 | 147121 | 2 }}
| 23,262
| {{Percentage | 23262 | 147121 | 2 }}
| 1,335
| {{Percentage | 1335 | 147121 | 2 }}
| 87
| {{Percentage | 87 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
! 147,121
! {{Percentage | 147121 | 147121 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 57,435
| {{Percentage | 57435 | 63531 | 2 }}
| 5,535
| {{Percentage | 5535 | 63531 | 2 }}
| 462
| {{Percentage | 462 | 63531 | 2 }}
| 99
| {{Percentage | 99 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
! 63,531
! {{Percentage | 63531 | 63531 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1941)&lt;ref name=&quot;Census1941&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 194,442
| {{Percentage | 194442 | 222416 | 2 }}
| 25,488
| {{Percentage | 25488 | 222416 | 2 }}
| 2,202
| {{Percentage | 2202 | 222416 | 2 }}
| 251
| {{Percentage | 251 | 222416 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 222416 | 2 }}
| 33
| {{Percentage | 33 | 222416 | 2 }}
! 222,416
! {{Percentage | 222416 | 222416 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 169,276
| {{Percentage | 169276 | 206035 | 2 }}
| 32,730
| {{Percentage | 32730 | 206035 | 2 }}
| 3,996
| {{Percentage | 3996 | 206035 | 2 }}
| 22
| {{Percentage | 22 | 206035 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 206035 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 206035 | 2 }}
! 206,035
! {{Percentage | 206035 | 206035 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 72,542
| {{Percentage | 72542 | 77870 | 2 }}
| 4,596
| {{Percentage | 4596 | 77870 | 2 }}
| 667
| {{Percentage | 667 | 77870 | 2 }}
| 51
| {{Percentage | 51 | 77870 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 77870 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 77870 | 2 }}
! 77,870
! {{Percentage | 77870 | 77870 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as &quot;Indian Christians&quot; on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under &quot;Other&quot; category.}}
|}

==ناميارا ماڻهو== 
* [[عمران خان|عمران خان نيازي]] - پاڪستان ڪرڪيٽ ٽيم جو اڳوڻو ڪپتان، ميانوالي مان ٻه ڀيرا پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ لاءِ چونڊيو ويو ۽ پاڪستان جي 22هين وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون.  
* نواب ملڪ امير محمد خان - اعوان قبيلي جو سردار، ڪالاباغ جو نواب، اولهه پاڪستان جو اڳوڻو گورنر. 
* ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله نيازي - اڀرندي پاڪستان ۾ آرمي ايسٽرن ڪمانڊ III ڪور جو ڪمانڊنٽ. 
* عطاءُ الله خان عيسيٰ خيلوي - لوڪ ڳائڻو. 
* عبدالستار خان نيازي - پاڪستان جو مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ. 
* مصباح الحق - پاڪستاني ڪرڪيٽر.  
* [[شاداب خان]] - پاڪستاني ڪرڪيٽر. 
* عائله ملڪ - سياستدان
* تلوڪ چند محروم - اردو شاعر 
* جگن ناٿ آزاد - اردو ڳالهائيندڙ شاعر ۽ هندو تعليمي ماهر. 
* ميان سلطان ذڪريا - ميانوالي ضلعي جو مشهور صوفي بزرگ.
* حضرت پير سيد غلام رباني شاهه گيلاني. قمر آباد شريف، عيسيٰ خيل
* حضرت پير سيد محمد سليم شاهه گيلاني. قمر ​​آباد شريف، عيسيٰ خيل.
* امجد خان نيازي - پاڪستان نيوي جو رٽائرڊ چيف آف نيول اسٽاف. 
* شير افگن نيازي - اڳوڻو قانون وارو وزير ۽ پارليامينٽ جو ميمبر 
* سردار خان نيازي - روزاني پاڪستان، روزاني دي پيٽرياٽ، روزاني پاڪ وطن، روزاني ايڪشن، روزاني نواِ نوابشاهه ۽ ماهوار نيا رخ جا چيف ايڊيٽر ۽ پبلشر، ۽ پاڪستان گروپ آف پبليڪيشنز جا چيئرمين. 
* عقيله آصفي - افغان پناهگير ۽ استاد، جنهن ميانوالي ۾ هزارين افغان پناهگير ٻارن کي تعليم ڏني. 
* ليفٽيننٽ جنرل محمد اسلم شاهه - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ليفٽيننٽ جنرل ضرار عظيم - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ميجر جنرل ثناءُ الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ٻن ستارن وارو ميجر جنرل، جي او سي (GOC) مالاڪنڊ، جيڪو دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيو. 
* ميجر جنرل جاويد سلطان خان - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر ۽ جي او سي (GOC) ڪوهاٽ، جيڪي دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيا.
* ميجر جنرل هدايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل عنايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل رفيع الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ايئر وائيس مارشل عبدالرزاق انجم - پاڪستان ايئر فورس جو ايئر وائيس مارشل (ٽو اسٽار)
* شير شاهه اعواڻ (وي سي) - برما مهم دوران هڪ اهڙي پلاٽون جا ڪمانڊر جن تي دشمن اوچتو حملو ڪيو هو؛ ان وقت ٽنگ ٽٽل هجڻ باوجود، هو وڙهڻ جاري رکڻ لاءِ دشمن ڏانهن سرڪندا (گهُٻڙيندي) اڳتي وڌيا.

==دلچسپي جا ماڳ==
[[File:Nammal dam.jpg|thumb|&lt;small&gt;'''[[سالٽ رینج|سالٽ رينج]]، [[ميانوالي ڊويزن|ميانوالي]] ۾ [[نمل ڍنڍ]] جو هڪ منظر'''&lt;/small&gt;  ]]
[[File:Chashma Barrage pk.jpg|alt=Chashma Barrage|thumb|ڪنديان، ميانوالي جي ڀرسان چشما بئراج]]
*
*[[نمل ڍنڍ]] 
* [[ڪالاباغ ڊيم]] 
* [[ڪنديان جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[جناح بئراج]] 
* [[چشما بئراج]]
* [[دائود خيل ريلوي اسٽيشن]] 
* [[ماري انڊس ريلوي اسٽيشن]]

==وڌيڪ ڏسو==
* [[پاڪستان جون ڊويزنون]]
** [[ميانوالي ڊويزن]]
* [[پاڪستان جا تعلقا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[خيبرپختونخواه جي تعلقن جي فهرست|خيبر پختونخوا جا تعلقا]]
** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[سنڌ جا تعلقا]] 
** [[آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا تعلقا]]
** [[گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست|گلگت بلتستان جا تعلقا]]
* [[پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]]
** [[سنڌ جا ضلعا]]
** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]]

==ڪتابيات==
*&quot;Manaqib-E-Sultani&quot; By Mian Alamgir
*&quot;Wichara Watan&quot; By Harish Chander Nakra, New Delhi, India

==حوالا==
{{حوالا}} 
===نوٽس===
{{reflist|group=lower-alpha}}

==خارجي ڳنڍڻا==
{{Commons category|Mianwali District}}
* [https://pashtunhistory.com/history-of-the-niazi-tribe/ History of Niazi tribe]
* [https://www.pashtunhistory.com/2015/01/https://pashtunhistory.com/niazi-chiefs-in-the-service-of-mughals/ Niazi chiefs in the service of Mughals]
* [https://pashtunhistory.com/niazi-uprising-against-the-sikhs-1829-30/ Niazi uprising against the Sikhs (1829-30)]
* [https://pashtunhistory.com/history-of-kalabagh/ History of Kalabagh]
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060211024544/http://www.mianwalionline.com/ Mianwali Online]}}
*{{cite web |url=https://kundian.pk/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111152953/https://kundian.pk/ |title=Kundian – Welcome to Global Kundian |archive-date=2020-01-11 |access-date=2023-02-21 |language=en}}
{{Districts of Punjab (Pakistan)}}
{{Mianwali-Union-Councils}}
{{Authority control}}
{{Coord|32|00|N|71|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}}

[[زمرو:ميانوالي ضلعو]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]]</text>
      <sha1>q3eiar66trmam6j2mkwrc2co6cs4egs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398688</id>
      <parentid>398599</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T05:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* وڌيڪ ڏسو */</comment>
      <origin>398688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40030" sha1="ovp122wo7wb1idh1p4qya7z8rmzp26g" xml:space="preserve">{{Short description|District in Punjab, Pakistan}}
{{Infobox settlement
| name               = ميانوالي ضلعو
| official_name      =ضلع مِيانوالى 
| native_name        = ضِلع مِيانوالى
| native_name_lang   = ur
| settlement_type    = [[ضلعو]]
| image_skyline      = {{Photomontage
|size = 250
|photo1a=Namal Lake.png
|photo2a=Salt Range.jpg
}}
| imagesize          = 
| image_alt          = 
| image_caption      = مٿيون: نمل ڍنڍ&lt;br /&gt;هيٺيون: سالٽ رينج (لوڻ واري جبلن جو سلسلو)
| image_map          = Pakistan - Punjab - Mianwali.svg
| mapsize            = 
| map_alt            = 
| map_caption        = پنجاب صوبي ۾ نمايان ڪيل ميانوالي ضلعو
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1  = [[صوبو]]
| subdivision_name1  = {{flag|Punjab, Pakistan}}
| subdivision_type2  = ڊويزن
| subdivision_name2  = [[سرگوڌا ڊويزن]]
| parts_type         = تعلقا
| parts_style        = coll,para
| parts              = 03
| p1                 = [[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل تعلقو]] &lt;br /&gt;[[ميانوالي تعلقو]]&lt;br /&gt;[[پپلان تعلقو]]
| seat_type          = هيڊ ڪوارٽر
| seat               = [[ميانوالي|ميانوالي شهر]]
| government_footnotes = 
| leader_party       = 
| unit_pref          = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 5900
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = [[2023 Census of Pakistan|2023]]
| population_total   = 1,795,897
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 363453 (20.21%)
| population_rural   = 1,434,815 (79.79%)
| established_title  = قيام
| established_date   = نومبر، 1901ع
| founder            = [[برطانوي راڄ]]
| government_type    = ضلعي انتظاميا
| leader_title       = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name        = اسد عباس&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://pakobserver.net/commissioner-reviews-revenue-officers-performance/|title=Commissioner reviews revenue officers' performance|date=December 2023|work=Pakistan Observer (newspaper)}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1      = ڊسٽرڪٽ پوليس آفيسر (DPO)
| leader_name1       = رائي محمد اجمل
| leader_title2      = حلقا
| leader_name2       = NA-89 ميانوالي-I&lt;br&gt; NA-90 ميانوالي-II
| leader_title3      = ميانوالي ضلعي جو CNIC ڪوڊ
| leader_name3       = 383XX-XXXXXXX-X
| image_flag         = Flag of Punjab.svg
| image_seal         = Coat of arms of Punjab.svg
&lt;!-- General information  ---------------&gt;| demographics_type1 = خواندگي
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, PUNJAB}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Literacy rate
| timezone           = [[Pakistan Standard Time|PKT]]
| utc_offset         = +05:00
| timezone_DST       = ڊي سيونگ ٽائيم لاڳو ناهي.
| utc_offset_DST     = 
| latd               = 
| latm               = 
| lats               = 
| latNS              = 
| longd              = 
| longm              = 
| longs              = 
| longEW             = &lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
| elevation_footnotes = 
| elevation_max_m    = 
| elevation_min_m    = 
| elevation_m        = 210
| elevation_ft       = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
| area_code_type     = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]]  (area) code
| area_code          = 0459
| footnotes          = 
| demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Total:'''&lt;br /&gt;(62.87%) |'''Male:'''&lt;br /&gt;(77.58%) |'''Female:'''&lt;br /&gt;(47.63%)}}
| extinct_title      = 
| extinct_date       = 
| postal_code_type   = [[List of postal codes in Pakistan|Postal Code]]
| postal_code        = 42200
| iso_code           = [[ISO 3166-2:PK|PK-PB]]
| website            = {{URL|mianwali.punjab.gov.pk}}
}}
[[File:Thal Canal.JPG|thumb|right|ٿل ڪئنال]]
'''ميانوالي ضلعو''' ([[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]: ضِلع مِيانوالى) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جي [[سرگوڌا ڊويزن]] ۾ واقع هڪ [[ضلعو]] آهي. ميانوالي ضلعو &lt;small&gt;1963&lt;/small&gt;ع تائين [[راولپنڊي ڊويزن]] جو حصو رهيو، جڏهن ميانوالي ضلعو سرگوڌا ڊويزن جو حصو بڻيو. پاڪستان جي سال &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري موجب ميانوالي ضلعي جي آبادي 17 لک 90 هزار (1.79 ملين) آهي. 
 
هن جون حدون تله گنگ، اٽڪ، ڪوهاٽ، ڪرڪ، لڪي مروت، ڊيرا اسماعيل خان، ڀکر ۽ خوشاب ضلعن سان ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mianwali|title =Mianwali &amp;#124; Pakistan on Encyclopedia Britannica website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bhakkar.dc.lhc.gov.pk/PublicPages/HistoryOfDistrict.aspx |title=District Website |publisher=District Courts Bhakkar, Punjab Government website |date= |access-date=2023-02-21}}&lt;/ref&gt; 

== تاريخ ==
ميانوالي شهر بنون ضلعي جو تعلقا هيڊ ڪوارٽر بنايو ويو پوءِ هندستان جي [[پنجاب]] صوبي جي ڊيره اسماعيل خان ڊويزن جو حصو هو. ميانوالي جي آبادي، هندستان جي 1901ع جي مردم شماري مطابق، 3,591 هئي.

نومبر 1901ع ۾ اتر-اولهه سرحدي صوبو پنجاب مان ڌار ڪيو ويو ۽ ميانوالي ۽ عيسيٰ خيل جون تحصيلون بنون ضلعي کان ڌار ڪيون ويون (بنون سرحد جو حصو بڻجي ويو). ميانوالي شهر کي هيڊ ڪوارٽر سان گڏ پنجاب ۾ نئون ضلعو بڻايو ويو. ضلعو راولپنڊي ڊويزن جو حصو بڻجي ويو. ان وقت چار تعلقا هئا: ميانوالي، عيسيٰ خيل، ڀکر ۽ ليه. ليه کي 1909ع ۾ مظفر ڳڙهه ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو .ضلعو 1963ع ۾ سرگوڌا ڊويزن جو حصو ٿيو .بکر تحصيل کي ميانوالي کان الڳ ڪري سرگوڌا ڊويزن ۾ الڳ ضلعو بڻايو ويو. 01-07-1982. ٽن تعلقن مان عيسٰي خيل تعلق ۾ پشتو ڳالهائي وڃي ٿي.

&lt;small&gt;14&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع تي وڏي وزير پرويز الهي اعلان ڪيو ته سرگوڌا ڊويزن مان ٺهيل ميانوالي ۽ ڀکر ضلعن کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو آهي. راولپنڊي ڊويزن مان نئون ٺھيل تله گنگ ضلعو به ان ڊويزن جو حصو هوندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reporter |first=((News)) |date=14 January 2023 |title=ECP bars Punjab gov from notifying Mianwali as division |pages=1 |work=Duniya News |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/690050-ECP-bars-Punjab-gov-to-notify-Mianwali-as-division- |access-date=14 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Malik |first=Mansoor |date=January 15, 2023 |title=Punjab cabinet approves upgrade of Mianwali as division |pages=1 |work=Dawn News |url=https://www.dawn.com/news/1731626/punjab-cabinet-approves-upgrade-of-mianwali-as-division |access-date=January 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي== 
ميانوالي ضلعي جو رقبو &lt;small&gt;5,840&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,250&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.maplandia.com/pakistan/punjab/mainwali/mianwali/|title = Mianwali Map &amp;#124; Pakistan Google Satellite Maps}}&lt;/ref&gt; ان جي اتر وارو علائقو [[پوٺوهار پليٽيو]] (پوٽوهار جي مٿانهينءَ زمين)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/A-map-of-Punjab-Province-Pakistan-showing-Potohar-Plateau-consisting-of-four-Districts_fig2_234140568|title=Fig. 1. A map of Punjab Province, Pakistan, showing Potohar Plateau...|website=ResearchGate}}&lt;/ref&gt; ۽ [[سالٽ رینج|ڪوهستانِ نمڪ]] (Salt Range) جو تسلسل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lukeduggleby.com/pakistans-salt-mines|title=PAKISTAN'S SALT MINES - Luke Duggleby Photography|website=Luke Duggleby website}}&lt;/ref&gt; ضلعي جو ڏکڻ وارو حصو ٿل ريگستان جو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Thal-Pakistan|title = Thal &amp;#124; region, Pakistan on Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءُ]] هن ضلعي مان گذري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Indus-River|title = Indus River &amp;#124; Irrigation System and Barrages in Mianwali District included|website=Encyclopedia Britannica| date=8 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

===آبهوا===
ميانوالي ضلعي جي آبهوا انتهائي نوعيت جي آهي، جتي اونهارو ڊگهو ۽ گرم هوندو آهي، جڏهن ته سيارو خشڪ ۽ ٿڌو هوندو آهي. اونهاري جو موسم مئي کان سيپٽمبر تائين ۽ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رهندو آهي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Mianwali/climate-profile.aspx|title=December Climate History for Mianwali District area &amp;#124; Local &amp;#124; Pakistan}}&lt;/ref&gt; جون مهينو سڀ کان وڌيڪ گرم هوندو آهي، جنهن ۾ سراسري گرمي پد 42 ڊگري سينٽي گريڊ رهندو آهي (هتي رڪارڊ ڪيل وڌ ۾ وڌ گرمي پد 52 ڊگري سينٽي گريڊ رهيو آهي)؛ سياري ۾، خاص طور تي ڊسمبر ۽ جنوري دوران، سراسري گرمي پد گهٽجي 3 کان 4 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ضلعي ۾ سراسري برسات تقريباً 385 ملي ميٽر ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/weather/pakistan/mianwali/climate|title=Climate &amp; Weather Averages in Mianwali, Pakistan|website=timeanddate.com website|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.climate-data.org/एश-य/प-क-सत-न/पज-ब/mianwali-28948/ |website=en.climate-data.org website |title=Mianwali Climate|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto;&quot;
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:17px;&quot;| Month
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jan
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Feb
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Mar
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Apr
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| May
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jun
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jul
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Aug
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Sep
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Oct
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Nov
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Dec
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Year
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Average High Temperatures °C (°F)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 19° (66.2 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26° (78.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.4 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 38° (100.4 °)
| style=&quot;background: #FF8000; color:black;&quot; | 42° (107.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 39° (102.2 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.6 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 28° (82.4 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 31° (87.8 °)
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:16px;&quot;| Average Low Temperatures °C
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 3
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 6
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 12
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 17
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 22
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 23
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 9
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 4
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Rainfall in. (cm)
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.6
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.1
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.4
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.9
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.8
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 7.6
| style=&quot;background: #00994D;&quot; | 11
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.5
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.7
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.9
| style=&quot;background:#fff;&quot;| 38.5
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|Source: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=415920&amp;refer=&amp;units=metric Weatherbase]
|}

==انتظاميه==
ميونسپل ڪميٽي جو قيام ڊسمبر 1993ع ۾ عمل ۾ آيو ۽ اها ان وقت کان وٺي فعال رهي آهي. انتظامي طور تي ضلعي کي ٽن تحصيلن ۾ ورهايو ويو آهي. ان ۾ 7 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 51 يونين ڪائونسلون شامل آهن:&lt;ref name=&quot;nrb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Mianwali|website= Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611223556/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |archive-date=2008-06-11 |access-date=1 December 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dpomwi.punjabpolice.gov.pk/district_overview |title=District Overview - History of Mianwali District |website=District Police Office Mianwali website |access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt; 

{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!تعلقو&lt;ref name=&quot;nrb&quot; /&gt;
!علائقو
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}&lt;/ref&gt;
!آبادي
(2023)
!آبادي جي گھاٽائي
!خواندگي جي شرح
(2023)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!يونين ڪائونسلون
!ميونسپل ڪميٽيون
|-
|عيسيٰ خيل تعلقو
|1,863
|414,100
|222.28
|55.02%
|13
|3
|-
|ميانوالي تعلقو
|2,689
|908,405
|337.82
|66.09%
|26
|2
|-
|پپلان تعلقو
|1,288
|475,763
|369.38
|63.46%
|12
|2
|-
|'''Total'''
|
|
|
|
|'''51'''
|'''7'''
|}

==شهري علائقا{{static row numbers}}==
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!نالو&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 2 : URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!علائقو
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!آبادي
(2023)
!آبادي جي گھاٽائي.
(2023)
!خواندگي جي شرح
!تعلقو
|-
|[[ميانوالي]]
|
|129,500
|
|
|[[ميانوالي تعلقو]]
|-
|[[ڪنديان جنڪشن ريلوي اسٽيشن|ڪنديان]]
|
|48,658 
|
|
|[[پپلان تعلقو]]
|-
|ڪمر مشاني
|
|39,013
|
|
|[[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل]]
[[عيسي خيل تعلقو|تعلقو]]    
|-
|لياقت آباد
|
|35,297
|
|
|پپلان تعلقو
|-
|داؤد خيل
|
|33,141
|
|
|[[ميانوالي تعلقو]]
|-
|عيسيٰ خيل
|
|27,612 
|
|
|عيسيٰ خيل
تعلقو    
|-
|[[ڪالاباغ]]
|
|27,916
|
|
|عيسيٰ خيل
تعلقو    
|-
|هرنولي
|
|22,316
|
|
|پپلان تعلقو
|}

==آبادي بابت ڄاڻ==

=== ٻوليون ===
{{Pie chart
|thumb = left
|caption = ميانوالي ضلعي ۾ ڳالهائجندڙ ٻوليون (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|label1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value1 = 76 |color1 = firebrick
|label2 = [[پشتو]] |value2 = 11.35 |color2 = lightgreen
|label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 7.79 |color3 = red
|label4 = [[Hindko dialect]] |value4 = 0.5 |color4 = coral
|label5 = [[اردو]] |value5 = 3.15 |color5 = green
|value6=0.52|color6=grey|label6=ٻيون ٻوليون}}

At the time of the 2023 census, 76.67% of the population spoke [[Saraiki language]], 11.35% [[Pashto]], 7.79% [[Punjabi language|Punjabi]], 0.5% [[Hindko]] and 3.15% [[Urdu]] as their first language.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf}}&lt;/ref&gt;

===آبادي===
{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |315816
|1961 |413851
|1972 |595134
|1981 |711529
|1998 |1056620
|2017 |1542601
|2023 |1798268
|footnote= Sources:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;}}

As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Mianwali district has 296,339 households and a population of 1,798,268. The district has a sex ratio of 104.32 males to 100 females and a literacy rate of 62.87%: 77.58% for males and 47.63% for females.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt; 454,517 (25.31% of the surveyed population) are under 10 years of age.&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}&lt;/ref&gt; 363,453 (20.21%) live in urban areas.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot; /&gt;

{{bar box
|title=ميانوالي ضلعي ۾ مذهب (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|titlebar=#Fcd116
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float = right
|bars=
{{bar percent|[[اسلام]]|green|99.32}}
{{bar percent|[[عيسائيت]]|dodgerblue|0.67}}
{{bar percent|ٻيا|grey|0.01}}
}}

ميانوالي ضلعي ۾ مذهب. سيڪڙو. 

2023 جي مردم شماري مطابق، مسلمانن جي آبادي 99.32 سيڪڙو سان تقريبن سموري آبادي تي مشتمل هئي، جيتوڻيڪ اتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي اقليت (اڪثر ڪري شهري علائقن ۾) موجود آهي، جن جو تعداد 11,951 آهي. * هاڻوڪي ميانوالي ضلعي ۾ مذهب.سيڪڙو  مذهبي گروهه. آبادي. اسلام. عيسائيت. ٻيا   هندو مت. سِک مت (ڊيٽا موجود ناهي). عيسائيت. احمدي. ٻيا. ڪل آبادي. * نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر اڳوڻي ميانوالي ضلعي جي ميانوالي ۽ عيسيٰ خيل تحصيلن بابت آهن، جيڪي تقريبن هاڻوڪي ميانوالي ضلعي جي برابر آهن. 1941ع کان وٺي ضلعي ۽ تحصيلن جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن. ميانوالي ضلعي ۾ مذهبي گروهه (برطانوي پنجاب صوبي واري دور ۾). تعلق.


per the 2023 census, [[Punjabi Muslims|Muslims]] made up almost the entire population with 99.32%, although there is a small mainly urban minority of Christians numbering 11,951.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in contemporary Mianwali District
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=Census of India, 1941 Volume VI Punjab Province|access-date=21 July 2022}}&lt;/ref&gt;{{rp|42–43}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017 |title=District census: Mianwali |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/046 |website=pbs.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2023
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
| [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] 
|266,984
|{{Percentage|266984|300286|2}}
|1,535,345
|{{Percentage|1535345|1542601|2}}
|1,783,687
|99.32%
|-
| [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
|30,084
|{{Percentage|30084|300286|2}}
|21
|{{Percentage|21|1542601|2}}
|63
|0%
|-
| [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
|2,869
|{{Percentage|2869|300286|2}}
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|41
|0%
|-
| [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
|302
|{{Percentage|302|300286|2}}
|7,044
|{{Percentage|7044|1542601|2}}
|11,951
|0.67%
|-
|[[Ahmadiyya in Pakistan|Ahmadi]]
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|101
|{{Percentage|101|1542601|2}}
|45
|0%
|-
| Others
|47
|{{Percentage|47|300286|2}}
|90
|{{Percentage|90|1542601|2}}
|110
|0.01%
|-
!Total Population
!300,286
!{{Percentage|300286|300286|2}}
!1,542,601
!{{Percentage|1542601|1542601|2}}
!1,795,897
!100%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;7&quot; | {{small|Note: 1941 census data is for Mianwali and Isakhel tehsils of erstwhile Mianwali district, which roughly corresponds to contemporary Mianwali district. District and tehsil borders have changed since 1941.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religious groups in Mianwali District ([[British Punjab province]] era)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1901&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1911&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1921&lt;ref name=&quot;Census1921&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1931&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42 |author1=India Census Commissioner |volume=6 }}&lt;/ref&gt;
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 371,674
| {{Percentage | 371674 | 424588 | 2 }}
| 299,971
| {{Percentage | 299971 | 341377 | 2 }}
| 308,876
| {{Percentage | 308876 | 358205 | 2 }}
| 357,109
| {{Percentage | 357109 | 411539 | 2 }}
| 436,260
| {{Percentage | 436260 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi|1931-1941: Including [[Ad-Dharmi]]s}}
| 50,202
| {{Percentage | 50202 | 424588 | 2 }}
| 36,326
| {{Percentage | 36326 | 341377 | 2 }}
| 45,974
| {{Percentage | 45974 | 358205 | 2 }}
| 49,794
| {{Percentage | 49794 | 411539 | 2 }}
| 62,814
| {{Percentage | 62814 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 2,633
| {{Percentage | 2633 | 424588 | 2 }}
| 4,881
| {{Percentage | 4881 | 341377 | 2 }}
| 2,986
| {{Percentage | 2986 | 358205 | 2 }}
| 4,231
| {{Percentage | 4231 | 411539 | 2 }}
| 6,865
| {{Percentage | 6865 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 44
| {{Percentage | 44 | 424588 | 2 }}
| 168
| {{Percentage | 168 | 341377 | 2 }}
| 369
| {{Percentage | 369 | 358205 | 2 }}
| 380
| {{Percentage | 380 | 411539 | 2 }}
| 358
| {{Percentage | 358 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
| 35
| {{Percentage | 35 | 424588 | 2 }}
| 31
| {{Percentage | 31 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 20
| {{Percentage | 20 | 411539 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 5
| {{Percentage | 5 | 411539 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Others
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Total population
! 424,588
! {{Percentage | 424588 | 424588 | 2 }}
! 341,377
! {{Percentage | 341377 | 341377 | 2 }}
! 358,205
! {{Percentage | 358205 | 358205 | 2 }}
! 411,539
! {{Percentage | 411539 | 411539 | 2 }}
! 506,321
! {{Percentage | 506321 | 506321 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;11&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1921)&lt;ref name=&quot;Census1921&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 129,004
| {{Percentage | 129004 | 147553 | 2 }}
| 17,177
| {{Percentage | 17177 | 147553 | 2 }}
| 1,189
| {{Percentage | 1189 | 147553 | 2 }}
| 183
| {{Percentage | 183 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
! 147,553
! {{Percentage | 147553 | 147553 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 122,437
| {{Percentage | 122437 | 147121 | 2 }}
| 23,262
| {{Percentage | 23262 | 147121 | 2 }}
| 1,335
| {{Percentage | 1335 | 147121 | 2 }}
| 87
| {{Percentage | 87 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
! 147,121
! {{Percentage | 147121 | 147121 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 57,435
| {{Percentage | 57435 | 63531 | 2 }}
| 5,535
| {{Percentage | 5535 | 63531 | 2 }}
| 462
| {{Percentage | 462 | 63531 | 2 }}
| 99
| {{Percentage | 99 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
! 63,531
! {{Percentage | 63531 | 63531 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1941)&lt;ref name=&quot;Census1941&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 194,442
| {{Percentage | 194442 | 222416 | 2 }}
| 25,488
| {{Percentage | 25488 | 222416 | 2 }}
| 2,202
| {{Percentage | 2202 | 222416 | 2 }}
| 251
| {{Percentage | 251 | 222416 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 222416 | 2 }}
| 33
| {{Percentage | 33 | 222416 | 2 }}
! 222,416
! {{Percentage | 222416 | 222416 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 169,276
| {{Percentage | 169276 | 206035 | 2 }}
| 32,730
| {{Percentage | 32730 | 206035 | 2 }}
| 3,996
| {{Percentage | 3996 | 206035 | 2 }}
| 22
| {{Percentage | 22 | 206035 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 206035 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 206035 | 2 }}
! 206,035
! {{Percentage | 206035 | 206035 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 72,542
| {{Percentage | 72542 | 77870 | 2 }}
| 4,596
| {{Percentage | 4596 | 77870 | 2 }}
| 667
| {{Percentage | 667 | 77870 | 2 }}
| 51
| {{Percentage | 51 | 77870 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 77870 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 77870 | 2 }}
! 77,870
! {{Percentage | 77870 | 77870 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as &quot;Indian Christians&quot; on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under &quot;Other&quot; category.}}
|}

==ناميارا ماڻهو== 
* [[عمران خان|عمران خان نيازي]] - پاڪستان ڪرڪيٽ ٽيم جو اڳوڻو ڪپتان، ميانوالي مان ٻه ڀيرا پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ لاءِ چونڊيو ويو ۽ پاڪستان جي 22هين وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون.  
* نواب ملڪ امير محمد خان - اعوان قبيلي جو سردار، ڪالاباغ جو نواب، اولهه پاڪستان جو اڳوڻو گورنر. 
* ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله نيازي - اڀرندي پاڪستان ۾ آرمي ايسٽرن ڪمانڊ III ڪور جو ڪمانڊنٽ. 
* عطاءُ الله خان عيسيٰ خيلوي - لوڪ ڳائڻو. 
* عبدالستار خان نيازي - پاڪستان جو مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ. 
* مصباح الحق - پاڪستاني ڪرڪيٽر.  
* [[شاداب خان]] - پاڪستاني ڪرڪيٽر. 
* عائله ملڪ - سياستدان
* تلوڪ چند محروم - اردو شاعر 
* جگن ناٿ آزاد - اردو ڳالهائيندڙ شاعر ۽ هندو تعليمي ماهر. 
* ميان سلطان ذڪريا - ميانوالي ضلعي جو مشهور صوفي بزرگ.
* حضرت پير سيد غلام رباني شاهه گيلاني. قمر آباد شريف، عيسيٰ خيل
* حضرت پير سيد محمد سليم شاهه گيلاني. قمر ​​آباد شريف، عيسيٰ خيل.
* امجد خان نيازي - پاڪستان نيوي جو رٽائرڊ چيف آف نيول اسٽاف. 
* شير افگن نيازي - اڳوڻو قانون وارو وزير ۽ پارليامينٽ جو ميمبر 
* سردار خان نيازي - روزاني پاڪستان، روزاني دي پيٽرياٽ، روزاني پاڪ وطن، روزاني ايڪشن، روزاني نواِ نوابشاهه ۽ ماهوار نيا رخ جا چيف ايڊيٽر ۽ پبلشر، ۽ پاڪستان گروپ آف پبليڪيشنز جا چيئرمين. 
* عقيله آصفي - افغان پناهگير ۽ استاد، جنهن ميانوالي ۾ هزارين افغان پناهگير ٻارن کي تعليم ڏني. 
* ليفٽيننٽ جنرل محمد اسلم شاهه - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ليفٽيننٽ جنرل ضرار عظيم - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ميجر جنرل ثناءُ الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ٻن ستارن وارو ميجر جنرل، جي او سي (GOC) مالاڪنڊ، جيڪو دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيو. 
* ميجر جنرل جاويد سلطان خان - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر ۽ جي او سي (GOC) ڪوهاٽ، جيڪي دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيا.
* ميجر جنرل هدايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل عنايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل رفيع الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ايئر وائيس مارشل عبدالرزاق انجم - پاڪستان ايئر فورس جو ايئر وائيس مارشل (ٽو اسٽار)
* شير شاهه اعواڻ (وي سي) - برما مهم دوران هڪ اهڙي پلاٽون جا ڪمانڊر جن تي دشمن اوچتو حملو ڪيو هو؛ ان وقت ٽنگ ٽٽل هجڻ باوجود، هو وڙهڻ جاري رکڻ لاءِ دشمن ڏانهن سرڪندا (گهُٻڙيندي) اڳتي وڌيا.

==دلچسپي جا ماڳ==
[[File:Nammal dam.jpg|thumb|&lt;small&gt;'''[[سالٽ رینج|سالٽ رينج]]، [[ميانوالي ڊويزن|ميانوالي]] ۾ [[نمل ڍنڍ]] جو هڪ منظر'''&lt;/small&gt;  ]]
[[File:Chashma Barrage pk.jpg|alt=Chashma Barrage|thumb|ڪنديان، ميانوالي جي ڀرسان چشما بئراج]]
*
*[[نمل ڍنڍ]] 
* [[ڪالاباغ ڊيم]] 
* [[ڪنديان جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[جناح بئراج]] 
* [[چشما بئراج]]
* [[دائود خيل ريلوي اسٽيشن]] 
* [[ماري انڊس ريلوي اسٽيشن]]

==وڌيڪ ڏسو==
* [[پاڪستان جون ڊويزنون]]
** [[ميانوالي ڊويزن]]
* [[پاڪستان جا تعلقا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[خيبرپختونخواه جي تعلقن جي فهرست|خيبر پختونخوا جا تعلقا]]
** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[سنڌ جا تعلقا]] 
** [[آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا تعلقا]]
** [[گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست|گلگت بلتستان جا تعلقا]]
* [[پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]]
** [[سنڌ جا ضلعا]]
** [[آزاد ڪشمير جي ضلعن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]]

==ڪتابيات==
*&quot;Manaqib-E-Sultani&quot; By Mian Alamgir
*&quot;Wichara Watan&quot; By Harish Chander Nakra, New Delhi, India

==حوالا==
{{حوالا}} 
===نوٽس===
{{reflist|group=lower-alpha}}

==خارجي ڳنڍڻا==
{{Commons category|Mianwali District}}
* [https://pashtunhistory.com/history-of-the-niazi-tribe/ History of Niazi tribe]
* [https://www.pashtunhistory.com/2015/01/https://pashtunhistory.com/niazi-chiefs-in-the-service-of-mughals/ Niazi chiefs in the service of Mughals]
* [https://pashtunhistory.com/niazi-uprising-against-the-sikhs-1829-30/ Niazi uprising against the Sikhs (1829-30)]
* [https://pashtunhistory.com/history-of-kalabagh/ History of Kalabagh]
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060211024544/http://www.mianwalionline.com/ Mianwali Online]}}
*{{cite web |url=https://kundian.pk/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111152953/https://kundian.pk/ |title=Kundian – Welcome to Global Kundian |archive-date=2020-01-11 |access-date=2023-02-21 |language=en}}
{{Districts of Punjab (Pakistan)}}
{{Mianwali-Union-Councils}}
{{Authority control}}
{{Coord|32|00|N|71|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}}

[[زمرو:ميانوالي ضلعو]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]]</text>
      <sha1>ovp122wo7wb1idh1p4qya7z8rmzp26g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398689</id>
      <parentid>398688</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T05:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40038" sha1="pdkvjj6de1rzoq1wwrbkcp445co4h9k" xml:space="preserve">{{Short description|District in Punjab, Pakistan}}
{{Infobox settlement
| name               = ميانوالي ضلعو
| official_name      =ضلع مِيانوالى 
| native_name        = ضِلع مِيانوالى
| native_name_lang   = ur
| settlement_type    = [[ضلعو]]
| image_skyline      = {{Photomontage
|size = 250
|photo1a=Namal Lake.png
|photo2a=Salt Range.jpg
}}
| imagesize          = 
| image_alt          = 
| image_caption      = مٿيون: [[نمل ڍنڍ]]&lt;br /&gt;هيٺيون: [[سالٽ رينج]] (لوڻ واري جبلن جو سلسلو)
| image_map          = Pakistan - Punjab - Mianwali.svg
| mapsize            = 
| map_alt            = 
| map_caption        = پنجاب صوبي ۾ نمايان ڪيل ميانوالي ضلعو
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1  = [[صوبو]]
| subdivision_name1  = {{flag|Punjab, Pakistan}}
| subdivision_type2  = ڊويزن
| subdivision_name2  = [[سرگوڌا ڊويزن]]
| parts_type         = تعلقا
| parts_style        = coll,para
| parts              = 03
| p1                 = [[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل تعلقو]] &lt;br /&gt;[[ميانوالي تعلقو]]&lt;br /&gt;[[پپلان تعلقو]]
| seat_type          = هيڊ ڪوارٽر
| seat               = [[ميانوالي|ميانوالي شهر]]
| government_footnotes = 
| leader_party       = 
| unit_pref          = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 5900
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = [[2023 Census of Pakistan|2023]]
| population_total   = 1,795,897
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 363453 (20.21%)
| population_rural   = 1,434,815 (79.79%)
| established_title  = قيام
| established_date   = نومبر، 1901ع
| founder            = [[برطانوي راڄ]]
| government_type    = ضلعي انتظاميا
| leader_title       = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name        = اسد عباس&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://pakobserver.net/commissioner-reviews-revenue-officers-performance/|title=Commissioner reviews revenue officers' performance|date=December 2023|work=Pakistan Observer (newspaper)}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1      = ڊسٽرڪٽ پوليس آفيسر (DPO)
| leader_name1       = رائي محمد اجمل
| leader_title2      = حلقا
| leader_name2       = NA-89 ميانوالي-I&lt;br&gt; NA-90 ميانوالي-II
| leader_title3      = ميانوالي ضلعي جو CNIC ڪوڊ
| leader_name3       = 383XX-XXXXXXX-X
| image_flag         = Flag of Punjab.svg
| image_seal         = Coat of arms of Punjab.svg
&lt;!-- General information  ---------------&gt;| demographics_type1 = خواندگي
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, PUNJAB}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Literacy rate
| timezone           = [[Pakistan Standard Time|PKT]]
| utc_offset         = +05:00
| timezone_DST       = ڊي سيونگ ٽائيم لاڳو ناهي.
| utc_offset_DST     = 
| latd               = 
| latm               = 
| lats               = 
| latNS              = 
| longd              = 
| longm              = 
| longs              = 
| longEW             = &lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
| elevation_footnotes = 
| elevation_max_m    = 
| elevation_min_m    = 
| elevation_m        = 210
| elevation_ft       = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
| area_code_type     = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]]  (area) code
| area_code          = 0459
| footnotes          = 
| demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Total:'''&lt;br /&gt;(62.87%) |'''Male:'''&lt;br /&gt;(77.58%) |'''Female:'''&lt;br /&gt;(47.63%)}}
| extinct_title      = 
| extinct_date       = 
| postal_code_type   = [[List of postal codes in Pakistan|Postal Code]]
| postal_code        = 42200
| iso_code           = [[ISO 3166-2:PK|PK-PB]]
| website            = {{URL|mianwali.punjab.gov.pk}}
}}
[[File:Thal Canal.JPG|thumb|right|ٿل ڪئنال]]
'''ميانوالي ضلعو''' ([[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]: ضِلع مِيانوالى) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جي [[سرگوڌا ڊويزن]] ۾ واقع هڪ [[ضلعو]] آهي. ميانوالي ضلعو &lt;small&gt;1963&lt;/small&gt;ع تائين [[راولپنڊي ڊويزن]] جو حصو رهيو، جڏهن ميانوالي ضلعو سرگوڌا ڊويزن جو حصو بڻيو. پاڪستان جي سال &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري موجب ميانوالي ضلعي جي آبادي 17 لک 90 هزار (1.79 ملين) آهي. 
 
هن جون حدون تله گنگ، اٽڪ، ڪوهاٽ، ڪرڪ، لڪي مروت، ڊيرا اسماعيل خان، ڀکر ۽ خوشاب ضلعن سان ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mianwali|title =Mianwali &amp;#124; Pakistan on Encyclopedia Britannica website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bhakkar.dc.lhc.gov.pk/PublicPages/HistoryOfDistrict.aspx |title=District Website |publisher=District Courts Bhakkar, Punjab Government website |date= |access-date=2023-02-21}}&lt;/ref&gt; 

== تاريخ ==
ميانوالي شهر بنون ضلعي جو تعلقا هيڊ ڪوارٽر بنايو ويو پوءِ هندستان جي [[پنجاب]] صوبي جي ڊيره اسماعيل خان ڊويزن جو حصو هو. ميانوالي جي آبادي، هندستان جي 1901ع جي مردم شماري مطابق، 3,591 هئي.

نومبر 1901ع ۾ اتر-اولهه سرحدي صوبو پنجاب مان ڌار ڪيو ويو ۽ ميانوالي ۽ عيسيٰ خيل جون تحصيلون بنون ضلعي کان ڌار ڪيون ويون (بنون سرحد جو حصو بڻجي ويو). ميانوالي شهر کي هيڊ ڪوارٽر سان گڏ پنجاب ۾ نئون ضلعو بڻايو ويو. ضلعو راولپنڊي ڊويزن جو حصو بڻجي ويو. ان وقت چار تعلقا هئا: ميانوالي، عيسيٰ خيل، ڀکر ۽ ليه. ليه کي 1909ع ۾ مظفر ڳڙهه ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو .ضلعو 1963ع ۾ سرگوڌا ڊويزن جو حصو ٿيو .بکر تحصيل کي ميانوالي کان الڳ ڪري سرگوڌا ڊويزن ۾ الڳ ضلعو بڻايو ويو. 01-07-1982. ٽن تعلقن مان عيسٰي خيل تعلق ۾ پشتو ڳالهائي وڃي ٿي.

&lt;small&gt;14&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع تي وڏي وزير پرويز الهي اعلان ڪيو ته سرگوڌا ڊويزن مان ٺهيل ميانوالي ۽ ڀکر ضلعن کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو آهي. راولپنڊي ڊويزن مان نئون ٺھيل تله گنگ ضلعو به ان ڊويزن جو حصو هوندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reporter |first=((News)) |date=14 January 2023 |title=ECP bars Punjab gov from notifying Mianwali as division |pages=1 |work=Duniya News |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/690050-ECP-bars-Punjab-gov-to-notify-Mianwali-as-division- |access-date=14 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Malik |first=Mansoor |date=January 15, 2023 |title=Punjab cabinet approves upgrade of Mianwali as division |pages=1 |work=Dawn News |url=https://www.dawn.com/news/1731626/punjab-cabinet-approves-upgrade-of-mianwali-as-division |access-date=January 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي== 
ميانوالي ضلعي جو رقبو &lt;small&gt;5,840&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,250&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.maplandia.com/pakistan/punjab/mainwali/mianwali/|title = Mianwali Map &amp;#124; Pakistan Google Satellite Maps}}&lt;/ref&gt; ان جي اتر وارو علائقو [[پوٺوهار پليٽيو]] (پوٽوهار جي مٿانهينءَ زمين)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/A-map-of-Punjab-Province-Pakistan-showing-Potohar-Plateau-consisting-of-four-Districts_fig2_234140568|title=Fig. 1. A map of Punjab Province, Pakistan, showing Potohar Plateau...|website=ResearchGate}}&lt;/ref&gt; ۽ [[سالٽ رینج|ڪوهستانِ نمڪ]] (Salt Range) جو تسلسل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lukeduggleby.com/pakistans-salt-mines|title=PAKISTAN'S SALT MINES - Luke Duggleby Photography|website=Luke Duggleby website}}&lt;/ref&gt; ضلعي جو ڏکڻ وارو حصو ٿل ريگستان جو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Thal-Pakistan|title = Thal &amp;#124; region, Pakistan on Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءُ]] هن ضلعي مان گذري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Indus-River|title = Indus River &amp;#124; Irrigation System and Barrages in Mianwali District included|website=Encyclopedia Britannica| date=8 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

===آبهوا===
ميانوالي ضلعي جي آبهوا انتهائي نوعيت جي آهي، جتي اونهارو ڊگهو ۽ گرم هوندو آهي، جڏهن ته سيارو خشڪ ۽ ٿڌو هوندو آهي. اونهاري جو موسم مئي کان سيپٽمبر تائين ۽ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رهندو آهي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Mianwali/climate-profile.aspx|title=December Climate History for Mianwali District area &amp;#124; Local &amp;#124; Pakistan}}&lt;/ref&gt; جون مهينو سڀ کان وڌيڪ گرم هوندو آهي، جنهن ۾ سراسري گرمي پد 42 ڊگري سينٽي گريڊ رهندو آهي (هتي رڪارڊ ڪيل وڌ ۾ وڌ گرمي پد 52 ڊگري سينٽي گريڊ رهيو آهي)؛ سياري ۾، خاص طور تي ڊسمبر ۽ جنوري دوران، سراسري گرمي پد گهٽجي 3 کان 4 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ضلعي ۾ سراسري برسات تقريباً 385 ملي ميٽر ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/weather/pakistan/mianwali/climate|title=Climate &amp; Weather Averages in Mianwali, Pakistan|website=timeanddate.com website|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.climate-data.org/एश-य/प-क-सत-न/पज-ब/mianwali-28948/ |website=en.climate-data.org website |title=Mianwali Climate|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto;&quot;
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:17px;&quot;| Month
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jan
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Feb
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Mar
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Apr
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| May
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jun
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jul
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Aug
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Sep
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Oct
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Nov
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Dec
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Year
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Average High Temperatures °C (°F)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 19° (66.2 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26° (78.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.4 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 38° (100.4 °)
| style=&quot;background: #FF8000; color:black;&quot; | 42° (107.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 39° (102.2 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.6 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 28° (82.4 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 31° (87.8 °)
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:16px;&quot;| Average Low Temperatures °C
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 3
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 6
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 12
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 17
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 22
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 23
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 9
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 4
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Rainfall in. (cm)
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.6
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.1
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.4
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.9
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.8
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 7.6
| style=&quot;background: #00994D;&quot; | 11
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.5
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.7
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.9
| style=&quot;background:#fff;&quot;| 38.5
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|Source: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=415920&amp;refer=&amp;units=metric Weatherbase]
|}

==انتظاميه==
ميونسپل ڪميٽي جو قيام ڊسمبر 1993ع ۾ عمل ۾ آيو ۽ اها ان وقت کان وٺي فعال رهي آهي. انتظامي طور تي ضلعي کي ٽن تحصيلن ۾ ورهايو ويو آهي. ان ۾ 7 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 51 يونين ڪائونسلون شامل آهن:&lt;ref name=&quot;nrb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Mianwali|website= Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611223556/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |archive-date=2008-06-11 |access-date=1 December 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dpomwi.punjabpolice.gov.pk/district_overview |title=District Overview - History of Mianwali District |website=District Police Office Mianwali website |access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt; 

{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!تعلقو&lt;ref name=&quot;nrb&quot; /&gt;
!علائقو
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}&lt;/ref&gt;
!آبادي
(2023)
!آبادي جي گھاٽائي
!خواندگي جي شرح
(2023)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!يونين ڪائونسلون
!ميونسپل ڪميٽيون
|-
|عيسيٰ خيل تعلقو
|1,863
|414,100
|222.28
|55.02%
|13
|3
|-
|ميانوالي تعلقو
|2,689
|908,405
|337.82
|66.09%
|26
|2
|-
|پپلان تعلقو
|1,288
|475,763
|369.38
|63.46%
|12
|2
|-
|'''Total'''
|
|
|
|
|'''51'''
|'''7'''
|}

==شهري علائقا{{static row numbers}}==
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!نالو&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 2 : URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!علائقو
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!آبادي
(2023)
!آبادي جي گھاٽائي.
(2023)
!خواندگي جي شرح
!تعلقو
|-
|[[ميانوالي]]
|
|129,500
|
|
|[[ميانوالي تعلقو]]
|-
|[[ڪنديان جنڪشن ريلوي اسٽيشن|ڪنديان]]
|
|48,658 
|
|
|[[پپلان تعلقو]]
|-
|ڪمر مشاني
|
|39,013
|
|
|[[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل]]
[[عيسي خيل تعلقو|تعلقو]]    
|-
|لياقت آباد
|
|35,297
|
|
|پپلان تعلقو
|-
|داؤد خيل
|
|33,141
|
|
|[[ميانوالي تعلقو]]
|-
|عيسيٰ خيل
|
|27,612 
|
|
|عيسيٰ خيل
تعلقو    
|-
|[[ڪالاباغ]]
|
|27,916
|
|
|عيسيٰ خيل
تعلقو    
|-
|هرنولي
|
|22,316
|
|
|پپلان تعلقو
|}

==آبادي بابت ڄاڻ==

=== ٻوليون ===
{{Pie chart
|thumb = left
|caption = ميانوالي ضلعي ۾ ڳالهائجندڙ ٻوليون (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|label1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value1 = 76 |color1 = firebrick
|label2 = [[پشتو]] |value2 = 11.35 |color2 = lightgreen
|label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 7.79 |color3 = red
|label4 = [[Hindko dialect]] |value4 = 0.5 |color4 = coral
|label5 = [[اردو]] |value5 = 3.15 |color5 = green
|value6=0.52|color6=grey|label6=ٻيون ٻوليون}}

At the time of the 2023 census, 76.67% of the population spoke [[Saraiki language]], 11.35% [[Pashto]], 7.79% [[Punjabi language|Punjabi]], 0.5% [[Hindko]] and 3.15% [[Urdu]] as their first language.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf}}&lt;/ref&gt;

===آبادي===
{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |315816
|1961 |413851
|1972 |595134
|1981 |711529
|1998 |1056620
|2017 |1542601
|2023 |1798268
|footnote= Sources:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;}}

As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Mianwali district has 296,339 households and a population of 1,798,268. The district has a sex ratio of 104.32 males to 100 females and a literacy rate of 62.87%: 77.58% for males and 47.63% for females.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt; 454,517 (25.31% of the surveyed population) are under 10 years of age.&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}&lt;/ref&gt; 363,453 (20.21%) live in urban areas.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot; /&gt;

{{bar box
|title=ميانوالي ضلعي ۾ مذهب (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|titlebar=#Fcd116
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float = right
|bars=
{{bar percent|[[اسلام]]|green|99.32}}
{{bar percent|[[عيسائيت]]|dodgerblue|0.67}}
{{bar percent|ٻيا|grey|0.01}}
}}

ميانوالي ضلعي ۾ مذهب. سيڪڙو. 

2023 جي مردم شماري مطابق، مسلمانن جي آبادي 99.32 سيڪڙو سان تقريبن سموري آبادي تي مشتمل هئي، جيتوڻيڪ اتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي اقليت (اڪثر ڪري شهري علائقن ۾) موجود آهي، جن جو تعداد 11,951 آهي. * هاڻوڪي ميانوالي ضلعي ۾ مذهب.سيڪڙو  مذهبي گروهه. آبادي. اسلام. عيسائيت. ٻيا   هندو مت. سِک مت (ڊيٽا موجود ناهي). عيسائيت. احمدي. ٻيا. ڪل آبادي. * نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر اڳوڻي ميانوالي ضلعي جي ميانوالي ۽ عيسيٰ خيل تحصيلن بابت آهن، جيڪي تقريبن هاڻوڪي ميانوالي ضلعي جي برابر آهن. 1941ع کان وٺي ضلعي ۽ تحصيلن جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن. ميانوالي ضلعي ۾ مذهبي گروهه (برطانوي پنجاب صوبي واري دور ۾). تعلق.


per the 2023 census, [[Punjabi Muslims|Muslims]] made up almost the entire population with 99.32%, although there is a small mainly urban minority of Christians numbering 11,951.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in contemporary Mianwali District
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=Census of India, 1941 Volume VI Punjab Province|access-date=21 July 2022}}&lt;/ref&gt;{{rp|42–43}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017 |title=District census: Mianwali |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/046 |website=pbs.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2023
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
| [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] 
|266,984
|{{Percentage|266984|300286|2}}
|1,535,345
|{{Percentage|1535345|1542601|2}}
|1,783,687
|99.32%
|-
| [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
|30,084
|{{Percentage|30084|300286|2}}
|21
|{{Percentage|21|1542601|2}}
|63
|0%
|-
| [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
|2,869
|{{Percentage|2869|300286|2}}
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|41
|0%
|-
| [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
|302
|{{Percentage|302|300286|2}}
|7,044
|{{Percentage|7044|1542601|2}}
|11,951
|0.67%
|-
|[[Ahmadiyya in Pakistan|Ahmadi]]
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|101
|{{Percentage|101|1542601|2}}
|45
|0%
|-
| Others
|47
|{{Percentage|47|300286|2}}
|90
|{{Percentage|90|1542601|2}}
|110
|0.01%
|-
!Total Population
!300,286
!{{Percentage|300286|300286|2}}
!1,542,601
!{{Percentage|1542601|1542601|2}}
!1,795,897
!100%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;7&quot; | {{small|Note: 1941 census data is for Mianwali and Isakhel tehsils of erstwhile Mianwali district, which roughly corresponds to contemporary Mianwali district. District and tehsil borders have changed since 1941.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religious groups in Mianwali District ([[British Punjab province]] era)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1901&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1911&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1921&lt;ref name=&quot;Census1921&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1931&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42 |author1=India Census Commissioner |volume=6 }}&lt;/ref&gt;
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 371,674
| {{Percentage | 371674 | 424588 | 2 }}
| 299,971
| {{Percentage | 299971 | 341377 | 2 }}
| 308,876
| {{Percentage | 308876 | 358205 | 2 }}
| 357,109
| {{Percentage | 357109 | 411539 | 2 }}
| 436,260
| {{Percentage | 436260 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi|1931-1941: Including [[Ad-Dharmi]]s}}
| 50,202
| {{Percentage | 50202 | 424588 | 2 }}
| 36,326
| {{Percentage | 36326 | 341377 | 2 }}
| 45,974
| {{Percentage | 45974 | 358205 | 2 }}
| 49,794
| {{Percentage | 49794 | 411539 | 2 }}
| 62,814
| {{Percentage | 62814 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 2,633
| {{Percentage | 2633 | 424588 | 2 }}
| 4,881
| {{Percentage | 4881 | 341377 | 2 }}
| 2,986
| {{Percentage | 2986 | 358205 | 2 }}
| 4,231
| {{Percentage | 4231 | 411539 | 2 }}
| 6,865
| {{Percentage | 6865 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 44
| {{Percentage | 44 | 424588 | 2 }}
| 168
| {{Percentage | 168 | 341377 | 2 }}
| 369
| {{Percentage | 369 | 358205 | 2 }}
| 380
| {{Percentage | 380 | 411539 | 2 }}
| 358
| {{Percentage | 358 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
| 35
| {{Percentage | 35 | 424588 | 2 }}
| 31
| {{Percentage | 31 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 20
| {{Percentage | 20 | 411539 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 5
| {{Percentage | 5 | 411539 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Others
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Total population
! 424,588
! {{Percentage | 424588 | 424588 | 2 }}
! 341,377
! {{Percentage | 341377 | 341377 | 2 }}
! 358,205
! {{Percentage | 358205 | 358205 | 2 }}
! 411,539
! {{Percentage | 411539 | 411539 | 2 }}
! 506,321
! {{Percentage | 506321 | 506321 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;11&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1921)&lt;ref name=&quot;Census1921&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 129,004
| {{Percentage | 129004 | 147553 | 2 }}
| 17,177
| {{Percentage | 17177 | 147553 | 2 }}
| 1,189
| {{Percentage | 1189 | 147553 | 2 }}
| 183
| {{Percentage | 183 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
! 147,553
! {{Percentage | 147553 | 147553 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 122,437
| {{Percentage | 122437 | 147121 | 2 }}
| 23,262
| {{Percentage | 23262 | 147121 | 2 }}
| 1,335
| {{Percentage | 1335 | 147121 | 2 }}
| 87
| {{Percentage | 87 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
! 147,121
! {{Percentage | 147121 | 147121 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 57,435
| {{Percentage | 57435 | 63531 | 2 }}
| 5,535
| {{Percentage | 5535 | 63531 | 2 }}
| 462
| {{Percentage | 462 | 63531 | 2 }}
| 99
| {{Percentage | 99 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
! 63,531
! {{Percentage | 63531 | 63531 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1941)&lt;ref name=&quot;Census1941&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 194,442
| {{Percentage | 194442 | 222416 | 2 }}
| 25,488
| {{Percentage | 25488 | 222416 | 2 }}
| 2,202
| {{Percentage | 2202 | 222416 | 2 }}
| 251
| {{Percentage | 251 | 222416 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 222416 | 2 }}
| 33
| {{Percentage | 33 | 222416 | 2 }}
! 222,416
! {{Percentage | 222416 | 222416 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 169,276
| {{Percentage | 169276 | 206035 | 2 }}
| 32,730
| {{Percentage | 32730 | 206035 | 2 }}
| 3,996
| {{Percentage | 3996 | 206035 | 2 }}
| 22
| {{Percentage | 22 | 206035 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 206035 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 206035 | 2 }}
! 206,035
! {{Percentage | 206035 | 206035 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 72,542
| {{Percentage | 72542 | 77870 | 2 }}
| 4,596
| {{Percentage | 4596 | 77870 | 2 }}
| 667
| {{Percentage | 667 | 77870 | 2 }}
| 51
| {{Percentage | 51 | 77870 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 77870 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 77870 | 2 }}
! 77,870
! {{Percentage | 77870 | 77870 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as &quot;Indian Christians&quot; on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under &quot;Other&quot; category.}}
|}

==ناميارا ماڻهو== 
* [[عمران خان|عمران خان نيازي]] - پاڪستان ڪرڪيٽ ٽيم جو اڳوڻو ڪپتان، ميانوالي مان ٻه ڀيرا پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ لاءِ چونڊيو ويو ۽ پاڪستان جي 22هين وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون.  
* نواب ملڪ امير محمد خان - اعوان قبيلي جو سردار، ڪالاباغ جو نواب، اولهه پاڪستان جو اڳوڻو گورنر. 
* ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله نيازي - اڀرندي پاڪستان ۾ آرمي ايسٽرن ڪمانڊ III ڪور جو ڪمانڊنٽ. 
* عطاءُ الله خان عيسيٰ خيلوي - لوڪ ڳائڻو. 
* عبدالستار خان نيازي - پاڪستان جو مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ. 
* مصباح الحق - پاڪستاني ڪرڪيٽر.  
* [[شاداب خان]] - پاڪستاني ڪرڪيٽر. 
* عائله ملڪ - سياستدان
* تلوڪ چند محروم - اردو شاعر 
* جگن ناٿ آزاد - اردو ڳالهائيندڙ شاعر ۽ هندو تعليمي ماهر. 
* ميان سلطان ذڪريا - ميانوالي ضلعي جو مشهور صوفي بزرگ.
* حضرت پير سيد غلام رباني شاهه گيلاني. قمر آباد شريف، عيسيٰ خيل
* حضرت پير سيد محمد سليم شاهه گيلاني. قمر ​​آباد شريف، عيسيٰ خيل.
* امجد خان نيازي - پاڪستان نيوي جو رٽائرڊ چيف آف نيول اسٽاف. 
* شير افگن نيازي - اڳوڻو قانون وارو وزير ۽ پارليامينٽ جو ميمبر 
* سردار خان نيازي - روزاني پاڪستان، روزاني دي پيٽرياٽ، روزاني پاڪ وطن، روزاني ايڪشن، روزاني نواِ نوابشاهه ۽ ماهوار نيا رخ جا چيف ايڊيٽر ۽ پبلشر، ۽ پاڪستان گروپ آف پبليڪيشنز جا چيئرمين. 
* عقيله آصفي - افغان پناهگير ۽ استاد، جنهن ميانوالي ۾ هزارين افغان پناهگير ٻارن کي تعليم ڏني. 
* ليفٽيننٽ جنرل محمد اسلم شاهه - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ليفٽيننٽ جنرل ضرار عظيم - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ميجر جنرل ثناءُ الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ٻن ستارن وارو ميجر جنرل، جي او سي (GOC) مالاڪنڊ، جيڪو دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيو. 
* ميجر جنرل جاويد سلطان خان - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر ۽ جي او سي (GOC) ڪوهاٽ، جيڪي دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيا.
* ميجر جنرل هدايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل عنايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل رفيع الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ايئر وائيس مارشل عبدالرزاق انجم - پاڪستان ايئر فورس جو ايئر وائيس مارشل (ٽو اسٽار)
* شير شاهه اعواڻ (وي سي) - برما مهم دوران هڪ اهڙي پلاٽون جا ڪمانڊر جن تي دشمن اوچتو حملو ڪيو هو؛ ان وقت ٽنگ ٽٽل هجڻ باوجود، هو وڙهڻ جاري رکڻ لاءِ دشمن ڏانهن سرڪندا (گهُٻڙيندي) اڳتي وڌيا.

==دلچسپي جا ماڳ==
[[File:Nammal dam.jpg|thumb|&lt;small&gt;'''[[سالٽ رینج|سالٽ رينج]]، [[ميانوالي ڊويزن|ميانوالي]] ۾ [[نمل ڍنڍ]] جو هڪ منظر'''&lt;/small&gt;  ]]
[[File:Chashma Barrage pk.jpg|alt=Chashma Barrage|thumb|ڪنديان، ميانوالي جي ڀرسان چشما بئراج]]
*
*[[نمل ڍنڍ]] 
* [[ڪالاباغ ڊيم]] 
* [[ڪنديان جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[جناح بئراج]] 
* [[چشما بئراج]]
* [[دائود خيل ريلوي اسٽيشن]] 
* [[ماري انڊس ريلوي اسٽيشن]]

==وڌيڪ ڏسو==
* [[پاڪستان جون ڊويزنون]]
** [[ميانوالي ڊويزن]]
* [[پاڪستان جا تعلقا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[خيبرپختونخواه جي تعلقن جي فهرست|خيبر پختونخوا جا تعلقا]]
** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[سنڌ جا تعلقا]] 
** [[آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا تعلقا]]
** [[گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست|گلگت بلتستان جا تعلقا]]
* [[پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]]
** [[سنڌ جا ضلعا]]
** [[آزاد ڪشمير جي ضلعن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]]

==ڪتابيات==
*&quot;Manaqib-E-Sultani&quot; By Mian Alamgir
*&quot;Wichara Watan&quot; By Harish Chander Nakra, New Delhi, India

==حوالا==
{{حوالا}} 
===نوٽس===
{{reflist|group=lower-alpha}}

==خارجي ڳنڍڻا==
{{Commons category|Mianwali District}}
* [https://pashtunhistory.com/history-of-the-niazi-tribe/ History of Niazi tribe]
* [https://www.pashtunhistory.com/2015/01/https://pashtunhistory.com/niazi-chiefs-in-the-service-of-mughals/ Niazi chiefs in the service of Mughals]
* [https://pashtunhistory.com/niazi-uprising-against-the-sikhs-1829-30/ Niazi uprising against the Sikhs (1829-30)]
* [https://pashtunhistory.com/history-of-kalabagh/ History of Kalabagh]
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060211024544/http://www.mianwalionline.com/ Mianwali Online]}}
*{{cite web |url=https://kundian.pk/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111152953/https://kundian.pk/ |title=Kundian – Welcome to Global Kundian |archive-date=2020-01-11 |access-date=2023-02-21 |language=en}}
{{Districts of Punjab (Pakistan)}}
{{Mianwali-Union-Councils}}
{{Authority control}}
{{Coord|32|00|N|71|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}}

[[زمرو:ميانوالي ضلعو]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]]</text>
      <sha1>pdkvjj6de1rzoq1wwrbkcp445co4h9k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398690</id>
      <parentid>398689</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T05:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40246" sha1="oosrnfjdsi2461cj0w89iu7gfmvtb0q" xml:space="preserve">{{Short description|District in Punjab, Pakistan}}
{{Infobox settlement
| name               = ميانوالي ضلعو
| official_name      =ضلع مِيانوالى 
| native_name        = ضِلع مِيانوالى
| native_name_lang   = ur
| settlement_type    = [[ضلعو]]
| image_skyline      = {{Photomontage
|size = 250
|photo1a=Namal Lake.png
|photo2a=Salt Range.jpg
}}
| imagesize          = 
| image_alt          = 
| image_caption      = مٿيون: [[نمل ڍنڍ]]&lt;br /&gt;هيٺيون: [[سالٽ رينج]] (لوڻ واري جبلن جو سلسلو)
| image_map          = Pakistan - Punjab - Mianwali.svg
| mapsize            = 
| map_alt            = 
| map_caption        = پنجاب صوبي ۾ نمايان ڪيل ميانوالي ضلعو
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1  = [[صوبو]]
| subdivision_name1  = {{flag|Punjab, Pakistan}}
| subdivision_type2  = ڊويزن
| subdivision_name2  = [[سرگوڌا ڊويزن]]
| parts_type         = تعلقا
| parts_style        = coll,para
| parts              = 03
| p1                 = [[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل تعلقو]] &lt;br /&gt;[[ميانوالي تعلقو]]&lt;br /&gt;[[پپلان تعلقو]]
| seat_type          = هيڊ ڪوارٽر
| seat               = [[ميانوالي|ميانوالي شهر]]
| government_footnotes = 
| leader_party       = 
| unit_pref          = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 5900
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = [[2023 Census of Pakistan|2023]]
| population_total   = 1,795,897
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 363453 (20.21%)
| population_rural   = 1,434,815 (79.79%)
| established_title  = قيام
| established_date   = نومبر، 1901ع
| founder            = [[برطانوي راڄ]]
| government_type    = ضلعي انتظاميا
| leader_title       = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name        = اسد عباس&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://pakobserver.net/commissioner-reviews-revenue-officers-performance/|title=Commissioner reviews revenue officers' performance|date=December 2023|work=Pakistan Observer (newspaper)}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1      = ڊسٽرڪٽ پوليس آفيسر (DPO)
| leader_name1       = رائي محمد اجمل
| leader_title2      = حلقا
| leader_name2       = NA-89 ميانوالي-I&lt;br&gt; NA-90 ميانوالي-II
| leader_title3      = ميانوالي ضلعي جو CNIC ڪوڊ
| leader_name3       = 383XX-XXXXXXX-X
| image_flag         = Flag of Punjab.svg
| image_seal         = Coat of arms of Punjab.svg
&lt;!-- General information  ---------------&gt;| demographics_type1 = خواندگي
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, PUNJAB}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Literacy rate
| timezone           = [[Pakistan Standard Time|PKT]]
| utc_offset         = +05:00
| timezone_DST       = ڊي سيونگ ٽائيم لاڳو ناهي.
| utc_offset_DST     = 
| latd               = 
| latm               = 
| lats               = 
| latNS              = 
| longd              = 
| longm              = 
| longs              = 
| longEW             = &lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
| elevation_footnotes = 
| elevation_max_m    = 
| elevation_min_m    = 
| elevation_m        = 210
| elevation_ft       = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
| area_code_type     = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]]  (area) code
| area_code          = 0459
| footnotes          = 
| demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Total:'''&lt;br /&gt;(62.87%) |'''Male:'''&lt;br /&gt;(77.58%) |'''Female:'''&lt;br /&gt;(47.63%)}}
| extinct_title      = 
| extinct_date       = 
| postal_code_type   = [[List of postal codes in Pakistan|Postal Code]]
| postal_code        = 42200
| iso_code           = [[ISO 3166-2:PK|PK-PB]]
| website            = {{URL|mianwali.punjab.gov.pk}}
}}
[[File:Thal Canal.JPG|thumb|right|ٿل ڪئنال]]
'''ميانوالي ضلعو''' ([[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]: ضِلع مِيانوالى) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جي [[سرگوڌا ڊويزن]] ۾ واقع هڪ [[ضلعو]] آهي. ميانوالي ضلعو &lt;small&gt;1963&lt;/small&gt;ع تائين [[راولپنڊي ڊويزن]] جو حصو رهيو، جڏهن ميانوالي ضلعو سرگوڌا ڊويزن جو حصو بڻيو. پاڪستان جي سال &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري موجب ميانوالي ضلعي جي آبادي 17 لک 90 هزار (1.79 ملين) آهي. 
 
هن جون حدون [[تله گنگ ضلعو|تله گنگ]]، [[اٽڪ ضلعو|اٽڪ]]، [[ڪوھاٽ ضلعو|ڪوهاٽ]]، [[ڪرڪ ضلعو|ڪرڪ]]، [[لڪي مروت ضلعو|لڪي مروت]]، [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ڊيرا اسماعيل خان]]، [[ڀڪر ضلعو|ڀڪر]] ۽ [[خوشاب ضلعو|خوشاب ضلعن]] سان ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mianwali|title =Mianwali &amp;#124; Pakistan on Encyclopedia Britannica website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bhakkar.dc.lhc.gov.pk/PublicPages/HistoryOfDistrict.aspx |title=District Website |publisher=District Courts Bhakkar, Punjab Government website |date= |access-date=2023-02-21}}&lt;/ref&gt; 

== تاريخ ==
ميانوالي شهر بنون ضلعي جو تعلقا هيڊ ڪوارٽر بنايو ويو پوءِ هندستان جي [[پنجاب]] صوبي جي ڊيره اسماعيل خان ڊويزن جو حصو هو. ميانوالي جي آبادي، هندستان جي 1901ع جي مردم شماري مطابق، 3,591 هئي.

نومبر 1901ع ۾ اتر-اولهه سرحدي صوبو پنجاب مان ڌار ڪيو ويو ۽ ميانوالي ۽ عيسيٰ خيل جون تحصيلون بنون ضلعي کان ڌار ڪيون ويون (بنون سرحد جو حصو بڻجي ويو). ميانوالي شهر کي هيڊ ڪوارٽر سان گڏ پنجاب ۾ نئون ضلعو بڻايو ويو. ضلعو راولپنڊي ڊويزن جو حصو بڻجي ويو. ان وقت چار تعلقا هئا: ميانوالي، عيسيٰ خيل، ڀکر ۽ ليه. ليه کي 1909ع ۾ مظفر ڳڙهه ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو .ضلعو 1963ع ۾ سرگوڌا ڊويزن جو حصو ٿيو .بکر تحصيل کي ميانوالي کان الڳ ڪري سرگوڌا ڊويزن ۾ الڳ ضلعو بڻايو ويو. 01-07-1982. ٽن تعلقن مان عيسٰي خيل تعلق ۾ پشتو ڳالهائي وڃي ٿي.

&lt;small&gt;14&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع تي وڏي وزير پرويز الهي اعلان ڪيو ته سرگوڌا ڊويزن مان ٺهيل ميانوالي ۽ ڀکر ضلعن کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو آهي. راولپنڊي ڊويزن مان نئون ٺھيل تله گنگ ضلعو به ان ڊويزن جو حصو هوندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reporter |first=((News)) |date=14 January 2023 |title=ECP bars Punjab gov from notifying Mianwali as division |pages=1 |work=Duniya News |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/690050-ECP-bars-Punjab-gov-to-notify-Mianwali-as-division- |access-date=14 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Malik |first=Mansoor |date=January 15, 2023 |title=Punjab cabinet approves upgrade of Mianwali as division |pages=1 |work=Dawn News |url=https://www.dawn.com/news/1731626/punjab-cabinet-approves-upgrade-of-mianwali-as-division |access-date=January 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي== 
ميانوالي ضلعي جو رقبو &lt;small&gt;5,840&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,250&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.maplandia.com/pakistan/punjab/mainwali/mianwali/|title = Mianwali Map &amp;#124; Pakistan Google Satellite Maps}}&lt;/ref&gt; ان جي اتر وارو علائقو [[پوٺوهار پليٽيو]] (پوٽوهار جي مٿانهينءَ زمين)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/A-map-of-Punjab-Province-Pakistan-showing-Potohar-Plateau-consisting-of-four-Districts_fig2_234140568|title=Fig. 1. A map of Punjab Province, Pakistan, showing Potohar Plateau...|website=ResearchGate}}&lt;/ref&gt; ۽ [[سالٽ رینج|ڪوهستانِ نمڪ]] (Salt Range) جو تسلسل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lukeduggleby.com/pakistans-salt-mines|title=PAKISTAN'S SALT MINES - Luke Duggleby Photography|website=Luke Duggleby website}}&lt;/ref&gt; ضلعي جو ڏکڻ وارو حصو ٿل ريگستان جو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Thal-Pakistan|title = Thal &amp;#124; region, Pakistan on Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءُ]] هن ضلعي مان گذري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Indus-River|title = Indus River &amp;#124; Irrigation System and Barrages in Mianwali District included|website=Encyclopedia Britannica| date=8 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

===آبهوا===
ميانوالي ضلعي جي آبهوا انتهائي نوعيت جي آهي، جتي اونهارو ڊگهو ۽ گرم هوندو آهي، جڏهن ته سيارو خشڪ ۽ ٿڌو هوندو آهي. اونهاري جو موسم مئي کان سيپٽمبر تائين ۽ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رهندو آهي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Mianwali/climate-profile.aspx|title=December Climate History for Mianwali District area &amp;#124; Local &amp;#124; Pakistan}}&lt;/ref&gt; جون مهينو سڀ کان وڌيڪ گرم هوندو آهي، جنهن ۾ سراسري گرمي پد 42 ڊگري سينٽي گريڊ رهندو آهي (هتي رڪارڊ ڪيل وڌ ۾ وڌ گرمي پد 52 ڊگري سينٽي گريڊ رهيو آهي)؛ سياري ۾، خاص طور تي ڊسمبر ۽ جنوري دوران، سراسري گرمي پد گهٽجي 3 کان 4 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ضلعي ۾ سراسري برسات تقريباً 385 ملي ميٽر ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/weather/pakistan/mianwali/climate|title=Climate &amp; Weather Averages in Mianwali, Pakistan|website=timeanddate.com website|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.climate-data.org/एश-य/प-क-सत-न/पज-ब/mianwali-28948/ |website=en.climate-data.org website |title=Mianwali Climate|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto;&quot;
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:17px;&quot;| Month
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jan
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Feb
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Mar
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Apr
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| May
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jun
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jul
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Aug
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Sep
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Oct
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Nov
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Dec
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Year
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Average High Temperatures °C (°F)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 19° (66.2 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26° (78.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.4 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 38° (100.4 °)
| style=&quot;background: #FF8000; color:black;&quot; | 42° (107.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 39° (102.2 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.6 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 28° (82.4 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 31° (87.8 °)
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:16px;&quot;| Average Low Temperatures °C
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 3
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 6
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 12
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 17
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 22
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 23
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 9
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 4
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Rainfall in. (cm)
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.6
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.1
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.4
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.9
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.8
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 7.6
| style=&quot;background: #00994D;&quot; | 11
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.5
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.7
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.9
| style=&quot;background:#fff;&quot;| 38.5
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|Source: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=415920&amp;refer=&amp;units=metric Weatherbase]
|}

==انتظاميه==
ميونسپل ڪميٽي جو قيام ڊسمبر 1993ع ۾ عمل ۾ آيو ۽ اها ان وقت کان وٺي فعال رهي آهي. انتظامي طور تي ضلعي کي ٽن تحصيلن ۾ ورهايو ويو آهي. ان ۾ 7 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 51 يونين ڪائونسلون شامل آهن:&lt;ref name=&quot;nrb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Mianwali|website= Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611223556/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |archive-date=2008-06-11 |access-date=1 December 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dpomwi.punjabpolice.gov.pk/district_overview |title=District Overview - History of Mianwali District |website=District Police Office Mianwali website |access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt; 

{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!تعلقو&lt;ref name=&quot;nrb&quot; /&gt;
!علائقو
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}&lt;/ref&gt;
!آبادي
(2023)
!آبادي جي گھاٽائي
!خواندگي جي شرح
(2023)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!يونين ڪائونسلون
!ميونسپل ڪميٽيون
|-
|عيسيٰ خيل تعلقو
|1,863
|414,100
|222.28
|55.02%
|13
|3
|-
|ميانوالي تعلقو
|2,689
|908,405
|337.82
|66.09%
|26
|2
|-
|پپلان تعلقو
|1,288
|475,763
|369.38
|63.46%
|12
|2
|-
|'''Total'''
|
|
|
|
|'''51'''
|'''7'''
|}

==شهري علائقا{{static row numbers}}==
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!نالو&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 2 : URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!علائقو
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!آبادي
(2023)
!آبادي جي گھاٽائي.
(2023)
!خواندگي جي شرح
!تعلقو
|-
|[[ميانوالي]]
|
|129,500
|
|
|[[ميانوالي تعلقو]]
|-
|[[ڪنديان جنڪشن ريلوي اسٽيشن|ڪنديان]]
|
|48,658 
|
|
|[[پپلان تعلقو]]
|-
|ڪمر مشاني
|
|39,013
|
|
|[[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل]]
[[عيسي خيل تعلقو|تعلقو]]    
|-
|لياقت آباد
|
|35,297
|
|
|پپلان تعلقو
|-
|داؤد خيل
|
|33,141
|
|
|[[ميانوالي تعلقو]]
|-
|عيسيٰ خيل
|
|27,612 
|
|
|عيسيٰ خيل
تعلقو    
|-
|[[ڪالاباغ]]
|
|27,916
|
|
|عيسيٰ خيل
تعلقو    
|-
|هرنولي
|
|22,316
|
|
|پپلان تعلقو
|}

==آبادي بابت ڄاڻ==

=== ٻوليون ===
{{Pie chart
|thumb = left
|caption = ميانوالي ضلعي ۾ ڳالهائجندڙ ٻوليون (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|label1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value1 = 76 |color1 = firebrick
|label2 = [[پشتو]] |value2 = 11.35 |color2 = lightgreen
|label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 7.79 |color3 = red
|label4 = [[Hindko dialect]] |value4 = 0.5 |color4 = coral
|label5 = [[اردو]] |value5 = 3.15 |color5 = green
|value6=0.52|color6=grey|label6=ٻيون ٻوليون}}

At the time of the 2023 census, 76.67% of the population spoke [[Saraiki language]], 11.35% [[Pashto]], 7.79% [[Punjabi language|Punjabi]], 0.5% [[Hindko]] and 3.15% [[Urdu]] as their first language.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf}}&lt;/ref&gt;

===آبادي===
{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |315816
|1961 |413851
|1972 |595134
|1981 |711529
|1998 |1056620
|2017 |1542601
|2023 |1798268
|footnote= Sources:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;}}

As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Mianwali district has 296,339 households and a population of 1,798,268. The district has a sex ratio of 104.32 males to 100 females and a literacy rate of 62.87%: 77.58% for males and 47.63% for females.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt; 454,517 (25.31% of the surveyed population) are under 10 years of age.&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}&lt;/ref&gt; 363,453 (20.21%) live in urban areas.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot; /&gt;

{{bar box
|title=ميانوالي ضلعي ۾ مذهب (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|titlebar=#Fcd116
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float = right
|bars=
{{bar percent|[[اسلام]]|green|99.32}}
{{bar percent|[[عيسائيت]]|dodgerblue|0.67}}
{{bar percent|ٻيا|grey|0.01}}
}}

ميانوالي ضلعي ۾ مذهب. سيڪڙو. 

2023 جي مردم شماري مطابق، مسلمانن جي آبادي 99.32 سيڪڙو سان تقريبن سموري آبادي تي مشتمل هئي، جيتوڻيڪ اتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي اقليت (اڪثر ڪري شهري علائقن ۾) موجود آهي، جن جو تعداد 11,951 آهي. * هاڻوڪي ميانوالي ضلعي ۾ مذهب.سيڪڙو  مذهبي گروهه. آبادي. اسلام. عيسائيت. ٻيا   هندو مت. سِک مت (ڊيٽا موجود ناهي). عيسائيت. احمدي. ٻيا. ڪل آبادي. * نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر اڳوڻي ميانوالي ضلعي جي ميانوالي ۽ عيسيٰ خيل تحصيلن بابت آهن، جيڪي تقريبن هاڻوڪي ميانوالي ضلعي جي برابر آهن. 1941ع کان وٺي ضلعي ۽ تحصيلن جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن. ميانوالي ضلعي ۾ مذهبي گروهه (برطانوي پنجاب صوبي واري دور ۾). تعلق.


per the 2023 census, [[Punjabi Muslims|Muslims]] made up almost the entire population with 99.32%, although there is a small mainly urban minority of Christians numbering 11,951.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in contemporary Mianwali District
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=Census of India, 1941 Volume VI Punjab Province|access-date=21 July 2022}}&lt;/ref&gt;{{rp|42–43}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017 |title=District census: Mianwali |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/046 |website=pbs.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2023
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
| [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] 
|266,984
|{{Percentage|266984|300286|2}}
|1,535,345
|{{Percentage|1535345|1542601|2}}
|1,783,687
|99.32%
|-
| [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
|30,084
|{{Percentage|30084|300286|2}}
|21
|{{Percentage|21|1542601|2}}
|63
|0%
|-
| [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
|2,869
|{{Percentage|2869|300286|2}}
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|41
|0%
|-
| [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
|302
|{{Percentage|302|300286|2}}
|7,044
|{{Percentage|7044|1542601|2}}
|11,951
|0.67%
|-
|[[Ahmadiyya in Pakistan|Ahmadi]]
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|101
|{{Percentage|101|1542601|2}}
|45
|0%
|-
| Others
|47
|{{Percentage|47|300286|2}}
|90
|{{Percentage|90|1542601|2}}
|110
|0.01%
|-
!Total Population
!300,286
!{{Percentage|300286|300286|2}}
!1,542,601
!{{Percentage|1542601|1542601|2}}
!1,795,897
!100%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;7&quot; | {{small|Note: 1941 census data is for Mianwali and Isakhel tehsils of erstwhile Mianwali district, which roughly corresponds to contemporary Mianwali district. District and tehsil borders have changed since 1941.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religious groups in Mianwali District ([[British Punjab province]] era)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1901&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1911&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1921&lt;ref name=&quot;Census1921&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1931&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42 |author1=India Census Commissioner |volume=6 }}&lt;/ref&gt;
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 371,674
| {{Percentage | 371674 | 424588 | 2 }}
| 299,971
| {{Percentage | 299971 | 341377 | 2 }}
| 308,876
| {{Percentage | 308876 | 358205 | 2 }}
| 357,109
| {{Percentage | 357109 | 411539 | 2 }}
| 436,260
| {{Percentage | 436260 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi|1931-1941: Including [[Ad-Dharmi]]s}}
| 50,202
| {{Percentage | 50202 | 424588 | 2 }}
| 36,326
| {{Percentage | 36326 | 341377 | 2 }}
| 45,974
| {{Percentage | 45974 | 358205 | 2 }}
| 49,794
| {{Percentage | 49794 | 411539 | 2 }}
| 62,814
| {{Percentage | 62814 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 2,633
| {{Percentage | 2633 | 424588 | 2 }}
| 4,881
| {{Percentage | 4881 | 341377 | 2 }}
| 2,986
| {{Percentage | 2986 | 358205 | 2 }}
| 4,231
| {{Percentage | 4231 | 411539 | 2 }}
| 6,865
| {{Percentage | 6865 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 44
| {{Percentage | 44 | 424588 | 2 }}
| 168
| {{Percentage | 168 | 341377 | 2 }}
| 369
| {{Percentage | 369 | 358205 | 2 }}
| 380
| {{Percentage | 380 | 411539 | 2 }}
| 358
| {{Percentage | 358 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
| 35
| {{Percentage | 35 | 424588 | 2 }}
| 31
| {{Percentage | 31 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 20
| {{Percentage | 20 | 411539 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 5
| {{Percentage | 5 | 411539 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Others
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Total population
! 424,588
! {{Percentage | 424588 | 424588 | 2 }}
! 341,377
! {{Percentage | 341377 | 341377 | 2 }}
! 358,205
! {{Percentage | 358205 | 358205 | 2 }}
! 411,539
! {{Percentage | 411539 | 411539 | 2 }}
! 506,321
! {{Percentage | 506321 | 506321 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;11&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1921)&lt;ref name=&quot;Census1921&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 129,004
| {{Percentage | 129004 | 147553 | 2 }}
| 17,177
| {{Percentage | 17177 | 147553 | 2 }}
| 1,189
| {{Percentage | 1189 | 147553 | 2 }}
| 183
| {{Percentage | 183 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
! 147,553
! {{Percentage | 147553 | 147553 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 122,437
| {{Percentage | 122437 | 147121 | 2 }}
| 23,262
| {{Percentage | 23262 | 147121 | 2 }}
| 1,335
| {{Percentage | 1335 | 147121 | 2 }}
| 87
| {{Percentage | 87 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
! 147,121
! {{Percentage | 147121 | 147121 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 57,435
| {{Percentage | 57435 | 63531 | 2 }}
| 5,535
| {{Percentage | 5535 | 63531 | 2 }}
| 462
| {{Percentage | 462 | 63531 | 2 }}
| 99
| {{Percentage | 99 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
! 63,531
! {{Percentage | 63531 | 63531 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1941)&lt;ref name=&quot;Census1941&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 194,442
| {{Percentage | 194442 | 222416 | 2 }}
| 25,488
| {{Percentage | 25488 | 222416 | 2 }}
| 2,202
| {{Percentage | 2202 | 222416 | 2 }}
| 251
| {{Percentage | 251 | 222416 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 222416 | 2 }}
| 33
| {{Percentage | 33 | 222416 | 2 }}
! 222,416
! {{Percentage | 222416 | 222416 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 169,276
| {{Percentage | 169276 | 206035 | 2 }}
| 32,730
| {{Percentage | 32730 | 206035 | 2 }}
| 3,996
| {{Percentage | 3996 | 206035 | 2 }}
| 22
| {{Percentage | 22 | 206035 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 206035 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 206035 | 2 }}
! 206,035
! {{Percentage | 206035 | 206035 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 72,542
| {{Percentage | 72542 | 77870 | 2 }}
| 4,596
| {{Percentage | 4596 | 77870 | 2 }}
| 667
| {{Percentage | 667 | 77870 | 2 }}
| 51
| {{Percentage | 51 | 77870 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 77870 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 77870 | 2 }}
! 77,870
! {{Percentage | 77870 | 77870 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as &quot;Indian Christians&quot; on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under &quot;Other&quot; category.}}
|}

==ناميارا ماڻهو== 
* [[عمران خان|عمران خان نيازي]] - پاڪستان ڪرڪيٽ ٽيم جو اڳوڻو ڪپتان، ميانوالي مان ٻه ڀيرا پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ لاءِ چونڊيو ويو ۽ پاڪستان جي 22هين وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون.  
* نواب ملڪ امير محمد خان - اعوان قبيلي جو سردار، ڪالاباغ جو نواب، اولهه پاڪستان جو اڳوڻو گورنر. 
* ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله نيازي - اڀرندي پاڪستان ۾ آرمي ايسٽرن ڪمانڊ III ڪور جو ڪمانڊنٽ. 
* عطاءُ الله خان عيسيٰ خيلوي - لوڪ ڳائڻو. 
* عبدالستار خان نيازي - پاڪستان جو مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ. 
* مصباح الحق - پاڪستاني ڪرڪيٽر.  
* [[شاداب خان]] - پاڪستاني ڪرڪيٽر. 
* عائله ملڪ - سياستدان
* تلوڪ چند محروم - اردو شاعر 
* جگن ناٿ آزاد - اردو ڳالهائيندڙ شاعر ۽ هندو تعليمي ماهر. 
* ميان سلطان ذڪريا - ميانوالي ضلعي جو مشهور صوفي بزرگ.
* حضرت پير سيد غلام رباني شاهه گيلاني. قمر آباد شريف، عيسيٰ خيل
* حضرت پير سيد محمد سليم شاهه گيلاني. قمر ​​آباد شريف، عيسيٰ خيل.
* امجد خان نيازي - پاڪستان نيوي جو رٽائرڊ چيف آف نيول اسٽاف. 
* شير افگن نيازي - اڳوڻو قانون وارو وزير ۽ پارليامينٽ جو ميمبر 
* سردار خان نيازي - روزاني پاڪستان، روزاني دي پيٽرياٽ، روزاني پاڪ وطن، روزاني ايڪشن، روزاني نواِ نوابشاهه ۽ ماهوار نيا رخ جا چيف ايڊيٽر ۽ پبلشر، ۽ پاڪستان گروپ آف پبليڪيشنز جا چيئرمين. 
* عقيله آصفي - افغان پناهگير ۽ استاد، جنهن ميانوالي ۾ هزارين افغان پناهگير ٻارن کي تعليم ڏني. 
* ليفٽيننٽ جنرل محمد اسلم شاهه - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ليفٽيننٽ جنرل ضرار عظيم - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ميجر جنرل ثناءُ الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ٻن ستارن وارو ميجر جنرل، جي او سي (GOC) مالاڪنڊ، جيڪو دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيو. 
* ميجر جنرل جاويد سلطان خان - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر ۽ جي او سي (GOC) ڪوهاٽ، جيڪي دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيا.
* ميجر جنرل هدايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل عنايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل رفيع الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ايئر وائيس مارشل عبدالرزاق انجم - پاڪستان ايئر فورس جو ايئر وائيس مارشل (ٽو اسٽار)
* شير شاهه اعواڻ (وي سي) - برما مهم دوران هڪ اهڙي پلاٽون جا ڪمانڊر جن تي دشمن اوچتو حملو ڪيو هو؛ ان وقت ٽنگ ٽٽل هجڻ باوجود، هو وڙهڻ جاري رکڻ لاءِ دشمن ڏانهن سرڪندا (گهُٻڙيندي) اڳتي وڌيا.

==دلچسپي جا ماڳ==
[[File:Nammal dam.jpg|thumb|&lt;small&gt;'''[[سالٽ رینج|سالٽ رينج]]، [[ميانوالي ڊويزن|ميانوالي]] ۾ [[نمل ڍنڍ]] جو هڪ منظر'''&lt;/small&gt;  ]]
[[File:Chashma Barrage pk.jpg|alt=Chashma Barrage|thumb|ڪنديان، ميانوالي جي ڀرسان چشما بئراج]]
*
*[[نمل ڍنڍ]] 
* [[ڪالاباغ ڊيم]] 
* [[ڪنديان جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[جناح بئراج]] 
* [[چشما بئراج]]
* [[دائود خيل ريلوي اسٽيشن]] 
* [[ماري انڊس ريلوي اسٽيشن]]

==وڌيڪ ڏسو==
* [[پاڪستان جون ڊويزنون]]
** [[ميانوالي ڊويزن]]
* [[پاڪستان جا تعلقا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[خيبرپختونخواه جي تعلقن جي فهرست|خيبر پختونخوا جا تعلقا]]
** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[سنڌ جا تعلقا]] 
** [[آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا تعلقا]]
** [[گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست|گلگت بلتستان جا تعلقا]]
* [[پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]]
** [[سنڌ جا ضلعا]]
** [[آزاد ڪشمير جي ضلعن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]]

==ڪتابيات==
*&quot;Manaqib-E-Sultani&quot; By Mian Alamgir
*&quot;Wichara Watan&quot; By Harish Chander Nakra, New Delhi, India

==حوالا==
{{حوالا}} 
===نوٽس===
{{reflist|group=lower-alpha}}

==خارجي ڳنڍڻا==
{{Commons category|Mianwali District}}
* [https://pashtunhistory.com/history-of-the-niazi-tribe/ History of Niazi tribe]
* [https://www.pashtunhistory.com/2015/01/https://pashtunhistory.com/niazi-chiefs-in-the-service-of-mughals/ Niazi chiefs in the service of Mughals]
* [https://pashtunhistory.com/niazi-uprising-against-the-sikhs-1829-30/ Niazi uprising against the Sikhs (1829-30)]
* [https://pashtunhistory.com/history-of-kalabagh/ History of Kalabagh]
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060211024544/http://www.mianwalionline.com/ Mianwali Online]}}
*{{cite web |url=https://kundian.pk/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111152953/https://kundian.pk/ |title=Kundian – Welcome to Global Kundian |archive-date=2020-01-11 |access-date=2023-02-21 |language=en}}
{{Districts of Punjab (Pakistan)}}
{{Mianwali-Union-Councils}}
{{Authority control}}
{{Coord|32|00|N|71|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}}

[[زمرو:ميانوالي ضلعو]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]]</text>
      <sha1>oosrnfjdsi2461cj0w89iu7gfmvtb0q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398738</id>
      <parentid>398690</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:30:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 4 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>398738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40895" sha1="bscmdv2lvr1wkcfzqrtx75lx4rqo5q6" xml:space="preserve">{{Short description|District in Punjab, Pakistan}}
{{Infobox settlement
| name               = ميانوالي ضلعو
| official_name      =ضلع مِيانوالى 
| native_name        = ضِلع مِيانوالى
| native_name_lang   = ur
| settlement_type    = [[ضلعو]]
| image_skyline      = {{Photomontage
|size = 250
|photo1a=Namal Lake.png
|photo2a=Salt Range.jpg
}}
| imagesize          = 
| image_alt          = 
| image_caption      = مٿيون: [[نمل ڍنڍ]]&lt;br /&gt;هيٺيون: [[سالٽ رينج]] (لوڻ واري جبلن جو سلسلو)
| image_map          = Pakistan - Punjab - Mianwali.svg
| mapsize            = 
| map_alt            = 
| map_caption        = پنجاب صوبي ۾ نمايان ڪيل ميانوالي ضلعو
| subdivision_type   = [[ملڪ]]
| subdivision_name   = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1  = [[صوبو]]
| subdivision_name1  = {{flag|Punjab, Pakistan}}
| subdivision_type2  = ڊويزن
| subdivision_name2  = [[سرگوڌا ڊويزن]]
| parts_type         = تعلقا
| parts_style        = coll,para
| parts              = 03
| p1                 = [[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل تعلقو]] &lt;br /&gt;[[ميانوالي تعلقو]]&lt;br /&gt;[[پپلان تعلقو]]
| seat_type          = هيڊ ڪوارٽر
| seat               = [[ميانوالي|ميانوالي شهر]]
| government_footnotes = 
| leader_party       = 
| unit_pref          = Metric&lt;!-- or US or UK --&gt;
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 5900
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
| population_as_of   = [[2023 Census of Pakistan|2023]]
| population_total   = 1,795,897
| population_density_km2 = auto
| population_urban   = 363453 (20.21%)
| population_rural   = 1,434,815 (79.79%)
| established_title  = قيام
| established_date   = نومبر، 1901ع
| founder            = [[برطانوي راڄ]]
| government_type    = ضلعي انتظاميا
| leader_title       = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name        = اسد عباس&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://pakobserver.net/commissioner-reviews-revenue-officers-performance/|title=Commissioner reviews revenue officers' performance|date=December 2023|work=Pakistan Observer (newspaper)}}&lt;/ref&gt;
| leader_title1      = ڊسٽرڪٽ پوليس آفيسر (DPO)
| leader_name1       = رائي محمد اجمل
| leader_title2      = حلقا
| leader_name2       = NA-89 ميانوالي-I&lt;br&gt; NA-90 ميانوالي-II
| leader_title3      = ميانوالي ضلعي جو CNIC ڪوڊ
| leader_name3       = 383XX-XXXXXXX-X
| image_flag         = Flag of Punjab.svg
| image_seal         = Coat of arms of Punjab.svg
&lt;!-- General information  ---------------&gt;| demographics_type1 = خواندگي
| demographics1_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, PUNJAB}}&lt;/ref&gt;
| demographics1_title1 = Literacy rate
| timezone           = [[Pakistan Standard Time|PKT]]
| utc_offset         = +05:00
| timezone_DST       = ڊي سيونگ ٽائيم لاڳو ناهي.
| utc_offset_DST     = 
| latd               = 
| latm               = 
| lats               = 
| latNS              = 
| longd              = 
| longm              = 
| longs              = 
| longEW             = &lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
| elevation_footnotes = 
| elevation_max_m    = 
| elevation_min_m    = 
| elevation_m        = 210
| elevation_ft       = &lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
| area_code_type     = [[List of dialing codes in Pakistan|NWD]]  (area) code
| area_code          = 0459
| footnotes          = 
| demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Total:'''&lt;br /&gt;(62.87%) |'''Male:'''&lt;br /&gt;(77.58%) |'''Female:'''&lt;br /&gt;(47.63%)}}
| extinct_title      = 
| extinct_date       = 
| postal_code_type   = [[List of postal codes in Pakistan|Postal Code]]
| postal_code        = 42200
| iso_code           = [[ISO 3166-2:PK|PK-PB]]
| website            = {{URL|mianwali.punjab.gov.pk}}
}}
[[File:Thal Canal.JPG|thumb|right|ٿل ڪئنال]]
'''ميانوالي ضلعو''' ([[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]: ضِلع مِيانوالى) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جي [[سرگوڌا ڊويزن]] ۾ واقع هڪ [[ضلعو]] آهي. ميانوالي ضلعو &lt;small&gt;1963&lt;/small&gt;ع تائين [[راولپنڊي ڊويزن]] جو حصو رهيو، جڏهن ميانوالي ضلعو سرگوڌا ڊويزن جو حصو بڻيو. پاڪستان جي سال &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع جي مردم شماري موجب ميانوالي ضلعي جي آبادي 17 لک 90 هزار (1.79 ملين) آهي. 
 
هن جون حدون [[تله گنگ ضلعو|تله گنگ]]، [[اٽڪ ضلعو|اٽڪ]]، [[ڪوھاٽ ضلعو|ڪوهاٽ]]، [[ڪرڪ ضلعو|ڪرڪ]]، [[لڪي مروت ضلعو|لڪي مروت]]، [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ڊيرا اسماعيل خان]]، [[ڀڪر ضلعو|ڀڪر]] ۽ [[خوشاب ضلعو|خوشاب ضلعن]] سان ملن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mianwali|title =Mianwali &amp;#124; Pakistan on Encyclopedia Britannica website}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bhakkar.dc.lhc.gov.pk/PublicPages/HistoryOfDistrict.aspx |title=District Website |publisher=District Courts Bhakkar, Punjab Government website |date= |access-date=2023-02-21}}&lt;/ref&gt; 

== تاريخ ==
ميانوالي شهر بنون ضلعي جو تعلقا هيڊ ڪوارٽر بنايو ويو پوءِ هندستان جي [[پنجاب]] صوبي جي ڊيره اسماعيل خان ڊويزن جو حصو هو. ميانوالي جي آبادي، هندستان جي 1901ع جي مردم شماري مطابق، 3,591 هئي.

نومبر 1901ع ۾ اتر-اولهه سرحدي صوبو پنجاب مان ڌار ڪيو ويو ۽ ميانوالي ۽ عيسيٰ خيل جون تحصيلون بنون ضلعي کان ڌار ڪيون ويون (بنون سرحد جو حصو بڻجي ويو). ميانوالي شهر کي هيڊ ڪوارٽر سان گڏ پنجاب ۾ نئون ضلعو بڻايو ويو. ضلعو راولپنڊي ڊويزن جو حصو بڻجي ويو. ان وقت چار تعلقا هئا: ميانوالي، عيسيٰ خيل، ڀکر ۽ ليه. ليه کي 1909ع ۾ مظفر ڳڙهه ضلعي ۾ شامل ڪيو ويو .ضلعو 1963ع ۾ سرگوڌا ڊويزن جو حصو ٿيو .بکر تحصيل کي ميانوالي کان الڳ ڪري سرگوڌا ڊويزن ۾ الڳ ضلعو بڻايو ويو. 01-07-1982. ٽن تعلقن مان عيسٰي خيل تعلق ۾ پشتو ڳالهائي وڃي ٿي.

&lt;small&gt;14&lt;/small&gt; جنوري &lt;small&gt;2023&lt;/small&gt;ع تي وڏي وزير پرويز الهي اعلان ڪيو ته سرگوڌا ڊويزن مان ٺهيل ميانوالي ۽ ڀکر ضلعن کي ڊويزن جو درجو ڏنو ويو آهي. راولپنڊي ڊويزن مان نئون ٺھيل تله گنگ ضلعو به ان ڊويزن جو حصو هوندو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Reporter |first=((News)) |date=14 January 2023 |title=ECP bars Punjab gov from notifying Mianwali as division |pages=1 |work=Duniya News |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/690050-ECP-bars-Punjab-gov-to-notify-Mianwali-as-division- |access-date=14 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Malik |first=Mansoor |date=January 15, 2023 |title=Punjab cabinet approves upgrade of Mianwali as division |pages=1 |work=Dawn News |url=https://www.dawn.com/news/1731626/punjab-cabinet-approves-upgrade-of-mianwali-as-division |access-date=January 15, 2023}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي== 
ميانوالي ضلعي جو رقبو &lt;small&gt;5,840&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;2,250&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.maplandia.com/pakistan/punjab/mainwali/mianwali/|title = Mianwali Map &amp;#124; Pakistan Google Satellite Maps}}&lt;/ref&gt; ان جي اتر وارو علائقو [[پوٺوهار پليٽيو]] (پوٽوهار جي مٿانهينءَ زمين)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/A-map-of-Punjab-Province-Pakistan-showing-Potohar-Plateau-consisting-of-four-Districts_fig2_234140568|title=Fig. 1. A map of Punjab Province, Pakistan, showing Potohar Plateau...|website=ResearchGate}}&lt;/ref&gt; ۽ [[سالٽ رینج|ڪوهستانِ نمڪ]] (Salt Range) جو تسلسل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lukeduggleby.com/pakistans-salt-mines|title=PAKISTAN'S SALT MINES - Luke Duggleby Photography|website=Luke Duggleby website}}&lt;/ref&gt; ضلعي جو ڏکڻ وارو حصو ٿل ريگستان جو حصو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Thal-Pakistan|title = Thal &amp;#124; region, Pakistan on Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt; [[سنڌو درياھ|سنڌو درياءُ]] هن ضلعي مان گذري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Indus-River|title = Indus River &amp;#124; Irrigation System and Barrages in Mianwali District included|website=Encyclopedia Britannica| date=8 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

===آبهوا===
ميانوالي ضلعي جي آبهوا انتهائي نوعيت جي آهي، جتي اونهارو ڊگهو ۽ گرم هوندو آهي، جڏهن ته سيارو خشڪ ۽ ٿڌو هوندو آهي. اونهاري جو موسم مئي کان سيپٽمبر تائين ۽ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رهندو آهي. &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.myweather2.com/City-Town/Pakistan/Mianwali/climate-profile.aspx|title=December Climate History for Mianwali District area &amp;#124; Local &amp;#124; Pakistan}}&lt;/ref&gt; جون مهينو سڀ کان وڌيڪ گرم هوندو آهي، جنهن ۾ سراسري گرمي پد 42 ڊگري سينٽي گريڊ رهندو آهي (هتي رڪارڊ ڪيل وڌ ۾ وڌ گرمي پد 52 ڊگري سينٽي گريڊ رهيو آهي)؛ سياري ۾، خاص طور تي ڊسمبر ۽ جنوري دوران، سراسري گرمي پد گهٽجي 3 کان 4 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي سگهي ٿو. ضلعي ۾ سراسري برسات تقريباً 385 ملي ميٽر ٿيندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/weather/pakistan/mianwali/climate|title=Climate &amp; Weather Averages in Mianwali, Pakistan|website=timeanddate.com website|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://en.climate-data.org/एश-य/प-क-सत-न/पज-ब/mianwali-28948/ |website=en.climate-data.org website |title=Mianwali Climate|access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin:1em auto;&quot;
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:17px;&quot;| Month
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jan
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Feb
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Mar
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Apr
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| May
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jun
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Jul
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Aug
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Sep
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Oct
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Nov
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Dec
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Year
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Average High Temperatures °C (°F)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 19° (66.2 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26° (78.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.4 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 38° (100.4 °)
| style=&quot;background: #FF8000; color:black;&quot; | 42° (107.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 39° (102.2 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 37° (98.6 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 33° (91.6 °)
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 28° (82.4 °)
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 21° (69.8 °)
| style=&quot;background:#fc6; color:black;&quot;| 31° (87.8 °)
|-
!  style=&quot;background:#9cc; color:navy; height:16px;&quot;| Average Low Temperatures °C
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 3
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 6
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 12
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 17
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 22
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 27
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 26
| style=&quot;background:#ffc; color:black;&quot;| 23
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 9
| style=&quot;background:#fff; color:black;&quot;| 4
| style=&quot;background:#ddd; color:black;&quot;| 16
|-
! style=&quot;background:#9cc; color:navy;&quot;| Rainfall in. (cm)
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.6
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.1
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 2.4
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.9
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 1.8
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 7.6
| style=&quot;background: #00994D;&quot; | 11
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 4.5
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.7
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.1
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 0.9
| style=&quot;background:#fff;&quot;| 38.5
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;font-size:90%;&quot;|Source: [http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=415920&amp;refer=&amp;units=metric Weatherbase] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191017165059/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=415920&amp;refer=&amp;units=metric |date=2019-10-17 }}
|}

==انتظاميه==
ميونسپل ڪميٽي جو قيام ڊسمبر 1993ع ۾ عمل ۾ آيو ۽ اها ان وقت کان وٺي فعال رهي آهي. انتظامي طور تي ضلعي کي ٽن تحصيلن ۾ ورهايو ويو آهي. ان ۾ 7 ميونسپل ڪميٽيون ۽ 51 يونين ڪائونسلون شامل آهن:&lt;ref name=&quot;nrb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |title=Tehsils &amp; Unions in the District of Mianwali|website= Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611223556/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&amp;dn=Mianwali |archive-date=2008-06-11 |access-date=1 December 2022|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dpomwi.punjabpolice.gov.pk/district_overview |title=District Overview - History of Mianwali District |website=District Police Office Mianwali website |access-date=21 February 2023}}&lt;/ref&gt; 

{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!تعلقو&lt;ref name=&quot;nrb&quot; /&gt;
!علائقو
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}&lt;/ref&gt;
!آبادي
(2023)
!آبادي جي گھاٽائي
!خواندگي جي شرح
(2023)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!يونين ڪائونسلون
!ميونسپل ڪميٽيون
|-
|عيسيٰ خيل تعلقو
|1,863
|414,100
|222.28
|55.02%
|13
|3
|-
|ميانوالي تعلقو
|2,689
|908,405
|337.82
|66.09%
|26
|2
|-
|پپلان تعلقو
|1,288
|475,763
|369.38
|63.46%
|12
|2
|-
|'''Total'''
|
|
|
|
|'''51'''
|'''7'''
|}

==شهري علائقا{{static row numbers}}==
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!نالو&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TABLE 2 : URBAN LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, ANNUAL GROWTH RATE AND HOUSEHOLD SIZE : CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_punjab_districts.pdf}}&lt;/ref&gt;
!علائقو
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!آبادي
(2023)
!آبادي جي گھاٽائي.
(2023)
!خواندگي جي شرح
!تعلقو
|-
|[[ميانوالي]]
|
|129,500
|
|
|[[ميانوالي تعلقو]]
|-
|[[ڪنديان جنڪشن ريلوي اسٽيشن|ڪنديان]]
|
|48,658 
|
|
|[[پپلان تعلقو]]
|-
|ڪمر مشاني
|
|39,013
|
|
|[[عيسي خيل تعلقو|عيسيٰ خيل]]
[[عيسي خيل تعلقو|تعلقو]]    
|-
|لياقت آباد
|
|35,297
|
|
|پپلان تعلقو
|-
|داؤد خيل
|
|33,141
|
|
|[[ميانوالي تعلقو]]
|-
|عيسيٰ خيل
|
|27,612 
|
|
|عيسيٰ خيل
تعلقو    
|-
|[[ڪالاباغ]]
|
|27,916
|
|
|عيسيٰ خيل
تعلقو    
|-
|هرنولي
|
|22,316
|
|
|پپلان تعلقو
|}

==آبادي بابت ڄاڻ==

=== ٻوليون ===
{{Pie chart
|thumb = left
|caption = ميانوالي ضلعي ۾ ڳالهائجندڙ ٻوليون (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|label1 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] |value1 = 76 |color1 = firebrick
|label2 = [[پشتو]] |value2 = 11.35 |color2 = lightgreen
|label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value3 = 7.79 |color3 = red
|label4 = [[Hindko dialect]] |value4 = 0.5 |color4 = coral
|label5 = [[اردو]] |value5 = 3.15 |color5 = green
|value6=0.52|color6=grey|label6=ٻيون ٻوليون}}

At the time of the 2023 census, 76.67% of the population spoke [[Saraiki language]], 11.35% [[Pashto]], 7.79% [[Punjabi language|Punjabi]], 0.5% [[Hindko]] and 3.15% [[Urdu]] as their first language.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf}}&lt;/ref&gt;

===آبادي===
{{Historical populations
|align=center
|percentages=pagr
|1951 |315816
|1961 |413851
|1972 |595134
|1981 |711529
|1998 |1056620
|2017 |1542601
|2023 |1798268
|footnote= Sources:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;}}

As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Mianwali district has 296,339 households and a population of 1,798,268. The district has a sex ratio of 104.32 males to 100 females and a literacy rate of 62.87%: 77.58% for males and 47.63% for females.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot;&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt; 454,517 (25.31% of the surveyed population) are under 10 years of age.&lt;ref&gt;{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}&lt;/ref&gt; 363,453 (20.21%) live in urban areas.&lt;ref name=&quot;2023table1&quot; /&gt;

{{bar box
|title=ميانوالي ضلعي ۾ مذهب (2023)&lt;ref&gt;{{cite web|title=District Wise Results / Tables (Census - 2023)|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
|titlebar=#Fcd116
|left1=مذهب
|right1=سيڪڙو
|float = right
|bars=
{{bar percent|[[اسلام]]|green|99.32}}
{{bar percent|[[عيسائيت]]|dodgerblue|0.67}}
{{bar percent|ٻيا|grey|0.01}}
}}

ميانوالي ضلعي ۾ مذهب. سيڪڙو. 

2023 جي مردم شماري مطابق، مسلمانن جي آبادي 99.32 سيڪڙو سان تقريبن سموري آبادي تي مشتمل هئي، جيتوڻيڪ اتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي اقليت (اڪثر ڪري شهري علائقن ۾) موجود آهي، جن جو تعداد 11,951 آهي. * هاڻوڪي ميانوالي ضلعي ۾ مذهب.سيڪڙو  مذهبي گروهه. آبادي. اسلام. عيسائيت. ٻيا   هندو مت. سِک مت (ڊيٽا موجود ناهي). عيسائيت. احمدي. ٻيا. ڪل آبادي. * نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر اڳوڻي ميانوالي ضلعي جي ميانوالي ۽ عيسيٰ خيل تحصيلن بابت آهن، جيڪي تقريبن هاڻوڪي ميانوالي ضلعي جي برابر آهن. 1941ع کان وٺي ضلعي ۽ تحصيلن جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن. ميانوالي ضلعي ۾ مذهبي گروهه (برطانوي پنجاب صوبي واري دور ۾). تعلق.


per the 2023 census, [[Punjabi Muslims|Muslims]] made up almost the entire population with 99.32%, although there is a small mainly urban minority of Christians numbering 11,951.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in contemporary Mianwali District
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=Census of India, 1941 Volume VI Punjab Province|access-date=21 July 2022}}&lt;/ref&gt;{{rp|42–43}}
! colspan=&quot;2&quot; |2017&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2017 |title=District census: Mianwali |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/046 |website=pbs.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |2023
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
| [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] 
|266,984
|{{Percentage|266984|300286|2}}
|1,535,345
|{{Percentage|1535345|1542601|2}}
|1,783,687
|99.32%
|-
| [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
|30,084
|{{Percentage|30084|300286|2}}
|21
|{{Percentage|21|1542601|2}}
|63
|0%
|-
| [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
|2,869
|{{Percentage|2869|300286|2}}
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|41
|0%
|-
| [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
|302
|{{Percentage|302|300286|2}}
|7,044
|{{Percentage|7044|1542601|2}}
|11,951
|0.67%
|-
|[[Ahmadiyya in Pakistan|Ahmadi]]
|{{N/a}}
|{{N/a}}
|101
|{{Percentage|101|1542601|2}}
|45
|0%
|-
| Others
|47
|{{Percentage|47|300286|2}}
|90
|{{Percentage|90|1542601|2}}
|110
|0.01%
|-
!Total Population
!300,286
!{{Percentage|300286|300286|2}}
!1,542,601
!{{Percentage|1542601|1542601|2}}
!1,795,897
!100%
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;7&quot; | {{small|Note: 1941 census data is for Mianwali and Isakhel tehsils of erstwhile Mianwali district, which roughly corresponds to contemporary Mianwali district. District and tehsil borders have changed since 1941.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religious groups in Mianwali District ([[British Punjab province]] era)
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Religion in Pakistan|Religious]]&lt;br&gt;group
! colspan=&quot;2&quot; |1901&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1911&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1921&lt;ref name=&quot;Census1921&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1931&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; |1941&lt;ref name=&quot;Census1941&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42 |author1=India Census Commissioner |volume=6 }}&lt;/ref&gt;
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 371,674
| {{Percentage | 371674 | 424588 | 2 }}
| 299,971
| {{Percentage | 299971 | 341377 | 2 }}
| 308,876
| {{Percentage | 308876 | 358205 | 2 }}
| 357,109
| {{Percentage | 357109 | 411539 | 2 }}
| 436,260
| {{Percentage | 436260 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi|1931-1941: Including [[Ad-Dharmi]]s}}
| 50,202
| {{Percentage | 50202 | 424588 | 2 }}
| 36,326
| {{Percentage | 36326 | 341377 | 2 }}
| 45,974
| {{Percentage | 45974 | 358205 | 2 }}
| 49,794
| {{Percentage | 49794 | 411539 | 2 }}
| 62,814
| {{Percentage | 62814 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 2,633
| {{Percentage | 2633 | 424588 | 2 }}
| 4,881
| {{Percentage | 4881 | 341377 | 2 }}
| 2,986
| {{Percentage | 2986 | 358205 | 2 }}
| 4,231
| {{Percentage | 4231 | 411539 | 2 }}
| 6,865
| {{Percentage | 6865 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 44
| {{Percentage | 44 | 424588 | 2 }}
| 168
| {{Percentage | 168 | 341377 | 2 }}
| 369
| {{Percentage | 369 | 358205 | 2 }}
| 380
| {{Percentage | 380 | 411539 | 2 }}
| 358
| {{Percentage | 358 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
| 35
| {{Percentage | 35 | 424588 | 2 }}
| 31
| {{Percentage | 31 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 20
| {{Percentage | 20 | 411539 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 5
| {{Percentage | 5 | 411539 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]]
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Others
| 0
| {{Percentage | 0 | 424588 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 341377 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 358205 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 411539 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 506321 | 2 }}
|-
! Total population
! 424,588
! {{Percentage | 424588 | 424588 | 2 }}
! 341,377
! {{Percentage | 341377 | 341377 | 2 }}
! 358,205
! {{Percentage | 358205 | 358205 | 2 }}
! 411,539
! {{Percentage | 411539 | 411539 | 2 }}
! 506,321
! {{Percentage | 506321 | 506321 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;11&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1921)&lt;ref name=&quot;Census1921&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 129,004
| {{Percentage | 129004 | 147553 | 2 }}
| 17,177
| {{Percentage | 17177 | 147553 | 2 }}
| 1,189
| {{Percentage | 1189 | 147553 | 2 }}
| 183
| {{Percentage | 183 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147553 | 2 }}
! 147,553
! {{Percentage | 147553 | 147553 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 122,437
| {{Percentage | 122437 | 147121 | 2 }}
| 23,262
| {{Percentage | 23262 | 147121 | 2 }}
| 1,335
| {{Percentage | 1335 | 147121 | 2 }}
| 87
| {{Percentage | 87 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 147121 | 2 }}
! 147,121
! {{Percentage | 147121 | 147121 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 57,435
| {{Percentage | 57435 | 63531 | 2 }}
| 5,535
| {{Percentage | 5535 | 63531 | 2 }}
| 462
| {{Percentage | 462 | 63531 | 2 }}
| 99
| {{Percentage | 99 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 63531 | 2 }}
! 63,531
! {{Percentage | 63531 | 63531 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}}
|}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Religion in the [[Tehsil]]s of Mianwali District (1941)&lt;ref name=&quot;Census1941&quot; /&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |[[Tehsil]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=ad-dharmi}}
! colspan=&quot;2&quot; |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]]
! colspan=&quot;2&quot; |Others{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}}
! colspan=&quot;2&quot; |Total
|-
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
!{{abbr|Pop.|Population}}
!{{Abbr|%|percentage}}
|-
! Mianwali Tehsil
| 194,442
| {{Percentage | 194442 | 222416 | 2 }}
| 25,488
| {{Percentage | 25488 | 222416 | 2 }}
| 2,202
| {{Percentage | 2202 | 222416 | 2 }}
| 251
| {{Percentage | 251 | 222416 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 222416 | 2 }}
| 33
| {{Percentage | 33 | 222416 | 2 }}
! 222,416
! {{Percentage | 222416 | 222416 | 2 }}
|-
! Bhakkar Tehsil
| 169,276
| {{Percentage | 169276 | 206035 | 2 }}
| 32,730
| {{Percentage | 32730 | 206035 | 2 }}
| 3,996
| {{Percentage | 3996 | 206035 | 2 }}
| 22
| {{Percentage | 22 | 206035 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 206035 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 206035 | 2 }}
! 206,035
! {{Percentage | 206035 | 206035 | 2 }}
|-
! Isa Khel Tehsil
| 72,542
| {{Percentage | 72542 | 77870 | 2 }}
| 4,596
| {{Percentage | 4596 | 77870 | 2 }}
| 667
| {{Percentage | 667 | 77870 | 2 }}
| 51
| {{Percentage | 51 | 77870 | 2 }}
| 23
| {{Percentage | 23 | 77870 | 2 }}
| 1
| {{Percentage | 1 | 77870 | 2 }}
! 77,870
! {{Percentage | 77870 | 77870 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| colspan=&quot;15&quot; | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.&lt;br&gt;&lt;br&gt;Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as &quot;Indian Christians&quot; on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under &quot;Other&quot; category.}}
|}

==ناميارا ماڻهو== 
* [[عمران خان|عمران خان نيازي]] - پاڪستان ڪرڪيٽ ٽيم جو اڳوڻو ڪپتان، ميانوالي مان ٻه ڀيرا پاڪستان جي قومي اسيمبليءَ لاءِ چونڊيو ويو ۽ پاڪستان جي 22هين وزيراعظم طور خدمتون سرانجام ڏنيون.  
* نواب ملڪ امير محمد خان - اعوان قبيلي جو سردار، ڪالاباغ جو نواب، اولهه پاڪستان جو اڳوڻو گورنر. 
* ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله نيازي - اڀرندي پاڪستان ۾ آرمي ايسٽرن ڪمانڊ III ڪور جو ڪمانڊنٽ. 
* عطاءُ الله خان عيسيٰ خيلوي - لوڪ ڳائڻو. 
* عبدالستار خان نيازي - پاڪستان جو مذهبي ۽ سياسي اڳواڻ. 
* مصباح الحق - پاڪستاني ڪرڪيٽر.  
* [[شاداب خان]] - پاڪستاني ڪرڪيٽر. 
* عائله ملڪ - سياستدان
* تلوڪ چند محروم - اردو شاعر 
* جگن ناٿ آزاد - اردو ڳالهائيندڙ شاعر ۽ هندو تعليمي ماهر. 
* ميان سلطان ذڪريا - ميانوالي ضلعي جو مشهور صوفي بزرگ.
* حضرت پير سيد غلام رباني شاهه گيلاني. قمر آباد شريف، عيسيٰ خيل
* حضرت پير سيد محمد سليم شاهه گيلاني. قمر ​​آباد شريف، عيسيٰ خيل.
* امجد خان نيازي - پاڪستان نيوي جو رٽائرڊ چيف آف نيول اسٽاف. 
* شير افگن نيازي - اڳوڻو قانون وارو وزير ۽ پارليامينٽ جو ميمبر 
* سردار خان نيازي - روزاني پاڪستان، روزاني دي پيٽرياٽ، روزاني پاڪ وطن، روزاني ايڪشن، روزاني نواِ نوابشاهه ۽ ماهوار نيا رخ جا چيف ايڊيٽر ۽ پبلشر، ۽ پاڪستان گروپ آف پبليڪيشنز جا چيئرمين. 
* عقيله آصفي - افغان پناهگير ۽ استاد، جنهن ميانوالي ۾ هزارين افغان پناهگير ٻارن کي تعليم ڏني. 
* ليفٽيننٽ جنرل محمد اسلم شاهه - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ليفٽيننٽ جنرل ضرار عظيم - پاڪستان آرمي جو ڪور ڪمانڊر.
* ميجر جنرل ثناءُ الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ٻن ستارن وارو ميجر جنرل، جي او سي (GOC) مالاڪنڊ، جيڪو دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيو. 
* ميجر جنرل جاويد سلطان خان - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر ۽ جي او سي (GOC) ڪوهاٽ، جيڪي دهشتگردي خلاف جنگ ۾ شهيد ٿيا.
* ميجر جنرل هدايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل عنايت الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ميجر جنرل رفيع الله خان نيازي - پاڪستان فوج جو ميجر جنرل (ٽو اسٽار) رينڪ جو آفيسر
* ايئر وائيس مارشل عبدالرزاق انجم - پاڪستان ايئر فورس جو ايئر وائيس مارشل (ٽو اسٽار)
* شير شاهه اعواڻ (وي سي) - برما مهم دوران هڪ اهڙي پلاٽون جا ڪمانڊر جن تي دشمن اوچتو حملو ڪيو هو؛ ان وقت ٽنگ ٽٽل هجڻ باوجود، هو وڙهڻ جاري رکڻ لاءِ دشمن ڏانهن سرڪندا (گهُٻڙيندي) اڳتي وڌيا.

==دلچسپي جا ماڳ==
[[File:Nammal dam.jpg|thumb|&lt;small&gt;'''[[سالٽ رینج|سالٽ رينج]]، [[ميانوالي ڊويزن|ميانوالي]] ۾ [[نمل ڍنڍ]] جو هڪ منظر'''&lt;/small&gt;  ]]
[[File:Chashma Barrage pk.jpg|alt=Chashma Barrage|thumb|ڪنديان، ميانوالي جي ڀرسان چشما بئراج]]
*
*[[نمل ڍنڍ]] 
* [[ڪالاباغ ڊيم]] 
* [[ڪنديان جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]
* [[جناح بئراج]] 
* [[چشما بئراج]]
* [[دائود خيل ريلوي اسٽيشن]] 
* [[ماري انڊس ريلوي اسٽيشن]]

==وڌيڪ ڏسو==
* [[پاڪستان جون ڊويزنون]]
** [[ميانوالي ڊويزن]]
* [[پاڪستان جا تعلقا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست|پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[خيبرپختونخواه جي تعلقن جي فهرست|خيبر پختونخوا جا تعلقا]]
** [[بلوچستان جي تعلقن جي فهرست|بلوچستان، پاڪستان جا تعلقا]]
** [[سنڌ جا تعلقا]] 
** [[آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا تعلقا]]
** [[گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست|گلگت بلتستان جا تعلقا]]
* [[پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]]
** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 
** [[بلوچستان جي ضلعن جي فھرست|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]]
** [[سنڌ جا ضلعا]]
** [[آزاد ڪشمير جي ضلعن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]]

==ڪتابيات==
*&quot;Manaqib-E-Sultani&quot; By Mian Alamgir
*&quot;Wichara Watan&quot; By Harish Chander Nakra, New Delhi, India

==حوالا==
{{حوالا}} 
===نوٽس===
{{reflist|group=lower-alpha}}

==خارجي ڳنڍڻا==
{{Commons category|Mianwali District}}
* [https://pashtunhistory.com/history-of-the-niazi-tribe/ History of Niazi tribe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230801012345/https://pashtunhistory.com/history-of-the-niazi-tribe/ |date=2023-08-01 }}
* [https://www.pashtunhistory.com/2015/01/https://pashtunhistory.com/niazi-chiefs-in-the-service-of-mughals/ Niazi chiefs in the service of Mughals]{{مئل ڳنڍڻو|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://pashtunhistory.com/niazi-uprising-against-the-sikhs-1829-30/ Niazi uprising against the Sikhs (1829-30)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230801195038/https://pashtunhistory.com/niazi-uprising-against-the-sikhs-1829-30/ |date=2023-08-01 }}
* [https://pashtunhistory.com/history-of-kalabagh/ History of Kalabagh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240804080402/https://pashtunhistory.com/history-of-kalabagh/ |date=2024-08-04 }}
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20060211024544/http://www.mianwalionline.com/ Mianwali Online]}}
*{{cite web |url=https://kundian.pk/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200111152953/https://kundian.pk/ |title=Kundian – Welcome to Global Kundian |archive-date=2020-01-11 |access-date=2023-02-21 |language=en}}
{{Districts of Punjab (Pakistan)}}
{{Mianwali-Union-Councils}}
{{Authority control}}
{{Coord|32|00|N|71|30|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}}

[[زمرو:ميانوالي ضلعو]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]]</text>
      <sha1>bscmdv2lvr1wkcfzqrtx75lx4rqo5q6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آدمشماري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14156</id>
    <revision>
      <id>398675</id>
      <parentid>375594</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T23:25:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>398675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14230" sha1="aoiw1tqt5hl9e6ymep5qefw3le39uq0" xml:space="preserve"> {{distinguish|Censer|Census (feudal tax){{!}}Censive|Censor (disambiguation){{!}}Censor|Censure|Senser|Sensor}}
{{short description|Acquiring and recording information about the members of a given population}}
[[File:Volkstelling 1925 Census.jpg|thumb|A census taker visits a family of Indigenous [[Dutch Travellers]] living in a [[mobile home|caravan]] in the [[Netherlands]] in 1925.]]
'''آدمشماري''' (Census) (لاطيني لفظ سينسر مان، 'تشخيص ڪرڻ')،&lt;ref&gt;
http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%AF%D9%85%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%8A&lt;/ref&gt; هڪ ڏنل آبادي جي ميمبرن بابت آبادي جي معلومات کي منظم طريقي سان حاصل ڪرڻ، رڪارڊ ڪرڻ ۽ حساب ڪرڻ جو طريقو آهي، جيڪو عام طور تي انگن اکرن جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. هي اصطلاح گهڻو ڪري قومي آبادي ۽ هائوسنگ جي مردم شماري جي سلسلي ۾ استعمال ٿيندي آهي؛ ٻين عام مردم شماري ۾ [[زراعت]]، [[ثقافت|روايتي ثقافت]]، [[ڪاروبار]]، سامان ۽ ٽرئفڪ جي مردم شماري شامل آهن. [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] (UN) آبادي ۽ هائوسنگ جي مردم شماري جي ضروري خاصيتن کي &quot;انفرادي ڳڻپ، هڪ مقرر ٿيل علائقي اندر عالمگيريت، هڪ ئي وقت ۽ مقرر ڪيل وقفي&quot; جي طور تي بيان ڪري ٿو ۽ سفارش ڪري ٿو ته آبادي جي مردم شماري گهٽ ۾ گهٽ هر ڏهن سالن ۾ ڪئي وڃي. گڏيل قومن جي سفارشن ۾ مردم شماري جي موضوعن کي گڏ ڪرڻ، سرڪاري وصفن، درجه بندي ۽ بين الاقوامي طريقن کي هم آهنگ ڪرڻ لاءِ ٻيون مفيد معلومات پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;United Nations (2008). [http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/docs/P&amp;R_Rev2.pdf Principles and Recommendations for Population and Housing Censuses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514112357/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/docs/P%26R_Rev2.pdf |date=2011-05-14 }}. Statistical Papers: Series M No. 67/Rev. 2. p. 8. {{ISBN|978-92-1-161505-0}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/publications/CES_2010_Census_Recommendations_English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027034936/http://www.unece.org/fileadmin/DAM/stats/publications/CES_2010_Census_Recommendations_English.pdf |archive-date=2011-10-27 |url-status=live |title=CES 2010 Census Recommendations |website=Unece.org |access-date=2013-11-19}}&lt;/ref&gt;

اقوام متحده جي [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت جي تنظيم|خوراڪ ۽ زراعت جي تنظيم]] (FAO)، بدلي ۾، زراعت جي مردم شماري کي &quot;زراعت جي جوڙجڪ تي ڊيٽا گڏ ڪرڻ، پروسيسنگ ۽ ورهائڻ لاءِ هڪ شمارياتي آپريشن&quot; جي طور تي بيان ڪري ٿي، جيڪو ملڪ جي پوري يا هڪ اهم حصي کي ڍڪيندو آهي. &quot;زراعت جي مردم شماري ۾، ڊيٽا هولڊنگ ليول تي گڏ ڪيو ويندو آهي.&quot; 

لفظ لاطيني ٻوليءَ مان آهي: رومن ريپبلڪ دوران، مردم شماري فوجي خدمت لاءِ مناسب سڀني بالغ مردن جي فهرست هئي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|url=http://www.fao.org/documents/card/en/c/506491e2-2ed4-4a7d-8104-6358d0e40adc|title=World Programme for the Census of Agriculture 2020 Volume 1: Programme, concepts and definitions|publisher=FAO|year=2015|isbn=978-92-5-108865-4|series=FAO statistical development series No. 15|location=Rome|access-date=2020-11-19|archive-date=2020-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110154327/http://www.fao.org/documents/card/en/c/506491e2-2ed4-4a7d-8104-6358d0e40adc|url-status=live}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Text was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/3.0/igo/ Creative Commons Attribution 3.0 IGO (CC BY 3.0 IGO)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191124095033/https://creativecommons.org/licenses/by/3.0/igo/ |date=2019-11-24 }} license.&lt;/ref&gt;

هي لفظ لاطيني ٻوليءَ جو آهي. رومن ريپبلڪ دوران. مردم شماري فوجي خدمت لاءِ مناسب سڀني بالغ مردن جي فهرست هئي. جديد مردم شماري ڪنهن به قسم جي انگن اکرن جي بين الاقوامي مقابلي لاءِ ضروري آهي. ۽ مردم شماري آبادي جي ڪيترن ئي خاصيتن تي ڊيٽا گڏ ڪن ٿا. صرف فردن جو تعداد نه. مردم شماري عام طور تي قومي آبادي جي ڊيٽا گڏ ڪرڻ جي واحد طريقي جي طور تي شروع ٿي هئي. ۽ هاڻي مختلف سروي جي هڪ وڏي نظام جو حصو آهن. جيتوڻيڪ آبادي جو اندازو مردم شماري جو هڪ اهم ڪم رهي ٿو (آبادي جي جاگرافيائي ورڇ يا زرعي آبادي سميت). خاصيتن جي ميلاپ بابت انگ اکر پيدا ڪري سگهجن ٿا. مثال طور، مختلف علائقن ۾ عمر ۽ جنس جي لحاظ کان تعليم. موجوده انتظامي ڊيٽا سسٽم ڳڻپ لاءِ ٻين طريقن جي اجازت ڏين ٿا. تفصيل جي ساڳئي سطح سان. پر رازداري ۽ تخميني جي تعصب جي امڪان بابت خدشا پيدا ڪن ٿا. * مردم شماري کي نموني سان مقابلو ڪري سگهجي ٿو (جنهن ۾ معلومات صرف آبادي جي هڪ ذيلي سيٽ مان حاصل ڪئي ويندي آهي. عام طور تي. مکيه آبادي جي تخميني کي اهڙن بين الانساني تخمينن ذريعي اپڊيٽ ڪيو ويندو آهي. جديد مردم شماري ڊيٽا عام طور تي تحقيق، ڪاروباري مارڪيٽنگ ۽ منصوبابندي لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ۽ نموني سروي کي ڊزائين ڪرڻ لاءِ بنيادي طور تي. هڪ نموني فريم مهيا ڪندي جيئن ته ايڊريس رجسٽر. آبادي جي نمائندگي ڪرڻ لاءِ نمونن کي ترتيب ڏيڻ لاءِ مردم شماري جي ڳڻپ ضروري آهي. انهن کي وزن ڏيندي جيئن راءِ شماري ۾ عام آهي. ساڳئي طرح. طبقن بندي لاءِ مختلف آبادي جي طبقن جي نسبتي سائيز جي ڄاڻ جي ضرورت آهي. جيڪا مردم شماري جي ڳڻپ مان حاصل ڪري سگهجي ٿي. ڪجهه ملڪن ۾. مردم شماري سرڪاري ڳڻپ فراهم ڪري ٿي جيڪا چونڊيل نمائندن جي تعداد کي علائقن ۾ ورهائڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي (ڪڏهن ڪڏهن تڪراري طور تي - مثال طور، يوٽا بمقابله ايوانز). ڪيترن ئي ڪيسن ۾. احتياط سان چونڊيل بي ترتيب نمونو آبادي جي مردم شماري حاصل ڪرڻ جي ڪوششن کان وڌيڪ صحيح معلومات فراهم ڪري سگهي ٿو.


The word is of [[Latin]] origin: during the [[Roman Republic]], the census was a list of all adult males fit for military service. The modern census is essential to [[international comparisons]] of any type of statistics, and censuses collect data on many attributes of a population, not just the number of individuals. Censuses typically began as the only method of collecting national [[Demography|demographic]] data and are now part of a larger system of different surveys. Although population estimates remain an important function of a census, including exactly the geographic distribution of the population or the agricultural population, statistics can be produced about combinations of attributes, e.g., education by age and sex in different regions. Current [[administrative data]] systems allow for other approaches to enumeration with the same level of detail but raise concerns about privacy and the possibility of biasing estimates.&lt;ref name=&quot;theforgottenfamily.wordpress.org&quot;&gt;{{cite web |url=https://theforgottenfamily.wordpress.com/2017/01/19/history-and-development-of-the-census-in-england-and-wales/ |title=History and Development of the Census in England and Wales |website=theforgottenfamily.wordpress.org |date=2017-01-19 |access-date=2017-01-20 |archive-date=2017-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202022221/https://theforgottenfamily.wordpress.com/2017/01/19/history-and-development-of-the-census-in-england-and-wales/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

A census can be contrasted with [[sampling (statistics)|sampling]] in which information is obtained only from a subset of a population; typically, main population estimates are updated by such [[intercensal estimate]]s. Modern census data are commonly used for research, business [[marketing]], and planning, and as a baseline for designing sample surveys by providing a [[sampling frame]] such as an address register. Census counts are necessary to adjust samples to be representative of a population by weighting them as is common in [[opinion poll]]ing. Similarly, [[stratified sampling|stratification]] requires knowledge of the relative sizes of different population strata, which can be derived from census enumerations. In some countries, the census provides the official counts used to apportion the number of elected representatives to regions (sometimes controversially – e.g., ''[[Utah v. Evans]]''). In many cases, a carefully chosen random sample can provide more accurate information than attempts to get a population census.&lt;ref&gt;Salant, Priscilla, and Don A. Dillman. &quot;How to Conduct your Survey: Leading professional give you proven techniques for getting reliable results.&quot; (1995)&lt;/ref&gt;
[[File:Lastcensus.svg|thumb|300px|A world map showing countries' most recent censuses as of 2020]]


[[عڪس:Lastcensus.svg|thumbnail|دنيا جي مختلف ملڪن ۾ آخري ڀيرو ٿيل آدم ڳڻپ جي لحاظ سان نقشو]]

==پاڪستان ۾ آدمشماري==
[[پاڪستان]] ٺھڻ کان پوءِ [[1951ع]]، [[1961ع]]، [[1972ع]] ۽ [[1981ع]] ۾ آدم ڳڻپ ٿي. انھيءَ کان پوءِ حڪومت طرفان [[1991ع]] ۾ آدم ڳڻپ ڪرائي وئي، پر ان جي نتيجن کي نه مڃيو ويو، جنھنڪري عام ماڻھن ۾ بيچيني پيدا ٿيڻ لازمي امر ھو. ڇو ته صوبن جي ضرورتن، ترقياتي ڪمن، نوڪرين، روزگار وغيره جو دارومدار آدمشماريءَ جي انگن اکرن تي ئي ھوندو آھي. آدمشماريءَ جي عمل کي لاڳيتو پوئتي ھٽائڻ تي گهڻن احتجاج کان پوءِ نيٺ مارچ [[1998ع]] ۾ آدمشماري ٿي. هن وقت سرڪار طرفان سال 2017ع ۾ آدم ڳڻپ (Census) لاءِ تياريون ڪيون پيون وڃن. جــڏهن ته پاڪستان جي آبادي ميڊيا جي انگن اکرن موجب 20 ڪروڙ کان به وڌي وئي آهي.

'''پاڪستان جي 2017ع جي آدم شماري''' 
* پاڪستان جي ڪُل آبادي: 21 ڪروڙ 31 لکَ
* ڪشمير/گلگت: 60 لکَ
* پنجاب: 11 ڪروڙ 10 لکَ
* سنڌ: 5 ڪروڙ 10 لکَ
* خيبر پختوخواه: 3 ڪروڙ 10 لکَ
* بلوچستان: 1  ڪروڙ 15 لک
* فاٽا: 55 لک
* اسلام آباد: 21 لکَ
* ڪراچي: 1 ڪروڙ 70 لک
* لاهور: 1 ڪروڙ 20 لک
* پشاور: 40 لک &lt;ref&gt;[http://e.dunya.com.pk/detail.php?date=2017-08-11&amp;edition=LHR&amp;id=3299995_49085653 Roznama Dunya&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;Urdu daily Duniya, 11 August, 2017&lt;/ref&gt;
===پنجن وڏين بيمارين جي ڊيٽا گڏ ڪرڻ جي رٿ===
مارچ 2017ع ۾ رٿيل نئين آدم ڳڻپ (آدمشماريءَ) جي حوالي سان صحت يا چڱڀلائي جي حوالي سان ڪم ڪندڙ تنظيمن حڪومت کي ان آدم ڳڻپ ۾ پنجن وڏين بيمارين جي حوالي سان ڊيٽا گڏ ڪرڻ جي رٿ ڏني آهي.
&lt;ref&gt;[http://www.dawnnews.tv/news/1052495/ مردم شماری:پانچ بڑی بیماریوں کا ڈیٹا حاصل کرنے کی تجویز - Pakistan - Dawn News&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

==سنڌ ۾ آدمشماري==
[[پاڪستان]] قائم ٿيڻ وقت [[سنڌ|سنڌ پرڳڻي]] جي آبادي 70 لکن تائين ھئي، جيڪا 1981ع جي آدمشماريءَ موجب وڌي ھڪ ڪروڙ 90 لکن تائين پھچي ويئي. 1998ع ۾ سڀني [[ضلعو|ضلعن]] جي رپورٽن مطابق سنڌ صوبي جي آدمشماري ٽن ڪروڙن کان مـٿي ٿي چــڪي آهي. 

ورهاڱي کان اڳ [[ڪراچي]] عملي طور تي هڪ [[سنڌي]] شهر ۽ ضلعو هئو. ڪراچي ضلعي جي 1941ع جي آدم ڳڻپ موجب ان وقت ڪراچي ضلعي جي ڪُل آبادي 7,13،900 هئي، جنهن ۾ 4,06،050 سنڌي ڳالهائيندڙ هئا. جڏهن ته اردو ڳالهائيندڙ آبادي رڳو 30 هزار هئي.

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Census}}
*
* [http://www.census.nationalarchives.ie/ Census of Ireland 1911] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090909142652/http://www.census.nationalarchives.ie/ |date=2009-09-09 }}.
* [https://web.archive.org/web/20160507023856/http://www.histpop.org/ Online Historical Population Reports Project (OHPR)].
* [http://www.tesionline.com/intl/thesis.jsp?idt=8384 PR as a function of census management: comparative analysis of fifteen census experiences]

{{Authority control}}
[[زمرو:آبادي]]
[[زمرو:آدم ڳڻپ]]
[[زمرو:شماريات]]
[[Category:Survey methodology]]
[[Category:Sampling (statistics)]]
[[Category:Latin words and phrases]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آدمشماري]]
[[زمرو:آباديات]]
[[زمرو:آدم ڳڻپ]]
[[زمرو:شماريات]]</text>
      <sha1>aoiw1tqt5hl9e6ymep5qefw3le39uq0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آفيم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17457</id>
    <revision>
      <id>398676</id>
      <parentid>398178</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T23:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>398676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="190526" sha1="ekbi3lxs97re9d17qqaszaefnnpknwz" xml:space="preserve">

{{Short description|خشڪ ٿيل آفيمي پوست جي کيرڙي، جنهن ۾ نشي آور الڪالائڊ مرڪب هوندا آهن}}


{{Infobox botanical product
|image         = Opium pod cut to demonstrate fluid extraction1.jpg
|caption       = آفيمي پوست جو ٻجدار ڦر، جنهن جي ڪٽ مان کيرڙي نڪري رهي آهي
|name          = آفيم
|plant         = ''[[Papaver somniferum]]''
|part          = [[کيرڙي]]، [[Capsule (fruit)|ڦر]]، [[ٻج]]
|origin        = غير يقيني، ممڪن آهي [[اناتوليا]]،&lt;ref name=&quot;Schiff&quot; /&gt; يا اسپين، ڏکڻ فرانس ۽ اتر اولهه آفريڪا&lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.botgard.ucla.edu/html/botanytextbooks/economicbotany/Papaver/ | title = The Pernicious Opium Poppy | author = Professor Arthur C. Gibson | publisher = [[University of California, Los Angeles]] | access-date = February 22, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131020165834/http://www.botgard.ucla.edu/html/botanytextbooks/economicbotany/Papaver/ | archive-date = October 20, 2013 | df = mdy-all }}&lt;/ref&gt;
|active        = {{flatlist|
* [[مورفين]]
* [[ڪوڊين]]
* [[نوسڪيپين]]
* [[پيپيورين]]
* [[ٿيبين]]
}}
|producers     = {{flatlist|
* [[ميانمار]]
* [[افغانستان]]
* [[ڪولمبيا]]
* [[لائوس]]
* [[ميڪسيڪو]]
* [[ڀارت]]
* [[پاڪستان]]
* [[ٿائيلينڊ]]
* [[ترڪي]]
* [[چين]]
* [[آسٽريليا]]
}}
|consumers     = سڄي دنيا (نمبر 1: [[ايران]])&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.unodc.org/documents/wdr/WDR_2010/1.2_The_global_heroin_market.pdf|title = The Global Heroin Market | date=October 2014}}&lt;/ref&gt;
|wholesale     =
|retail        =
|legal_AU      = S8
|legal_BR      = A1
|legal_CA      = Schedule I
|legal_DE      = Anlage III
|legal_NZ      = Class B
|legal_UK      = Class A
|legal_US      = Schedule II
|legal_UN      = Narcotic Schedule I
|legal_status  = لائسنس تحت طبي استعمال کان سواءِ ضابطي هيٺ.
}}

'''آفيم''' (جنهن کي '''پوست جا ڳوڙها''' يا '''Lachryma papaveris''' پڻ چيو ويندو آهي) [[آفيمي پوست]] ''[[پيپيور سومنيفيرم]]'' جي ٻجدار [[ڏوڏي (ميوو)|ڦرن]] مان حاصل ٿيندڙ خشڪ ٿيل [[کيرڙي]] آهي.&lt;ref name=&quot;DrugsCom&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.drugs.com/dict/opium.html|title=Opium definition|publisher=[[Drugs.com]]|access-date=February 28, 2015}}&lt;/ref&gt; آفيم جو لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو حصو درد گهٽائيندڙ [[الڪالائڊ]] [[مورفين]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن کي ڪيميائي طريقي سان پروسيس ڪري [[هيروئن]] ۽ ٻين مصنوعي [[اوپيئڊ]] دوائن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي، جيڪي طبي استعمال ۽ [[غيرقانوني منشيات جي واپار]] ٻنهي ۾ ڪم اچن ٿيون. آفيم جا مکيه [[نفسياتي اثر ڪندڙ]] [[الڪالائڊ]]، خاص طور تي [[مورفين]]، [[μ-اوپيئڊ ريسيپٽر]] تي عمل ڪري [[دردڪشي]] پيدا ڪن ٿا، جڏهن ته ڊگهي عرصي تائين استعمال سان برداشت ۽ انحصار پيدا ٿي سگهي ٿو. هن کيرڙي ۾ ان سان ويجها [[اوپيئيٽ]] جهڙوڪ [[ڪوڊين]] ۽ [[ٿيبين]]، ۽ غير دردڪش [[الڪالائڊ]] جهڙوڪ [[پيپاورين]] ۽ [[نوسڪيپين]] پڻ موجود هوندا آهن. آفيم حاصل ڪرڻ جو روايتي، محنت طلب طريقو اهو آهي ته اڻپڪا ٻجدار ڦر هٿ سان هلڪا ڪٽيا (''اسڪورڊ'') وڃن؛ پوءِ کيرڙي ٻاهر نڪري اچي خشڪ ٿي پيلو چپچپو مادو بڻجي وڃي ٿي، جنهن کي بعد ۾ ڇلي گڏ ڪري وڌيڪ خشڪ ڪيو ويندو آهي.

انگريزي لفظ ''اوپيئم'' [[لاطيني ٻولي]] مان ورتل آهي، جيڪو وري ὄπιον (''اوپين'') مان نڪتل آهي، جيڪو ὀπός (''opós''، &quot;ٻوٽي جو رس&quot;) جو [[تصغير]] آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/opium|title=opium &amp;#124; Etymology of opium by etymonline|website=www.etymonline.com}}&lt;/ref&gt; لفظ ''[[ميڪونيم]]'' (يوناني لفظ &quot;آفيم جهڙو&quot; مان نڪتل، پر هاڻي [[نئين ڄاول]] ٻار جي پهرين [[پاخانو|پاخاني]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي) تاريخي طور آفيمي پوست جي ٻين حصن يا پوست جي ٻين قسمن مان تيار ٿيندڙ نسبتاً ڪمزور تيارين لاءِ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hon.ch/Dossier/MotherChild/labor_complications/birth_meconium.html|title=HON Mother &amp; Child Glossary, Meconium|author=Simon O'Dochartaigh|work=hon.ch|access-date=April 4, 2016|archive-date=May 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501220607/https://www.hon.ch/Dossier/MotherChild/labor_complications/birth_meconium.html}}&lt;/ref&gt; [[بحر روم]] واري علائقي مان آفيمي پوست جي انساني استعمال جا سڀ کان پراڻا آثار قديمه جا ثبوت 5000 ق.م کان به اڳ جا مليا آهن، جڏهن ته ان جي پوک لڳ ڀڳ 3400 ق.م ڌاري [[ميسوپوٽيميا]] ۾ شروع ٿي. آفيم قديم تهذيبن جهڙوڪ [[يونان]]، [[مصر]] ۽ [[اسلامي]] معاشرن ۾ خوراڪ، دوا، مذهبي رسمن ۽ سور گهٽائڻ واري دوا طور [[وچئين دور]] تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي رهي.

قديم زماني کان وٺي آفيم پيدا ڪرڻ جا طريقا گهڻو تبديل نه ٿيا آهن. ''پيپيور سومنيفيريم'' جي چونڊيل نسل ڪشي (سليڪٽو بريڊنگ) ذريعي [[فينانٿرين]] الڪالائڊن، خاص طور تي مورفين، ڪوڊين ۽ ڪجهه حد تائين ٿيبين جي مقدار ۾ نمايان واڌ آندي وئي آهي. جديد دور ۾ ٿيبين جو وڏو حصو، جيڪو اڪثر [[اوڪسي ڪوڊون]]، [[هائيڊروڪوڊون]]، [[هائيڊرومورفون]] ۽ ٻين [[نيم مصنوعي]] اوپيئيٽن جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، ''[[پيپيور اورينٽيل]]'' يا ''[[پيپيور بريڪٽيئٽم]]'' مان حاصل ڪيو ويندو آهي. ٻي عالمي جنگ کان اڳ آمريڪي فوج [[ميڪسيڪو]] جي [[سينالوا]] رياست جي آبادگارن سان آفيمي پوست پوکڻ جا معاهدا ڪيا ته جيئن زخمي فوجين لاءِ مورفين (جيڪا دردڪشي جو معياري معيار سمجهي ويندي هئي) فراهم ڪري سگهجي. جديد دور ۾، جيتوڻيڪ ڪيترن هنڌن تي آفيم جي پوک تي پابنديون آهن، پر وڏي پيماني تي پوک اڃا به جاري آهي، خاص طور [[افغانستان]] ۾، جتي پوست جي ڦرن کي ڪٽي کيرڙي گڏ ڪئي ويندي آهي، جيڪا غيرقانوني منشيات ۽ قانوني دوائن ٻنهي جي تياري ۾ استعمال ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ تازن سالن ۾ [[طالبان]] جي قدمن سبب افغانستان ۾ ان جي پوک ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽتائي آئي آهي.

غيرقانوني منشيات جي واپار لاءِ، [[مورفين]] کي آفيم جي کيرڙي مان الڳ ڪيو ويندو آهي، جنهن سان وزن ۾ لڳ ڀڳ 88 سيڪڙو گهٽتائي اچي ٿي. ان کان پوءِ ان کي [[هيروئن]] ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي، جيڪا تقريباً ٻيڻي طاقت واري هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;source1986&quot;&gt;{{cite journal | first=Jana |last=Sawynok | title = The therapeutic use of heroin: a review of the pharmacological literature | journal = Canadian Journal of Physiology and Pharmacology | volume = 64 | issue = 1 | pages = 1–6 | date = January 1986 | pmid = 2420426 | doi = 10.1139/y86-001 }}&lt;/ref&gt;

'''آفيم''' پوست (پُست) جي ڏوڏين جو رس (ڪچن ڏوڏن کي چير ڏبا تہ رس نڪرندو) جيڪو ڪاري رنگ جو ٿيندو آھي، مان ٺھندو آھي. سڪل ڏوڏين کي ڪاڙھي انھن مان پڻ آفيم ڪڍبو آھي. هڪ خيال موجب آفيم اصل ۾ [[سنسڪرت ٻولي]]ءَ جو لفظ آھي اھ + ڦيڻ = نانگ جھڙي ڪاري گجي، يا نانگ جي وات مان نڪتل زھر جھڙي ڦيڻ (جيڪا نشو ڪري ۽ مرڻ جھڙو ڪري ڇڏي). پوست جي ٻوٽيءَ جو گل تمام ڳاڙھو ۽ ٻين گلن کان سھڻو ٿئي ٿو. فارسي ٻوليءَ ۾ ان گل کي ”[[گل لالہ]]“ چوندا آھن. &lt;br /&gt;
حڪيمن جو چوڻ آهي تہ آفيم طبي لحاظ کان ظاھري ۽ باطني حسن کي سست ڪندڙ آھي، ان جي کائڻ سان ننڊ ايندي آھي ۽ گهڻي سور جي حالت ۾ آرام ڏيندو آھي. رت جي دستن کي بند ڪندو آھي. کنگهہ، زڪام، پگهر جي گهڻائيءَ، معدي ۽ سيني جي رطوبت کي خشڪ ڪندو آھي. يوناني دوائن ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. آفيم کي سنڌ ۾ ”امل“ پڻ چوندا آھن. آفيم جو وڏي ۾ وڏو مرڪز [[افغانستان]] ۽ [[پاڪستان]] جا اتر اولھ وارا علائقا آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D9%81%D9%80%D9%8A%D9%85 آفـيم : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] (ويبسائيٽ)، [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[بحر روم جو طاس|بحر روم واري علائقي]] ۾ انساني استعمال جا سڀ کان پراڻا آثار قديمه جا ثبوت مليا آهن؛ سڀ کان پراڻا ڄاتل ٻج [[نئين پٿر واري دور]] ۾ 5000 ق.م کان به اڳ جا آهن،&lt;ref name=Merlin&gt;{{cite journal |last1=Merlin |first1=M. D. |title=Archaeological Evidence for the Tradition of Psychoactive Plant Use in the Old World |journal=Economic Botany |date=September 2003 |volume=57 |issue=3 |pages=295–323 |issn=0013-0001| jstor=4256701| doi=10.1663/0013-0001(2003)057[0295:aeftto]2.0.co;2|s2cid=30297486}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جو استعمال خوراڪ، [[بيهوشي واري دوا|بيهوشي]] ۽ [[رسمن]] جهڙن مقصدن لاءِ ٿيندو هو. [[قديم يونان]] مان مليل شاهديون ظاهر ڪن ٿيون ته آفيم ڪيترن طريقن سان استعمال ٿيندي هئي، جن ۾ ان جا ٻاڦون ساهه وسيلي اندر کڻڻ، [[شياف]]، [[طبي لپ]]، ۽ آپگهات لاءِ [[Conium maculatum|هيملڪ]] سان گڏ استعمال شامل هئا.&lt;ref name=Papadaki&gt;{{cite web|url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1967-01-01_4_page003.html|title=The history of the poppy and of opium and their expansion in antiquity in the eastern Mediterranean area|last=PAPADAKI|first=P. G. |author2=KRITIKOS, S. P. |website=United Nations Office on Drugs and Crime |access-date=May 31, 2022}}&lt;/ref&gt; آفيم جو ذڪر قديم ۽ وچئين دور جي سڀ کان اهم [[طب جي تاريخ|طبي]] متنن ۾ پڻ ملي ٿو، جن ۾ [[ايبرس پيپائرس]] ۽ [[ڊائيوسڪورائڊس]]، [[گيلن]] ۽ [[ابن سينا]] جون لکڻيون شامل آهن. اڻ سڌاريل آفيم جو طبي استعمال [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] تائين وڏي پيماني تي جاري رهيو، جنهن کان پوءِ [[مورفين]] ۽ ان کان پوءِ تيار ٿيندڙ دوائن ان جي جاءِ ورتي، ڇو ته انهن کي صحيح مقدار ۾ سُئي وسيلي ڏئي سگهجي پيو.

=== قديم استعمال (500ع کان اڳ) ===
{{Quote box
 |quote  = ان مان ٿورو، ايروم جي هڪ داڻي جيترو، سور گهٽائي ٿو، ننڊ آڻي ٿو ۽ هاضمو بهتر ڪري ٿو... پر جيڪڏهن گهڻو پيئجي ته نقصان ڪري ٿو، ماڻهوءَ کي سستي ۽ بيهوشيءَ ۾ وجهي ٿو ۽ ماري به سگهي ٿو.
 |author = [[ڊائيوسڪورائڊس]]
 |source = ''دي هربل آف ڊائيوسڪورائڊس دي گريڪ'' جو مهاڳ
 |width=15%
}}
[[File:Malwapoppy.jpg|thumb|right|[[مالوا]]، ڀارت مان پوست جي پوک (شايد ''پيپيور سومنيفيرم '' var. ''album''&lt;ref name=&quot;Schiff&quot;&gt;{{cite news|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3833/is_200207/ai_n9107282/print |archive-url=https://web.archive.org/web/20071021021327/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3833/is_200207/ai_n9107282/print |archive-date=October 21, 2007 |title=Opium and its alkaloids |author=Paul L. Schiff Jr. |year=2002 |access-date=May 8, 2007 |work=American Journal of Pharmaceutical Education }}&lt;/ref&gt;)]]

آفيم لڳ ڀڳ 3400 ق.م کان باقاعدي گڏ ڪئي پئي وڃي.&lt;ref name=Santella&gt;{{cite book | title=Opium |author1=Santella, Thomas M. |author2=Triggle, D. J. | publisher=Facts On File, Incorporated | year=2009 | url=https://books.google.com/books?id=9BLfZSZHzgcC | page=8| isbn=978-1-4381-0213-9 }}&lt;/ref&gt;

[[سوئٽزرلينڊ]]، [[جرمني]] ۽ [[اسپين]] جي [[نئين پٿر واري دور]] جي وسندين مان ''پيپيور سومنيفيرم'' جا گهٽ ۾ گهٽ 17 آثار مليا آهن، جن ۾ هڪ دفن واري هنڌ تي پوست جي ٻجدار ڦرن جو وڏو تعداد پڻ شامل آهي؛ اهو هنڌ اسپين جي ''ڪُويوا دي لوس مُرسيئيلاگوس''، يعني ”چمڙن جي غار“، ۾ آهي ۽ ڪاربان-14 ذريعي 4200 ق.م جو قرار ڏنو ويو آهي. [[ڪانسي جو دور|ڪانسي واري دور]] ۽ [[لوهي دور]] جي وسندين مان ''پي. سومنيفيرم'' يا ''پي. سيٽيجيرم'' جا ڪيترائي آثار پڻ مليا آهن.&lt;ref name=Carr&gt;{{cite web|author=Suzanne Carr |title=MS thesis |url=http://www.oubliette.org.uk/Four.html |year=1995 |access-date=May 16, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108155018/http://www.oubliette.org.uk/Four.html |archive-date=November 8, 2009 }} ''(citing Andrew Sherratt)''&lt;/ref&gt; آفيمي پوست جي سڀ کان پراڻي ڄاتل پوک [[ميسوپوٽيميا]] ۾ لڳ ڀڳ 3400 ق.م ڌاري [[سوميري]]ن ڪئي، جيڪي هن ٻوٽي کي ''hul gil''، يعني ”خوشيءَ جو ٻوٽو“، سڏيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Brownstein&quot;&gt;{{cite journal|author=M J Brownstein|title=A brief history of opiates, opioid peptides, and opioid receptors|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|date=June 15, 1993|volume=90|issue=12|pages=5391–5393 |pmc=46725 |doi=10.1073/pnas.90.12.5391|pmid=8390660|bibcode=1993PNAS...90.5391B|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Frontline&quot;&gt;{{cite web|author=PBS Frontline|title=The Opium Kings|website=[[PBS]]|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/heroin/etc/history.html|year=1997|access-date=May 16, 2007}}&lt;/ref&gt; [[بغداد]] جي ڏکڻ ۾ سوميري مذهبي مرڪز [[نپور]] مان مليل تختين ۾ صبح جو پوست جو رس گڏ ڪرڻ ۽ ان مان آفيم تيار ڪرڻ جو ذڪر ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Schiff&quot; /&gt; وچ اوڀر ۾ ان جي پوک [[قديم آشوري|آشورين]] جاري رکي؛ اهي پڻ لوهه جي اوزار سان ڦرن تي ڪٽ هڻي صبح جو رس گڏ ڪندا هئا ۽ ان کي ''aratpa-pal'' سڏيندا هئا، جيڪو ممڪن آهي ته ''پيپيور'' لفظ جو بنياد هجي.&lt;ref name=anon&gt;{{cite book |title=The Asiatic Journal and Monthly Miscellany |author=&lt;!--No author credited in original work--&gt;|date=1817 |publisher=Wm. H. Allen &amp; Company |url=https://books.google.com/books?id=VhgSo7NMGbYC |access-date=May 31, 2022 |language=en |chapter=Description of the Culture of the White Poppy and Preparation of Opium, as Practised in the Province of Bahar|volume=3}}&lt;/ref&gt; آفيم جي پيداوار [[بابلي]]ن ۽ [[قديم مصر|مصرين]] جي دور ۾ به جاري رهي.

آفيم کي [[زهريلو هيملڪ]] سان گڏ ماڻهن کي جلدي ۽ بنا گهڻي تڪليف جي موت ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. ان جو طبي استعمال پڻ ٿيندو هو. ''[[اسپونجيا سومنيفيرا]]''، يعني آفيم ۾ ڀڃل اسفنج، جراحي دوران استعمال ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Brownstein&quot; /&gt; مصرين لڳ ڀڳ 1300 ق.م ڌاري مشهور پوست جي کيتن ۾ ''اوپيئم ٿيبائڪم'' پوکيو. [[فينيقي]] ۽ [[مينوئي تهذيب|مينوئي]] واپاري آفيم مصر مان [[بحر روم]] جي علائقن، جن ۾ يونان، [[ڪارٿيج]] ۽ يورپ شامل هئا، ڏانهن کڻي ويندا هئا. 1100 ق.م تائين [[قبرص]] ۾ آفيم جي پوک ٿيندي هئي، جتي جراحي معيار جي چاقن سان پوست جي ڦرن تي ڪٽ هنيا ويندا هئا، ۽ آفيم پوکي، وڪڻي ۽ تماڪ وانگر استعمال ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Kritikos&quot;&gt;{{cite journal|title=The early history of the poppy and opium|author1=P. G. Kritikos |author2=S. P. Papadaki |journal=Journal of the Archaeological Society of Athens|date=January 1, 1967}}&lt;/ref&gt; ڇهين صدي ق.م ۾ [[هخامنشي سلطنت|فارسي]]ن پاران آشور ۽ بابل جي علائقن جي فتح کان پوءِ به آفيم جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Schiff&quot; /&gt;

[[File:Minoan praying women archmus Heraklion Crete Greece.jpg|thumb|ڪريٽ مان ''وجد جي ديوي'' جو مجسمو، آخري ڪانسي واري دور جي لڳ ڀڳ تاريخ وارو]]

قديم ترين آثارن مان ئي ظاهر ٿئي ٿو ته آفيم کي رسمن ۾ اهميت حاصل هئي، ۽ انسانيات جي ماهرن اهو اندازو لڳايو آهي ته قديم پادري شايد هن دوا کي شفا ڏيڻ واري طاقت جي ثبوت طور استعمال ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;Brownstein&quot; /&gt; مصر ۾ آفيم جو استعمال عام طور پادرين، جادوگرن ۽ جنگجوئن تائين محدود هو. ان جي ايجاد جو انتساب [[ٿوت]] ڏانهن ڪيو ويندو هو، ۽ چيو ويندو هو ته [[آئسس]] اهو [[را]] کي مٿي جي سور جي علاج لاءِ ڏنو.&lt;ref name=&quot;Schiff&quot; /&gt; مينوئي دور جي لڳ ڀڳ 1300 ق.م واري هڪ ديويءَ جي مجسمي ۾ وارن ۾ پوست جي ڦرن جهڙيون ٽي سيخون آهن، جن سڀني تي اهڙا چيرا آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿا ته ڪريٽ جا ماڻهو آفيم ڪڍڻ جي طريقي کان واقف هئا. ان کان سواءِ، سندس مرڪ ۽ اڌ کليل چپ اهو ظاهر ڪن ٿا ته شايد هوءَ آفيم جي اثر هيٺ هجي. انهيءَ سبب ڪجهه محققن کيس ”وجد جي ديوي“ سڏيو آهي.&lt;ref name=&quot;Askitopoulou-2002b&quot;/&gt;

وڌيڪ شاهديون ثابت ڪن ٿيون ته [[آخري ڪانسي وارو دور|آخري ڪانسي واري دور]] کان بحر روم واري علائقي ۾ آفيم استعمال ٿيندي هئي؛ ان جو ثبوت [[ڪريٽ]] جي مختلف هنڌن مان مليل ننڍن [[ليڪٿوس|ليڪٿي]] برتنن مان ملي ٿو. انهن برتنن جي شڪل پوست جي ڦر جهڙي هئڻ سبب اهو سمجهيو وڃي ٿو ته انهن ۾ دوائي آفيم رکيل هوندي هئي. ان کان علاوه، هر برتن تي عمودي پٽيون ٺاهيل آهن، جيڪي پوست جي ڦر کي ڪٽي رس ڪڍڻ واري عمل سان گهڻي مشابهت رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Askitopoulou-2002b&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Askitopoulou |first1=Helen |last2=Ramoutsaki |first2=Ioanna A |last3=Konsolaki |first3=Eleni |date=2002-12-01 |title=Archaeological evidence on the use of opium in the Minoan world |journal=International Congress Series |series=The history of anesthesia |volume=1242 |pages=23–29 |doi=10.1016/S0531-5131(02)00769-0 }}&lt;/ref&gt; ان دور ۾ آفيم جي استعمال جا وڌيڪ ثبوت رنگيل [[پڪسس (برتن)|پڪسس]] برتنن مان مليا آهن، جن تي پوست جا ڦر ۽ اهڙا پکي ٺاهيل آهن، جيڪي پوست جا ڦر ۽ ٽاريون جهلي رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Askitopoulou-2002b&quot; /&gt;

قديم [[بحر روم واري علائقي جي تاريخ|بحر روم واري دنيا]] ۾ آفيم جي استعمال بابت گهڻو لکيو ويو آهي. [[قديم يونان]] ۾ ان کي جادوئي ۽ زهريلو ٻوٽو سمجهيو ويندو هو ۽ مذهبي رسمن ۾ استعمال ڪيو ويندو هو. ممڪن آهي ته [[ڊيميٽر]] جي مذهبي جماعت ۾ شامل ٿيندڙ ماڻهو آفيم وٺندا هجن.&lt;ref name=&quot;Booth-1998&quot;&gt;{{Cite book |last=Booth |first=Martin |title=Opium: a history |date=1998 |publisher=St. Martin's Griffin |isbn=978-0-312-20667-3 |series=Thomas Dunne books |location=New York}}&lt;/ref&gt; ان جو سبب اها روايت آهي ته جڏهن ڊيميٽر جي ڌيءَ [[پرسيفوني]] کي اغوا ڪيو ويو، تڏهن هن ننڊ ڪرڻ ۽ پنهنجو غم وسارڻ لاءِ آفيمي ٻوٽو کاڌو.&lt;ref name=&quot;Kririkos-1968&quot;&gt;{{Cite journal |date=1968-08-01 |title=A History of Opium in Antiquity |journal=Journal of the American Pharmaceutical Association (1961) |volume=8 |issue=8 |pages=446–447 |doi=10.1016/S0003-0465(16)30721-2 |pmid=4873834 | vauthors = Kririkos PG, Papadaki S }}&lt;/ref&gt; [[مائسيني]] جي ماڻهن وٽ آفيمي پوست پوڄا جو هڪ نشان هو، جيڪو شاهي قبرن تي پڻ ڏيکاريو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Kririkos-1968&quot; /&gt;

آخرڪار يوناني-رومي دنيا آفيم جي طبي خاصيتن کي به قبول ڪرڻ لڳي. چيو وڃي ٿو ته [[هيلن آف ٽراءِ|اسپارٽا جي هيلن]] ”نيپينٿس دوا“ استعمال ڪئي، جنهن کي ڪجهه ليکڪ آفيم تي ٻڌل تياري سمجهن ٿا. قديم [[اسپارٽا]] جي آثار قديمه جي ماڳن مان اهڙا لاڪيٽ مليا آهن، جن تي آفيمي پوست جا ڦر ٺهيل آهن، جيڪي هن خيال جي تائيد ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Kririkos-1968&quot; /&gt; ٽين صدي ق.م ۾ [[ٿيوفراسٽس]] آفيم جو ذڪر ڪيو ۽ رس کي چيڀاٽي ڪڍڻ جو طريقو بيان ڪيو، ڇو ته پوست تي ڪٽ هڻي رس ڪڍڻ وارو طريقو 40ع تائين وسري چڪو هو. اهو طريقو [[شهنشاهه ڪلاڊيس]] جي طبيب [[اسڪريبوئنس لارگس]] ٻيهر سکي بيان ڪيو. ٻنهي ليکڪن لکيو ته آفيم ننڊ آڻي ٿي ۽ سور گهٽائي ٿي، پر هنن دماغ تي ان جي اثرن کي گهڻو اهم نه سمجهيو.&lt;ref name=&quot;Booth-1998&quot; /&gt; تنهن هوندي به، ٻين ليکڪن، جهڙوڪ [[ميلوس جو ڊائگوراس]] ۽ [[ايراسسٽراٽس]]، ذهن تي ان جي اثرن کي اهم سمجهيو ۽ چيو ته آفيم جي عادت دماغ ۽ جسم کي نقصان پهچائي ٿي، تنهنڪري ان کان پاسو ڪرڻ گهرجي. [[هيپوڪريٽس]] آفيم کي ڪجهه بيمارين لاءِ قدرتي علاج سمجهندو هو، پر ان جي محدود استعمال جي صلاح ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;Frontline2&quot;&gt;{{cite web |author=PBS Frontline |year=1997 |title=The Opium Kings |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/heroin/etc/history.html |access-date=May 16, 2007 |website=[[PBS]]}}&lt;/ref&gt; ڪجهه قديم ليکڪن پوست کي اهم مصالحو پڻ سمجهيو. [[ڪيٽو دي ايلڊر|ڪيٽو]] ۽ [[پلاوٽس]] ٻنهي ان جي مصالحو طور استعمال جو ذڪر ڪيو، ۽ قديم رومي هارين جي گهرن مان مليل ٻجن واريون ڪيڪون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bosi |first1=Giovanna |last2=Mazzanti |first2=Marta Bandini |last3=Florenzano |first3=Assunta |last4=N'siala |first4=Isabella Massamba |last5=Pederzoli |first5=Aurora |last6=Rinaldi |first6=Rossella |last7=Torri |first7=Paola |last8=Mercuri |first8=Anna Maria |date=2011-07-01 |title=Seeds/fruits, pollen and parasite remains as evidence of site function: piazza Garibaldi – Parma (N Italy) in Roman and Mediaeval times |journal=Journal of Archaeological Science |volume=38 |issue=7 |pages=1621–1633 |doi=10.1016/j.jas.2011.02.027 |bibcode=2011JArSc..38.1621B |hdl=11380/649293 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

يوناني ديوتائن [[هيپنوس]] (ننڊ)، [[نڪس]] (رات) ۽ [[ٿاناتوس]] (موت) کي اڪثر پوست جي گلن جا تاج پاتل يا اهي هٿ ۾ جهليل ڏيکاريو ويندو هو. پوست جا گل [[اپالو]]، [[اسڪليپيوس]]، [[پلوٽو (ڏندڪٿا)|پلوٽو]]، [[ڊيميٽر]]، [[افروڊائٽي]]، [[سائبيلي]] ۽ [[آئسس]] جي مجسمن کي پڻ سينگاريندا هئا، ۽ اهي رات واري بيخبريءَ جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;Schiff&quot; /&gt;

=== اسلامي معاشرا (500–1500ع) ===
[[File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Een opium kit op Java. TMnr 60009390.jpg|thumb|left|[[جاوا]] ۾ [[ڊچ اوڀر انڊيز|ڊچ نوآبادياتي دور]] دوران آفيم استعمال ڪندڙ، {{circa|1870ع}}]]

جيئن جيئن [[رومي سلطنت]] جي طاقت گهٽجڻ لڳي، تيئن بحر روم جي ڏکڻ ۽ اوڀر واريون زمينون مختلف [[اسلامي سلطنتون|اسلامي سلطنتن]] ۾ شامل ٿي ويون. ڪجهه مسلمانن جو عقيدو آهي ته ''[[حديث]]ن''، جهڙوڪ ''[[صحيح بخاري]]'' ۾، هر نشي آور شئي جي منع ٿيل آهي، جيتوڻيڪ ڪنهن به نشي آور دوا يا مادي جو طبي مقصد لاءِ استعمال جائز سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=Syed&gt;{{cite web|title=Alcohol and Islam|author=Ibrahim B. Syed |author-link=Ibrahim B. Syed |url=http://www.irfi.org/articles/articles_101_150/alcohol_and_islam.htm |access-date=July 7, 2005}}&lt;/ref&gt; [[پيڊانيوس ڊائيوسڪورائڊس|ڊائيوسڪورائڊس]] جو پنجن جلدن وارو ڪتاب ''[[ڊي مٽيريا ميڊيڪا]]''، جيڪو بعد وارن [[دوا سازيءَ جي ضابطن|فارماڪوپيا]] جو اڳواڻ هو، پهرين کان سورهين صديءَ تائين استعمال ۾ رهيو؛ ان جي عربي نسخن کي سنواريو ۽ وڌيڪ بهتر پڻ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Islamic Medical Manuscripts at the National Library of Medicine: a note on pharmaceutics|url=https://www.nlm.nih.gov/hmd/arabic/pharmaceutics1.html|access-date=June 6, 2007}}&lt;/ref&gt; هن ڪتاب ۾ آفيم ۽ قديم دنيا ۾ رائج ان جي ڪيترن ئي استعمالن جو تفصيلي ذڪر هو.&lt;ref name=Berendes&gt;{{cite web|title=De Materia Medica|language=de|author=Julius Berendes|year=1902|url=http://www.tiscalinet.ch/materiamedica/Mohn.htm|access-date=May 10, 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070208230539/http://www.tiscalinet.ch/materiamedica/Mohn.htm |archive-date = February 8, 2007}}&lt;/ref&gt;

[[File:Опиумоеды.jpg|thumb|[[واسيلي ويريشچاگن]] جي 1868ع واري تصوير ''آفيم کائيندڙ''، جنهن ۾ [[ترڪستان]] جي هڪ آفيم خاني کي ڏيکاريو ويو آهي.]]

400ع کان 1200ع جي وچ ۾ عرب واپارين آفيم کي چين تائين پهچايو، ۽ 700ع تائين اها ڀارت پڻ پهچي چڪي هئي.&lt;ref name=drugs/&gt;&lt;ref name=&quot;Schiff&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Frontline&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Trocki&quot; /&gt; فارسي نسل جي طبيب [[محمد بن زڪريا رازي]] (“رازيز”، 845–930ع) [[بغداد]] ۾ هڪ تجربيگاهه ۽ مدرسو هلائيندو هو، ۽ هو [[گيلن]] جو شاگرد ۽ نقاد پڻ هو. هن بيهوشيءَ لاءِ آفيم استعمال ڪئي ۽ پنهنجي ڪتاب ''في ما لا يحضره الطبيب''، يعني ”جڏهن طبيب موجود نه هجي“، ۾ اداسي جي علاج لاءِ به ان جي سفارش ڪئي. هي ڪتاب عام ماڻهن لاءِ اهڙو گهريلو طبي رهنما هو، جنهن ۾ طبيب جي غير موجودگيءَ ۾ پاڻ علاج ڪرڻ بابت هدايتون ڏنل هيون.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.answers.com/topic/al-razi|title=Answers.com: al-Razi|website=[[Answers.com]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/Razi.html|date=January 2002|title=Abu Bakr Muhammad ibn Zakariya al-Razi (841–926)|newspaper=Saudi Aramco World|access-date=January 12, 2008}}&lt;/ref&gt;

مشهور [[الاندلس|اندلسي]] [[اکين جي بيمارين|اکين جي جراح]] [[ابو القاسم الزهراوي]] (“ابوالقاسم”، 936–1013ع) جراحي بيهوشيءَ لاءِ آفيم ۽ [[مينڊراگورا اوفيسينارم|مينڊريڪ]] تي ڀاڙيندو هو، ۽ هن ''[[التصريف]]'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو سورهين صديءَ تائين طبي فڪر تي اثرانداز رهيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ummah.com/science/viewscfeature1.php?scfid=36&amp;scTopicID=6|title=El Zahrawi – Father Of Surgery|access-date=May 4, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927013042/http://www.ummah.com/science/viewscfeature1.php?scfid=36&amp;scTopicID=6|archive-date=September 27, 2007|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

فارسي طبيب [[ابن سينا|ابو علي الحسين ابن سينا]] (“اويسينا”) پنهنجي ڪتاب ''[[القانون في الطب]]'' ۾ آفيم کي مينڊريڪ ۽ ٻين تمام اثرائتين ٻوٽين جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ طاقتور بيهوش ڪندڙ مادو قرار ڏنو. هن ڪتاب ۾ آفيم جا ڪيترائي طبي اثر بيان ٿيل آهن، جهڙوڪ سور گهٽائڻ، ننڊ آڻڻ، کنگهه روڪڻ، هاضمي واري نظام تي اثر، ذهني اثر، ساهه جي دٻاءَ ۾ گهٽتائي، عصبي ۽ عضلاتي بگاڙ، ۽ جنسي ڪمزوري. ان ۾ آفيم جي زهر طور استعمال ٿيڻ جي امڪان جو پڻ ذڪر آهي. ابن سينا دوا ڏيڻ جا ڪيترائي طريقا ۽ مقدار بابت سفارشون پڻ بيان ڪيون.&lt;ref name=Heydari&gt;{{cite journal|title=Medicinal aspects of opium as described in Avicenna's Canon of Medicine|journal=Acta medico-historica Adriatica |date=2013 |pmid=23883087 |volume=11 |issue=1 |pages=101–12 |last1=Heydari |first1=M|last2=Hashempur|first2=M. H.|last3=Zargaran|first3=A}}&lt;/ref&gt; هن مشهور طبي ڪتاب جو 1175ع ۾ لاطيني ترجمو ڪيو ويو ۽ پوءِ ٻين ڪيترين ٻولين ۾ پڻ ترجمو ٿيو؛ اهو اوڻيهين صديءَ تائين هڪ مستند طبي ماخذ رهيو.&lt;ref name=Smith&gt;{{cite journal |author=Smith RD |title=Avicenna and the Canon of Medicine: a millennial tribute |journal=The Western Journal of Medicine |volume=133 |issue=4 |pages=367–70 |date=October 1980 |pmid=7051568 |pmc=1272342 }}&lt;/ref&gt; [[شرف الدين صابونجي اوغلو]] چوڏهين صديءَ جي عثماني سلطنت ۾ آفيم کي [[اڌ مٿي جو سور|مائيگرين]]، [[سائياٽيڪا]] ۽ ٻين سور وارن عارضن جي علاج لاءِ استعمال ڪيو.&lt;ref name=Ganidagli&gt;{{cite journal |last1=Ganidagli |first1=Suleyman |last2=Cengiz |first2=Mustafa |last3=Aksoy |first3=Sahin |last4=Verit |first4=Ayhan |title=Approach to painful disorders by Şerefeddin Sabuncuoğlu in the fifteenth century Ottoman period. |journal=Anesthesiology |date=January 2004 |volume=100 |issue=1 |pages=165–9 |doi=10.1097/00000542-200401000-00026 |pmid=14695738 |url=https://pubs.asahq.org/anesthesiology/article/100/1/165/173/Approach-to-Painful-Disorders-by-Serefeddin |access-date=31 May 2022 |issn=1528-1175|s2cid=27900838|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

=== مغربي طب ۾ ٻيهر اچڻ ===
[[File:Canons of medicine.JPG|thumb|right|[[ابن سينا]] جي ''القانون في الطب'' جو لاطيني ترجمو، 1483ع]]

[[پسيڊو-اپوليئس]] جي پنجين صديءَ واري ڪتاب جا ڏهين ۽ يارهين صديءَ جا قلمي نسخا ننڊ آڻڻ ۽ سور گهٽائڻ لاءِ ''P. somniferum'' جي بدران جهنگلي پوست ''[[پيپيور اَگريسٽي ]]'' يا ''[[پيپيور روئاس]]''، جنهن کي ''P. silvaticum'' طور سڃاتو ويو، جي استعمال جو ذڪر ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://collecties.meermanno.nl/handschriften/search?SearchString=papaver|title=Pseudo-Apuleius: Papaver|access-date=June 15, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928141837/http://collecties.meermanno.nl/handschriften/search?SearchString=papaver|archive-date=September 28, 2007|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

[[پيراسيلسس]] جي [[لاڊانم]] جو استعمال 1527ع ۾ مغربي طب ۾ متعارف ٿيو، جڏهن فلپپس اوريولس ٿيوفراسٽس بومباسٽس فون هوهنهايم، جيڪو پيراسيلسس جي نالي سان مشهور هو، دعويٰ ڪئي—جيتوڻيڪ اها دعويٰ شڪي هئي—ته هو عربستان جي سفرن کان پوءِ هڪ مشهور تلوار کڻي واپس آيو، جنهن جي دستي اندر “امرتا جا پٿر” رکيل هئا، جيڪي ''اوپيئم ٿيبائڪم''، ترش رس ۽ ”سون جي جوهر“ مان تيار ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Frontline&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nzepc.auckland.ac.nz&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.nzepc.auckland.ac.nz/authors/young/paracelsus.asp|title=Paracelsus: the philosopher's stone made flesh|access-date=May 4, 2007|archive-date=July 6, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706035546/https://www.nzepc.auckland.ac.nz/authors/young/paracelsus.asp|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.salon.com/books/review/2006/04/18/devils_doctor/|title=The devil's doctor|date=April 18, 2006 |access-date=May 4, 2007}}&lt;/ref&gt; “پيراسيلسس” هڪ تخلص هو، جنهن جو مطلب هو ته هو [[اولس ڪارنيليئس سيلسس]] جي برابر يا ان کان بهتر آهي؛ سيلسس جي ڪتاب ۾ آفيم يا ان جهڙي تياريءَ جي استعمال جو ذڪر هو، ۽ اهو ڪتاب تازو ئي ترجمو ٿي وچئين دور جي يورپ ۾ ٻيهر متعارف ٿيو هو.&lt;ref name=paracelsus&gt;{{cite web|title=PARACELSUS, Five Hundred Years: Three American Exhibits|url=https://www.nlm.nih.gov/exhibition/paracelsus/paracelsus_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/19970607014025/http://www.nlm.nih.gov/exhibition/paracelsus/paracelsus_1.html|url-status=dead|archive-date=June 7, 1997|access-date=June 6, 2007}}&lt;/ref&gt;

''[[القانون في الطب]]''، جيڪو ان وقت معياري طبي درسي ڪتاب هو ۽ جنهن کي پيراسيلسس [[باسل يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر مقرر ٿيڻ کان ٽي هفتا پوءِ عوامي طرح ساڙي ڇڏيو، آفيم جي استعمال جو پڻ ذڪر ڪري ٿو، جيتوڻيڪ ڪيترائي لاطيني ترجما گهٽ معيار جا هئا.&lt;ref name=&quot;nzepc.auckland.ac.nz&quot; /&gt; ''[[لاڊانم]]'' اصل ۾ سورهين صديءَ ۾ اهڙي دوا لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو، جيڪا ڪنهن خاص طبيب سان لاڳاپيل ۽ تمام گهڻي معتبر سمجهي ويندي هئي، پر پوءِ اهو اصطلاح معياري طور ”آفيم جي [[ٽِنڪچر]]“، يعني [[اٿانول]] ۾ حل ڪيل آفيم، لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. ان جي تياريءَ جو سهرو پيراسيلسس ڏانهن منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=drugs/&gt; پنهنجي حياتيءَ ۾ پيراسيلسس کي هڪ اهڙو مهم جو سمجهيو ويندو هو، جيڪو خطرناڪ ڪيميائي علاج ذريعي پنهنجي وقت جي طب جي نظرين ۽ مال ڪمائڻ واري رويي کي چئلينج ڪندو هو، پر سندس علاج مغربي طب ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيا.

1660ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٿامس سڊنھام]] لاڊانم کي سور، بي خوابي ۽ دستن لاءِ تجويز ڪيو.&lt;ref name=Harding&gt;{{cite web|url=http://drugs.uta.edu/laudanum.html|author1=Stephen Harding|author2=Lee Ann Olivier|author3=Olivera Jokic|title=Victorians' Secret: Victorian Substance Abuse|access-date=May 2, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070531225628/http://drugs.uta.edu/laudanum.html|archive-date=May 31, 2007|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; هو ”انگريزي طب جو پيءُ“ يا ”انگريزي هيپوڪريٽس“ جي نالي سان مشهور هو، ۽ هن ڏانهن هي قول منسوب ڪيو وڃي ٿو: ”انهن علاجَن مان، جيڪي قادر مطلق خدا انسان کي سندس تڪليف گهٽائڻ لاءِ عطا ڪيا آهن، آفيم کان وڌيڪ عام ۽ اثرائتو ٻيو ڪو به ناهي.“&lt;ref name=Enersen&gt;{{cite web|url=http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/1989.html|author=Ole Daniel Enersen|title=Thomas Sydenham|access-date=May 2, 2007|archive-date=August 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811144544/http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/1989.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; آفيم کي هر بيماريءَ جي علاج طور ڏسڻ وارو خيال 1728ع جي ''[[سائڪلوپيڊيا, آر يونيورسل ڊڪشنري آف آرٽس اينڊ سائنسز|چيمبرز سائڪلوپيڊيا]]'' ۾ بيان ڪيل [[مِٿريڊيٽيم]] جي تياريءَ ۾ پڻ نظر اچي ٿو، جنهن ۾ خالص آفيم شامل هئي.

اٺارهين صديءَ تائين لاڊانم آسانيءَ سان دستياب ٿي ويو ۽ يورپ، خاص طور انگلينڊ، ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=Lomax&gt;{{cite journal |last1=Lomax |first1=Elizabeth |title=The Uses and Abuses Of Opiates In Nineteenth-Century England |journal=Bulletin of the History of Medicine |date=1973 |volume=47 |issue=2 |pages=167–176 |jstor=44447528 |pmid=4584236 |issn=0007-5140}}&lt;/ref&gt; اٺارهين صديءَ جي عام طبيبن وٽ موجود ٻين ڪيميائي مادن جي ڀيٽ ۾ آفيم، آرسينڪ، پارو يا الٽي آڻيندڙ دوائن کان نسبتاً گهٽ نقصانڪار متبادل هئي، ۽ ڪيترين بيمارين جي تڪليف گهٽائڻ ۾ تمام اثرائتي هئي. آفيم استعمال ڪرڻ سان اڪثر قبض ٿيندي هئي، تنهنڪري اها هيضي، پيچش ۽ دستن جي علاج لاءِ سڀ کان اثرائتي دوائن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. کنگهه روڪڻ واري دوا طور اها برونڪائٽس، تپ دق ۽ ٻين ساهه وارن عارضن لاءِ استعمال ٿيندي هئي. آفيم رومياتزم ۽ بي خوابي لاءِ پڻ تجويز ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=Aurin&gt;{{Cite journal|last=Aurin|first=Marcus|date=January 1, 2000|title=Chasing the Dragon: The Cultural Metamorphosis of Opium in the United States, 1825–1935|jstor=649506|journal=Medical Anthropology Quarterly|volume=14|issue=3|pages=414–441|pmid=11036586|doi=10.1525/maq.2000.14.3.414}}&lt;/ref&gt; طبي درسي ڪتابن ۾ صحتمند ماڻهن کي به ان جي استعمال جي صلاح ڏني ويندي هئي، ته جيئن ”انساني جسم جي اندروني توازن کي بهتر بڻائي سگهجي“.&lt;ref name=drugs/&gt;

اٺارهين صديءَ دوران آفيم کي عصبي بيمارين لاءِ پڻ سٺو علاج سمجهيو ويو. ان جي سُڪون ڏيندڙ ۽ آرام پهچائيندڙ خاصيتن سبب، نفسياتي بيماريءَ وارن ماڻهن کي خاموش ڪرڻ، ”پاڳل“ سمجهيل ماڻهن کي قابو ڪرڻ، ۽ بي خوابيءَ وارن مريضن جي علاج لاءِ استعمال ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;KramerJohn&quot;&gt;{{cite journal | author = Kramer John C | year = 1979 | title = Opium Rampant: Medical Use, Misuse and Abuse in Britain and the West in the 17th and 18th Centuries | journal = British Journal of Addiction | volume = 74 | issue = 4| pages = 377–389 | doi=10.1111/j.1360-0443.1979.tb01367.x| pmid = 396938 }}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، انهن حالتن ۾ طبي فائدي باوجود اهو پڻ ڏٺو ويو ته نفسياتي بيماريءَ ۾ اها ڪاوڙ يا اداسي پيدا ڪري سگهي ٿي، ۽ دوا جي سرور ڏيندڙ اثرن سبب اداس مريض، اثر ختم ٿيڻ کان پوءِ وڌيڪ اداس ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سرور واري حالت جا عادي ٿي ويندا هئا.&lt;ref name=&quot;KramerJohn&quot; /&gt;

آفيم جو معياري طبي استعمال اوڻيهين صديءَ تائين جاري رهيو. آمريڪي صدر [[وليم هينري هيريسن]] جو 1841ع ۾ آفيم سان علاج ڪيو ويو، ۽ [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران يونين فوج 175,000 پائونڊ (80,000 ڪلوگرام) آفيمي ٽِنڪچر ۽ پائوڊر، ۽ لڳ ڀڳ 500,000 آفيم جون گوريون استعمال ڪيون.&lt;ref name=&quot;Schiff&quot; /&gt; هن دور ۾ آفيم کي ”خدا جي پنهنجي دوا“ سڏيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Donna Young|date=April 15, 2007|url=http://www.ashp.org/s_ashp/article_news.asp?CID=167&amp;DID=2024&amp;id=19461|title=Scientists Examine Pain Relief and Addiction|access-date=June 6, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071206030522/http://www.ashp.org/s_ashp/article_news.asp?CID=167&amp;DID=2024&amp;id=19461|archive-date=December 6, 2007|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ ۾ آمريڪا ۾ اوپيئيٽ دوائن جي استعمال ۾ واڌ جو هڪ سبب اهو هو ته طبيب ۽ دوا فروش عورتن کي ”عورتن جي شڪايتن“، خاص طور حيض جي سور ۽ [[عورتن جي هسٽيريا]]، لاءِ قانوني اوپيئيٽ تجويز ۽ فراهم ڪندا هئا.&lt;ref name=Aurin /&gt; ڇاڪاڻ⁠تہ اوپيئيٽ دوائن کي سزا يا جسماني بندش کان وڌيڪ انساني طريقو سمجهيو ويندو هو، تنهنڪري اهي ذهني بيمارين وارن ماڻهن جي علاج ۾ گهڻو استعمال ٿينديون هيون. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ آمريڪا ۾ 150,000 کان 200,000 تائين اوپيئيٽ جي عادي ماڻهو رهندا هئا، ۽ انهن مان ٻه ٽيون کان ٽي چوٿون عورتون هيون.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nida.nih.gov/PDF/DARHW/033-052_Kandall.pdf |title=Drug Addiction Research and the Health of Women – pg. 33–52 |access-date=March 21, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080822032249/http://www.nida.nih.gov/PDF/DARHW/033-052_Kandall.pdf |archive-date=August 22, 2008 }}&lt;/ref&gt;

اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ آفيم جي عادت کي موروثي بيماريءَ طور به سمجهڻ شروع ڪيو ويو. ڊاڪٽر جارج بيئرڊ 1869ع ۾ [[نيو راسٿينيا]] جو نظريو پيش ڪيو، جنهن موجب عصبي نظام جي هڪ موروثي ڪمزوري ڪنهن شخص کي نشي جي عادت ڏانهن وڌيڪ مائل ڪري سگهي ٿي. طبي اصطلاحن ۾ نيو راسٿينيا کي آهستي آهستي ”عصبي ٿڪاوٽ“ سان ڳنڍيو ويو، جيڪا تيزيءَ سان صنعتي ٿيندڙ ۽ مصروف آمريڪي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي دفتري ملازمن کي پيش ايندي هئي؛ اهي ئي طبيبن جا سڀ کان امڪاني گراهڪ هئا.{{Citation needed|date=March 2021}}

=== يورپ، وچ اوڀر ۽ آمريڪا ۾ تفريحي استعمال (11هين کان 19هين صدي) ===
[[File:The Opium Seller (W. Müller).jpg|thumb|right|عثماني آفيم وڪڻندڙ بابت هڪ مصور جو تصور]]

11هين کان 13هين صديءَ دوران [[صليبي جنگون|صليبي جنگين]] مان وطن موٽندڙ سپاهي آفيم پاڻ سان کڻي آيا.&lt;ref name=drugs&gt;{{cite book|author=Philip Robson|title=Forbidden Drugs|url=https://archive.org/details/forbiddendrugs0000robs|url-access=registration|year=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-262955-5|page=[https://archive.org/details/forbiddendrugs0000robs/page/161 161]}}&lt;/ref&gt; چيو وڃي ٿو ته 14هين صديءَ کان پوءِ مسلم معاشرن ۾ آفيم جو تفريحي استعمال ٿيڻ لڳو. عثماني ۽ يورپي شاهديون تصديق ڪن ٿيون ته 16هين کان 19هين صديءَ تائين اناطوليا جي آفيم قسطنطنيه ۾ ايتري ئي وڏي پيماني تي کائي ويندي هئي، جيتري يورپ ڏانهن برآمد ٿيندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Why a Medieval Woman Had Lapis Lazuli Hidden in Her Teeth |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2019/01/the-woman-with-lapis-lazuli-in-her-teeth/579760/ |first=Sarah |last=Zhang |publisher=[[The Atlantic]] |date=January 9, 2019 |access-date=May 10, 2020 }}&lt;/ref&gt;

مثال طور، 1573ع ۾ عثماني سلطنت جو دورو ڪندڙ هڪ وينيسي سياح ڏٺو ته قسطنطنيه جا ڪيترائي ترڪ رهاڪو باقاعدي اهڙو ”خاص ڪارو پاڻي“ پيئندا هئا، جيڪو آفيم مان تيار ٿيندو هو ۽ کين سٺو محسوس ڪرائيندو هو، پر هو ان جا ايترا عادي ٿي ويندا هئا جو ان کان سواءِ رهڻ جي ڪوشش ڪن ته ”جلد مري ويندا“.&lt;ref&gt;Garzoni, Costantino. 1840 [1573]. &quot;Relazione dell'impero Ottomano del senatore Costantino Garzoni stato all'ambascieria di Costantinopoli nel 1573&quot;. In Le relazioni degli ambasciatori veneti al Senato, serie III, volume I, ed. Eugenio Albèri. Firenze: Clio, p. 398&lt;/ref&gt; درويشن جو دعويٰ هو ته ان کي پيئڻ سان دوا کين مستقبل جي خوشيءَ جون وجداني جهلڪيون ڏيکاريندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Hamarneh Sami | year = 1972 | title = Pharmacy in medieval Islam and the history of drug addiction | journal = Medical History | volume = 16 | issue = 3| pages = 226–237 | pmc=1034978 | pmid=4595520 | doi=10.1017/s0025727300017725}}&lt;/ref&gt; حقيقت ۾، عثماني سلطنت چين ۽ ڀارت کان گهڻو اڳ اولهه کي آفيم فراهم ڪندي هئي.&lt;ref&gt;Michot, Yahya. ''L'opium et le café. Traduction d'un texte arabe anonyme et exploration de l'opiophagie ottomane'' (Beirut: Albouraq, 2008) {{ISBN|978-2-84161-397-7}}&lt;/ref&gt;

وسيع لکيل ۽ تصويري ذريعا اهو پڻ ظاهر ڪن ٿا ته [[صفوي سلطنت|صفوي ايران]]&lt;ref&gt;Matthee, Rudi. ''The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500–1900'' (Washington: Mage Publishers, 2005), pp. 97–116 {{ISBN|0-934211-64-7}}. Van de Wijngaart, G., &quot;Trading in Dreams&quot;, in P. Faber &amp; al. (eds.), ''Dreaming of Paradise: Islamic Art from the Collection of the Museum of Ethnology'', Rotterdam, Rotterdam, Martial &amp; Snoeck, 1993, p. 186-191.&lt;/ref&gt; ۽ [[مغل سلطنت|مغل هندستان]]&lt;ref&gt;Habighorst, Ludwig V., Reichart, Peter A., Sharma, Vijay, ''Love for Pleasure: Betel, Tobacco, Wine and Drugs in Indian Miniatures'' (Koblenz: Ragaputra Edition, 2007)&lt;/ref&gt; ۾ پوست جي پوک ۽ آفيم جو استعمال وڏي پيماني تي رائج هو.

==== انگلينڊ ====
[[ورجينيا بيريج]] جي دليل موجب، انگلينڊ ۾ آفيم ٻين معاشرن وانگر گهڻ سببن واري [[سور]]، [[کنگهه]]، [[پيچش]] ۽ [[دستن]] جي علاج ۾ ”انتهائي اهم“ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=Dikotter&gt;{{Cite book|last=Dikotter|first=Frank|title=Narcotic Culture: A History of Drugs in China|publisher=Hurst|year=2004|isbn=978-0-226-14905-9|page=3}}&lt;/ref&gt; 19هين صديءَ ۾ اها هر مرض جي دوا سمجهي ويندي هئي، ۽ ”ڪو به معزز ماڻهو“ مختلف قسم جا حشيش جا ليپ ۽ بعد ۾ مورفين، ان سان گڏ سُئي هڻڻ جو سامان، خريد ڪري سگهندو هو.&lt;ref name=Dikotter/&gt;

[[ٿامس ڊي ڪوئنسي]] جو ڪتاب ''[[هڪ انگريز آفيم خور جا اعتراف]]'' (1822ع)، جيڪو هڪ عادي شخص جي نقطه نظر کان لکيل آفيم جي عادت بابت شروعاتي ۽ مشهور ترين [[آفيم ۽ رومانويت|ادبي بيانن]] مان هڪ آهي، هن دوا جي لذت ۽ خطرن ٻنهي کي تفصيل سان بيان ڪري ٿو. ڪتاب ۾ هو عثماني يا چيني عادي ماڻهن بابت نه، پر انگريز آفيم استعمال ڪندڙن بابت لکي ٿو: ”مون کي شڪ آهي ته آفيم خورن جي جنت ۾ داخل ٿيندڙ ڪنهن به ترڪ کي ايتري لذت ملي هجي، جيتري مون کي ملي.“&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Confessions of an English Opium-Eater|last=de Quincey|first=Thomas|year=1821|page=188|title-link=Confessions of an English Opium-Eater}}&lt;/ref&gt;

ڊي ڪوئنسي مشهور انگريز رومانوي شاعر [[ساموئل ٽيلر ڪولرج]] (1772–1834ع) بابت پڻ لکي ٿو، جنهن جي نظم ”[[ڪوبلا خان]]“ کي وڏي پيماني تي آفيم جي تجربي سان لاڳاپيل نظم سمجهيو وڃي ٿو. ڪولرج 1791ع ۾ [[يرقان]] ۽ [[روماتي بخار]] ٿيڻ کان پوءِ آفيم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، ۽ 1801ع ۾ بيماريءَ جي هڪ سخت حملي کان پوءِ مڪمل طور ان جو عادي ٿي ويو؛ کيس روزانو [[لاڊانم]] جا 80 کان 100 ڦڙا گهربل هوندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Hubble D|date=October 1957|title=Opium Addiction and English Literature|journal=[[Medical History (journal)|Medical History]]|volume=1|issue=4|pages=323–35|doi=10.1017/s0025727300021505|pmc=1034310|pmid=13476921}}&lt;/ref&gt;

=== چين ===
==== چين ۾ تفريحي استعمال ====
{{See also|چين ۾ آفيم جي تاريخ|آفيم خانو}}
[[File:中國人服食鴉片圖.PNG|thumb|18هين صديءَ جي چين ۾ هڪ آفيم خانو]]

چين ۾ آفيم کي [[تفريحي منشيات]] طور استعمال ڪرڻ جو سڀ کان پراڻو واضح بيان شو بولنگ کان ملي ٿو، جنهن 1483ع ۾ لکيو ته آفيم ”خاص طور مرداڻي طاقت وڌائڻ، مني کي مضبوط ڪرڻ ۽ توانائي بحال ڪرڻ“ لاءِ استعمال ڪئي ويندي هئي، ۽ اها ”ڪيمياگرن، جنسي عمل ۽ درٻاري عورتن جي هنر کي وڌائيندي آهي“. هن اهو به بيان ڪيو ته [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي [[چنگهوا شهنشاهه]] 1483ع ۾ هڪ مهم موڪلي، جنهن جو مقصد آفيم اهڙي قيمت تي حاصل ڪرڻ هو، جيڪا ”سون جي برابر“ هئي. اها آفيم [[هائنان]]، [[فوجيان]]، [[جيجيانگ]]، [[سيچوان]] ۽ [[شانشي]] مان آندي ويندي هئي، جيڪي [[اولهندي علائقا|شييو]] جي اولهندي زمينن جي ويجهو هئا. هڪ صديءَ کان پوءِ [[لي شي‌جين]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[بنسيائو گانگمو]]'' (1578ع) ۾ آفيم جا روايتي طبي استعمال بيان ڪيا، پر هن اهو پڻ لکيو ته ”عام ماڻهو ان کي جنسي هنر لاءِ استعمال ڪن ٿا“، خاص طور ”مني خارج ٿيڻ کي روڪڻ“ لاءِ. آفيم ۽ جنسي طاقت جي وچ ۾ اها نسبت چين ۾ 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين برقرار رهي.

آفيم ڇڪڻ جي شروعات اعليٰ طبقي جي امتياز طور ٿي ۽ 19هين صديءَ جي شروعات تائين اها تمام مهانگي عياشي رهي. تنهن هوندي به، 1861ع ۾ [[وانگ تائو (19هين صدي)|وانگ تائو]] لکيو ته آفيم امير هارين ۾ به استعمال ٿيندي هئي، ۽ اهڙي ننڍڙي ڳوٺ ۾ به، جتي چانورن جو دڪان نه هوندو هو، آفيم جو دڪان ضرور هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Zheng&quot;&gt;{{cite journal|author=Yangwen Zheng|title=The Social Life of Opium in China, 1483–1999|journal=Modern Asian Studies|volume=37|issue=1|pages=1–39|year=2003|doi=10.1017/S0026749X0300101X|s2cid=146582691}}&lt;/ref&gt;

بعد ۾ وڏي پيماني تي پابنديون لاڳو ٿيڻ کان اڳ، آفيم جو تفريحي استعمال [[اوڀر ايشيائي چانهه جي رسم]] وانگر هڪ مهذب ۽ آداب واري رسم جو حصو هو.&lt;ref name=Dikotter/&gt; گڏجاڻين جي هنڌن، اڪثر چانهه خانن يا ڪنهن ماڻهوءَ جي گهر ۾، آفيم مهمان نوازي ۽ ادب طور پيش ڪئي ويندي هئي. چين ۾ اها اڪثر چانهه سان گڏ، مخصوص نفيس اوزارن ۽ سهڻي نموني تراشيل ڪاٺيءَ جي پائپن سان پيش ٿيندي هئي. تماڪ ڇڪيندڙ جيترو وڌيڪ دولتمند هوندو هو، رسم ۾ استعمال ٿيندڙ سامان اوترو وڌيڪ نفيس ۽ مهانگو هوندو هو.&lt;ref name=Dikotter /&gt; خستہ حال، زيرزمين ۽ مفلس تماڪ ڇڪيندڙن واري تصوير گهڻو ڪري آفيم مخالف بيانن مان پيدا ٿي، ۽ 1880ع واري ڏهاڪي ۾ وڏي پيماني تي آفيم تي پابنديءَ جي اثرن کان پوءِ اها تصوير آفيم جي استعمال جي حقيقت سان وڌيڪ ويجهي ٿي وئي.&lt;ref name=Dikotter/&gt;

==== چين ۾ پابنديون ====
چين ۾ آفيم تي پابندي 1729ع ۾ شروع ٿي، پر ان کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين آفيم جو استعمال وڌندو رهيو. برطانوي اسمگلنگ روڪڻ جي ڪوشش ۾ چيني [[دائوگوانگ شهنشاهه]] جي هڪ ايلچي پاران [[هومن ۾ آفيم جي تباهي|آفيم جو وڏي پيماني تي تباهه ڪرڻ]] [[پهرين آفيم جنگ]] (1839–1842ع) جو سبب بڻيو، جنهن ۾ برطانيا چين کي شڪست ڏني. 1860ع کان پوءِ چين ۾ وڏي پيماني تي گهريلو پيداوار سان آفيم جو استعمال وڌندو رهيو. 1905ع تائين اندازو هو ته مرد آباديءَ جو 25 سيڪڙو باقاعدي آفيم استعمال ڪندو هو. دنيا جي ٻين حصن ۾ آفيم جو تفريحي استعمال 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين به ناياب رهيو، جيئن آفيم جي استعمال بابت غير يقيني رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو.&lt;ref name=Dikotter/&gt; 1906ع ۾ 41,000 ٽن آفيم پيدا ڪئي وئي، پر ڇاڪاڻ⁠تہ ان سال جي آفيم مان 39,000 ٽن چين ۾ استعمال ٿي، تنهنڪري باقي دنيا ۾ مجموعي استعمال تمام گهٽ هو.&lt;ref name=&quot;McCoy opium&quot; /&gt; 1906ع جي انهن انگن تي تنقيد ڪئي وئي آهي ۽ کين وڌايل اندازا قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Rewriting history&quot;&gt;[http://www.ungassondrugs.org/images/stories/brief26.pdf Rewriting history, A response to the 2008 World Drug Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126122257/http://www.ungassondrugs.org/images/stories/brief26.pdf |date=January 26, 2021 }}, Transnational Institute, June 2008&lt;/ref&gt;

[[File:Opium smokers China.gif|thumb|left|1902ع ۾ فوٽو ڪڍيل هڪ چيني آفيم خانو]]

آفيم ڇڪڻ جو رواج [[تمباڪو]] ڇڪڻ کان پوءِ شروع ٿيو ۽ شايد منگ شهنشاهه پاران تمباڪو ڇڪڻ تي مختصر [[تماڪ ڇڪڻ تي پابندي|پابندي]] ان کي هٿي ڏني. 1644ع ۾ [[چنگ گهراڻو|چنگ گهراڻي]] جي اچڻ سان اها پابندي ختم ٿي، جنهن تماڪ ڇڪيندڙن کي وڌندڙ مقدار ۾ آفيم ملائڻ جي همٿ افزائي ڪئي.&lt;ref name=&quot;Schiff&quot; /&gt; 1705ع ۾ [[وانگ شي‌جين (شاعر)|وانگ شي‌جين]] لکيو: ”اڄڪلهه اميرن ۽ شريفن کان وٺي غلامن ۽ عورتن تائين، سڀئي تمباڪو جا عادي آهن.“ ان دور ۾ تمباڪو گهڻو ڪري ٻين ٻوٽين سان ملايو ويندو هو، ۽ آفيم به ان آمیزش جو هڪ جزو هئي؛ اهو رواج اڄڪلهه [[لونگ واريون سگريٽون|لونگ وارين سگريٽن]] ۾ پڻ جاري آهي. آفيم مليل تمباڪو کي ''[[مداڪ]]'' يا ''مدت'' چيو ويندو هو، ۽ 17هين صديءَ ۾ چين ۽ سندس سامونڊي واپاري ساٿين، جهڙوڪ [[تائيوان]]، [[جاوا]] ۽ [[فلپائن]]، ۾ مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Zheng&quot; /&gt; 1712ع ۾ [[اينگلبرٽ ڪيمپفر]] ''مداڪ'' جي [[مادي جي استعمال جي بيماري|عادت]] بابت لکيو: ”[[اوڀر انڊيز|انڊيز]] ۾ [[جڪارتا|باٽاوين]] لاءِ آفيم کان وڌيڪ نفعي سان وڪرو ٿيندڙ ٻي ڪا شئي ناهي، جنهن کان ان جا استعمال ڪندڙ سواءِ رهي نٿا سگهن ۽ نه ئي اها حاصل ڪري سگهن ٿا، جيستائين باٽاوين جا جهاز ان کي [[بنگال]] ۽ [[ڪورومينڊل سامونڊي ڪنارو|ڪورومينڊل]] مان نه آڻين.“&lt;ref name=&quot;Trocki&quot; /&gt;

1729ع ۾ ''مداڪ'' تي پابندي، جنهن شروعات ۾ خالص آفيم کي ممڪن طبي پيداوار طور عملي طرح خارج رکيو، جزوي طور 18هين صديءَ ۾ خالص آفيم ڇڪڻ کي وڌيڪ مشهور بڻايو. 1736ع ۾ [[هوانگ شوجنگ]] خالص آفيم ڇڪڻ جو طريقو بيان ڪيو: چانديءَ جي ڪناري واري بانس جي پائپ، جيڪا کجيءَ جي ٽڪرن ۽ وارن سان ڀريل هوندي هئي، ۽ مٽيءَ جي پيالي سان ڳنڍيل هوندي هئي، جنهن ۾ ڳريل آفيم جو هڪ ڳوڙهو تيل جي ڏيئي جي شعلي مٿان رکيو ويندو هو. هن پيچيده عمل ۾ آفيم جي ٿانون کي درست گرمي پد تي رکڻ ضروري هوندو هو ته جيئن سوئي جهڙي سيخ سان آفيم جو هڪ ننڍڙو ڳوڙهو کڻي ڇڪڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي. انهيءَ عمل مان ”پيسٽ کڻڻ“ جو هڪ فن پيدا ٿيو، جنهن ذريعي نوڪر ڇوڪريون موقعو ملڻ تي جسم فروشيءَ ۾ داخل ٿي سگهنديون هيون.&lt;ref name=&quot;Zheng&quot; /&gt;

==== اولهه ۾ چيني لڏپلاڻ ڪندڙ ====
اولهه ۾ [[چيني پرڏيهي آبادي]] (1800ع واري ڏهاڪي کان 1949ع تائين) 19هين صديءَ ۾ ڏڪار، سياسي افراتفري ۽ [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] کان ٻاهر دولت حاصل ڪرڻ بابت افواهن سبب وڌڻ شروع ٿي. [[سان فرانسسڪو]]، [[لنڊن]] ۽ [[نيو يارڪ شهر]] جهڙن شهرن ڏانهن ويندڙ چيني مهاجر پاڻ سان آفيم ڇڪڻ جو چيني طريقو ۽ [[آفيم خانو|آفيم خانن]] جون سماجي روايتون پڻ کڻي آيا.&lt;ref name=&quot;sfmuseum.org&quot;&gt;{{cite news |url=http://www.sfmuseum.org/hist9/cook.html|title=San Francisco's Old Chinatown|author=Commissioner Jesse B. Cook |author-link=Jesse B. Cook |date=June 1931|newspaper=San Francisco Police and Peace Officers' Journal|access-date=September 22, 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://immigrants.harpweek.com/chineseamericans/Items/Item061L.htm|title=American Opium Smokers|author=H.H. Kane, M.D.|date=September 24, 1881|access-date=September 22, 2007}}&lt;/ref&gt; [[غير رهائشي ڀارتي ۽ ڀارتي نسل جا ماڻهو|ڀارتي پرڏيهي آبادي]] به ساڳي نموني آفيم کائيندڙن کي مختلف هنڌن تائين پهچايو، ۽ ٻئي سماجي گروهه ”[[لسڪر]]“ (جهازران) ۽ ”[[قلي]]“ (جسماني مزدور) طور موجود رهيا. فرانسيسي جهازران آفيم ڇڪيندڙن جو ٻيو اهم گروهه هئا، جن [[فرانسيسي انڊوچائنا]] ۾ اها عادت اختيار ڪئي، جتي نوآبادياتي حڪومت آمدنيءَ جي ذريعي طور منشيات جي واڌاري ۽ اجاري داري ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.druglibrary.org/schaffer/history/e1910/frenchnavyopium.htm|title=Opium degrading the French Navy|date=April 27, 1913|access-date=September 22, 2007|archive-date=July 9, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250709164039/https://www.druglibrary.org/schaffer/history/e1910/frenchnavyopium.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.drugtext.org/library/books/McCoy/book/21.htm|title=The politics of heroin in Southeast Asia|author=Alfred W. McCoy|author-link=Alfred W. McCoy|year=1972|access-date=September 24, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071007015442/http://www.drugtext.org/library/books/McCoy/book/21.htm|archive-date=October 7, 2007|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; اڇي يورپين ۾ آفيم گهڻو ڪري [[لاڊانم]] يا [[پيٽنٽ دوا]] جي صورت ۾ استعمال ٿيندي هئي. برطانيا جي 1878ع واري آل-انڊيا آفيم قانون آفيم جي استعمال تي نسلي پابندين کي قانوني شڪل ڏني؛ تفريحي آفيم جي وڪري کي رڳو رجسٽر ٿيل ڀارتي آفيم کائيندڙن ۽ چيني آفيم ڇڪيندڙن تائين محدود ڪيو ويو، جڏهن ته برما جي مزدورن کي ان جي وڪري تي پابندي لڳائي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.drugpolicy.org/library/opium_india.cfm|title=Opium and the British Indian Empire|author=John Richards|date=May 23, 2001|access-date=September 24, 2007}}&lt;/ref&gt; ساڳيءَ طرح سان فرانسسڪو ۾ چيني مهاجرن کي آفيم ڇڪڻ جي اجازت هئي، جيستائين هو اڇن ماڻهن جي موجودگيءَ ۾ ائين نه ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;sfmuseum.org&quot; /&gt;

مهاجر مزدورن جي گهٽ سماجي حيثيت سبب، ان دور جي ليکڪن ۽ ميڊيا لاءِ آفيم خانن کي بدڪاري، [[جنسي غلامي#اڇي غلامي|اڇي غلامي]]، جوا، چاقو ۽ ريوالور سان وڙهن، ۽ موت آڻيندڙ منشيات جي وڌيڪ مقدار جو مرڪز ڏيکارڻ آسان هو، ۽ انهن کي اهڙي هنڌ طور پيش ڪيو ويندو هو، جيڪو اڇي آباديءَ کي عادي ۽ بگاڙي سگهي ٿو. 1919ع تائين چينين خلاف وڳوڙن [[لائيم هائوس]]، يعني [[چائنا ٽائون، لنڊن|لنڊن جي چائنا ٽائون]]، تي حملا ڪيا. چيني مردن کي [[ڪينو]] کيڏڻ تي ملڪ بدر ڪيو ويو ۽ آفيم رکڻ تي سخت پورهئي جون سزائون ڏنيون ويون. ان سبب مهاجر آبادي ۽ آفيم جو سماجي استعمال ٻئي گهٽجڻ لڳا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.towerhamlets.gov.uk/templates/news/detail.cfm?newsid=7262|publisher=Tower Hamlets Newsletter|title=When a woman ruled Chinatown|author=John Rennie|date=March 26, 2007|access-date=May 12, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20100210150255/http://www.towerhamlets.gov.uk/templates/news/detail.cfm?newsid=7262 &lt;!-- Bot retrieved archive --&gt;|archive-date=February 10, 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lascars.co.uk/plafeb1931.html|title=Lascars in the port of London|author=J.P. Jones|date=February 1931|publisher=P.L.A. Monthly|access-date=May 12, 2007}}&lt;/ref&gt;

==== چين ۾ پابندي ۽ تڪرار ====
{{Main|هومن ۾ آفيم جي تباهي|آفيم جنگيون|چين ۾ آفيم جي تاريخ}}
{{See also|تائيوان ۾ جاپاني آفيم پاليسي (1895–1945ع)}}

[[File:Destruction of opium in 1839.jpg|thumb|[[هومن ۾ آفيم جي تباهي]]، جون 1839ع]]

آفيم تي وڏي پيماني واري پابنديءَ جي ڪوشش 1729ع ۾ شروع ٿي، جڏهن [[چنگ گهراڻو|چنگ]] جي [[يونگ‌جينگ شهنشاهه]]، درٻار ۾ ''[[مداڪ]]'' ڇڪڻ کان پريشان ٿي ۽ حڪومت جي [[ڪنفيوشي]] قدرن جي پاسداري واري ذميواري نڀائيندي، طبي ضرورت لاءِ ٿوري مقدار کان سواءِ آفيم جي وڪري تي سرڪاري پابندي لڳائي. پابنديءَ هيٺ وڪڻندڙن ۽ [[آفيم خانو|آفيم خانن]] جي مالڪن کي سزا ڏني ويندي هئي، پر دوا استعمال ڪندڙن کي نه.&lt;ref name=&quot;Trocki&quot; /&gt; 1799ع ۾ آفيم تي مڪمل پابندي لڳائي وئي، جيڪا 1860ع تائين جاري رهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.goldentrianglepark.org/swf/timeline.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090420193731/http://www.goldentrianglepark.org/swf/timeline.htm|url-status=usurped|archive-date=April 20, 2009|title=Opium timeline|publisher=The Golden Triangle|access-date=September 13, 2009}}&lt;/ref&gt;

[[File:William John Huggins - The opium ships at Lintin, China, 1824.jpg|thumb|left|برطانوي آفيم جا جهاز]]

چنگ گهراڻي جي دور ۾ چين [[ڪينٽن نظام]] هيٺ [[گوانگجو]] (ڪينٽن) جي بندرگاهه وسيلي پرڏيهي واپار لاءِ کليو، ۽ [[اوڀر هندستان ڪمپني]] جا واپاري 1690ع واري ڏهاڪي تائين اتي اچڻ لڳا. چين جي چانهه لاءِ برطانيا جي وڌندڙ طلب ۽ چيني شهنشاهه جي چانديءَ کان سواءِ برطانوي شين ۾ بي دلچسپي سبب، برطانوي واپارين آفيم کي اعليٰ قدر واري اهڙي جنس طور استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن ۾ چين پاڻڀرو نه هو. انگريز واپاري 16هين صديءَ جي وچ ڌاري [[رالف فچ]] جي پهرين دوري کان وٺي ڀارت مان واپار لاءِ ٿوري آفيم خريد ڪندا رهيا هئا.&lt;ref name=&quot;Trocki&quot; /&gt; آفيم جي واپار کي معياري بڻايو ويو: ڪچي آفيم جا 1.1 کان 1.6 ڪلوگرام وزن وارا گولا تيار ڪيا ويندا هئا، جن ۾ 30 سيڪڙو پاڻي هوندو هو؛ انهن کي پوست جي پنن ۽ پنکڙين ۾ ويڙهي 60 کان 65 ڪلوگرام وارن صندوقن، يعني هڪ [[پيڪل]]، ۾ موڪليو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Trocki&quot; /&gt; آفيم جا اهي صندوق [[ڪولڪتا|ڪلڪتي]] ۾ نيلاميءَ ذريعي وڪرو ڪيا ويندا هئا، ان سمجهه سان ته آزاد خريدار پوءِ انهن کي چين ۾ اسمگل ڪندا.

برطانيا سان واپار ۾ چين جو توازن مثبت هو، جنهن ڪري برطانيا وٽ چانديءَ جا ذخيرا گهٽجڻ لڳا. تنهنڪري برطانوي واپارين پنهنجو تجارتي توازن بهتر ڪرڻ لاءِ چينين ۾ آفيم جي استعمال کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، ۽ اها آفيم برطانوي قبضي هيٺ ڀارتي صوبن مان آندي ويندي هئي. ڀارت ۾ آفيم جي پوک، تياري ۽ چين ڏانهن واپار [[برطانوي اوڀر هندستان ڪمپني]] جي سخت سرڪاري اجاري هيٺ هو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bihargatha.in/early-agriculture-based-enterprenureships/opeum-factories |title=Opium Factories of Bihar – Bihargatha |publisher=Bihargatha.in |access-date=October 7, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910142330/http://www.bihargatha.in/early-agriculture-based-enterprenureships/opeum-factories |archive-date=September 10, 2011 |df=mdy-all }}&lt;/ref&gt; ڀارت ۾ آفيم جي پيداوار ۽ ورڇ جي نگراني ۽ انتظام لاءِ ڪمپنيءَ جي ايجنسين جو وسيع ۽ پيچيده نظام موجود هو. بنگال جي آفيم کي تمام اعليٰ معيار واري سمجهيو ويندو هو ۽ ان جي قيمت چيني گهريلو آفيم کان ٻيڻي هوندي هئي، ڇو ته چيني آفيم کي گهٽ معيار واري تصور ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;McCoy opium&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.a1b2c3.com/drugs/opi010.htm |title=Opium History, 1858 to 1940 |author=Alfred W. McCoy |access-date=May 4, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070404134938/http://www.a1b2c3.com/drugs/opi010.htm |archive-date=April 4, 2007 }}&lt;/ref&gt;

[[File:British ships in Canton.jpg|thumb|[[پهرين آفيم جنگ]] دوران [[گوانگجو|ڪينٽن]] تي برطانوي حملو، مئي 1841ع]]

ڪجهه مقابلو نئين آزاد ٿيل [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] کان آيو، جنهن 1820ع واري ڏهاڪي ۾ گوانگجو ۾ ترڪيءَ جي آفيم وڪڻڻ شروع ڪئي. پرتگالي واپاري اولهه ڀارت جي آزاد مالوا رياستن مان پڻ آفيم آڻيندا هئا، پر 1820ع تائين برطانوي ان واپار کي محدود ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا، جڏهن آفيم کي [[ممبئي|بمبئي]] مان گذرندي واپاري ذخيرن تائين پهچائڻ تي ”پاس ڊيوٽي“ لاڳو ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Trocki&quot; /&gt;

سخت سزائن ۽ 1860ع تائين جاري پابنديءَ باوجود، آفيم جي اسمگلنگ [[يونگ‌جينگ شهنشاهه]] جي دور ۾ سالياني 200 صندوقن مان وڌي [[چيئن‌لونگ شهنشاهه]] جي دور ۾ 1,000، [[جياچنگ شهنشاهه]] جي دور ۾ 4,000 ۽ [[دائوگوانگ شهنشاهه]] جي دور ۾ 30,000 صندوقن تائين پهتي.&lt;ref&gt;Wertz, Richard R. [http://www.ibiblio.org/chinesehistory/contents/06dat/bio.2qin.html &quot;Qing Era (1644–1912)&quot;]. ''[[ibiblio|iBiblio]].'' 1998. Retrieved on September 21, 2007.&lt;/ref&gt; آفيم جي هن غيرقانوني وڪري کي ”جديد دور جو سڀ کان ڊگهو هلندڙ ۽ منظم بين الاقوامي ڏوهه“ پڻ سڏيو ويو آهي،&lt;ref&gt;John K. Fairbanks, &quot;The Creation of the Treaty System' in John K. Fairbanks, ed. ''The Cambridge History of China'', vol. 10 Part 1 (Cambridge University Press, 1992) p. 213. ''cited in'' {{cite news |author=John Newsinger |date=October 1997 |title=Britain's opium wars – fact and myth about the opium trade in the East |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1132/is_n5_v49/ai_20039205 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060213222236/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1132/is_n5_v49/ai_20039205 |archive-date=2006-02-13 |newspaper=Monthly Review}}&lt;/ref&gt; ۽ اهو دنيا جي سڀ کان قيمتي واحد جنسن جي واپار مان هڪ بڻجي ويو. 1814ع کان 1850ع جي وچ ۾ ان چين جي ڪل پئسي جي فراهميءَ جو لڳ ڀڳ 11 سيڪڙو ٻاهر ڪڍي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bradley |first=James |title=The Imperial Cruise, a Secret History of Empire and War |year=2009 |publisher=Little, Brown |isbn=978-0-316-04966-5 |chapter=Chapter 10 |pages=274–275 |chapter-url-access=registration |chapter-url=https://archive.org/details/imperialcruisese0000brad/page/274}}&lt;/ref&gt;

آفيم جي عادت ۾ مبتلا ٿيندڙ چينين جي وڌندڙ تعداد جي جواب ۾ چنگ جي [[دائوگوانگ شهنشاهه]] آفيم جي اسمگلنگ روڪڻ لاءِ سخت قدم کنيا، جن ۾ سامان ضبط ڪرڻ به شامل هو. 1838ع ۾ چيني ڪمشنر [[لن زيشو]] گوانگجو ۾ 20,000 آفيم جا صندوق، لڳ ڀڳ 2,660,000 پائونڊ، [[هومن ۾ آفيم جي تباهي|تباهه]] ڪري درياهه ۾ اڇلايا.&lt;ref name=&quot;Trocki&quot; /&gt; {{fact span |date=June 2025 |text=جيئن ته 1800ع ۾ آفيم جو هڪ صندوق لڳ ڀڳ {{US$|1,000|link=yes}} جو هو،}} تنهنڪري هي وڏو معاشي نقصان هو. برطانوي راڻي [[وڪٽوريا]]، مهانگي چانديءَ سان سستي آفيم کي بدلائڻ لاءِ تيار نه هئي، تنهنڪري 1840ع ۾ [[پهرين آفيم جنگ]] شروع ٿي، جنهن ۾ برطانيا هانگ ڪانگ ۽ واپاري رعايتون حاصل ڪيون، جيڪي پوءِ [[غيربرابر معاهدا|غيربرابر معاهدن]] جي هڪ سلسلي جو حصو بڻيون.{{Citation needed|date=December 2022}} واپاري ۽ هانگ ڪانگ جون رعايتون 1841ع جي [[چوئنپي جو ڪنوينشن]]، جنهن تي [[قيشان]] ۽ [[چارلس ايليٽ]] صحيحون ڪيون،&lt;ref name=&quot;p. 1424&quot;&gt;&quot;[https://www.thegazette.co.uk/London/issue/19984/page/1423 No. 19984]&quot;. ''The London Gazette''. 3 June 1841. pp. 1423–1424.&lt;/ref&gt; ۽ 1842ع جي [[نانڪنگ جو معاهدو]]، جنهن تي [[هينري پوٽنگر]]، [[قي‌ينگ]] ۽ [[يليبو]] صحيحون ڪيون، جي نتيجي ۾ مليون.&lt;ref&gt;John Darwin, ''After Tamerlane: The Global History of Empire'', p. 271. (London: Allen Lane, 2007) &quot;1842ع جي [[نانڪنگ جو معاهدو|نانڪنگ جي معاهدي]] تحت پنج ”معاهدي وارا بندرگاهه“ اولهندي واپار لاءِ کوليا ويا، [[هانگ ڪانگ ٻيٽ]] برطانيا حوالي ڪيو ويو، يورپين کي کليل بندرگاهن ۾ قونصل مقرر ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، ۽ پراڻي [[ڪينٽن نظام]] جي جاءِ آزاد واپار ورتي؛ گڏوگڏ اهو واعدو ڪيو ويو ته پرڏيهي درآمدن تي محصول پنج سيڪڙو کان وڌيڪ نه هوندو..&quot;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;John Darwin, ''After Tamerlane: The Global History of Empire'', p. 431. (London: Allen Lane, 2007) &quot;1943ع ۾ چين جي غيربرابر معاهدن جا بچيل آثار نيٺ ختم ٿي ويا، جڏهن برطانيا اتي پنهنجن باقي رهيل رعايتن کي بيڪار سامان سمجهي ڇڏي ڏنو.&quot;&lt;/ref&gt;

آفيم جي واپار بعد ۾ برطانيا جي وزيراعظم بڻجندڙ [[وليم ايوارٽ گليڊسٽون]] جي سخت دشمني پيدا ڪئي.&lt;ref name=&quot;Lodwick2015&quot;&gt;{{cite book|author=Kathleen L. Lodwick|title=Crusaders Against Opium: Protestant Missionaries in China, 1874–1917|url=https://books.google.com/books?id=DrAeBgAAQBAJ&amp;q=William+Gladstone+opium&amp;pg=PA86|date=February 5, 2015|publisher=University Press of Kentucky|isbn=978-0-8131-4968-4|pages=86–}}&lt;/ref&gt; پارليامينٽ جي ميمبر طور گليڊسٽون، خاص طور چين ۽ برطانوي هندستان وچ ۾ آفيم جي واپار کي، ”تمام بدنام ۽ هولناڪ“ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Chouvy2009&quot;&gt;{{cite book|author=Pierre-Arnaud Chouvy|title=Opium: Uncovering the Politics of the Poppy|url=https://books.google.com/books?id=qGl4TN_qIsgC&amp;q=William+Gladstone+opium&amp;pg=PA9|year=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-05134-8|pages=9–}}&lt;/ref&gt; گليڊسٽون برطانيا پاران چين خلاف وڙهيل ٻنهي [[آفيم جنگيون|آفيم جنگين]]—1840ع ۾ شروع ٿيل [[پهرين آفيم جنگ]] ۽ 1857ع ۾ شروع ٿيل [[ٻي آفيم جنگ]]—جو سخت مخالف هو. هن چينين خلاف برطانوي تشدد جي مذمت ڪئي ۽ چين ڏانهن برطانيا جي آفيم واپار جي شدت سان مخالفت ڪئي.&lt;ref name=&quot;QuinaultWindscheffel2013&quot;&gt;{{cite book|author1=Dr Roland Quinault|author2=Dr Ruth Clayton Windscheffel|author3=Mr Roger Swift|title=William Gladstone: New Studies and Perspectives|url=https://books.google.com/books?id=Hve4IOulDlwC&amp;q=William+Gladstone+opium&amp;pg=PT238|date=July 28, 2013|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-1-4094-8327-4|pages=238–}}&lt;/ref&gt; هن ان کي ”[[هينري جان ٽيمپل، ٽيون وائيڪائونٽ پالمرسٽن|پالمرسٽن]] جي آفيم جنگ“ چئي سخت تنقيد ڪئي، ۽ مئي 1840ع ۾ چيو ته کيس ”چين سان ڪيل اسان جي قومي بي انصافيءَ سبب انگلينڊ تي خدا جي فيصلي جو خوف“ محسوس ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Foxcroft2013&quot;&gt;{{cite book|author=Ms Louise Foxcroft|title=The Making of Addiction: The 'Use and Abuse' of Opium in Nineteenth-Century Britain|url=https://books.google.com/books?id=VPosEno3uNYC&amp;q=William+Gladstone+opium&amp;pg=PA66|date=June 28, 2013|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-1-4094-7984-0|pages=66–}}&lt;/ref&gt; گليڊسٽون [[پهرين آفيم جنگ]] خلاف پارليامينٽ ۾ هڪ مشهور تقرير ڪئي.&lt;ref name=&quot;HanesSanello2004&quot;&gt;{{cite book|author1=William Travis Hanes|author2=Frank Sanello|title=Opium Wars: The Addiction of One Empire and the Corruption of Another|url=https://books.google.com/books?id=jYmFAAAAQBAJ&amp;q=William+Gladstone+opium&amp;pg=PA78|year=2004|publisher=Sourcebooks, Inc.|isbn=978-1-4022-0149-3|pages=78–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IIISanello2004&quot;&gt;{{cite book|author1=W. Travis Hanes III|author2=Frank Sanello|title=The Opium Wars: The Addiction of One Empire and the Corruption of Another|url=https://books.google.com/books?id=lXiiAAAAQBAJ&amp;q=William+Gladstone+opium&amp;pg=PT88|date=February 1, 2004|publisher=Sourcebooks|isbn=978-1-4022-5205-1|pages=88–}}&lt;/ref&gt; هن ان جنگ کي ”پنهنجي شروعات ۾ ان کان وڌيڪ بي انصاف ٻي ڪا جنگ نه، ۽ پنهنجي اڳڀرائيءَ ۾ هن ملڪ کي دائمي بدناميءَ سان ڍڪڻ لاءِ ان کان وڌيڪ موزون ٻي ڪا جنگ نه“ قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Fay2000&quot;&gt;{{cite book|author=Peter Ward Fay|title=The Opium War, 1840–1842: Barbarians in the Celestial Empire in the Early Part of the Nineteenth Century and the War by which They Forced Her Gates Ajar|url=https://books.google.com/books?id=EgSs61pjvS8C&amp;q=William+Gladstone+opium&amp;pg=PT290|date=November 9, 2000|publisher=Univ of North Carolina Press|isbn=978-0-8078-6136-3|pages=290–}}&lt;/ref&gt; آفيم سان سندس دشمنيءَ جو هڪ سبب سندس ڀيڻ هيلن تي آفيم جا پيل اثر هئا.&lt;ref name=&quot;Isba2006&quot;&gt;{{cite book|author=Anne Isba|title=Gladstone and Women|url=https://books.google.com/books?id=gaxDs8_oz_QC&amp;q=William+Gladstone+opium&amp;pg=PA224|date=August 24, 2006|publisher=A&amp;C Black|isbn=978-1-85285-471-3|pages=224–}}&lt;/ref&gt; [[هينري جان ٽيمپل، ٽيون وائيڪائونٽ پالمرسٽن|پالمرسٽن]] پاران شروع ڪيل پهرين آفيم جنگ سبب، گليڊسٽون 1841ع کان اڳ پيل جي حڪومت ۾ شامل ٿيڻ کان پڻ شروعاتي طور هٻڪندو رهيو.&lt;ref name=&quot;Bebbington1993&quot;&gt;{{cite book|author=David William Bebbington|title=William Ewart Gladstone: Faith and Politics in Victorian Britain|url=https://books.google.com/books?id=jEzV7PYYe5kC&amp;q=William+Gladstone+opium&amp;pg=PA108|year=1993|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-0152-4|pages=108–}}&lt;/ref&gt;

[[File:A busy stacking room in the opium factory at Patna, India. L Wellcome V0019154.jpg|thumb|[[برطانوي اوڀر هندستان ڪمپني]] جي گودام ۾ آفيم جو ذخيرو، {{circa|1850ع}}]]

1858ع ۾ [[ٻي آفيم جنگ]] ۾ چين جي شڪست کان پوءِ، چين کي آفيم کي قانوني قرار ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو، ۽ ملڪ اندر وڏي پيماني تي آفيم جي پيداوار شروع ٿي. آفيم جي درآمد 1879ع ۾ 6,700 ٽن جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ 1906ع تائين چين دنيا جي 85 سيڪڙو آفيم، يعني لڳ ڀڳ 35,000 ٽن، پيدا ڪندو هو. بالغ مرد آباديءَ جو 27 سيڪڙو باقاعدي آفيم استعمال ڪندو هو—يعني 13.5 ملين ماڻهو، جيڪي هر سال 39,000 ٽن آفيم استعمال ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;McCoy opium&quot; /&gt; 1880ع کان ڪميونسٽ دور جي شروعات تائين برطانوي چين ۾ آفيم جي استعمال کي گهٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان جي نتيجي ۾ عملي طور مورفين، هيروئن ۽ ڪوڪين جو استعمال وڌيو، جنهن نشي جي مسئلي کي وڌيڪ شديد ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=Dikotter/&gt;

[[File:Cover page of The Truth About Opium Smoking (1882).jpg|thumb|left|ڪتاب ''The Truth about Opium Smoking'' جو مهاڙي وارو صفحو]]

1890ع واري ڏهاڪي ۾ آفيم جي نقصانڪار نوعيت بابت سائنسي ثبوت گهڻي حد تائين دستاويز ٿيل نه هئا. ان وقت چين ۾ پروٽيسٽنٽ [[مشنري]]ن واپار جي مخالفت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ اهڙا انگ اکر گڏ ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جيڪي دوا جي نقصانن کي ظاهر ڪري سگهن. ڪيترائي چيني عيسائيت کي آفيم سان ڳنڍيندا هئا، جزوي طور ان ڪري جو شروعاتي پروٽيسٽنٽ مشنري آفيم کڻندڙ تيز جهازن تي چين پهتا هئا. 1890ع جي شنگهائي مشنري ڪانفرنس ۾ هن مسئلي کي ختم ڪرڻ ۽ آفيم واپار خلاف عوامي راءِ پيدا ڪرڻ لاءِ ”آفيم مخالف سوسائٽين جي واڌاري لاءِ مستقل ڪميٽي“ قائم ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو.

ڪميٽيءَ جي ميمبرن ۾ [[جان گلاسگو ڪر]]، ايم ڊي، [[گوانگجو]] (ڪينٽن) ۾ آمريڪي پريسبيٽيرين مشن؛ [[بوڊينوٽ ڪري ايٽربري|بي. سي. ايٽربري، ايم ڊي]]، [[بيجنگ]] (پيڪنگ) ۾ آمريڪي پريسبيٽيرين مشن؛ آرچ ڊيڪن [[آرٿر ايوانز مول|آرٿر اي. مول]]، [[شنگهائي]] ۾ چرچ مشنري سوسائٽي؛ هينري وِٽني، ايم ڊي، [[فوجو]] ۾ پرڏيهي مشنن لاءِ آمريڪي بورڊ؛ ريو. سيموئل ڪلارڪ، [[گويانگ]] ۾ چائنا انلينڊ مشن؛ ريو. [[آرٿر گوسٽڪ شورڪ]]، [[تائي‌يوان]] ۾ انگريزي بيپٽسٽ مشن؛ ۽ ريو. [[گرفٿ جان]]، [[هانڪائو]] ۾ لنڊن مشنري سوسائٽي شامل هئا.&lt;ref&gt;Lodwick, Kathleen L. (1996). ''[https://books.google.com/books?id=gT42B-69owoC Crusaders Against Opium: Protestant Missionaries in China 1874–1917]''. University Press of Kentucky. {{ISBN|0-8131-1924-3}}&lt;/ref&gt;

اهي مشنري عام طور ان ڳالهه تي سخت ناراض هئا ته برطانوي حڪومت جو [[رايل ڪميشن آن اوپيم]] ڀارت ته ويو، پر چين نه ويو. ان ڪري مشنرين پهرين چين جي هر مشن مرڪز ۾ پنهنجن ساٿين وچ ۾ [[چين ۾ آفيم مخالف ليگ]] قائم ڪئي. آمريڪي مشنري [[هيمپڊن ڪوئٽ ڊوبوز]] ان جو پهريون صدر بڻيو. هن تنظيم قومي عهديدار چونڊيا، سالياني قومي اجلاس ڪوٺايا، ۽ چين جي مغربي تربيت يافته طبيبن کان انگ اکر گڏ ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي انگ [[وليم هيڪٽر پارڪ]] جي مرتب ڪيل ڪتاب ''چين ۾ آفيم جي استعمال تي 100 کان مٿي طبيبن جي راء'' (شنگهائي: آمريڪي پريسبيٽيرين مشن پريس، 1899ع) ۾ شايع ٿيا. انهن طبيبن جي وڏي اڪثريت مشنري هئي؛ سروي ۾ خانگي طبي مشق ڪندڙ، خاص طور شنگهائي ۽ [[هانگ ڪانگ]] جا طبيب، ۽ مغربي ملڪن جي طبي اسڪولن مان تربيت ورتل چيني طبيب به شامل هئا.

انگلينڊ ۾ [[چائنا انلينڊ مشن]] جو گهريلو ڊائريڪٽر [[بينجمن برومهال]] آفيم واپار جو سرگرم مخالف هو. هن آفيم ڇڪڻ تي پابنديءَ جي حمايت لاءِ ٻه ڪتاب لکيا: ''دي ٽرٿ ابائوٽ اوپيم سموڪنگ'' ۽ ''دي چائنيز اوپيم سموڪر''. 1888ع ۾ برومهال ”برطانوي سلطنت کي آفيم واپار کان ڌار ڪرڻ لاءِ عيسائي اتحاد“ قائم ڪيو، ان جو سيڪريٽري بڻيو، ۽ ان جي رسالي ''نيشنل رائيٽيسنيس'' جو ايڊيٽر ٿيو. هن [[برطانوي پارليامينٽ]] ۾ آفيم واپار روڪڻ لاءِ مهم هلائي. هن ۽ [[جيمس ليڊلا ميڪسويل]] 1888ع جي لنڊن مشنري ڪانفرنس ۽ 1910ع جي ايڊنبرگ مشنري ڪانفرنس کي واپار جي تسلسل جي مذمت ڪرڻ جي اپيل ڪئي. جڏهن برومهال وفات جي ويجهو هو، تڏهن سندس پٽ مارشل کيس ''[[دي ٽائيمز]]'' مان اها خوشخبري پڙهي ٻڌائي ته اهڙو معاهدو ٿي چڪو آهي، جنهن موجب ٻن سالن اندر آفيم واپار ختم ٿيڻ جو يقين ڏياريو ويو هو.

[[File:China &amp; Opium 1908 en.jpg|thumb|right|1908ع ۾ چين اندر آفيم جي پيداوار ڏيکاريندڙ نقشو. [[لارڊ جسٽس فرائي]] جو قول: ”اسين انگريز، پنهنجي اختيار ڪيل پاليسيءَ سبب، چين جي هر انهيءَ ايڪڙ زمين لاءِ اخلاقي طور ذميوار آهيون، جيڪا اناج جي پوک کان هٽائي پوست لاءِ وقف ڪئي وئي؛ تنهنڪري چين ۾ هن دوا جي پوک جو حقيقت ۾ وڌڻ اسان جي ذميواريءَ جي احساس کي وڌيڪ وڌائڻ گهرجي.“]]

آفيم خلاف سرڪاري چيني مزاحمت 20 سيپٽمبر 1906ع تي ٻيهر شروع ٿي. هڪ آفيم مخالف رٿا جو مقصد ڏهن سالن اندر منشيات جو مسئلو ختم ڪرڻ هو. پروگرام آفيم خلاف عوامي راءِ پيدا ڪرڻ تي ڀاڙيندو هو؛ وڏين گڏجاڻين ۾ [[منشيات جو سامان|آفيم جو سامان]] سرعام ساڙيو ويندو هو. ان سان گڏ سخت قانوني ڪارروائي ڪئي ويندي هئي، ۽ فوجيان آفيم مخالف سوسائٽي جهڙين تنظيمن کي پوليس جا اختيار ڏنا ويا. آفيم ڇڪيندڙن لاءِ لائسنس وٺڻ لازمي هو، جن تحت کين آهستي آهستي گهٽ ٿيندڙ مقدار ۾ دوا ڏني ويندي هئي.

آفيم پوکيندڙ هارين خلاف ڪارروائي انتهائي جابرانه قانون لاڳو ڪرڻ تي ٻڌل هئي، جنهن ۾ ڳوٺاڻن جي ملڪيت تباهه ڪرڻ، زمين ضبط ڪرڻ، سرعام تشدد، ذليل ڪرڻ ۽ قتل ڪرڻ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Windle J | year = 2013 | title = 'Harms Caused by China's 1906–17 Opium Suppression Intervention' | url = http://roar.uel.ac.uk/4336/1/Harms%20caused%20by%201906%20intervention%20-%20pre-print%20copy.pdf | journal = International Journal of Drug Policy | volume = 24 | issue = 5 | pages = 498–505 | doi = 10.1016/j.drugpo.2013.03.001 | pmid = 23567100 | archive-date = August 9, 2017 | access-date = April 20, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170809115035/http://roar.uel.ac.uk/4336/1/Harms%20caused%20by%201906%20intervention%20-%20pre-print%20copy.pdf | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170809115035/http://roar.uel.ac.uk/4336/1/Harms%20caused%20by%201906%20intervention%20-%20pre-print%20copy.pdf |date=August 9, 2017 }}&lt;/ref&gt; عادي ماڻهو ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي عادت جي علاج لاءِ مشنرين ڏانهن ويندا هئا، جيتوڻيڪ ڪيترائي ماڻهو انهن پرڏيهين کي منشيات جي واپار سان ڳنڍيندا هئا.

هن پروگرام کي وڏي حد تائين ڪامياب سمجهيو ويو. چين ڏانهن سڌي برطانوي آفيم برآمد بند ٿي وئي، پر هانگ ڪانگ ڏانهن نه،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.druglibrary.org/SCHAFFER/History/om/om7.htm|title=The opium monopoly|author=Ellen N. La Motte|access-date=September 25, 2007|archive-date=October 12, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012025015/http://www.druglibrary.org/schaffer/history/om/om7.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ۽ گهڻن صوبن پاڻ کي آفيم جي پيداوار کان پاڪ قرار ڏنو. تنهن هوندي به، اها ڪاميابي عارضي ثابت ٿي؛ 1916ع ۾ [[يوان شيڪائي]] جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل افراتفري دوران آفيم جو استعمال ٻيهر تيزيءَ سان وڌي ويو.&lt;ref name=&quot;Madancy&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.hup.harvard.edu/catalog/MADTRO.html|title=The Troublesome Legacy of Commissioner Lin|author=Joyce A. Madancy|date=April 2004|access-date=September 25, 2007|archive-date=January 30, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080130233401/http://www.hup.harvard.edu/catalog/MADTRO.html}}&lt;/ref&gt;

آفيم جي پوک پڻ وڌي ۽ 1930ع ۾ عروج تي پهتي، جڏهن [[قومن جي ليگ]] چين کي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ غيرقانوني آفيم جو مکيه سرچشمو قرار ڏنو. ان دور ۾ ڪيترن ئي&lt;ref&gt;Windle, J. (2011). 'Ominous Parallels and Optimistic Differences: Opium in China and Afghanistan'. Law, Crime and History, Vol. 2(1), pp. 141–164. http://roar.uel.ac.uk/1692/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181114141852/http://roar.uel.ac.uk/1692/ |date=November 14, 2018 }}&lt;/ref&gt; مقامي اقتدار ڌڻين علائقائي تڪرارن ۽ سياسي مهمن لاءِ مالي وسيلا گڏ ڪرڻ خاطر واپار کي سهولت ڏني. ڪجهه علائقن ۾ آفيم لاءِ خوراڪ وارا فصل ختم ڪيا ويا، جنهن 1921ع کان 1923ع جي وچ ۾ گويجو ۽ شانشي صوبن ۾ ڏڪار، ۽ ٻين صوبن ۾ خوراڪ جي کوٽ پيدا ڪرڻ ۾ حصو ورتو.

1915ع کان چيني قومپرست گروهن فوجي شڪستن ۽ [[غيربرابر معاهدا|غيربرابر معاهدن]] واري دور کي ”[[قومي ذلت جي صدي]]“ سڏڻ شروع ڪيو، جنهن جي پڄاڻي بعد ۾ 1949ع ۾ [[چيني گهرو ويڙهه]] جي خاتمي سان مقرر ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dur.ac.uk/chinese.politics/Public%20lectures/William%20A%20Callahan%20RenDa%20Lecture.pdf|title=Historical Legacies and Non/Traditional Security: Commemorating National Humiliation Day in China|author=William A Callahan|date=May 8, 2004|access-date=July 8, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070711034022/http://www.dur.ac.uk/chinese.politics/Public%20lectures/William%20A%20Callahan%20RenDa%20Lecture.pdf|archive-date=July 11, 2007|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

چين جي اترين صوبن [[ننگشيا]] ۽ [[سوي‌يوان]] ۾ [[هوئي ماڻهو|چيني مسلمان]] جنرل [[ما فوشيانگ]] آفيم جي واپار تي پابندي به لڳائي ۽ پاڻ ان ۾ شامل به رهيو. اميد هئي ته ما فوشيانگ صورتحال کي بهتر ڪندو، ڇاڪاڻ⁠تہ چيني مسلمان آفيم ڇڪڻ جي مخالفت لاءِ مشهور هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WSl5cl_wt24C&amp;q=ma+fuxiang+opium&amp;pg=PA312|title=Chronique du Toumet-Ortos: Looking through the Lens of Joseph Van Oost, Missionary in Inner Mongolia (1915–1921)|author=Ann Heylen|year=2004|publisher=Leuven University Press|location=Leuven, Belgium|page=312|isbn=978-90-5867-418-0|access-date=June 28, 2010}}&lt;/ref&gt; ما فوشيانگ سرڪاري طور آفيم تي پابندي لڳائي ۽ ننگشيا ۾ ان کي غيرقانوني قرار ڏنو، پر [[گومين‌جون]] سندس پاليسي واپس ورتي. 1933ع تائين سماج جي هر طبقي جا ماڻهو دوا جو غلط استعمال ڪري رهيا هئا، ۽ ننگشيا مفلسيءَ ۾ هليو ويو.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=kDxtAAAAMAAJ&amp;q=fuxiang+ban|title=Annals, Volumes 1–5|author=Association for Asian Studies. Southeast Conference|year=1979|publisher=The Conference|page=51|access-date=April 29, 2011}}&lt;/ref&gt;

1923ع ۾ [[بئنڪ آف چائنا]] جي [[بائوٽو]] واري هڪ عملدار معلوم ڪيو ته ما فوشيانگ آفيم جي منشيات واپار ۾ مدد ڪري رهيو هو، جنهن مان سندس فوجي خرچ پورا ٿيندا هئا. هن 1923ع ۾ انهن وڪروئن تي محصول لڳائي 20 لک آمريڪي ڊالر ڪمايا. جنرل ما سرڪاري خزاني جي شاخ طور ڪم ڪندڙ بئنڪ کي چانديءَ جي ڪرنسي بائوٽو منتقل ڪرڻ ۽ واپار جي مالي مدد لاءِ استعمال ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=JQeDYe8mv24C&amp;q=ma+fuxiang+drug+sales&amp;pg=PA31|title=Opium, State, and Society: China's Narco-Economy and the Guomindang, 1924–1937|author=Edward R. Slack|year=2001|publisher=University of Hawaii Press|location=Honolulu|page=240|isbn=978-0-8248-2361-0|access-date=June 28, 2010}}&lt;/ref&gt;

1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي ماتحت آفيم جو واپار پارٽيءَ جي ماليات لاءِ اهم هو.&lt;ref name=&quot;Matten2011&quot;&gt;{{cite book|
editor=Marc Andre Matten|
title=Places of Memory in Modern China: History, Politics, and Identity|
url=https://books.google.com/books?id=Ul89eeKHLGEC&amp;pg=PA271|
date=December 9, 2011|
publisher=BRILL|
isbn=978-90-04-21901-4|
page=271}}&lt;/ref&gt; [[پيٽر ولاديميروف]] جي ڊائري ان بابت اکين ڏٺي شاهدي مهيا ڪئي.&lt;ref name=&quot;Vladimirov1975&quot;&gt;{{cite book|
author=Petr Parfenovich Vladimirov|
title=The Vladimirov diaries: Yenan, China, 1942–1945|
url=https://books.google.com/books?id=aPAdAAAAMAAJ|
year=1975|
publisher=Doubleday|
isbn=978-0-385-00928-7}}&lt;/ref&gt; [[چن يونگ-فا]] تفصيلي تاريخي بيان ڏنو ته ان دور ۾ آفيم جو واپار يان‌آن جي معيشت لاءِ ڪيترو ضروري هو.&lt;ref name=&quot;SaichVen1995&quot;&gt;{{cite book|
author=Chen Yung-Fa |
editor1=Tony Saich|
editor2=Hans J. Van de Ven|
title=New Perspectives on the Chinese Communist Revolution|
chapter=The Blooming Poppy under the Red Sun: The Yan'an Way and the Opium Trade |
chapter-url=https://books.google.com/books?id=FdDuL1eewWwC&amp;pg=263|
year=1995|
publisher=M.E. Sharpe|
isbn=978-1-56324-428-5|
pages=263–298}}&lt;/ref&gt; چين تي جاپاني قبضي دوران [[مٽسوبشي]] ۽ [[مٽسوي]] پڻ آفيم جي واپار ۾ شامل هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |title= Retribution|last= Hastings|first= Max|author-link= Max Hastings|year= 2007|publisher= Vintage|location= New York|isbn= 978-0-307-27536-3|page= 413}}&lt;/ref&gt;

عام طور [[مائو زي‌دونگ]] جي حڪومت کي 1950ع واري ڏهاڪي دوران بي مهار جبر ۽ سماجي سڌارن وسيلي آفيم جي استعمال ۽ پيداوار ٻنهي کي ختم ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Liang|first1=Bin|last2=Lu|first2=Hong|date=2013|title=Discourses of drug problems and drug control in China: Reports in the People's Daily, 1946–2009|journal=[[China Information]]|volume=27|issue=3|page=302|doi=10.1177/0920203X13491387|s2cid=147627658}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Xiao|first1=Shuiyuan|last2=Yang|first2=Mei|last3=Zhou|first3=Liang|last4=Hao|first4=Wei|date=February 2015|title=Transition of China's drug policy: problems in practice|journal=[[Addiction (journal)|Addiction]]|volume=110|issue=2|pages=193–4|doi=10.1111/add.12689|pmid=25602038|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڏهه ملين عادي ماڻهن کي جبري علاج لاءِ موڪليو ويو، واپارين کي ڦاسي ڏني وئي، ۽ آفيم پيدا ڪندڙ علائقن ۾ نوان فصل پوکيا ويا. باقي آفيم جي پيداوار چيني سرحد کان ڏکڻ طرف [[سونهري ٽڪنڊو (ڏکڻ اوڀر ايشيا)|سونهري ٽڪنڊي]] واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;McCoy opium&quot; /&gt; بچيل آفيم واپار بنيادي طور ڏکڻ اوڀر ايشيا کي فراهم ڪندو رهيو، پر [[ويٽنام جنگ]] دوران آمريڪي فوجين تائين به پکڙيو. 1971ع ۾ آمريڪا موٽندڙ فوجين ۾ اوپيئيٽ استعمال بابت هڪ مطالعي موجب، 20 سيڪڙو شرڪت ڪندڙ ايترا انحصار ۾ مبتلا هئا، جو کين دوا ڇڏڻ جون علامتون ظاهر ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hall |first1=Wayne |last2=Weier |first2=Megan |title=Lee Robins' studies of heroin use among US Vietnam veterans |journal=Addiction |date=2017 |volume=112 |issue=1 |page=177 |doi=10.1111/add.13584 |pmid=27650054 |s2cid=206974500 |url=https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/0535f140-ef04-4ed0-b42d-c4d90c999252 }}&lt;/ref&gt;

=== چين کان ٻاهر پابندي ===

آمريڪا ۾ آفيم جي درآمد يا استعمال تي شروعاتي دور ۾ ڪا قانوني پابندي نه هئي، جيستائين 1875ع ۾ سان فرانسسڪو آفيم اڏي آرڊيننس (سان فرانسسڪو اوپيم ڊيم آرڊيننس) نافذ نه ڪيو ويو، جنهن تحت عوامي طور آفيم پيئڻ لاءِ قائم ٿيل اڏن تي پابندي لڳائي وئي. هي قدم گهڻو ڪري [[چيني مخالف جذبا]]  ۽ ان تاثر سبب کنيو ويو ته اڇي نسل جا ماڻهو به انهن اڏن ۾ وڃڻ لڳا هئا. ان کان پوءِ 1891ع ۾ ڪيليفورنيا جي قانون موجب منشيات تي خبردار ڪندڙ ليبل لڳائڻ ۽ انهن جي وڪري جو رجسٽر رکڻ لازمي قرار ڏنو ويو. 1907ع ۾ ڪيليفورنيا فارميسي ۽ زهرن بابت قانون (ڪيليفورنيا فارميسي اينڊ پوائزن ايڪٽ) ۾ ترميم ڪري نسخي کان سواءِ آفيمي دوائن جو وڪرو جرم قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 1909ع ۾ آفيم ۽ [[آفيم جي پائيپ]] جي قبضي تي پڻ پابندي لاڳو ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.november.org/stayinfo/breaking07/CA-WOD.html|title=State's War on Drugs – a 100-Year Bust|author=Dale Gieringer|date=March 4, 2007|access-date=May 21, 2007|archive-date=July 12, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070712204510/http://www.november.org/stayinfo/breaking07/CA-WOD.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

آمريڪا جي وفاقي سطح تي ان وقت آئين جي [[اختياري اختيارن جو نظريو]] (انيومريٽيڊ پاورز) لاڳو هو، جيڪو [[واپار واري شق]] (ڪامرس ڪلاز) جي بعد واري تشريح کان اڳ وفاقي حڪومت کي سڌيون پابنديون لاڳو ڪرڻ جي اجازت نه ڏيندو هو، پر ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جي اجازت ڏيندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mcwilliams.com/books/aint/303a.htm|title=Ain't Nobody's Business If You Do|author=Peter McWilliams|archive-url=https://web.archive.org/web/20070525110756/http://www.mcwilliams.com/books/aint/303a.htm|archive-date=May 25, 2007|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt; 1883ع کان آفيم جي درآمد تي في پائونڊ 6 کان 300 آمريڪي ڊالر تائين ٽيڪس لاڳو ڪيو ويو، تان جو 1909ع جي آفيم ايڪسڪلوژن ايڪٽ تحت آفيم جي درآمد مڪمل طور تي بند ڪئي وئي. ساڳئي نموني، 1914ع جو [[هيريسن نارڪوٽڪس ٽيڪس ايڪٽ]]، جيڪو 1912ع جي [[پهرين بين الاقوامي آفيم ڪنوينشن]] تي عملدرآمد لاءِ منظور ڪيو ويو، ظاهري طور آفيمي دوائن جي ورڇ تي ٽيڪس لاڳو ڪندو هو، پر عملي طور انهن تي پابندي جو ذريعو بڻجي ويو. اڄڪلهه آمريڪا ۾ آفيم جي ضابطي جي ذميواري [[منشيات لاڳو ڪندڙ انتظاميه]] (ڊرگ انفورسمينٽ ايڊمنسٽريشن) وٽ آهي، جيڪا [[ڪنٽرولڊ سبسٽينسز ايڪٽ]] (ڪنٽرولڊ سبسٽنسز ايڪٽ) تحت ان جي نگراني ڪري ٿي.

آسٽريليا جي نوآبادياتي دور ۾ [[ڪوئنزلينڊ]]، [[ڏکڻ آسٽريليا]] ۽ [[اترئين علائقو، آسٽريليا|اترئين علائقي]] ۾، جتي ڪيترائي اصلي آسٽريليا واسي (ابارجينل پيپلز) پنهنجن روايتي علائقن ۾ رهندا هئا، وقت بوقت اهڙا قانون ٺاهيا ويا ته جيئن انهن جي استحصال کان بچاءُ کي يقيني بڻائي سگهجي. 1897ع تائين انهن ٽنهي علائقن ۾ اهڙا قانون منظور ٿي چڪا هئا، جن موجب ڪنهن به اصلي آسٽريليا واسي کي آفيم وڪڻڻ، مٽاسٽا ڪرڻ يا واپار ڪرڻ تي مڪمل پابندي هئي، ۽ انهن قانونن جو وسيع اطلاق انهن کي مؤثر بڻائڻ لاءِ ضروري سمجهيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.austlii.edu.au/au/other/liac/hot_topic/hottopic/2000/4/2.html|author=Legal Information Access Centre|title=Drug laws in Australia}}&lt;/ref&gt;

ڪينيڊا ۾ چيني آفيم استعمال ڪندڙن بابت سخت ٿيندڙ روين ۽ اها خوفناڪ سوچ ته هي منشيات اڇي آبادي ۾ به پکڙجي ويندي، آفيم جي غير طبي استعمال کي 1908ع کان وٺي 1920ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين عملي طور ڏوهه بڻائي ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.projectcork.org/bibliographies/data/Bibliography_Historical.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20030125153032/http://www.projectcork.org/bibliographies/data/Bibliography_Historical.html|archive-date=2003-01-25|author=Carstairs C.|title=Jailed for Possession: Illegal Drug Use, Regulation, and Power in Canada, 1920–61|year=2006|access-date=May 21, 2007}}&lt;/ref&gt;

1909ع ۾ [[بين الاقوامي آفيم ڪميشن]] (انٽرنيشنل اوپيم ڪميشن) قائم ڪئي وئي، ۽ 1914ع تائين 34 ملڪن ان ڳالهه تي اتفاق ڪيو ته آفيم جي پيداوار ۽ درآمد کي گهٽايو وڃي. 1924ع ۾ ڪميشن جي اجلاس ۾ 62 ملڪن شرڪت ڪئي. بعد ۾ اها ذميواري [[قومن جي ليگ]] (ليگ آف نيشنز) حوالي ٿي، جنهن جي ميمبر ملڪن طبي ۽ سائنسي مقصدن کان سواءِ سڀني نشي آور دوائن جي درآمد، وڪري، ورڇ، برآمد ۽ استعمال تي پابندي لڳائڻ تي اتفاق ڪيو. ان کان پوءِ اها ذميواري [[گڏيل قومن]] جي [[بين الاقوامي منشيات ڪنٽرول بورڊ]] (انٽرنيشنل نارڪوٽڪس ڪنٽرول بورڊ) حوالي ٿي، جيڪو [[سنگل ڪنوينشن آن  نارڪوٽڪس ڊرگس]] جي [[آرٽيڪل 23]] ۽ پوءِ [[نفسياتي اثر رکندڙ دوائن بابت ڪنوينشن]] (ڪنوينشن آن سائڪوٽراپڪ سبسٽنسز) تحت پنهنجا فرض انجام ڏئي ٿو. آفيم پيدا ڪندڙ ملڪن لاءِ لازمي آهي ته اهي هڪ [[سرڪاري ادارو]] مقرر ڪن، جيڪو فصل لڻڻ کان پوءِ جلد کان جلد قانوني آفيم جي پيداوار پنهنجي قبضي ۾ وٺي، ۽ سڄي هول سيل واپار ۽ برآمدات ان ئي اداري وسيلي ڪرائي.&lt;ref name=&quot;Schiff&quot; /&gt;

=== هندچين ۾ آفيم تي ٽيڪس ===

[[File:10 peintures annamites représentant les métiers au Tonkin (Fumeurs d'opium Annam - Tonkin).jpg|thumb|1923ع ۾ [[ٽونڪن (فرانسيسي محافظت وارو علائقو)|ٽونڪن]] ۾ آفيم پيئندڙ ٻه ماڻهو]]

1897ع کان 1902ع تائين [[پال ڊومير]] (جيڪو بعد ۾ [[فرانس جو صدر]] بڻيو) [[فرانسيسي هندچين]] جو [[گورنر جنرل]] رهيو. جڏهن هو اتي پهتو ته نوآبادين کي هر سال لکين فرانڪ جو مالي خسارو ٿي رهيو هو. انهن کي منافعي بخش بڻائڻ لاءِ هن مختلف شين تي ٽيڪس لاڳو ڪيو، جن ۾ آفيم پڻ شامل هئي.

جيڪي ويٽنامي، ڪمبوڊيائي ۽ لاو ماڻهو اهي ٽيڪس ادا نه ڪري سگهيا يا ادا ڪرڻ نٿي چاهيا، تن کان سندن گهر ۽ زمينون کسجي ويون، ۽ ڪيترائي آخرڪار روزاني اجرت تي ڪم ڪندڙ مزدور بڻجي ويا. اهڙي طرح آمدني حاصل ڪرڻ جي هن طريقي سبب فرانس کي هندچين جي آبادي ۾ آفيم جي استعمال جي جاري رهڻ سان سڌو معاشي مفاد حاصل ٿي ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ladenburg |first=Thomas |date=1974 |title=Chapter 1, The French in Indochina |url=https://www.digitalhistory.uh.edu//teachers/lesson_plans/pdfs/unit12_1.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301063400/https://www.digitalhistory.uh.edu//teachers/lesson_plans/pdfs/unit12_1.pdf |archive-date=1 March 2023 |access-date=21 March 2023 |website=[[University of Houston]]}}&lt;/ref&gt;

=== برطانيا ۽ آمريڪا ۾ ضابطا ===

1920ع واري ڏهاڪي کان اڳ برطانيا ۾ آفيم جي ضابطي جي ذميواري بنيادي طور دواسازن  وٽ هوندي هئي. جيڪڏهن ڪو دواساز آفيم کي ناجائز مقصدن لاءِ تجويز ڪندو هو، يا ڪو غيرقانوني طور مناسب اهليت کان سواءِ آفيم وڪڻندو هو، ته ان خلاف قانوني ڪارروائي ڪئي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Anderson |first1=Stuart |last2=Berridge |first2=Virginia |year=2000 |title=Opium In 20th-Century Britain: Pharmacists, Regulation And The People |doi=10.1046/j.1360-0443.2000.951234.x |journal=Addiction |volume=95 |issue=1 |pages=23–36|pmid=10723823 }}&lt;/ref&gt;

برطانيا ۾ 1926ع ۾ روليسٽن ايڪٽ لاڳو ٿيڻ کان پوءِ ڊاڪٽرن کي مورفين ۽ هيروئن جهڙيون آفيمي دوائون تجويز ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪڏهن سندن خيال ۾ مريض کي طبي طور انهن جي ضرورت هئي. ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت آفيمي لت کي اخلاقي ڪمزوري بدران هڪ طبي بيماري سمجهيو ويندو هو، تنهنڪري ڊاڪٽرن کي اجازت هئي ته هو مريضن کي آهستي آهستي آفيمي دوائن کان ڇڏائين، بجاءِ ان جي جو انهن جو استعمال هڪدم بند ڪرائي ڇڏين.&lt;ref name=&quot;BrownRichard&quot;&gt;{{cite journal|author = Brown Richard Harvey |year=2002 |title=The Opium Trade And Opium Policies In India, China, Britain, And The United States: Historical Comparisons And Theoretical Interpretations |journal=Asian Journal of Social Science |volume=30 |issue=3 |page=623 | doi=10.1163/156853102320945420}}&lt;/ref&gt;

روليسٽن ايڪٽ کان پوءِ آفيم جي استعمال جو ڪنٽرول دواسازن بدران طبي ڊاڪٽرن جي هٿ ۾ اچي ويو. ويهين صديءَ جي پوئين دور ۾، خاص طور نوجوانن ۾ هيروئن سميت آفيمي دوائن جي لت وڌندي رهي، جنهن کان پوءِ اهڙين دوائن جي تجويز ۽ فراهمي کي علاج مرڪزن ۾ ڪم ڪندڙ ڊاڪٽرن تائين محدود ڪيو ويو. جيڪڏهن ڪو ڊاڪٽر بغير جائز طبي سبب جي آفيمي دوائون تجويز ڪندو هو ته سندس طبابت يا دوائون تجويز ڪرڻ وارو لائسنس رد ٿي سگهندو هو.&lt;ref name=&quot;BrownRichard&quot; /&gt;

آمريڪا ۾ آفيم جو ناجائز استعمال اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ وڌڻ لڳو، ۽ ان جو گهڻو تعلق چيني مهاجرن سان جوڙيو ويو. ان دور ۾ آفيم جي استعمال سان گهڻو سماجي داغ نه هو، ۽ اها دوا عام طور استعمال ٿيندي هئي، تان جو 1882ع ۾ هڪ قانون منظور ٿيو، جنهن موجب آفيم پيئڻ کي مخصوص آفيم اڏن تائين محدود ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;BrownRichard&quot; /&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات کان ٿورو اڳ تائين، جڏهن آفيم تي ٻڌل شين تي مڪمل پابندي لاڳو نه ٿي هئي، آمريڪا جا ڪيترائي طبيب آفيم کي هڪ &quot;معجزاتي دوا&quot; سمجهندا هئا، جيڪا ڪيترين ئي بيمارين جي علاج ۾ ڪارآمد هئي. تنهنڪري انهن شين تي پابندي جو هڪ وڏو سبب ان دور ۾ چيني مهاجرن خلاف موجود منفي رويا ۽ سندن سخت تعصب جو شڪار ٿيڻ پڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ آفيم جي استعمال ۽ واپار کي گهڻو ڪري انهن سان منسوب ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;BrownRichard&quot; /&gt;

اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ڊاڪٽر [[هيملٽن رائيٽ]] آمريڪا ۾ آفيم جي استعمال کي گهٽائڻ لاءِ سرگرم ٿيو ۽ هن هيريسن ايڪٽ ڪانگريس آڏو پيش ڪيو. هن قانون تحت آفيم جي وڪري ۽ نسخي تي ٽيڪس ۽ پابنديون لاڳو ڪيون ويون، ۽ عوام کي ان کان پري رکڻ لاءِ آفيم جي پوست ۽ ان مان نڪتل دوائن کي &quot;شيطاني دوائون&quot; سڏڻ جهڙي مهم پڻ هلائي وئي.&lt;ref name=&quot;BrownRichard&quot; /&gt;

هيريسن ايڪٽ ۽ آفيم بابت اهڙي منفي مهم جي نتيجي ۾ آفيم ۽ ان مان تيار ٿيندڙ شين جو استعمال ڪندڙ ماڻهو ڏوهاري قرار ڏنا ويا، ۽ آفيم سميت ان جي سڀني نڪتل شين جي استعمال ۽ قبضي کي غيرقانوني بڻايو ويو. بعد ۾ انهن پابندين کي 1970ع جي وفاقي [[ڪنٽرولڊ سبسٽينسز ايڪٽ]] تحت نئين سر ترتيب ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fda.gov/regulatoryinformation/legislation/ucm148726.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090710011338/http://www.fda.gov/RegulatoryInformation/Legislation/ucm148726.htm|archive-date=July 10, 2009|title=Legislation – Controlled Substances Act|author=Office of the Commissioner |website=Fda.gov|access-date=2017-01-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://erowid.org/archive/rhodium/chemistry/opium.html|title=Opium – Poppy Cultivation, Morphine and Heroin Manufacture|website=Erowid.org|access-date=2017-01-25}}&lt;/ref&gt;

=== ويهين صديءَ ۾ استعمال ===

[[ٻي عالمي جنگ]] کان پوءِ چين ۽ اوڀر ايشيا جي ٻين حصن ۾ آفيم جي پيداوار تقريباً مڪمل طور ختم ٿي وئي. پر آمريڪا جي [[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]] (CIA) پاران ٿائيلينڊ جي اترئين فوج ۽ برما (هاڻوڪي [[ميانمار]]) ۾ سرگرم چيني قومپرست [[برما ۾ ڪومنتانگ]] فوج جي ڳجهي مدد سبب ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ آفيم جي پيداوار ۽ اسمگلنگ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين جاري رهي، جنهن جي نتيجي ۾ اهو علائقو عالمي سطح تي آفيم جي فراهمي جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Peter Dale Scott, Asia-Pacific Journal Japan Focus, 1 Nov. 2010, Volume 8 | Issue 44 | Number 2, [https://apjjf.org/-Peter-Dale-Scott/3436/article.html &quot;Operation Paper: The United States and Drugs in Thailand and Burma&quot; 米国とタイ・ビルマの麻薬]&lt;/ref&gt;

اوڀر يورپ ۾ ڪميونسٽ دور دوران هارين طرفان ڳٺن جي صورت ۾ وڪرو ٿيندڙ پوست جا سُڪا ٽانڊا استعمال ڪندڙ ماڻهو گهرن ۾ موجود عام ڪيميائي شين جي مدد سان ڪومپوٽ (''[[پولش هيروئن]]'') تيار ڪندا هئا، جڏهن ته پوست جا ٻج ڪوڪنار (''koknar'') نالي هڪ آفيمي نشي آور مادو تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,145798,00.html|title=Eastern Europe Shooting Up Under A Red Star|author=Jennifer Hull|date=June 24, 2001|access-date=April 17, 2020|magazine=Time|archive-date=February 24, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224132153/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,145798,00.html}}&lt;/ref&gt;

=== استعمال ۾ گهٽتائي ===

[[File:Apothecary vessel Opium 18-19 century.jpg|thumb|right|جرمني ۾ 18هين يا 19هين صديءَ جو دواسازي وارو برتن، جيڪو دوا طور آفيم محفوظ رکڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو]]

سڄي دنيا ۾ آفيم جي جاءِ آهستي آهستي وڌيڪ خالص، نيم مصنوعي ۽ مصنوعي [[اوپيئڊ]]ن والاري ورتي، جيڪي وڌيڪ طاقتور اثر رکن ٿا. ان سان گڏ مختلف [[عام بيهوشي واريون دوائون]] پڻ استعمال ۾ اچڻ لڳيون. هن تبديلي جي شروعات 1804ع ۾ ٿي، جڏهن [[فريڊرش ويلھيلم آدم سيرٽنر]] پهريون ڀيرو آفيم جي پوست مان [[مورفين]] کي الڳ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Morimoto | first=Satoshi |author2=Kazunari Suemori |author3=Jun Moriwaki |author4=Futoshi Taura |author5=Hiroyuki Tanaka |author6=Mariko Aso |author7=Masakazu Tanaka |author8=Hiroshi Suemune |author9=Yasuyuki Shimohigashi |author10=Yukihiro Shoyama | title= Morphine Metabolism in the Opium Poppy and Its Possible Physiological Function | journal=Journal of Biological Chemistry | volume=276 | issue=41 | pages=38179–38184| date=October 12, 2001 | pmid= 11498543| doi=10.1074/jbc.M107105200 |display-authors=etal|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pharmazeutische-zeitung.de/index.php?id=titel_16_2004 |title=Dem Morphin auf der Spur |publisher=Pharmazeutische-zeitung.de |access-date=October 7, 2011}}&lt;/ref&gt;

[[File:Morphine10mgmLvial.jpg|thumb|آفيم مان فريڊرش سيرٽنر پاران پهريون ڀيرو الڳ ڪيل مورفين جي جديد شيشي]]

اهو عمل 1817ع ۾ وڌيڪ اڳتي وڌيو، جڏهن سيرٽنر پنهنجي تيرهن سالن جي تحقيق ۽ پاڻ سميت ٽن ڇوڪرن تي تقريباً تباهه ڪندڙ تجربي کان پوءِ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Huxtable Ryan J. |author2=Schwartz Stephen K. W. | year = 2001 | title = The Isolation of Morphine—First Principles in Science and Ethics | url = http://triggered.edina.clockss.org/ServeContent?url=http%3A%2F%2Fmolinterv.aspetjournals.org%2Fcontent%2F1%2F4%2F189.full | journal = Molecular Interventions | volume = 1 | issue = 4| pages = 189–191 |pmid=14993340 }}&lt;/ref&gt; خالص مورفين جو سڀ کان وڏو فائدو اهو هو ته مريض کي صحيح ۽ معلوم مقدار (ڊوز) ڏئي سگهجي ٿي، جڏهن ته خام آفيم سان اهو ممڪن نه هو. جيئن [[گيبريل فالوپيوس]] هڪ ڀيري چيو هو: &quot;جيڪڏهن ننڊ آڻيندڙ دوائون ڪمزور هجن ته ڪو فائدو نه ڏينديون آهن، ۽ جيڪڏهن تمام طاقتور هجن ته انتهائي خطرناڪ ثابت ٿينديون آهن.&quot;

مورفين قدرتي ذريعي مان الڳ ڪيل پهرين دواسازي واري مرڪب هئي، ۽ ان ڪاميابي کان پوءِ ٻين الڪيلائيڊن کي به الڳ ڪرڻ جو سلسلو شروع ٿيو. 1820ع تائين [[نوسڪيپين]]، [[اسٽرڪنين]]، [[ويريٽرين]]، [[ڪولچيسين]]، [[ڪيفين]] ۽ [[ڪوئنين]] کي پڻ الڳ ڪيو ويو. 1827ع ۾ [[ڊارمسٽاڊٽ]] جي [[هائنرخ ايمانوئل ميرڪ]] مورفين جي وڪري جي شروعات ڪئي، جنهن سبب سندس خانداني دواسازي بعد ۾ [[Merck KGaA]] دواساز ڪمپني ۾ تبديل ٿي وئي. [[ڪوڊين]] کي 1832ع ۾ [[پيئر ژان روبيڪي]] الڳ ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last= Robiquet|first= Pierre Jean|date= 1832|title= Annales de chimie et de physique|url= https://archive.org/details/s3id13208200/page/264|language=french|volume=51|location= Paris|publisher= Crochard}}&lt;/ref&gt;

1846ع–1847ع ۾ [[ڊائي اٿائل ايٿر]] ۽ [[ڪلوروفارم]] کي [[عام بيهوشي]] لاءِ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جي نسبتاً وڌيڪ حفاظت سبب آفيمي دوائن ۽ [[نائٽ شيڊ]] (سولينيسي) خاندان جي [[ٽروپين الڪيلائيڊ]]ن جو استعمال تيزيءَ سان گهٽجي ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Carter AJ |title=Narcosis and nightshade |journal=The BMJ |volume=313 |issue=7072 |pages=1630–2 |year=1996 |pmid=8991015 |pmc=2359130 |doi=10.1136/bmj.313.7072.1630 }}&lt;/ref&gt;

[[هيروئن]]، جيڪا پهرين نيم مصنوعي اوپيئڊ هئي، 1874ع ۾ پهريون ڀيرو تيار ڪئي وئي، پر ان تي سنجيدگي سان ڪم نه ٿيو، جيستائين 1897ع ۾ [[فيليڪس هوفمان]] جرمني جي [[ايلبرفيلڊ]] ۾ [[بائر]] ڪمپني ۾ ان کي ٻيهر تيار نه ڪيو. 1898ع کان 1910ع تائين هيروئن کي مورفين جو غير لت لڳائيندڙ متبادل ۽ ٻارن لاءِ کنگهه جي دوا طور مارڪيٽ ڪيو ويو. ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اهو سمجهيو ويندو هو ته هيروئن جي جان ليوا مقدار ان جي اثرائتي مقدار کان سوين ڀيرا وڌيڪ آهي، تنهنڪري ان کي ٻين اوپيئڊن کان وڌيڪ محفوظ دوا طور پيش ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Heroin Addiction|last=Judson|first=Horace F|publisher=Vintage Books|year=1974|isbn=978-0-394-72017-3|page=54}}&lt;/ref&gt; 1902ع تائين هيروئن جي وڪري مان بائر جي ڪل منافعي جو لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو حاصل ٿيندو هو، ۽ &quot;هيروئنزم&quot; بابت ميڊيا ۾ به گهڻي بحث ٿيڻ لڳي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://opioids.com/heroin/heroinhistory.html|title=How aspirin turned hero|author1=[[Richard Askwith]]|author2=The Sunday Times|date=September 13, 1998|access-date=May 2, 2007|archive-date=September 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906072739/http://opioids.com/heroin/heroinhistory.html}}&lt;/ref&gt;

[[آڪسي ڪوڊون]]، جيڪا [[ٿيبين]] مان تيار ڪيل هڪ اوپيئڊ آهي ۽ [[ڪوڊين]] سان مشابهت رکي ٿي، 1916ع ۾ بائر متعارف ڪرائي ۽ ان کي گهٽ لت لڳائيندڙ دردڪش دوا طور فروغ ڏنو. هن دوا جون تياريون، جهڙوڪ [[آڪسي ڪوڊون/پيراسيٽامول|پيراسيٽامول سان گڏ آڪسي ڪوڊون]] ۽ ڊگهي اثر واري آڪسي ڪوڊون، اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿيون.{{Citation needed|date=March 2021}}

ان کان پوءِ ڪيترائي مصنوعي [[اوپيئڊ]]، جهڙوڪ [[ميٿاڊون]] (1937ع)، [[پيٿيڊين]] (1939ع)، [[فينٽانائل]] (1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾) ۽ انهن مان نڪتل ٻيون دوائون تيار ڪيون ويون، جن مان هر هڪ مخصوص طبي حالتن ۾ ترجيحي طور استعمال ٿيندي آهي. تنهن هوندي به، آمريڪي [[جنگي طبي عملي]] (ڪامبيٽ ميڊڪس) لاءِ اڄ به [[مورفين]] پسنديده دوا آهي، جيڪي شديد زخمي سپاهين جي علاج لاءِ 16 ملي گرام مورفين واريون [[سيريٽ]] (syrette) پاڻ سان کڻندا آهن.&lt;ref name=&quot;MOLLE&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.brooksidepress.org/Products/OperationalMedicine/DATA/operationalmed/Manuals/FMSS/MOLLEMEDICALBAG.htm|title=Operational Medicine 2001 Field Medical Service School Student Handbook: Molle medical bag/surgical instrument set|date=December 7, 1999|access-date=June 27, 2007}}&lt;/ref&gt; اڃا تائين اهڙي ڪا دوا دريافت نه ٿي آهي، جيڪا [[اوپيئڊ|اوپيئڊن]] جهڙو درد ختم ڪرڻ وارو اثر رکي، پر ساڳئي وقت انهن جي لت لڳائڻ واري خاصيت کان پاڪ هجي.{{citation needed|date=January 2020}}

== جديد پيداوار ۽ استعمال ==


[[File:Opium (Drug).jpg|thumb|آفيم جي پوست مان حاصل ڪيل خشڪ ٿيل ليٽڪس]]

ويهين صديءَ جي شروعات دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ آفيم تي پابندي لڳائي وئي، جنهن کان پوءِ آفيم جي پيداوار جو جديد نمونو وجود ۾ آيو، جنهن ۾ ان کي يا ته غيرقانوني [[وندر لاءِ استعمال ٿيندڙ منشيات]] (ريڪريئشنل ڊرگس) جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ڪيو وڃي ٿو، يا وري سخت سرڪاري ضابطن ۽ بلند ٽيڪسن هيٺ قانوني نسخي وارين دوائن جي پيداوار لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو. 1980ع ۾ لڳ ڀڳ 2,000 ٽن آفيم قانوني ۽ غيرقانوني ٻنهي قسمن جي استعمال لاءِ ڪافي هئي.&lt;ref name=&quot;Trocki&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.humanities.qut.edu.au/research/socialchange/docs/conf_papers2002/TrockiCarl.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720075013/http://www.humanities.qut.edu.au/research/socialchange/docs/conf_papers2002/TrockiCarl.pdf|archive-date=July 20, 2008|author=Carl A. Trocki|title=Opium as a commodity and the Chinese drug plague|year=2002|access-date=September 13, 2009|author-link=Carl A. Trocki}}&lt;/ref&gt; 2006ع ۾ عالمي پيداوار 6,610 ٽن هئي،&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unodc.org/pdf/research/wdr07/WDR_2007_1.2_opium_heroin.pdf |title=0.0_Front Matters_05-31-07.qxd |access-date=March 21, 2010}}&lt;/ref&gt; جيڪا 1906ع جي پيداوار جي لڳ ڀڳ پنجين حصي جي برابر هئي؛ ان کان پوءِ آفيم جي پيداوار ۾ گهٽتائي آئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Afghan opium poppy cultivation plunges by 95 percent under Taliban: UN |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/5/afghan-opium-poppy-cultivation-plunges-by-95-percent-under-taliban-un |access-date=2026-03-30 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;

2002ع ۾ هڪ ڪلوگرام آفيم جي قيمت هاري لاءِ تقريباً 300 آمريڪي ڊالر، [[افغانستان]] ۾ خريد ڪندڙ لاءِ 800 آمريڪي ڊالر، ۽ هيروئن ۾ تبديل ٿيڻ کان اڳ يورپ جي غيرقانوني مارڪيٽ ۾ تقريباً 16,000 آمريڪي ڊالر هئي.&lt;ref name=&quot;2002abc&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.abc.net.au/foreign/content/2005/s1379788.htm|title=Afghanistan: America's blind eye|author=Mark Corcoran|website=[[Australian Broadcasting Corporation]] |access-date=May 11, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011161900/http://abc.net.au/foreign/content/2005/s1379788.htm|archive-date=October 11, 2007|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

آفيم جي پيداوار ۾ نمايان اضافو ٿيو؛ 2002ع ۾ اها 5,000 ٽن کان وڌي وئي، جڏهن ته 2014ع ۾ افغانستان ۾ 8,600 ٽن ۽ [[گولڊن ٽرائنگل]] ۾ 840 ٽن آفيم پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.yahoo.com/afghan-poppy-farmers-seeds-boost-opium-output-060423845--finance.html|title=Afghan poppy farmers say new seeds will boost opium output|work=yahoo.com|access-date=April 4, 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unodc.org/unodc/en/frontpage/2014/December/opium-production-in-the-golden-triangle-continues-at-high-levels--threatening-regional-integration.html|title=Opium production in the Golden Triangle continues at high levels, threatening regional integration|work=unodc.org|access-date=April 4, 2016}}&lt;/ref&gt;

[[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]] (WHO) جو اندازو آهي ته موجوده عالمي طبي ضرورت پوري ڪرڻ لاءِ آفيم جي موجوده پيداوار کي تقريباً پنج ڀيرا وڌائڻو پوندو.&lt;ref name=&quot;Rewriting history&quot; /&gt;
افغانستان ۾ شمسي توانائي (سولر) جا پينل استعمال ٿيڻ کان پوءِ هارين کي وڌيڪ اونها کوهه کوٽڻ ۾ آساني ٿي، جنهن سبب لڳاتار ڪيترن سالن تائين آفيم جي رڪارڊ پيداوار حاصل ٿيندي رهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.greenprophet.com/2022/06/solar-panels-opium-afghanistan/|title=Solar panels driving opium trade in Afghanistan|website= Greenprophet.com|first=Karin|last=Kloosterman|date=June 2, 2022|access-date=June 11, 2022}}&lt;/ref&gt;
2023ع جي هڪ رپورٽ موجب طالبان جي آفيم جي پوک ختم ڪرڻ واري مهم کان پوءِ ڏکڻ افغانستان ۾ پوست جي پوک ۾ 80 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽتائي آئي، جنهن ۾ [[هيلمند صوبو]] ۾ آفيم جي پوک ۾ 99 سيڪڙو گهٽتائي شامل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=7 June 2023 |title=Poppy Cultivation in South of Afghanistan Down by 80%: Report |page=1 |work=ToloNews |url=https://tolonews.com/afghanistan-183684 |access-date=8 June 2023}}&lt;/ref&gt;
نومبر 2023ع ۾ گڏيل قومن جي هڪ رپورٽ موجب سڄي افغانستان ۾ پوست جي پوک 95 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽجي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ افغانستان دنيا جي سڀ کان وڏي آفيم پيدا ڪندڙ ملڪ جي حيثيت وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;aljazeera.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Afghan opium poppy cultivation plunges by 95 percent under Taliban: UN |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/5/afghan-opium-poppy-cultivation-plunges-by-95-percent-under-taliban-un |access-date=2023-11-07 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;news.un.org&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-11-05 |title=Opium cultivation declines by 95 per cent in Afghanistan: UN survey {{!}} UN News |url=https://news.un.org/en/story/2023/11/1143232 |access-date=2023-11-07 |website=news.un.org |language=en |archive-date=November 25, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231125184514/https://news.un.org/en/story/2023/11/1143232 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== پيپيور سومنيفيرم ===

{{Main|پيپيور سومنيفيرم}}

آفيم واري [[ڏوڏي]] يا پوست (پيپيور سومنيفيرم) هڪ مشهور ۽ دلڪش باغيچي وارو ٻوٽو آهي، جنهن جا گل رنگ، ماپ ۽ شڪل جي لحاظ کان تمام گهڻي گوناگوني رکن ٿا. خانگي باغن ۾ هن ٻوٽي جي محدود پوک تي عام طور قانوني پابنديون لاڳو نه ٿينديون آهن.

انهيءَ رواداري جو هڪ سبب هن ٻوٽي جي مختلف قسمن ۾ نشي آور الڪيلائيڊن جي مقدار ۾ فرق پڻ آهي. آفيم جي پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ قسم پيپيور سومنيفيرم ايل. ايلائيٽ جي ليٽڪس ۾ موجود الڪيلائيڊن مان 91.2 سيڪڙو [[مورفين]]، [[ڪوڊين]] ۽ [[ٿيبين]] تي مشتمل هوندا آهن، جڏهن ته مصالحي طور پوکيل &quot;ماريئان&quot; نالي قسم جي ليٽڪس ۾ انهن ٽنهي الڪيلائيڊن جو گڏيل مقدار صرف 14.0 سيڪڙو هوندو آهي. هن قسم ۾ باقي الڪيلائيڊن جو وڏو حصو [[نارڪوٽولين]] ۽ [[نوسڪيپين]] تي مشتمل هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Frick S, Kramell R, Schmidt J, Fist AJ, Kutchan TM |title=Comparative qualitative and quantitative determination of alkaloids in narcotic and condiment Papaver somniferum cultivars|journal=Journal of Natural Products|date=May 2005|volume=68|issue=5|pages=666–73|pmid=15921406|doi=10.1021/np0496643|bibcode=2005JNAtP..68..666F }}&lt;/ref&gt;

خشڪ ڪيل [[ڏوڏي جا ڦر]] (سيڊ ڪيپسولز) سينگار لاءِ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن، پر انهن ۾ به مورفين، ڪوڊين ۽ ٻيا الڪيلائيڊ موجود هوندا آهن. انهن ڦرن کي پاڻي ۾ اوٻاري هڪ ڪڙو [[ڏوڏي جي چانهه|ڏوڏي جو قهوو]] (poppy tea) تيار ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڊگهي عرصي تائين رهندڙ نشو پيدا ڪري ٿو. جيڪڏهن پوست يا ڏوڏي جا ڦر مڪمل طور پچي وڃن ته انهن کي (جن کي [[ڏوڏي جو سڪل ڀوسو]] (poppy straw) چيو وڃي ٿو) چُوري ڪري نسبتاً گهٽ مقدار ۾ [[مورفينان]] حاصل ڪري سگهجن ٿا.

جن پوست جي قسمن تي وڏي پيماني تي ميوٽيشن (ميوٽاجينيسس) ۽ چونڊ (سليڪشن) جا تجربا ڪيا ويا آهن، تن مان محققن [[اوريپيوين]] جون وڏي مقدارون حاصل ڪرڻ ۾ ڪاميابي ماڻي آهي، جيڪو [[اوپيئڊ]] دوائن ۽ [[نالٽريڪسون]] جهڙين اوپيئڊ مخالف (اوپيئڊ ايٽاگونسٽ) دوائن جي تياري لاءِ بنيادي خام مال آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.patentlens.com/patentlens/patsearch.cgi?patnum=US+6723894|archive-date=September 5, 2012|archive-url=https://archive.today/20120905182450/http://www.patentlens.com/patentlens/patsearch.cgi?patnum=US+6723894%23show|title=Production of thebaine and oripavine|date=April 20, 2004|access-date=May 10, 2007}}&lt;/ref&gt;

پوست جي مٿين حصن مان جوشاندو تيار ڪرڻ جو طريقو هزارين سالن کان رائج آهي، پر ان کي ڪابائي (Kábáy) جي پوپي اسٽرا عمل جو هڪ سادو ۽ غير معياري روپ پڻ سمجهيو وڃي ٿو. هي طريقو 1930ع ۾ شايع ٿيڻ کان پوءِ سڄي دنيا ۾ قانوني طور آفيم جا الڪيلائيڊ حاصل ڪرڻ جو اهم ترين طريقو بڻجي ويو، جيئن [[مورفين]] واري مضمون ۾ پڻ بيان ڪيو ويو آهي.

[[ڏوڏي جا ٻج]] ماني، بن ۽ ڪيڪن تي استعمال ٿيندڙ هڪ عام ۽ ذائقيدار جزو آهن. هڪ گرام ڏوڏي يا پوست جي ٻجن ۾ وڌ ۾ وڌ 33 مائڪروگرام مورفين ۽ 14 مائڪروگرام ڪوڊين موجود ٿي سگهي ٿي. ماضي ۾ آمريڪا جي [[سبسٽنس ابيوز اينڊ مينٽل هيلٿ سروسز ايڊمنسٽريشن]] (SAMHSA) هدايت ڪئي هئي ته منشيات جي جاچ ڪندڙ سڀئي ليبارٽريون پيشاب جي نمونن ۾ 300 نينوگرام في ملي لٽر کي معياري حد (ڪٽ آف) طور استعمال ڪن.

تحقيق مان معلوم ٿيو ته پوست جي ٻجن سان تيار ڪيل هڪ بن (جنهن ۾ لڳ ڀڳ 0.76 گرام ٻج هوندا آهن) کائڻ سان عام طور منشيات جي جاچ مثبت نه ايندي هئي، پر اهڙا ٻه بن کائڻ کان پوءِ نتيجو مثبت اچي سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، پوست جي ٻجن وارو ڪيڪ، جنهن جي هڪ ٽڪري ۾ لڳ ڀڳ پنج گرام ٻج شامل هجن، کائڻ کان پوءِ 24 ڪلاڪن تائين منشيات جي جاچ مثبت اچي سگهي ٿي.

اهڙن نتيجن کي منشيات جي استعمال بابت غلط مثبت نتيجا (فالس پازيٽو) سمجهيو ويندو آهي، ۽ ڪيترن قانوني ڪيسن ۾ انهن کي [[پوست جي ٻجن وارو دفاع]] (پوپي سيڊ ڊفينس) جي بنياد طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Meadway C, George S, Braithwaite R |date=August 31, 1998|title=Opiate concentrations following the ingestion of poppy seed products—evidence for 'the poppy seed defence'|journal=Forensic Science International|volume=96|issue=1|pages=29–38|pmid=9800363|doi=10.1016/S0379-0738(98)00107-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | doi = 10.1097/00007691-200608000-00011 | last1 = Trafkowski | first1 = J | last2 = Madea | first2 = B | last3 = Musshoff | first3 = F |date=Aug 2006 | title = The significance of putative urinary markers of illicit heroin use after consumption of poppy seed products | journal=Therapeutic Drug Monitoring | volume = 28 | issue = 4| pages = 552–8 | pmid = 16885724 | s2cid = 22585610 }}&lt;/ref&gt;

30 نومبر 1998ع تي هن معياري حد کي وڌائي 2000 نينوگرام (ٻه مائڪروگرام) في ملي لٽر ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Experience with a Urine Opiate Screening and Confirmation Cutoff of 2000 mg/ml|author1=Albert D. Fraser |author2=David Worth |date=October 1999|journal=Journal of Analytical Toxicology|volume=23|pages=549–551|pmid=10517566|issue=6|doi=10.1093/jat/23.6.549|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

گئس ڪروميٽوگرافي–ماس اسپيڪٽروميٽري (gas chromatography–mass spectrometry) ذريعي تصديقي جاچ ۾ مورفين ۽ ڪوڊين جي تناسب، [[نوسڪيپين]] جي موجودگي، ۽ [[ايسيٽائل ڪوڊين]] جهڙن مرڪبن جي سڃاڻپ ڪئي ويندي آهي. ايسيٽائل ڪوڊين صرف غيرقانوني طور تي تيار ڪيل هيروئن ۾ ملي ٿي، جڏهن ته هيروئن جي ميٽابولائٽن، جهڙوڪ 6-مونو ايسيٽائل مورفين، جي موجودگي پڻ مختلف ذريعن مان حاصل ٿيل اوپيئڊن ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏيندي آهي.&lt;ref&gt;Gahlinger 2001&lt;/ref&gt;

=== لڻائي ۽ پروسيسنگ ===

[[File:Harvesting opium.jpg|thumb|left|آفيم جي لڻائي]]

جڏهن آفيم حاصل ڪرڻ لاءِ پوست پوکي ويندي آهي، تڏهن ان جي پچندڙ ڦرين (پاڊس) جي ٻاهرئين کل کي هڪ تيز ڌار واري اوزار سان اهڙي وقت چيريو ويندو آهي، جو مينهن، هوا يا شبنم مان نڪرندڙ اڇي کير جهڙي [[ليٽڪس]] کي خراب نه ڪري سگهي. عام طور اهو ڪم منجهند يا شام ڌاري ڪيو ويندو آهي.

چيڙا ان وقت هنيا ويندا آهن، جڏهن ڦريون اڃا مڪمل طور نه پچيون هونديون آهن ۽ انهن ۾ رڳو هلڪي پيلي رنگت ظاهر ٿيندي آهي. اهي چيڙا تمام اٿلا هوندا آهن ته جيئن ڦري جي اندرين خالي خانن (لوڪيولي) تائين نه پهچي وڃن، پر رڳو ليٽڪس کڻندڙ نالين (ليڪٽيفيرز ويسلز) کي ڪٽين.

برصغير، افغانستان، وچ ايشيا ۽ ايران ۾ هن ڪم لاءِ استعمال ٿيندڙ خاص اوزار کي نشتر چيو ويندو آهي، جيڪو [[فارسي ٻولي]] جي لفظ &quot;نشتر&quot; مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي جراحي چاقو (لينسيٽ). هن اوزار ۾ عام طور ٽي يا چار ڌارون لڳل هونديون آهن، جيڪي هڪ ٻئي کان لڳ ڀڳ ٽي ملي ميٽر جي فاصلي تي هونديون آهن، ۽ انهن سان ڦري تي هيٺان کان مٿي طرف ليڪون ڪڍيون وينديون آهن.

ساڳي ڦري تي ٻن کان ٽن ڏينهن جي وقفي سان ٽي يا چار ڀيرا چيڙا هنيا ويندا آهن. هر دفعي نڪرندڙ &quot;پوست جا ڳوڙها&quot; (پوپي ٽيئرز) ايندڙ صبح تائين سڪي چپچپي ناسي رال ۾ تبديل ٿي ويندا آهن، جنهن کي گڏ ڪيو ويندو آهي. هن طريقي سان لڻيل هڪ ايڪڙ زمين مان عام طور 3 کان 5 ڪلوگرام خام آفيم حاصل ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;opioids.com&quot;&gt;{{cite book |author=Anil Aggrawal |author-link=Anil Aggrawal |year=1995 |title=Narcotic Drugs |chapter=CHAPTER 2: THE STORY OF OPIUM |chapter-url=http://opioids.com/narcotic-drugs/chapter-2.html |publisher=National Book Trust |location=New Delhi |isbn=978-81-237-1383-0 |access-date=May 6, 2007 |archive-date=May 19, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070519140512/http://opioids.com/narcotic-drugs/chapter-2.html }}&lt;/ref&gt;

اڳوڻي [[سوويت يونين]] ۾ پوست يا ڏوڏي جي ڦرين تي عام طور افقي چيرا هنيا ويندا هئا، ۽ آفيم ٽي ڀيرا گڏ ڪئي ويندي هئي؛ يا وري هڪ يا ٻه ڀيرا آفيم گڏ ڪرڻ کان پوءِ پڪيل ڦرين مان سڌي طرح اوپيئڊ الڳ ڪيا ويندا هئا. پيپيور سومنيفيرم  جي هڪ ٻي قسم، جنهن کي تيل واري پوست يا ڏوڏي (ائل پوپي) چيو ويندو آهي، ان جي ڦرين ۽ ٽارين مان به اوپيئڊ حاصل ڪيا ويندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1969-01-01_4_page002.html|title=UNODC – Bulletin on Narcotics – 1969 Issue 4 – 001|website=Unodc.org|access-date=June 11, 2022}}&lt;/ref&gt;

روايتي چيني طريقي ۾ آفيم حاصل ڪرڻ لاءِ پوست جا مٿيان حصا ڪٽي، انهن کي ٿلهي سئي سان سوراخ ڪيو ويندو هو، ۽ پوءِ 24 کان 48 ڪلاڪن کان پوءِ سڪي ويل آفيم گڏ ڪئي ويندي هئي.

[[File:আফিং গছৰ ফুল Flower of the Opium.jpg|thumb|پوست يا ڏوڏي جو گل]]

خام آفيم ڪاري بازار ۾ ڪنهن واپاري يا دلال کي وڪرو ڪري سگهجي ٿي، پر اها عام طور تي پوک واري علائقي کان گهڻو پري نه ويندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي مورفين بيس ۾ صاف ڪرڻ کان اڳ خام آفيم جي تيز بوءَ واري، جيلي جهڙي شڪل وڏي مقدار والاري ۽ اسمگل ڪرڻ لاءِ وڌيڪ ڏکي هوندي آهي.
پوک وارن علائقن ۾ موجود سادا ليبارٽري نما مرڪز هڪ سادي تيزاب-الڪلي ڪڍڻ واري عمل (ايسڊ-بيس ايڪسٽريڪشن) ذريعي خام آفيم کي مورفين بيس ۾ تبديل ڪري سگهن ٿا. مورفين بيس هڪ چپچپي ناسي رنگ جي پيسٽ هوندي آهي، جنهن کي سرن (برڪس) جي شڪل ۾ دٻائي سج ۾ سڪايو ويندو آهي. ان کي پوءِ سڌو تماڪ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، ٻين شڪلين ۾ تيار ڪري سگهجي ٿو، يا وري هيروئن ٺاهڻ لاءِ وڌيڪ پروسيس ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Frontline&quot; /&gt;

تماڪ ذريعي استعمال کان علاوه آفيم کي ڪيترين ئي ٻين شڪلين ۾ به تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ عام آفيم جو ٽنڪچر (tinctura opii)، [[لاڊينم]]، [[پيريگورڪ]] (tinctura opii camphorata)، جڙي ٻوٽين وارو شراب (مثال طور vinum opii)، آفيم جو سفوف (pulvis opii)، آفيم جو شربت (sirupus opii) ۽ آفيم جو عرق (extractum opii) شامل آهن.&lt;ref name=Belgische&gt;Belgische Farmacopee, 5de uitgave, 1966; part 3&lt;/ref&gt;

وينم اوپيئي (vinum opii) کنڊ، [[اڇي شراب]]، [[دار چيني]] ۽ [[لونگ]] کي گڏ ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. آفيم جو شربت 97.5 حصا کنڊ جي شربت ۾ 2.5 حصا آفيم جو عرق ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. جڏهن ته آفيم جو عرق (extractum opii) خام آفيم کي پاڻي سان ميسريشن (maceration) جي عمل ذريعي تيار ڪيو ويندو آهي. ان لاءِ خام آفيم جو هڪ حصو ويهن حصن پاڻي سان ملايو ويندو آهي، ۽ بهتر نموني ملائڻ لاءِ آفيم کي تقريباً پنج منٽ اڳ ۾ اوٻاريو ويندو آهي.&lt;ref name=Belgische /&gt;

وڌيڪ طاقتور هجڻ سبب [[هيروئن]] کي آفيم جي ڀيٽ ۾ گهڻو ترجيح ڏني ويندي آهي. هڪ تحقيق، جيڪا اڳوڻن نشي جي عادي ماڻهن تي ڪئي وئي، مان معلوم ٿيو ته وزن جي لحاظ کان هيروئن تقريباً [[مورفين]] کان 2.2 ڀيرا وڌيڪ طاقتور آهي، جڏهن ته ٻنهي جو اثر رهڻ جو عرصو لڳ ڀڳ ساڳيو هوندو آهي. هن نسبت تي شرڪت ڪندڙ ٻنهي دوائن ۾ فرق سڃاڻي سگهيا، پر انهن مان ڪنهن هڪ کي خاص ترجيح نه ڏني.&lt;ref&gt;{{cite journal|author1=W. R. Martin |author2=H. F. Fraser |date=September 1, 1961|title=A comparative study of subjective and physiological effects of heroin and morphine administered intravenously in postaddicts|journal=Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics|volume=133|issue=3|pages=388–399|doi=10.1016/S0022-3565(25)26119-5 |url=http://jpet.aspetjournals.org/cgi/content/abstract/133/3/388|access-date=June 6, 2007|pmid=13767429|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

جراحي بيهوشي دوران به هيروئن، مورفين جي ڀيٽ ۾ تقريباً ٻه ڀيرا وڌيڪ طاقتور ثابت ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Robinson SL, Rowbotham DJ, Smith G |date=July 1991|title=Morphine compared with diamorphine. A comparison of dose requirements and side-effects after hip surgery|journal=Anaesthesia|volume=46|issue=7|pages=538–40|pmid=1862890|doi=10.1111/j.1365-2044.1991.tb09650.x|s2cid=35289009|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

مورفين کي [[ايسيٽڪ اينهائيڊرائيڊ]] سان هڪ سادي ڪيميائي عمل ذريعي هيروئن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي، جنهن کان پوءِ ان کي وڌيڪ صاف ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Interpol |url=http://www.interpol.int/Public/Drugs/heroin/default.asp |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20010924215045/http://www.interpol.int/public/drugs/heroin/default.asp |archive-date=2001-09-24 |access-date=May 9, 2006 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNODC 2005&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.unodc.org/pdf/WDR_2005/volume_1_chap1_opium.pdf|title=UNODC World Drug Report 2005|access-date=May 2, 2007}}&lt;/ref&gt;

خاص طور ميڪسيڪو ۾، آفيم کي نسبتاً سادي طريقي سان سڌو &quot;[[بليڪ ٽار هيروئن]]&quot; ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. هي قسم آمريڪا ۾ [[مسيسيپي درياهه]] جي اولهه وارن علائقن ۾ سڀ کان وڌيڪ عام آهي. ٻين قسمن جي هيروئن جي ڀيٽ ۾ ان جو استعمال وري وري سُئي لڳائڻ وارن منشيات استعمال ڪندڙن ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي منتقلي جي شرح سان لاڳاپيل طور گهڻي گهٽ (لاس اينجلس ۾ 4 سيڪڙو، جڏهن ته نيويارڪ ۾ 40 سيڪڙو) ڏٺو ويو آهي، جيڪو ان جي استعمال جي فني طريقي سبب آهي. تنهن هوندي به، ان سان رڳن جي [[اسڪليروسس]] ۽ [[نيڪروٽائزنگ فيشيايٽس]] جو خطرو وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ucsf.edu/news/2004/01/5049/black-tar-heroin-use-explains-lower-hiv-levels-among-injection-drug-users-i/|author1=Jeff Sheehy |author2=Corinna Kaarlela |title=Black tar heroin use explains lower HIV levels among intravenous drug users in the Western U.S|date=January 26, 2004|access-date=May 24, 2017}}&lt;/ref&gt;

=== غيرقانوني پيداوار ===

{{See also|افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار|غيرقانوني منشيات جو واپار}}

[[File:Drugroutemap.gif|thumb|right|منشيات جي بين الاقوامي اسمگلنگ جا رستا]]

[[File:Opium poppies in Helmand -a.jpg|thumb|right|افغانستان، [[هيلمند صوبو]]. [[آمريڪي بحري فوج]] (Marine Corps) جو هڪ سپاهي فوجي اڏي ڀرسان آفيم جي پوست جي کيت ۾ ڪم ڪندڙ مقامي ٻارن سان ملي رهيو آهي.]]

[[افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار|افغانستان]] هڪ وقت دنيا ۾ آفيم پيدا ڪندڙ سڀ کان وڏو ملڪ هو. اهو باقاعدي طور دنيا جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو آفيم پيدا ڪندو هو، پر 2000ع ۾ [[طالبان]] پاران لاڳو ڪيل پابندي کان پوءِ پيداوار گهٽجي صرف 74 ٽن ساليانو رهجي وئي، جنهن سان پيداوار ۾ 94 سيڪڙو گهٽتائي آئي.

هڪ سال پوءِ، جڏهن آمريڪي ۽ برطانوي فوجن [[افغانستان جي جنگ (2001–2021)|افغانستان تي حملو]] ڪري طالبان حڪومت کي هٽايو ۽ عبوري حڪومت قائم ڪئي، تڏهن پوست جي پوک هيٺ ايندڙ زمين ٻيهر وڌي 285 چورس ميل ({{convert|285|sqmi|km2}}) ٿي وئي، ۽ افغانستان هڪ ڀيرو ٻيهر برما کي پوئتي ڇڏي دنيا جو سڀ کان وڏو آفيم پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو. ان کان پوءِ افغانستان ۾ آفيم جي پيداوار تيزيءَ سان وڌندي رهي،&lt;ref&gt;{{cite news|author=Paul Harris in Peshawar |url=https://www.theguardian.com/world/2001/nov/25/afghanistan.drugstrade |title=Victorious warlords set to open the opium floodgates |publisher=Observer.guardian.co.uk |date= November 25, 2001|access-date=March 21, 2010 | location=London}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unodc.org/pdf/research/wdr07/WDR_2007_3.1.1_afghanistan.pdf |title=UN World Drug Report 2007 – Afghanistan |access-date=March 21, 2010}}&lt;/ref&gt; ۽ 2006ع ۾ تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهچي وئي.

[[منشيات لاڳو ڪندڙ انتظاميه]] (DEA) جي انگن اکرن موجب، افغانستان ۾ تنورن ۾ سڪايل خام آفيم جي پيداوار 2002ع ۾ 1,278 ٽن ٿي وئي، جيڪا 2003ع ۾ ٻيڻي کان وڌيڪ ٿي وئي، ۽ 2004ع دوران وري تقريباً ٻيڻي ٿي وئي. 2004ع جي آخر ۾ آمريڪي حڪومت اندازو لڳايو ته تقريباً 206,000 هيڪٽر زمين تي پوست پوکي وئي هئي، جيڪا ملڪ جي ڪل زرعي زمين جو 4.5 سيڪڙو هئي. ان سال 4,200 ميٽرڪ ٽن آفيم پيدا ٿي، جيڪا دنيا جي ڪل فراهمي جو 76 سيڪڙو هئي ۽ افغانستان جي مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جو تقريباً 60 سيڪڙو مهيا ڪندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.usaid.gov/locations/asia_near_east/afghanistan/weeklyreports/022405_report.html|title=Rebuilding Afghanistan: Weekly Activity Update|date=February 24, 2005|access-date=May 11, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070509070349/http://www.usaid.gov/locations/asia_near_east/afghanistan/weeklyreports/022405_report.html|archive-date=May 9, 2007}}&lt;/ref&gt;

2006ع ۾ [[گڏيل قومن جي منشيات ۽ ڏوهن بابت آفيس]] (UNODC) اندازو لڳايو ته پوست جي پوک ۾ 59 سيڪڙو واڌ ٿي، جيڪا {{convert|407000|acre|ha|order=flip}} تائين پهچي وئي، ۽ ان مان 6,100 ٽن آفيم حاصل ٿي، جيڪا دنيا جي ڪل فراهمي جو 82 سيڪڙو هئي.&lt;ref&gt;{{cite news|author=BBC News|date=August 2, 2006|title=UN warns of soaring Afghan opium |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5308180.stm|access-date=June 6, 2007}}&lt;/ref&gt; ان مان تيار ٿيندڙ هيروئن جي ماليت لڳ ڀڳ 3.5 ارب آمريڪي ڊالر لڳائي وئي، جنهن مان افغان هارين کي اندازاً 700 ملين آمريڪي ڊالر آمدني حاصل ٿي. هارين لاءِ پوست جي پوک، ڪڻڪ جي ڀيٽ ۾ ڏهه ڀيرا وڌيڪ منافعي بخش ٿي سگهي ٿي. ان وقت خام آفيم جي قيمت تقريباً 138 آمريڪي ڊالر في ڪلوگرام هئي.

آفيم جي پيداوار سبب افغان ڳوٺن ۾ سماجي ڇڪتاڻ پڻ وڌي. جيتوڻيڪ سڌي ٽڪراءَ جا واقعا گهٽ هئا، پر آفيم جي واپار مان مالدار بڻجندڙ نوجوان طبقي جا خيال روايتي ڳوٺاڻن اڳواڻن جي نظرين کان مختلف ٿيڻ لڳا.&lt;ref name=&quot;Goodhand-2000&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Goodhand|first1= Jonathan | year = 2000 | title = From holy war to opium war? A case study of the opium economy in North Eastern Afghanistan | journal = Central Asian Survey | volume = 19 | issue = 2| pages = 265–280 | doi=10.1080/02634930050079354|pmid= 18348361 |s2cid= 2591603 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Afghanistan opium poppy cultivation 1994-2007b.PNG|thumb|left|افغانستان ۾ 1994ع کان 2016ع تائين پوست جي پوک جو رقبو (هيڪٽرن ۾)]]

هاڻ افغانستان ۾ پيدا ٿيندڙ آفيم جو وڌندڙ حصو ملڪ اندر ئي موجود منشيات جي ليبارٽرين ۾ [[مورفين بيس]] ۽ هيروئن ۾ تبديل ڪيو وڃي ٿو. جيتوڻيڪ [[ايسيٽڪ اينهائيڊرائيڊ]] جي دستيابي محدود ڪرڻ لاءِ عالمي سطح تي ڪيميائي ضابطا موجود آهن، پر هي ڪيميائي مادو، شايد وچ ايشيائي پاڙيسري ملڪن ذريعي، افغانستان ۾ پهچي وڃي ٿو، جيڪي انهن ضابطن ۾ مڪمل طور شامل نه آهن. ڊسمبر 2005ع ۾ منظور ٿيل منشيات مخالف قانون تحت افغانستان کي ايسيٽڪ اينهائيڊرائيڊ جي پيداوار، ذخيرن، ملڪيت ۽ استعمال بابت رجسٽر ۽ ضابطا قائم ڪرڻ جا پابند بڻايو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/p/inl/rls/nrcrpt/2006/vol1/html/62105.htm |title=International Narcotics Control Strategy Report: Chemical controls |access-date=May 11, 2007 |df=mdy-all }}&lt;/ref&gt;

نومبر 2023ع ۾ گڏيل قومن جي هڪ رپورٽ موجب افغانستان ۾ پوست جي پوک ۾ 95 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽتائي آئي، جنهن سان افغانستان دنيا جي سڀ کان وڏي آفيم پيدا ڪندڙ ملڪ جي حيثيت وڃائي ويٺو.&lt;ref name=&quot;aljazeera.com&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;news.un.org&quot;/&gt;

افغانستان کان سواءِ نسبتاً گهٽ مقدار ۾ آفيم [[پاڪستان]]، ڏکڻ اوڀر ايشيا جي [[گولڊن ٽرائنگل]] واري علائقي (خاص طور [[ميانمار]])، [[ڪولمبيا]]، [[گوئٽي مالا]] ۽ [[ميڪسيڪو]] ۾ پڻ پيدا ڪئي وڃي ٿي.

[[File:opiumball.jpg|thumb|200 گرام وزن واري اسپيني آفيم جي گولي]]

چين ۾ پيدا ٿيندڙ آفيم جو وڏو حصو اتر آمريڪا سان واپار ذريعي منافعي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. 2002ع ۾ اسمگلر آمريڪا جي اوڀرئين حصي تائين پنهنجو نيٽ ورڪ وڌائڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. 11 سيپٽمبر 2001ع جي حملن کان پوءِ سرحدن تي سخت نگراني ۽ نون بين الاقوامي قانونن سبب منشيات جي اسمگلنگ وڌيڪ منتشر ٿي وئي. طاقت ڏورانهن علائقن جي اسمگلرن کان نڪري وڌيڪ منظم ۽ اعليٰ درجي جي اسمگلرن ۽ واپارين ڏانهن منتقل ٿي وئي، جڏهن ته ڪيترن ئي اسمگلرن ۽ پوست پوکيندڙ هارين لاءِ آئوٽ سورسنگ بقا جو اهم ذريعو بڻجي ويو.&lt;ref&gt;Brzezinski, Matthew. &quot;Re-Engineering the Drug Business&quot;. ''The New York Times Magazine'', June 23, 2002&lt;/ref&gt;

2023ع ۾ [[برما]] ([[ميانمار]]) افغانستان کي پوئتي ڇڏي دنيا جو سڀ کان وڏو آفيم پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو. [[گڏيل قومن]] جي ڏکڻ اوڀر ايشيا آفيم سروي موجب، ان سال برما ۾ 1,080 ميٽرڪ ٽن آفيم پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=UNODC |url=https://www.unodc.org/roseap/uploads/documents/Publications/2023/Southeast_Asia_Opium_Survey_2023.pdf |access-date=20 December 2023}}&lt;/ref&gt;
=== قانوني پيداوار ===

{{Main|آفيم جي لائسنسنگ}}

[[گڏيل قومن جي منشيات بابت واحد ڪنوينشن]] (يونائيٽيڊ نيشنز سنگل ڪنوينشن آن نارڪوٽڪ ڊرگس) ۽ منشيات بابت ٻين بين الاقوامي معاهدن تحت، آفيم جي قانوني پيداوار جي اجازت آهي، پر اها هر ملڪ جي [[قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|قانون لاڳو ڪندڙ ادارن]] جي سخت نگراني هيٺ ڪئي ويندي آهي.

قانوني پيداوار جو سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ طريقو رابرٽسن-گريگوري عمل (Robertson–Gregory process) آهي، جنهن ۾ پاڙن ۽ پنن کان سواءِ سڄي پوست جي ٻوٽي کي ڪُٽي، هلڪي تيزابي محلولن ۾ اوٻاريو ويندو آهي. ان کان پوءِ موجود [[الڪيلائيڊ]]ن کي [[تيزاب-الڪلي ڪڍڻ وارو عمل]] (ايسڊ-بيس ايڪسٽريڪشن) ذريعي الڳ ڪري صاف ڪيو ويندو آهي. هن طريقي جي صحيح ايجاد جي تاريخ معلوم نه آهي، پر ان جو بيان ورٽز (Wurtz) پنهنجي ڪتاب ''ڊڪشونير دي شيمي پيور اي اَپليڪي'' (خالص ۽ اطبيقي ڪيميا جي لغت) ۾ ڪيو، جيڪو 1868ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=UNODC – Bulletin on Narcotics – 1950 Issue 3 – 003|url=https://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/bulletin/bulletin_1950-01-01_3_page004.html|access-date=2021-05-05|website=United Nations : Office on Drugs and Crime|language=en}}&lt;/ref&gt;

ڀارت ۾ آفيم جي قانوني پيداوار اڄ به گهڻي حد تائين روايتي طريقي سان ڪئي ويندي آهي. 2008ع تائين، لائسنس يافته هارين کي تقريباً {{convert|0.1|ha|acre}} زمين تي پوست پوکڻ جي اجازت هوندي هئي. پنهنجو لائسنس برقرار رکڻ لاءِ هر هاري کي 56 ڪلوگرام خالص، بغير ملاوٽ واري خام آفيم جي پيسٽ حڪومت کي وڪڻڻي پوندي هئي. حڪومت آفيم جي پيسٽ جي قيمت ان جي معيار ۽ مقدار جي بنياد تي مقرر ڪندي هئي، جيڪا سراسري طور تقريباً 1,500 ڀارتي رپيا (29 آمريڪي ڊالر) في ڪلوگرام هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbn.nic.in|title=CENTRAL BUREAU OF NARCOTICS, INDIA|work=cbn.nic.in|access-date=April 4, 2016}}&lt;/ref&gt;

هارين کي اضافي آمدني پوست جي مٿين حصن کي سڪائڻ ۽ پوست جا ٻج گڏ ڪرڻ سان پڻ حاصل ٿيندي آهي، جڏهن ته مقرر ڪيل ڪوٽا کان وڌيڪ پيدا ٿيل آفيم جو ٿورو حصو ڪڏهن ڪڏهن مقامي طور استعمال ڪيو ويندو آهي يا ڪاري بازار ڏانهن منتقل ٿي ويندو آهي. آفيم جي پيسٽ کي سڪائڻ کان پوءِ سرڪاري آفيم ۽ الڪيلائيڊ ڪارخانن ۾ پروسيس ڪيو ويندو آهي، جتان ان کي 60 ڪلوگرام وارن دٻن ۾ بند ڪري برآمد ڪيو ويندو آهي. ڪيميائي جزن جي خالص ڪرڻ جو عمل ڀارت ۾ گهريلو پيداوار لاءِ ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته برآمد ٿيل آفيم جي وڌيڪ صفائي عام طور درآمد ڪندڙ ملڪن ۾ ڪئي ويندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ieo.org/opm_mass.html|title=Opium for the masses: photo essay on cultivation of opium in India|author=Pablo Bartholomew|author-link=Pablo Bartholomew|year=1996|access-date=June 15, 2007|archive-date=July 1, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701222546/http://www.ieo.org/opm_mass.html}}&lt;/ref&gt;

ڀارت ۽ ترڪي مان قانوني آفيم جي درآمد آمريڪا ۾ [[مالنڪروٽ]]، [[نورامڪو]]، [[ايبٽ ليبارٽريز]]، [[پرڊيو فارما]] ۽ [[ڪوڊي ليبارٽريز اِنڪ.]] طرفان ڪئي ويندي آهي. جڏهن ته قانوني آفيم جي پيداوار آسٽريليا جي [[تسمانيا]] ۾ [[گليڪسو سمٿ ڪلائن]]، [[جانسن اينڊ جانسن]]، [[جانسن ميٿي]] ۽ [[مين فارما]]، فرانس ۾ [[سانوفي ايوينٽس]]، جاپان ۾ [[شيونوگي]] فارماسيوٽيڪل، ۽ برطانيا ۾ [[ميڪفارلن سمٿ]] فارماسيوٽيڪل، ۽ برطانيا ۾ [[ميڪفارلن سمٿ]] پاران ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;Senlis&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.senliscouncil.net/documents/feasibility_study_conclusions_and_recommendations |title=Feasibility Study on Opium Licensing in Afghanistan |author=Senlis Council |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928073417/http://www.senliscouncil.net/documents/feasibility_study_conclusions_and_recommendations |archive-date=September 28, 2007 }}&lt;/ref&gt;

بين الاقوامي منشيات ڪنٽرول نظام تحت [[بين الاقوامي منشيات ڪنٽرول بورڊ]] (INCB) جي نگراني بنيادي طور حڪومتن طرفان فراهم ڪيل معلومات، جهڙوڪ سالياني شمارياتي رپورٽن، تخمينن، جائزن ۽ سرڪاري اطلاعن تي ٻڌل هوندي آهي. بورڊ انهن معلومات جي بنياد تي عالمي، علائقائي ۽ قومي رجحانن جو جائزو وٺندو آهي ۽ هر ملڪ جي منشيات ڪنٽرول واري نظام جي اثرائتي جو اندازو لڳائيندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Treaty Compliance |url=https://www.incb.org/incb/en/treaty-compliance/index.html |access-date=2026-05-04 |website=INTERNATIONAL NARCOTICS CONTROL BOARD |language=en}}&lt;/ref&gt;

2005ع ۾ يورپي سينلس ڪائونسل (Senlis Council) هڪ اهڙو پروگرام تيار ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن جو مقصد افغانستان ۾ غيرقانوني طور پيدا ٿيندڙ وڏي مقدار واري آفيم سبب پيدا ٿيل مسئلن جو حل ڳولڻ هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گهڻي آفيم هيروئن ۾ تبديل ڪري يورپ ۽ آمريڪا اسمگل ڪئي ويندي هئي.{{citation needed|date=September 2013}}

هن تجويز تحت افغان هارين کي عالمي دواسازي مارڪيٽ لاءِ قانوني طور آفيم پيدا ڪرڻ جا لائسنس ڏنا وڃن، جنهن سان هڪ طرف افغانستان جي معيشت کي فائدو ملي ۽ ٻي طرف ترقي پذير ملڪن ۾ طاقتور دردڪش دوائن جي دائمي کوٽ جو مسئلو به گهٽجي سگهي. هن رٿا جو هڪ اهم مقصد موجوده &quot;80–20 اصول&quot; ۾ تبديلي آڻڻ به هو، جنهن موجب آمريڪا کي پنهنجي قانوني آفيم جو 80 سيڪڙو ڀارت ۽ ترڪي مان خريد ڪرڻو پوندو هو. تجويز موجب افغانستان کي به قانوني فراهمي واري نظام ۾ شامل ڪيو وڃي، ۽ موجوده INCB جي نگراني هيٺ هلندڙ عالمي رسد ۽ طلب واري نظام سان گڏ هڪ ٻيو اضافي نظام قائم ڪيو وڃي، جنهن ذريعي انهن ملڪن کي پوست مان تيار ٿيل دوائون فراهم ڪري سگهجن، جيڪي موجوده ضابطن تحت پنهنجي طبي ضرورت پوري نٿا ڪري سگهن.

سينلس ڪائونسل ڪابل ۾ هڪ بين الاقوامي ڪانفرنس پڻ منعقد ڪئي، جنهن ۾ دنيا جي مختلف ملڪن مان منشيات بابت پاليسي جا ماهر افغان حڪومت جي نمائندن سان گڏ افغانستان جي اندروني سلامتي، بدعنواني ۽ قانوني معاملن تي بحث ڪرڻ لاءِ گڏ ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.senliscouncil.net/modules/events/kabul|title=The Kabul International Symposium on Drug Policy|author=Senlis Council|date=September 26, 2005|access-date=May 4, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070313235653/http://www.senliscouncil.net/modules/events/kabul/|archive-date=March 13, 2007|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

جون 2007ع ۾ سينلس ڪائونسل &quot;دوائن لاءِ پوست&quot; (Poppy for Medicines) نالي هڪ منصوبو شروع ڪيو، جنهن ۾ افغان ڳوٺن جي سطح تي قانوني طور پوست پوکي دوائن جي تياري لاءِ هڪ گڏيل ڪنٽرول نظام جو فني خاڪو پيش ڪيو ويو. هن رٿا جو مقصد قانوني پوست جي پوک ۽ ان مان تيار ٿيندڙ دوائن ذريعي آمدني کي وڌائي، معيشت ۾ تنوع پيدا ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;senliscouncil&quot;&gt;[http://www.senliscouncil.net/modules/publications/documents/poppy_medicine_technical_dossier Poppy for Medicine: &quot;Licensing poppy for the production of essential medicines: an integrated counter-narcotics, development, and counter-insurgency model for Afghanistan&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928073343/http://www.senliscouncil.net/modules/publications/documents/poppy_medicine_technical_dossier |date=September 28, 2007 }}. ''[[Senlis Council]].'' June 2007. Retrieved on September 21, 2007.&lt;/ref&gt;

تنهن هوندي به، برطانيا جي ڪمپني ميڪفارلن سمٿ سينلس ڪائونسل جي رپورٽ تي تنقيد ڪندي چيو ته، جيتوڻيڪ اها ڪمپني يورپ ۾ مورفين تيار ڪري ٿي، پر رپورٽ تيار ڪرڻ وقت ان کان ڪا به راءِ نه ورتي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fco.gov.uk/resources/en/pdf/3036656/afg-CN-Macfarlanesmithreport |title=Letter from Macfarlan Smith |access-date=March 21, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090322025248/http://www.fco.gov.uk/resources/en/pdf/3036656/afg-CN-Macfarlanesmithreport |archive-date=March 22, 2009 |df=mdy-all }}&lt;/ref&gt;

==== برطانيا ۾ پوک ====

2006ع جي آخر ۾ برطانوي حڪومت دواساز ڪمپني [[ميڪفارلن سمٿ]] (جيڪا [[جانسن ميٿي]]  جي ملڪيت آهي) کي طبي مقصدن لاءِ انگلينڊ ۾ آفيم واري پوست پوکڻ جي اجازت ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪمپني جي بنيادي فراهم ڪندڙ ملڪ ڀارت برآمد ٿيندڙ آفيم جي ليٽڪس جي قيمت وڌائي ڇڏي هئي.

هن فيصلي کي برطانوي هارين طرفان ڀليڪار ڪيو ويو، ۽ انگلينڊ جي [[ڊيڊڪاٽ]] (Didcot) علائقي ۾ آفيم واري پوست جا وڏا کيت قائم ڪيا ويا.

برطانوي حڪومت گهرو وزارت جي ان تجويز سان اختلاف ڪيو، جنهن ۾ افغانستان ۾ آفيم جي پوک کي قانوني بڻائي ان کي برطانيا برآمد ڪرڻ جي حمايت ڪئي وئي هئي. ان تجويز جو مقصد افغانستان ۾ غربت ۽ اندروني ويڙهه کي گهٽائڻ سان گڏ [[نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) جي مورفين ۽ هيروئن جي وڌندڙ طبي ضرورت کي پورو ڪرڻ هو.

برطانيا ۾ آفيم واري پوست جي پوک لاءِ عام طور ڪنهن لائسنس جي ضرورت نه هوندي آهي، پر جيڪڏهن ڪو شخص ان مان طبي دوائن لاءِ آفيم ڪڍڻ چاهي، ته ان لاءِ سرڪاري لائسنس حاصل ڪرڻ لازمي آهي.&lt;ref&gt;The painkilling fields: England's opium poppies that tackle the NHS morphine crisis, [https://www.standard.co.uk/hp/front/the-painkilling-fields-englands-opium-poppies-that-tackle-the-nhs-morphine-crisis-6597885.html Press release] , September 15, 2007.&lt;/ref&gt;

=== استعمال ===

[[File:Akha man with opium pipe.jpg|thumb|right|[[آکا ماڻهو|آکا]] قبيلي جو هڪ شخص تمباڪو سان مليل آفيم سان ڀريل پائيپ پي رهيو آهي.]]

صنعتي ملڪن ۾، آمريڪا نسخي تي ملندڙ [[اوپيئڊ]] دوائن جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو استعمال ڪندڙ ملڪ آهي، جڏهن ته اٽلي انهن ملڪن مان هڪ آهي جتي انهن دوائن جو استعمال سڀ کان گهٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي درد جي علاج لاءِ نشي آور دوائن جي تجويز بابت وڌيڪ سخت ضابطا لاڳو آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Oral morphine consumption in Italy and Sicily|author=S. Mercadante|journal=Journal of Pain and Symptom Management|year=1998|volume=15|issue=4|pages=227–30|doi=10.1016/S0885-3924(98)00368-6|pmid=9601157|df=mdy-all|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

آمريڪا ۾ درآمد ٿيندڙ گهڻي ڀاڱي آفيم کي ان جي [[الڪيلائيڊ]] جزن ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ قانوني هجي يا غيرقانوني، اڄڪلهه منشيات جو گهڻو استعمال غير صاف آفيم بدران ان مان تيار ڪيل شين، جهڙوڪ هيروئن، جي صورت ۾ ٿيندو آهي.

اوپيئيڊ دوائن کي استعمال ڪرڻ جو سڀ کان عام طريقو [[نس ذريعي انجڪشن]] لڳائڻ آهي. ان جي مقابلي ۾ &quot;ڊريگن چيئسنگ&quot; (dragon chasing)، جنهن ۾ ايلومينيم جي ورق تي هيروئن کي گرم ڪري ان جو دونهون ساهه ذريعي اندر کنيو ويندو آهي، ۽ &quot;مداڪ&quot; يا &quot;ايڪ ايڪ&quot;، جنهن ۾ هيروئن جي سفوف سان مليل تمباڪو واري سگريٽ پي ويندي آهي، انهن جي اثرائتي ترتيبوار صرف 40 سيڪڙو ۽ 20 سيڪڙو هوندي آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=An Assessment Of Inhalation As A Mode Of Administration Of Heroin By Addicts|url=http://jpet.aspetjournals.org/cgi/content/abstract/154/1/142|author1=Benjamin Pui-Nin Mo |author2=E. Leong Way |journal=Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics|volume=154|issue=1|date=October 1, 1966|pages=142–151|doi=10.1016/S0022-3565(25)27451-1 |access-date=June 6, 2007|pmid=5924312|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

برطانيا ۾ هيروئن جي عادي ماڻهن تي ٿيل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته انهن ۾ موت جي شرح عام آبادي جي ڀيٽ ۾ 12 ڀيرا وڌيڪ هئي، ۽ هر سال مطالعي واري گروهه جو تقريباً 1.8 سيڪڙو فوت ٿي ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Acute Heroin Overdose|author=Karl A. Sporer, M.D.|date=April 6, 1999|volume=130|issue=7|pages=584–590|doi=10.7326/0003-4819-130-7-199904060-00019|pmid=10189329|journal=Annals of Internal Medicine|s2cid=22949289}}&lt;/ref&gt; هيروئن سان لاڳاپيل گهڻا موت صرف هيروئن جي وڌيڪ مقدار سبب نه ٿيندا آهن، پر ان کي ٻين اعصابي نظام کي دٻائيندڙ دوائن، جهڙوڪ [[شراب]] يا [[بينزوڊائزيپين]]، سان گڏ استعمال ڪرڻ سبب ٿيندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Darke S, Zador D |title=Fatal heroin 'overdose': a review |journal=[[Addiction (journal)|Addiction]] |volume=91 |issue=12 |pages=1765–72 |date=December 1996 |pmid=8997759 |doi=10.1046/j.1360-0443.1996.911217652.x }}&lt;/ref&gt;
عام تصور جي ابتڙ، آفيم پيئڻ وقت ان کي سڌو سنئون ساڙيو نه ويندو آهي. ان جي بدران تيار ڪيل آفيم کي اڻ سڌيءَ طرح اهڙي گرمي ڏني ويندي آهي، جنهن تي ان جا سرگرم الڪيلائيڊ، خاص طور [[مورفين]]، ٻاڦ ۾ تبديل ٿي وڃن.
ماضي ۾ آفيم پيئڻ وارا ماڻهو هڪ خاص قسم جي [[آفيم جي پائيپ]] استعمال ڪندا هئا، جنهن ۾ پڪل مٽيءَ مان ٺهيل هڪ ننڍڙي، الڳ ڪري سگهجندڙ پيالي جهڙي حصي کي ڌاتوءَ جي ڳانڍاپي ذريعي ڊگهي سلينڊر نما ڏنڊي سان ڳنڍيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://softfamous.com/category/windows/network/vpn/|title=Anonymous Proxy|website=Softfamous.com|access-date=June 11, 2022}}&lt;/ref&gt;

مٽر جي داڻي جيتري ننڍڙي آفيم جي گولي پائيپ جي پيالي تي رکي ويندي هئي، جنهن کي پوءِ هڪ خاص [[آفيم جو ڏيئو|آفيم جي ڏيئي]] (opium lamp) جي مٿان رکيو ويندو هو. هن ڏيئي جي چمني ڦنل جهڙي شڪل واري هوندي هئي، جيڪا گرمي کي هڪ ننڍڙي حصي تي مرڪوز ڪندي هئي.
تماڪ پيئندڙ ماڻهو پاسي تي ليٽي، پائيپ جي پيالي ۽ آفيم جي گولي کي ڏيئي مان نڪرندڙ گرم هوا جي وهڪري جي مٿان رکندو هو ۽ ضرورت مطابق پيدا ٿيندڙ ٻاڦ کي ساهه ذريعي اندر کڻندو هو. هڪ ئي ويهڪ ۾، برداشت جي صلاحيت مطابق، آفيم جون ڪيترائي گوليون استعمال ڪيون وينديون هيون، ۽ انهن جو اثر 12 ڪلاڪن تائين برقرار رهي سگهندو هو.
[[اوڀر وارو عالم|اوڀر جي ملڪن]] ۾ آفيم گهڻو ڪري [[پيريگورڪ]] (paregoric) جي صورت ۾ [[اسهال]] جي علاج لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي [[لاڊينم]] کان وڌيڪ هلڪو محلول هوندو آهي، جڏهن ته لاڊينم هڪ الڪوحلي آفيم ٽنڪچر آهي، جيڪو ماضي ۾ وڏي پيماني تي درد گهٽائڻ ۽ ننڊ آڻڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. آفيم جو ٽنڪچر ٻين بيمارين سان گڏ شديد اسهال جي علاج لاءِ پڻ تجويز ڪيو ويندو رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://drugs.uta.edu/laudanum.html|title=Laudanum|access-date=May 4, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070531225628/http://drugs.uta.edu/laudanum.html|archive-date=May 31, 2007|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;
جيڪڏهن هي دوا کاڌي کان تقريباً 30 منٽ اڳ ورتي وڃي ته اها آنڊن جي حرڪت کي نمايان طور سست ڪري ڇڏيندي آهي، جنهن سان آنڊن کي پخاني مان پاڻي جذب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ وقت ملي ويندو آهي.
جيتوڻيڪ تاريخي طور آفيم کي لت لڳڻ جو وڏو سبب سمجهيو ويندو رهيو آهي، پر دائمي درد جي علاج ۾ آفيم مان حاصل ڪيل [[مورفين]] ۽ ٻين نڪتل دوائن جو استعمال ٻيهر طبي طور قبول ڪيو ويو آهي. جيڪڏهن اهي دوائون ضابطي هيٺ ۽ مناسب مقدار ۾ ڏنيون وڃن، ته جديد اوپيئيڊ [[نيوروپيٿڪ درد]] ۽ دائمي درد جي ٻين ڪيترن ئي قسمن جي علاج ۾ مؤثر ثابت ٿين ٿيون.&lt;ref name=&quot;BallantyneJane&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ballantyne |first1=JC |last2=Mao |first2=J |title=Opioid therapy for chronic pain. |journal=The New England Journal of Medicine |date=13 November 2003 |volume=349 |issue=20 |pages=1943–53 |doi=10.1056/NEJMra025411 |pmid=14614170}}&lt;/ref&gt;

== ڪيميائي ۽ جسماني خاصيتون ==

{{See also|اوپيئڊ|اوپيئيٽ|مورفينان}}

&lt;div class=&quot;skin-invert-image&quot;&gt;{{multiple image
 | align             = right
 | direction         = horizontal
 | width             = 120
 | image1            = Morphin - Morphine.svg
 | alt1              =
 | caption1          = [[مورفين]] آفيم جو بنيادي حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي جزو آهي.
 | image2            = Codein - Codeine.svg
 | alt2              =
 | caption2          = [[ڪوڊين]] آفيم جو هڪ ٻيو حياتياتي طور سرگرم ڪيميائي جزو آهي.
}}&lt;/div&gt;آفيم ۾ [[الڪيلائيڊ]]ن جا ٻه بنيادي گروهه موجود هوندا آهن. [[فينانٿرين]]، جهڙوڪ [[مورفين]]، [[ڪوڊين]] ۽ [[ٿيبين]]، آفيم جا بنيادي نفسياتي اثر رکندڙ جزا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.homehealth-uk.com/medical/professional_drugtests_opiates.htm |title=Opiates |publisher=Homehealth-uk.com |access-date=October 7, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111031001645/http://www.homehealth-uk.com/medical/professional_drugtests_opiates.htm |archive-date=October 31, 2011 |df=mdy-all }}&lt;/ref&gt;

ٻئي پاسي، [[آئسوڪوئنولين]] الڪيلائيڊ، جهڙوڪ [[پيپاورين]] ۽ [[نوسڪيپين]]، [[مرڪزي عصبي نظام]] تي ڪو نمايان اثر نٿا رکن.
مورفين آفيم ۾ سڀ کان وڌيڪ مقدار ۾ موجود ۽ سڀ کان اهم الڪيلائيڊ آهي، جيڪو آفيم جي ڪل وزن جو تقريباً 10 کان 16 سيڪڙو هوندو آهي. آفيم جا گهڻا نقصانڪار اثر، جهڙوڪ [[ڦڦڙن ۾ پاڻي ڀرجڻ]] (لنگ ايڊيما)، ساهه کڻڻ ۾ تڪليف، بيهوشي (ڪوما)، يا دل يا ساهه جي نظام جو بند ٿي وڃڻ، مورفين جي ڪري ٿيندا آهن.
مورفين دماغ، ريڙهه جي هڏي، معدي ۽ آنڊن ۾ موجود [[ميو اوپيئڊ ريسيپٽر]]ن (μ-opioid receptors) سان ڳنڍجي انهن کي سرگرم ڪري ٿو. ان جو باقاعده استعمال [[دوائن جي برداشت]] (ڊرگ ٽالرنس) يا [[جسماني انحصار]] (فزيڪل ڊپينڊنس) جو سبب بڻجي سگهي ٿو. 1906ع ۾ چين ۾ دائمي آفيم استعمال ڪندڙ ماڻهو روزانو سراسري طور اٺ گرام آفيم استعمال ڪندا هئا،&lt;ref name=&quot;McCoy opium&quot; /&gt; جڏهن ته جديد ايران ۾ آفيم جا عادي ماڻهو پڻ تقريباً ايتري ئي مقدار استعمال ڪندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.caucaz.com/home_eng/breve_contenu.php?id=163|title=3 grams of opium for 1 dollar|author1=Max Chamka |author2=Translated by Geraldine Ring |publisher=Caucaz europenews|access-date=May 6, 2007}}&lt;/ref&gt;

ٻئي، [[درد ختم ڪرڻ]] (اينلجيزيا) ۽ [[منشيات جي لت]]، ميو اوپيئڊ ريسيپٽر جي عمل سان لاڳاپيل آهن. هي اوپيئڊ ريسيپٽرن جو اهو قسم آهي، جيڪو سڀ کان پهرين مورفين جي اثر جي جواب ۾ سڃاتو ويو هو. برداشت (ٽالرنس) جو تعلق ريسيپٽر جي سپر ايڪٽيويشن (superactivation) سان آهي، جيڪا استعمال ٿيل [[اوپيئڊ]] سبب ٿيندڙ [[اينڊوسائٽوسس]] (endocytosis) جي مقدار کان متاثر ٿي سگهي ٿي، ۽ آخرڪار [[سائڪليڪ AMP]] (cyclic AMP) سگنلنگ جي وڌيڪ سرگرمي جو سبب بڻجي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Finn AK, Whistler JL |title=Endocytosis of the mu opioid receptor reduces tolerance and a cellular hallmark of opiate withdrawal |journal=Neuron |volume=32 |issue=5 |pages=829–39 |date=December 2001 |pmid=11738029 |doi= 10.1016/S0896-6273(01)00517-7|s2cid=16396686 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

[[درد گهٽائڻ واري سنڀال]] (پيليئيٽو ڪيئر) ۽ [[دائمي درد]] جي علاج ۾ مورفين جو ڊگهي عرصي تائين استعمال هميشه ان خطري سان لاڳاپيل هوندو آهي ته مريض ۾ برداشت يا جسماني انحصار پيدا ٿي سگهي ٿو. اهڙي حالت جي علاج لاءِ [[منشيات کان بحالي]] (ڊرگ ريھيبليٽيشن) جا ڪيترائي طريقا موجود آهن، جن ۾ [[نالٽريڪسون]]، [[ميٿاڊون]] يا [[آئيبوگين]] تي ٻڌل دوائن وارا علاج پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Alper KR, Lotsof HS, Kaplan CD |title=The ibogaine medical subculture |journal=Journal of Ethnopharmacology |volume=115 |issue=1 |pages=9–24 |date=January 2008 |pmid=18029124 |doi=10.1016/j.jep.2007.08.034 | s2cid = 2355108}}&lt;/ref&gt;

2021ع ۾ [[سرطان بابت تحقيق جي بين الاقوامي ايجنسي]] (انٽرنيشنل ايجنسي فار ريسرچ آن ڪينسر) اهو نتيجو ڪڍيو ته آفيم گروپ 1 (انسانن ۾ سرطان پيدا ڪرڻ بابت ڪافي ثبوت موجود) سرطان پيدا ڪندڙ مادو آهي، جيڪو حنجر، ڦڦڙن ۽ پيشاب جي مثاني جي سرطان جو سبب بڻجي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;[https://monographs.iarc.who.int/news-events/volume-126-opium-consumption-2/ Volume 126: Opium Consumption] ''Volume 126: Opium Consumption''.&lt;/ref&gt;

== عام ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ نالا ==

&lt;!-- Please do not add more terms here, unless you first discuss the addition on the talk page. --&gt;آفيم لاءِ عام ٻولي (سلينگ) ۾ استعمال ٿيندڙ ڪجهه نالن ۾ &quot;بگ او&quot; (Big O)، &quot;شنگهائي سئلي&quot; (Shanghai Sally)، &quot;ڊوپ&quot; (dope)، &quot;هاپ&quot; (hop)، &quot;مڊنائيٽ آئل&quot; (midnight oil)، &quot;او. پي.&quot; (O.P.) ۽ &quot;ٽار&quot; (tar) شامل آهن. &quot;ڊوپ&quot; ۽ &quot;ٽار&quot; جا لفظ ڪڏهن ڪڏهن [[هيروئن]] لاءِ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. آفيم پيئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ روايتي آفيم جي پائيپ کي &quot;ڊريم اسٽڪ&quot; (dream stick) پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thatspoppycock.com/library/media/opiate-slang-dictionary/|title=Opiate Slang Dictionary|website=That's Poppycock|access-date=May 1, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100409154135/http://www.thatspoppycock.com/library/media/opiate-slang-dictionary/|archive-date=April 9, 2010|df=mdy-all}}&lt;/ref&gt;

لفظ &quot;ڊوپ&quot; (dope) اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ داخل ٿيو. شروعاتي طور اهو گاڙهن يا چپچپن رطوبتن، خاص طور ساس يا شوربي، لاءِ استعمال ٿيندو هو.&lt;ref name=&quot;Wordorigins&quot;&gt;Dave Wilton, [http://www.wordorigins.org/index.php/site/comments/dope/ &quot;dope&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161002102526/http://www.wordorigins.org/index.php/site/comments/dope/ |date=October 2, 2016 }}, ''Wordorigins.org'' (5 January 2009).&lt;/ref&gt; گهٽ ۾ گهٽ 1888ع کان هي لفظ اوپيئيٽ منشيات لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ تماڪ طور استعمال ڪرڻ لاءِ تيار ڪيل آفيم جي بناوت به چپچپي هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Wordorigins&quot; /&gt;

== پڻ ڏسو ==

[[گولڊن ڪريسينٽ]]

[[گولڊن ٽرائنگل (ڏکڻ اوڀر ايشيا)|گولڊن ٽرائنگل]]

[[جارڊين، ميٿيسن اينڊ ڪمپني جي تاريخ]]

[[ڪولمبيا ۾ غيرقانوني منشيات جو واپار]]

[[ميڪسيڪو منشيات جنگ]]

[[نبيذ]]

[[آفيم ڊالر]]

[[آفيم جي متبادل پوک]]

[[پوست جي پوک، آفيم جي پيداوار، بين الاقوامي ۽ هول سيل واپار، ۽ آفيم جي استعمال کي محدود ۽ ضابطه بندي ڪرڻ بابت پروٽوڪول]]

[[نفسياتي اثر رکندڙ دوا]]

[[آفيم جي واپار جي خاتمي لاءِ سوسائٽي]]

[[مورفين]]

[[هيروئن]]


== حوالا ==

{{reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==

Ahmad, Diana L. ''The Opium Debate and Chinese Exclusion Laws in the Nineteenth-century American West'' (University of Nevada Press, 2007). Drugs and Racism in the Old West.

Armero and Rapaport. ''The Arts of an Addiction. Qing Dynasty Opium Pipes and Accessories'' (privately printed, 2005)

Auerbach, Sascha. ''Race, Law and 'The Chinese Puzzle' in Imperial Britain.'' New York: Palgrave-Macmillan Press, 2009.

Booth, Martin. ''Opium: A History''. London: Simon &amp; Schuster, Ltd., 1996.

{{cite web|url=http://eh.net/encyclopedia/article/chandra.opium|title=Economic Histories of the Opium Trade|author=Chandra, Siddharth|year=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928064349/http://eh.net/encyclopedia/article/chandra.opium|archive-date=September 28, 2013|df=mdy-all|access-date=November 9, 2008}}

{{cite web|url=http://www.geopium.org/opium_uncovering_politics_poppy_chouvy_ibtauris_harvard.htm|title=Opium. Uncovering the Politics of the Poppy, London, I.B. Tauris (Cambridge, Harvard University Press: 2010)|author=Chouvy, P.A.|year=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026180046/http://www.geopium.org/opium_uncovering_politics_poppy_chouvy_ibtauris_harvard.htm|archive-date=October 26, 2011|df=mdy-all|access-date=October 20, 2009}}

{{cite book|url=https://gutenberg.org/ebooks/7293|title=The Opium Habit|author=Day, Horace B.|year=1868}}

{{cite book|url=https://standardebooks.org/ebooks/thomas-de-quincey/confessions-of-an-english-opium-eater|title=Confessions of an English opium-eater|author=de Quincey, Thomas|year=1821|publisher=Standard Ebooks }}

Derks, Hans: ''History of the Opium Problem: The Assault on the East, ca. 1600–1950.'' Sinica Leidensia, 105. Leiden: Brill, 2012. {{ISSN|0169-9563}}. {{ISBN|978-90-04-22158-1}}

Dikötter, Frank, Lars Laamann, and Zhou Xun. ''Narcotic Culture: A History of Drugs in China''. Chicago: University of Chicago Press, 2004.

Dormandy, Thomas. ''Opium: Reality's Dark Dream''. Yale University Press, 2012.

Fairbank, J.K. ''The Cambridge History of China'', Volume 10, Part I. Cambridge University Press, 1978.

Franck Daninos. ''L'opium légal produit en France''. ''La Recherche'', May 2005.

{{cite book|url=https://archive.org/details/agreementbetween00grearich|title=Agreement between Great Britain and Portugal for Regulation of the Opium Monopolies of the Colonies of Hong Kong and Macao|author=Great Britain|year=1913|publisher=London, Printed for H.M. Stationery Office by Harrison and Sons Ltd.}}

Forbes, Andrew; Henley, David (2011). ''Traders of the Golden Triangle''. Chiang Mai: Cognoscenti Books. {{ASIN|B006GMID5K}}

{{cite book|url=https://archive.org/details/truthaboutindian00grearich|title=The Truth about Indian Opium|year=1922|author=Great Britain, India Office|publisher=London: H.M. Stationery Office}}

{{cite book|url=https://archive.org/details/opiumhistoricaln00chinrich|author=Hai guan zong shui wu si shu|year=1889|title=The Poppy in China|publisher=Shanghai: Statistical Department of the Inspectorate General of Customs}}

Hideyuki Takano. ''The Shore Beyond Good and Evil: A Report from Inside Burma's Opium Kingdom''. Kotan, 2002. {{ISBN|0-9701716-1-7}}

Inglis, Lucy. ''Milk of Paradise: A History of Opium''. Pan Macmillan, London, 2018. Review: Julie Peakman, &quot;Not Just Smelling the Flowers&quot;, ''History Today'', Vol. 68, No. 10 (October 2018), pp. 102–103.

Latimer, Dean; Goldberg, Jeff. ''Flowers in the Blood: The Story of Opium''. New York: Franklin Watts, 1981.

{{cite book|url=https://archive.org/details/twoyearsinchinan00macprich|title=Two Years in China|author=MacPherson, Duncan|year=1843|publisher=London: Saunders}}

Martin, Steven. ''The Art of Opium Antiques''. Chiang Mai: Silkworm Books, 2007.

[[الفريڊ ڊبليو. ميڪ ڪوئي|McCoy, Alfred W.]] ''The Politics of Heroin: CIA Complicity in the Global Drug Trade''. New York: Lawrence Hill Books, 1991.

{{cite book|url=https://archive.org/details/druggingnationst00merwiala|title=Drugging a Nation|author=Merwin, Samuel|year=1907|publisher=F. H. Revell Company}}

{{cite book|url=https://archive.org/details/inventionscustom00morerich|title=A Philosophical and Statistical History of the Inventions and Customs of Ancient and Modern Nations...|author=Morewood, Samuel|year=1838|publisher=Dublin: W. Curry and W. Carson}}


[[ڊيوڊ ايف. مسٽو|Musto, David F.]] ''The American Disease: Origins of Narcotic Control''. New York: Oxford University Press, 1987.

{{cite book|url=https://archive.org/details/morningofmylifei00nyegrich|title=The Morning of My Life in China|author=Nye, Gideon|author-link=Gideon Nye|year=1873}}

{{cite book|url=https://archive.org/details/chinesewaraccoun00ouchrich|title=The Chinese War|author=Ouchterlony, John|year=1844|publisher=Saunders and Otley}}

Peters, Gretchen. ''Seeds of Terror: How Heroin is Bankrolling the Taliban and Al Qaeda''. Thomas Dunne Books, 2009.

{{cite book|url=https://archive.org/details/oldestnewestempi00speerich|title=The Oldest and the Newest Empire|author=Speer, William|year=1870}}

{{cite book|url=https://archive.org/details/iniquitiesofopiu00theluoft|title=The Iniquities of the Opium Trade with China|author=Thelwall, A. S.|year=1839}}

{{cite book|url=https://archive.org/details/britishopiumpoli00turnrich|title=British Opium Policy and Its Results to India and China|author=Turner, Frederick Storrs|year=1876}}

{{cite book|last1=Matthee|first1=Rudolph P.|title=[[The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500–1900]]|date=2005|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0691118550}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
{{sister project links|collapsible=true|wikt=opium|d=Q46452|c=Category:Opium|voy=no|species=no}}

* [https://web.archive.org/web/20060507142511/http://www.plantcultures.org/pccms/action/showItem?id=387 گنگا درياهه تي آفيم کڻندڙ ڪلپر ٻيڙين جو ٻيڙو]
* [http://www.tucsonweekly.com/gbase/currents/Content?oid=oid:67441 پوست جي چانهه جي هڪ عادي شخص جون اعترافي ڳالهيون]
* [https://web.archive.org/web/20070929165608/http://www.dea.gov/concern/concern.htm آمريڪي منشيات لاڳو ڪندڙ انتظاميه (DEA) جي منشيات بابت معلومات]: آفيم، مورفين ۽ هيروئن
* [http://www.cia.gov/library/publications//heroin/flowers_to_heroin.htm گلن کان هيروئن تائين]{{dead link|date=February 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}، سي آءِ اي جي اشاعت
* [https://www.erowid.org/chemicals/opium/opium.shtml Erowid: آفيم]
* [https://web.archive.org/web/20070702212733/http://www.uwmc.uwc.edu/political_science/opiumprod.html ڀارت ۾ آفيم]
* [http://www.wesjones.com/pollan1.htm ''آفيم کي آسان بڻايو ويو''] — مائيڪل پولان (اصل ۾ ''هارپرز'' رسالي ۾ شايع ٿيل)
* [https://houseofopium.co هائوس آف آفيم ميوزيم]
* [http://opioids.com/ BLTC Research]: اوپيئڊن جي مستقبل بابت ويچار
* [https://web.archive.org/web/20130228014209/http://www.thailex.asia/THAILEX/THAILEXENG/lexicon/opiumgebruik.htm Thailex تصويرون]: ٿائيلينڊ ۾ آفيم استعمال ڪرڻ جو روايتي طريقو
* [http://shezaf.net/english/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5:opium&amp;catid=42:world-report&amp;Itemid=118 تسور شيزاف، &quot;سينا جا آفيم پوکيندڙ&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091120163552/http://shezaf.net/english/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5:opium&amp;catid=42:world-report&amp;Itemid=118 |date=November 20, 2009 }}
* [https://visual.ly/users/driverhp123/portfolio گڏيل قومن جي منشيات ۽ ڏوهن بابت آفيس (UNODC)] – افغانستان آفيم سروي 2009
* &quot;[https://books.google.com/books?id=p4o9AQAAIAAJ آفيم جا الڪيلائيڊ]&quot;، ''Scientific American''، 20 جولاءِ 1878ع، ص. 36 — آفيم جي پهرين 16 ڄاتل الڪيلائيڊن جي جسماني اثرن بابت تاريخي جائزو

{{Ancient anaesthesia-footer}}
{{Chemical classes of psychoactive drugs}}
{{Opioidergics}}

{{Authority control}}

[[Category:نشي ۽ سرور پيدا ڪندڙ مادا]]
[[Category:IARC گروپ 1 سرطان پيدا ڪندڙ مادا]]
[[Category:دوائن وارا ٻوٽا]]
[[Category:مورفين]]
[[Category:اوپيئڊ]]
[[Category:آفيم]]</text>
      <sha1>ekbi3lxs97re9d17qqaszaefnnpknwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابن رشد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18614</id>
    <revision>
      <id>398546</id>
      <parentid>398530</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T13:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11039" sha1="r9xsn4s2bfkxby7lqgev08wbhci5i5i" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>r9xsn4s2bfkxby7lqgev08wbhci5i5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398547</id>
      <parentid>398546</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16592" sha1="to4haeb2okvy2v0aoy5vmi9bp7bqpbi" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>to4haeb2okvy2v0aoy5vmi9bp7bqpbi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398548</id>
      <parentid>398547</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:04:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26997" sha1="992yc5lgkoj2etblwfsmmmyms3tbt74" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>992yc5lgkoj2etblwfsmmmyms3tbt74</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398549</id>
      <parentid>398548</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38179" sha1="emgj0ecustyajnyik3u8n6asvopuy1u" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>emgj0ecustyajnyik3u8n6asvopuy1u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398550</id>
      <parentid>398549</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47029" sha1="iuq4sjqsg0t21u8j47rlrlorlavhd5m" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{Translated blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>iuq4sjqsg0t21u8j47rlrlorlavhd5m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398551</id>
      <parentid>398550</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:19:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت */</comment>
      <origin>398551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47019" sha1="rjts2mk8b6pxhwjb095pomh8k5fcj5w" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{ blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>rjts2mk8b6pxhwjb095pomh8k5fcj5w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398552</id>
      <parentid>398551</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:21:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52028" sha1="2l5rg61md70zhvcvclo4cusibmeqprt" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{ blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

=== خدا جي فطرت ===

==== وجود ====

ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}}

هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}}

''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}}

==== خدا جون صفتون ====

ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا.

''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

[[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (Omnipotence paradox) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac &amp; Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>2l5rg61md70zhvcvclo4cusibmeqprt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398553</id>
      <parentid>398552</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:25:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* خدا جون صفتون */</comment>
      <origin>398553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54467" sha1="pvs9aqxygd0gjr9n40oah65mgglldos" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{ blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

=== خدا جي فطرت ===

==== وجود ====

ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}}

هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}}

''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}}

==== خدا جون صفتون ====

ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا.

''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

[[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (اومني پوٽنس پيراڊوڪس) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac &amp; Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}}

=== ڪائنات جي ازليت ===
{{ڏسو پڻ|ڪائنات جي ازليت}}

ابن رشد کان اڳ وارن صدين ۾ مسلمان مفڪرن جي وچ ۾ هن سوال تي بحث هلندو رهيو ته ڇا ڪائنات ڪنهن خاص وقت تي پيدا ڪئي وئي هئي يا اها [[ڪائنات جي ازليت|ازل کان موجود]] رهي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=14}} [[نوافلاطونيت|نوافلاطوني]] فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جو موقف هو ته ڪائنات هميشه کان موجود آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن نظرئي تي [[علم ڪلام|متڪلمن]]، خاص طور [[اشعريت|اشعري]] روايت سان واسطو رکندڙ عالمن، تنقيد ڪئي. خاص طور [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ ڪائنات جي ازليت واري نظريي جو تفصيلي رد لکيو ۽ نوافلاطوني فيلسوفن تي [[ڪفر]] جو الزام هنيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}}

ابن رشد پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت التهافت]]'' ۾ امام غزاليءَ جي تنقيد جو جواب ڏنو. هن پهرين دليل ڏنو ته ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اختلاف ايترو وڏو نه هو، جو ان جي بنياد تي ڪنهن تي بي ايماني يا ڪفر جو فتويٰ ڏنو وڃي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن وڌيڪ چيو ته ڪائنات جي ازليت جو نظريو لازمي طور قرآن سان ٽڪراءُ ۾ نه آهي، ۽ انهن آيتن جو حوالو ڏنو جن ۾ تخليق جي بيان دوران اڳ ئي موجود ''عرش'' ۽ ''پاڻي'' جو ذڪر اچي ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}}{{sfn|Hillier|loc=Origin of the World}}

ابن رشد جي راءِ موجب قرآن جي غور سان پڙهڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته وقت جي اندر صرف ڪائنات جي ''صورت'' (شڪل يا ترتيب) پيدا ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان جو وجود ازلي رهيو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}} هن متڪلمن تي اها تنقيد پڻ ڪئي ته اهي اهڙن مسئلن جا جواب، جيڪي فيلسوفن جي بحث جو موضوع هئڻ گهرجن، صحيفن جي پنهنجي تعبيرن ذريعي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=19–20}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>pvs9aqxygd0gjr9n40oah65mgglldos</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398554</id>
      <parentid>398553</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59001" sha1="me92yrqkaj102tlqz03l5fjoqaqspbv" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{ blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

=== خدا جي فطرت ===

==== وجود ====

ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}}

هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}}

''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}}

==== خدا جون صفتون ====

ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا.

''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

[[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (اومني پوٽنس پيراڊوڪس) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac &amp; Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}}

=== ڪائنات جي ازليت ===
{{ڏسو پڻ|ڪائنات جي ازليت}}

ابن رشد کان اڳ وارن صدين ۾ مسلمان مفڪرن جي وچ ۾ هن سوال تي بحث هلندو رهيو ته ڇا ڪائنات ڪنهن خاص وقت تي پيدا ڪئي وئي هئي يا اها [[ڪائنات جي ازليت|ازل کان موجود]] رهي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=14}} [[نوافلاطونيت|نوافلاطوني]] فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جو موقف هو ته ڪائنات هميشه کان موجود آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن نظرئي تي [[علم ڪلام|متڪلمن]]، خاص طور [[اشعريت|اشعري]] روايت سان واسطو رکندڙ عالمن، تنقيد ڪئي. خاص طور [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ ڪائنات جي ازليت واري نظريي جو تفصيلي رد لکيو ۽ نوافلاطوني فيلسوفن تي [[ڪفر]] جو الزام هنيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}}

ابن رشد پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت التهافت]]'' ۾ امام غزاليءَ جي تنقيد جو جواب ڏنو. هن پهرين دليل ڏنو ته ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اختلاف ايترو وڏو نه هو، جو ان جي بنياد تي ڪنهن تي بي ايماني يا ڪفر جو فتويٰ ڏنو وڃي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن وڌيڪ چيو ته ڪائنات جي ازليت جو نظريو لازمي طور قرآن سان ٽڪراءُ ۾ نه آهي، ۽ انهن آيتن جو حوالو ڏنو جن ۾ تخليق جي بيان دوران اڳ ئي موجود ''عرش'' ۽ ''پاڻي'' جو ذڪر اچي ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}}{{sfn|Hillier|loc=Origin of the World}}

ابن رشد جي راءِ موجب قرآن جي غور سان پڙهڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته وقت جي اندر صرف ڪائنات جي ''صورت'' (شڪل يا ترتيب) پيدا ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان جو وجود ازلي رهيو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}} هن متڪلمن تي اها تنقيد پڻ ڪئي ته اهي اهڙن مسئلن جا جواب، جيڪي فيلسوفن جي بحث جو موضوع هئڻ گهرجن، صحيفن جي پنهنجي تعبيرن ذريعي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=19–20}}

=== سياست ===

ابن رشد پنهنجي سياسي فلسفي کي [[افلاطون]] جي ''[[رياست (افلاطون)|رياست]]'' (''Republic'') تي لکيل پنهنجي شرح ۾ بيان ڪيو آهي. هن پنهنجي خيالن کي افلاطون جي نظرين ۽ اسلامي روايت سان گڏائي پيش ڪيو، ۽ سندس خيال موجب مثالي رياست اها آهي، جيڪا اسلامي قانون ([[شريعت]]) تي ٻڌل هجي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}

ابن رشد، [[افلاطون]] جي ''[[فيلسوف بادشاهه]]'' واري تصور جي تشريح ڪندي [[الفارابي]] جي راءِ سان اتفاق ڪيو، جنهن موجب فيلسوف بادشاهه ئي رياست جو [[امام]]، [[خليفو]] ۽ قانون جوڙيندڙ هوندو آهي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}

ابن رشد موجب فيلسوف حڪمران ۾ اهي خوبيون هجڻ گهرجن: علم سان محبت، مضبوط يادگيري، سکڻ جو شوق، سچائيءَ سان محبت، جسماني لذتن کان بي رغبتي، دولت گڏ ڪرڻ جي خواهش کان بي نيازي، وڏي همت، بهادري، ثابت قدمي، فصاحت ۽ اهڙي ذهانت، جيڪا کيس جلدي [[حدِ وسط]] (''middle term'') تائين پهچائي سگهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}

ابن رشد لکي ٿو ته جيڪڏهن فيلسوف پاڻ حڪمران نه بڻجي سگهن—جيئن سندس دور ۾ [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] ۾ هو—ته پوءِ به انهن کي حڪمرانن تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيئن هو مثالي رياست جا اصول نافذ ڪن.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}

ابن رشد جي نظر ۾ شهرين کي فضيلت سيکارڻ جا ٻه طريقا آهن: ''قائل ڪرڻ'' ۽ ''زبردستي''.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} قائل ڪرڻ وڌيڪ فطري طريقو آهي، جنهن ۾ خطابت، جدليات ۽ برهاني دليل استعمال ٿيندا آهن؛ پر جيڪي ماڻهو دليل سان قائل نه ٿين، جهڙوڪ رياست جا دشمن، تن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن جبر به ضروري هوندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} انهيءَ بنياد تي هو جنگ کي آخري حل طور جائز قرار ڏئي ٿو ۽ ان جي حمايت ۾ قرآن مان به دليل پيش ڪري ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} تنهن ڪري سندس خيال موجب حڪمران وٽ حڪمت ۽ بهادري ٻنهي جو هجڻ لازمي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رياست جي انتظام ۽ دفاع لاءِ ضروري آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=107}}

افلاطون وانگر ابن رشد پڻ عورتن جي سياسي ۽ سماجي شرڪت جو حامي هو. سندس راءِ هئي ته عورتن کي مردن سان گڏ رياست جي انتظام ۾ حصو وٺڻ گهرجي، جنهن ۾ سپاهي، فيلسوف ۽ حڪمران طور به سندن ڪردار شامل هجڻ گهرجي.{{sfn|Fakhry|2001|p=110}} هن افسوس ظاهر ڪيو ته سندس دور جي مسلمان معاشرن عورتن جي عوامي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيو هو، ۽ سندس خيال موجب اها پابندي رياست جي ڀلائي لاءِ نقصانڪار هئي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}

ابن رشد افلاطون جي انهيءَ نظريي کي به قبول ڪيو ته مثالي رياست وقت سان گڏ زوال پذير ٿي سگهي ٿي. هن اسلامي تاريخ مان مثال ڏيندي چيو ته [[راشد خلافت]]، جيڪا سني روايت موجب ''راشد خليفن'' جي دور ۾ مثالي رياست هئي، [[معاويہ اول]] جي دور ۾ [[اموي سلطنت]] جي قيام سان موروثي بادشاهت ۾ تبديل ٿي وئي. هن وڌيڪ لکيو ته [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] پڻ شروعات ۾ شريعت تي ٻڌل مثالي رياستون هيون، پر پوءِ آهستي آهستي [[ٽائيموڪريسي]]، [[اشرافي حڪومت]]، [[جمهوريت]] ۽ آخرڪار [[استبداد]] ۾ تبديل ٿي ويون.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|pp=112–114}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>me92yrqkaj102tlqz03l5fjoqaqspbv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398555</id>
      <parentid>398554</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:27:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61682" sha1="nkc7wuvkuo1b70ge1y1br5prxq4vf6w" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{ blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

=== خدا جي فطرت ===

==== وجود ====

ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}}

هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}}

''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}}

==== خدا جون صفتون ====

ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا.

''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

[[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (اومني پوٽنس پيراڊوڪس) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac &amp; Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}}

=== ڪائنات جي ازليت ===
{{ڏسو پڻ|ڪائنات جي ازليت}}

ابن رشد کان اڳ وارن صدين ۾ مسلمان مفڪرن جي وچ ۾ هن سوال تي بحث هلندو رهيو ته ڇا ڪائنات ڪنهن خاص وقت تي پيدا ڪئي وئي هئي يا اها [[ڪائنات جي ازليت|ازل کان موجود]] رهي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=14}} [[نوافلاطونيت|نوافلاطوني]] فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جو موقف هو ته ڪائنات هميشه کان موجود آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن نظرئي تي [[علم ڪلام|متڪلمن]]، خاص طور [[اشعريت|اشعري]] روايت سان واسطو رکندڙ عالمن، تنقيد ڪئي. خاص طور [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ ڪائنات جي ازليت واري نظريي جو تفصيلي رد لکيو ۽ نوافلاطوني فيلسوفن تي [[ڪفر]] جو الزام هنيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}}

ابن رشد پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت التهافت]]'' ۾ امام غزاليءَ جي تنقيد جو جواب ڏنو. هن پهرين دليل ڏنو ته ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اختلاف ايترو وڏو نه هو، جو ان جي بنياد تي ڪنهن تي بي ايماني يا ڪفر جو فتويٰ ڏنو وڃي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن وڌيڪ چيو ته ڪائنات جي ازليت جو نظريو لازمي طور قرآن سان ٽڪراءُ ۾ نه آهي، ۽ انهن آيتن جو حوالو ڏنو جن ۾ تخليق جي بيان دوران اڳ ئي موجود ''عرش'' ۽ ''پاڻي'' جو ذڪر اچي ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}}{{sfn|Hillier|loc=Origin of the World}}

ابن رشد جي راءِ موجب قرآن جي غور سان پڙهڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته وقت جي اندر صرف ڪائنات جي ''صورت'' (شڪل يا ترتيب) پيدا ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان جو وجود ازلي رهيو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}} هن متڪلمن تي اها تنقيد پڻ ڪئي ته اهي اهڙن مسئلن جا جواب، جيڪي فيلسوفن جي بحث جو موضوع هئڻ گهرجن، صحيفن جي پنهنجي تعبيرن ذريعي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=19–20}}

=== سياست ===

ابن رشد پنهنجي سياسي فلسفي کي [[افلاطون]] جي ''[[رياست (افلاطون)|رياست]]'' (''ريپبلڪ'') تي لکيل پنهنجي شرح ۾ بيان ڪيو آهي. هن پنهنجي خيالن کي افلاطون جي نظرين ۽ اسلامي روايت سان گڏائي پيش ڪيو، ۽ سندس خيال موجب مثالي رياست اها آهي، جيڪا اسلامي قانون ([[شريعت]]) تي ٻڌل هجي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد، [[افلاطون]] جي ''[[فيلسوف بادشاهه]]'' واري تصور جي تشريح ڪندي [[الفارابي]] جي راءِ سان اتفاق ڪيو، جنهن موجب فيلسوف بادشاهه ئي رياست جو [[امام]]، [[خليفو]] ۽ قانون جوڙيندڙ هوندو آهي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}

ابن رشد موجب فيلسوف حڪمران ۾ اهي خوبيون هجڻ گهرجن: علم سان محبت، مضبوط يادگيري، سکڻ جو شوق، سچائيءَ سان محبت، جسماني لذتن کان بي رغبتي، دولت گڏ ڪرڻ جي خواهش کان بي نيازي، وڏي همت، بهادري، ثابت قدمي، فصاحت ۽ اهڙي ذهانت، جيڪا کيس جلدي [[حدِ وسط]] (''middle term'') تائين پهچائي سگهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}
ابن رشد لکي ٿو ته جيڪڏهن فيلسوف پاڻ حڪمران نه بڻجي سگهن—جيئن سندس دور ۾ [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] ۾ هو—ته پوءِ به انهن کي حڪمرانن تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيئن هو مثالي رياست جا اصول نافذ ڪن.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد جي نظر ۾ شهرين کي فضيلت سيکارڻ جا ٻه طريقا آهن: ''قائل ڪرڻ'' ۽ ''زبردستي''.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} قائل ڪرڻ وڌيڪ فطري طريقو آهي، جنهن ۾ خطابت، جدليات ۽ برهاني دليل استعمال ٿيندا آهن؛ پر جيڪي ماڻهو دليل سان قائل نه ٿين، جهڙوڪ رياست جا دشمن، تن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن جبر به ضروري هوندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} انهيءَ بنياد تي هو جنگ کي آخري حل طور جائز قرار ڏئي ٿو ۽ ان جي حمايت ۾ قرآن مان به دليل پيش ڪري ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} تنهن ڪري سندس خيال موجب حڪمران وٽ حڪمت ۽ بهادري ٻنهي جو هجڻ لازمي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رياست جي انتظام ۽ دفاع لاءِ ضروري آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=107}}

افلاطون وانگر ابن رشد پڻ عورتن جي سياسي ۽ سماجي شرڪت جو حامي هو. سندس راءِ هئي ته عورتن کي مردن سان گڏ رياست جي انتظام ۾ حصو وٺڻ گهرجي، جنهن ۾ سپاهي، فيلسوف ۽ حڪمران طور به سندن ڪردار شامل هجڻ گهرجي.{{sfn|Fakhry|2001|p=110}} هن افسوس ظاهر ڪيو ته سندس دور جي مسلمان معاشرن عورتن جي عوامي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيو هو، ۽ سندس خيال موجب اها پابندي رياست جي ڀلائي لاءِ نقصانڪار هئي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد افلاطون جي انهيءَ نظريي کي به قبول ڪيو ته مثالي رياست وقت سان گڏ زوال پذير ٿي سگهي ٿي. هن اسلامي تاريخ مان مثال ڏيندي چيو ته [[راشد خلافت]]، جيڪا سني روايت موجب ''راشد خليفن'' جي دور ۾ مثالي رياست هئي، [[معاويہ اول]] جي دور ۾ [[اموي سلطنت]] جي قيام سان موروثي بادشاهت ۾ تبديل ٿي وئي. هن وڌيڪ لکيو ته [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] پڻ شروعات ۾ شريعت تي ٻڌل مثالي رياستون هيون، پر پوءِ آهستي آهستي [[ٽائيموڪريسي]]، [[اشرافي حڪومت]]، [[جمهوريت]] ۽ آخرڪار [[استبداد]] ۾ تبديل ٿي ويون.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|pp=112–114}}

=== اسلامي قانون جو تنوع ===

قاضي ۽ فقيه جي حيثيت سان پنهنجي دورِ خدمت دوران ابن رشد گهڻو ڪري اسلامي قانون جي [[مالڪي فقھ|مالڪي فقهي]] مطابق فيصلا ڪندو هو ۽ فتويٰ جاري ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس زماني ۾ [[الاندلس]] ۽ اسلامي دنيا جي اولهندي حصي ۾ مالڪي فقھ غالب هئي.{{sfn|Dutton|1994|pp=195–196}} تنهن هوندي به، هو اڪثر پنهنجي آزاد راءِ مطابق عمل ڪندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن جي ''اجماع'' واري دليل کي به رد ڪري ڇڏيندو هو، جيڪو مالڪي فقھ جي روايتي اصولن مان هڪ هو.{{sfn|Dutton|1994|p=195}}

ابن رشد جي ڪتاب ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' کي اسلامي قانون ۾ سندس اهم ترين ڪارنامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ هو نه رڳو مختلف اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن کي بيان ڪري ٿو، پر انهن اختلافن جا نظرياتي سبب پڻ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي اختلاف ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|pp=191–192}}
ابن رشد موجب، جيتوڻيڪ سڀئي اسلامي فقهي مڪتب آخرڪار قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، تڏهن به ''اختلاف جا سبب'' (''الأسباب التي أوجبت الاختلاف'') موجود آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=192}}{{sfn|Ibn Rushd|2017|p=11}} انهن سببن ۾ شامل آهن: نصوص جي عام يا خاص مفهوم جي تعبير ۾ فرق،{{sfn|Dutton|1994|p=204}} شرعي حڪمن کي واجب يا رڳو مستحب سمجهڻ بابت اختلاف، يا ڪنهن منع کي مڪروه يا مڪمل حرام قرار ڏيڻ بابت اختلاف.{{sfn|Dutton|1994|p=199}} اهڙيءَ طرح لفظن ۽ عبارتن جي معنائن ۾ موجود ابهمي به اختلاف جو سبب بڻجي سگهي ٿي.{{sfn|Dutton|1994|pp=204–205}}
ابن رشد وڌيڪ لکي ٿو ته [[قياس]] (تمثيلي استدلال) جي استعمال سان پڻ مختلف فقهي رايا پيدا ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ فقيه ڪنهن خاص قياس جي لاڳو ٿيڻ بابت هڪ جهڙي راءِ نٿا رکن،{{sfn|Dutton|1994|pp=201–202}} ۽ مختلف قياس پاڻ ۾ هڪ ٻئي جي ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿا.{{sfn|Dutton|1994|p=205}}{{sfn|Fakhry|2001|p=116}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>nkc7wuvkuo1b70ge1y1br5prxq4vf6w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398556</id>
      <parentid>398555</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:28:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61684" sha1="bkx0y2gks7pvw3fxuu4yai63c2wnvol" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{ blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

=== خدا جي فطرت ===

==== وجود ====

ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}}

هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}}

''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}}

==== خدا جون صفتون ====

ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا.

''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

[[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (اومني پوٽنس پيراڊوڪس) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac &amp; Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}}

=== ڪائنات جي ازليت ===
{{ڏسو پڻ|ڪائنات جي ازليت}}

ابن رشد کان اڳ وارن صدين ۾ مسلمان مفڪرن جي وچ ۾ هن سوال تي بحث هلندو رهيو ته ڇا ڪائنات ڪنهن خاص وقت تي پيدا ڪئي وئي هئي يا اها [[ڪائنات جي ازليت|ازل کان موجود]] رهي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=14}} [[نوافلاطونيت|نوافلاطوني]] فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جو موقف هو ته ڪائنات هميشه کان موجود آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن نظرئي تي [[علم ڪلام|متڪلمن]]، خاص طور [[اشعريت|اشعري]] روايت سان واسطو رکندڙ عالمن، تنقيد ڪئي. خاص طور [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ ڪائنات جي ازليت واري نظريي جو تفصيلي رد لکيو ۽ نوافلاطوني فيلسوفن تي [[ڪفر]] جو الزام هنيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}}

ابن رشد پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت التهافت]]'' ۾ امام غزاليءَ جي تنقيد جو جواب ڏنو. هن پهرين دليل ڏنو ته ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اختلاف ايترو وڏو نه هو، جو ان جي بنياد تي ڪنهن تي بي ايماني يا ڪفر جو فتويٰ ڏنو وڃي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن وڌيڪ چيو ته ڪائنات جي ازليت جو نظريو لازمي طور قرآن سان ٽڪراءُ ۾ نه آهي، ۽ انهن آيتن جو حوالو ڏنو جن ۾ تخليق جي بيان دوران اڳ ئي موجود ''عرش'' ۽ ''پاڻي'' جو ذڪر اچي ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}}{{sfn|Hillier|loc=Origin of the World}}

ابن رشد جي راءِ موجب قرآن جي غور سان پڙهڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته وقت جي اندر صرف ڪائنات جي ''صورت'' (شڪل يا ترتيب) پيدا ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان جو وجود ازلي رهيو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}} هن متڪلمن تي اها تنقيد پڻ ڪئي ته اهي اهڙن مسئلن جا جواب، جيڪي فيلسوفن جي بحث جو موضوع هئڻ گهرجن، صحيفن جي پنهنجي تعبيرن ذريعي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=19–20}}

=== سياست ===

ابن رشد پنهنجي سياسي فلسفي کي [[افلاطون]] جي ''[[رياست (افلاطون)|رياست]]'' (''ريپبلڪ'') تي لکيل پنهنجي شرح ۾ بيان ڪيو آهي. هن پنهنجي خيالن کي افلاطون جي نظرين ۽ اسلامي روايت سان گڏائي پيش ڪيو، ۽ سندس خيال موجب مثالي رياست اها آهي، جيڪا اسلامي قانون ([[شريعت]]) تي ٻڌل هجي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد، [[افلاطون]] جي ''[[فيلسوف بادشاهه]]'' واري تصور جي تشريح ڪندي [[الفارابي]] جي راءِ سان اتفاق ڪيو، جنهن موجب فيلسوف بادشاهه ئي رياست جو [[امام]]، [[خليفو]] ۽ قانون جوڙيندڙ هوندو آهي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}

ابن رشد موجب فيلسوف حڪمران ۾ اهي خوبيون هجڻ گهرجن: علم سان محبت، مضبوط يادگيري، سکڻ جو شوق، سچائيءَ سان محبت، جسماني لذتن کان بي رغبتي، دولت گڏ ڪرڻ جي خواهش کان بي نيازي، وڏي همت، بهادري، ثابت قدمي، فصاحت ۽ اهڙي ذهانت، جيڪا کيس جلدي [[حدِ وسط]] (''مڊل ٽرم'') تائين پهچائي سگهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}
ابن رشد لکي ٿو ته جيڪڏهن فيلسوف پاڻ حڪمران نه بڻجي سگهن—جيئن سندس دور ۾ [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] ۾ هو—ته پوءِ به انهن کي حڪمرانن تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيئن هو مثالي رياست جا اصول نافذ ڪن.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد جي نظر ۾ شهرين کي فضيلت سيکارڻ جا ٻه طريقا آهن: ''قائل ڪرڻ'' ۽ ''زبردستي''.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} قائل ڪرڻ وڌيڪ فطري طريقو آهي، جنهن ۾ خطابت، جدليات ۽ برهاني دليل استعمال ٿيندا آهن؛ پر جيڪي ماڻهو دليل سان قائل نه ٿين، جهڙوڪ رياست جا دشمن، تن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن جبر به ضروري هوندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} انهيءَ بنياد تي هو جنگ کي آخري حل طور جائز قرار ڏئي ٿو ۽ ان جي حمايت ۾ قرآن مان به دليل پيش ڪري ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} تنهن ڪري سندس خيال موجب حڪمران وٽ حڪمت ۽ بهادري ٻنهي جو هجڻ لازمي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رياست جي انتظام ۽ دفاع لاءِ ضروري آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=107}}

افلاطون وانگر ابن رشد پڻ عورتن جي سياسي ۽ سماجي شرڪت جو حامي هو. سندس راءِ هئي ته عورتن کي مردن سان گڏ رياست جي انتظام ۾ حصو وٺڻ گهرجي، جنهن ۾ سپاهي، فيلسوف ۽ حڪمران طور به سندن ڪردار شامل هجڻ گهرجي.{{sfn|Fakhry|2001|p=110}} هن افسوس ظاهر ڪيو ته سندس دور جي مسلمان معاشرن عورتن جي عوامي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيو هو، ۽ سندس خيال موجب اها پابندي رياست جي ڀلائي لاءِ نقصانڪار هئي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد افلاطون جي انهيءَ نظريي کي به قبول ڪيو ته مثالي رياست وقت سان گڏ زوال پذير ٿي سگهي ٿي. هن اسلامي تاريخ مان مثال ڏيندي چيو ته [[راشد خلافت]]، جيڪا سني روايت موجب ''راشد خليفن'' جي دور ۾ مثالي رياست هئي، [[معاويہ اول]] جي دور ۾ [[اموي سلطنت]] جي قيام سان موروثي بادشاهت ۾ تبديل ٿي وئي. هن وڌيڪ لکيو ته [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] پڻ شروعات ۾ شريعت تي ٻڌل مثالي رياستون هيون، پر پوءِ آهستي آهستي [[ٽائيموڪريسي]]، [[اشرافي حڪومت]]، [[جمهوريت]] ۽ آخرڪار [[استبداد]] ۾ تبديل ٿي ويون.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|pp=112–114}}

=== اسلامي قانون جو تنوع ===

قاضي ۽ فقيه جي حيثيت سان پنهنجي دورِ خدمت دوران ابن رشد گهڻو ڪري اسلامي قانون جي [[مالڪي فقھ|مالڪي فقهي]] مطابق فيصلا ڪندو هو ۽ فتويٰ جاري ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس زماني ۾ [[الاندلس]] ۽ اسلامي دنيا جي اولهندي حصي ۾ مالڪي فقھ غالب هئي.{{sfn|Dutton|1994|pp=195–196}} تنهن هوندي به، هو اڪثر پنهنجي آزاد راءِ مطابق عمل ڪندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن جي ''اجماع'' واري دليل کي به رد ڪري ڇڏيندو هو، جيڪو مالڪي فقھ جي روايتي اصولن مان هڪ هو.{{sfn|Dutton|1994|p=195}}

ابن رشد جي ڪتاب ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' کي اسلامي قانون ۾ سندس اهم ترين ڪارنامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ هو نه رڳو مختلف اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن کي بيان ڪري ٿو، پر انهن اختلافن جا نظرياتي سبب پڻ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي اختلاف ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|pp=191–192}}
ابن رشد موجب، جيتوڻيڪ سڀئي اسلامي فقهي مڪتب آخرڪار قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، تڏهن به ''اختلاف جا سبب'' (''الأسباب التي أوجبت الاختلاف'') موجود آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=192}}{{sfn|Ibn Rushd|2017|p=11}} انهن سببن ۾ شامل آهن: نصوص جي عام يا خاص مفهوم جي تعبير ۾ فرق،{{sfn|Dutton|1994|p=204}} شرعي حڪمن کي واجب يا رڳو مستحب سمجهڻ بابت اختلاف، يا ڪنهن منع کي مڪروه يا مڪمل حرام قرار ڏيڻ بابت اختلاف.{{sfn|Dutton|1994|p=199}} اهڙيءَ طرح لفظن ۽ عبارتن جي معنائن ۾ موجود ابهمي به اختلاف جو سبب بڻجي سگهي ٿي.{{sfn|Dutton|1994|pp=204–205}}
ابن رشد وڌيڪ لکي ٿو ته [[قياس]] (تمثيلي استدلال) جي استعمال سان پڻ مختلف فقهي رايا پيدا ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ فقيه ڪنهن خاص قياس جي لاڳو ٿيڻ بابت هڪ جهڙي راءِ نٿا رکن،{{sfn|Dutton|1994|pp=201–202}} ۽ مختلف قياس پاڻ ۾ هڪ ٻئي جي ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿا.{{sfn|Dutton|1994|p=205}}{{sfn|Fakhry|2001|p=116}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>bkx0y2gks7pvw3fxuu4yai63c2wnvol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398557</id>
      <parentid>398556</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:29:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67792" sha1="d6pzjn5uroh3ziqdo0mo4n39a5vrkxa" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{ blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

=== خدا جي فطرت ===

==== وجود ====

ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}}

هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}}

''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}}

==== خدا جون صفتون ====

ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا.

''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

[[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (اومني پوٽنس پيراڊوڪس) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac &amp; Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}}

=== ڪائنات جي ازليت ===
{{ڏسو پڻ|ڪائنات جي ازليت}}

ابن رشد کان اڳ وارن صدين ۾ مسلمان مفڪرن جي وچ ۾ هن سوال تي بحث هلندو رهيو ته ڇا ڪائنات ڪنهن خاص وقت تي پيدا ڪئي وئي هئي يا اها [[ڪائنات جي ازليت|ازل کان موجود]] رهي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=14}} [[نوافلاطونيت|نوافلاطوني]] فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جو موقف هو ته ڪائنات هميشه کان موجود آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن نظرئي تي [[علم ڪلام|متڪلمن]]، خاص طور [[اشعريت|اشعري]] روايت سان واسطو رکندڙ عالمن، تنقيد ڪئي. خاص طور [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ ڪائنات جي ازليت واري نظريي جو تفصيلي رد لکيو ۽ نوافلاطوني فيلسوفن تي [[ڪفر]] جو الزام هنيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}}

ابن رشد پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت التهافت]]'' ۾ امام غزاليءَ جي تنقيد جو جواب ڏنو. هن پهرين دليل ڏنو ته ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اختلاف ايترو وڏو نه هو، جو ان جي بنياد تي ڪنهن تي بي ايماني يا ڪفر جو فتويٰ ڏنو وڃي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن وڌيڪ چيو ته ڪائنات جي ازليت جو نظريو لازمي طور قرآن سان ٽڪراءُ ۾ نه آهي، ۽ انهن آيتن جو حوالو ڏنو جن ۾ تخليق جي بيان دوران اڳ ئي موجود ''عرش'' ۽ ''پاڻي'' جو ذڪر اچي ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}}{{sfn|Hillier|loc=Origin of the World}}

ابن رشد جي راءِ موجب قرآن جي غور سان پڙهڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته وقت جي اندر صرف ڪائنات جي ''صورت'' (شڪل يا ترتيب) پيدا ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان جو وجود ازلي رهيو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}} هن متڪلمن تي اها تنقيد پڻ ڪئي ته اهي اهڙن مسئلن جا جواب، جيڪي فيلسوفن جي بحث جو موضوع هئڻ گهرجن، صحيفن جي پنهنجي تعبيرن ذريعي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=19–20}}

=== سياست ===

ابن رشد پنهنجي سياسي فلسفي کي [[افلاطون]] جي ''[[رياست (افلاطون)|رياست]]'' (''ريپبلڪ'') تي لکيل پنهنجي شرح ۾ بيان ڪيو آهي. هن پنهنجي خيالن کي افلاطون جي نظرين ۽ اسلامي روايت سان گڏائي پيش ڪيو، ۽ سندس خيال موجب مثالي رياست اها آهي، جيڪا اسلامي قانون ([[شريعت]]) تي ٻڌل هجي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد، [[افلاطون]] جي ''[[فيلسوف بادشاهه]]'' واري تصور جي تشريح ڪندي [[الفارابي]] جي راءِ سان اتفاق ڪيو، جنهن موجب فيلسوف بادشاهه ئي رياست جو [[امام]]، [[خليفو]] ۽ قانون جوڙيندڙ هوندو آهي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}

ابن رشد موجب فيلسوف حڪمران ۾ اهي خوبيون هجڻ گهرجن: علم سان محبت، مضبوط يادگيري، سکڻ جو شوق، سچائيءَ سان محبت، جسماني لذتن کان بي رغبتي، دولت گڏ ڪرڻ جي خواهش کان بي نيازي، وڏي همت، بهادري، ثابت قدمي، فصاحت ۽ اهڙي ذهانت، جيڪا کيس جلدي [[حدِ وسط]] (''مڊل ٽرم'') تائين پهچائي سگهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}
ابن رشد لکي ٿو ته جيڪڏهن فيلسوف پاڻ حڪمران نه بڻجي سگهن—جيئن سندس دور ۾ [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] ۾ هو—ته پوءِ به انهن کي حڪمرانن تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيئن هو مثالي رياست جا اصول نافذ ڪن.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد جي نظر ۾ شهرين کي فضيلت سيکارڻ جا ٻه طريقا آهن: ''قائل ڪرڻ'' ۽ ''زبردستي''.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} قائل ڪرڻ وڌيڪ فطري طريقو آهي، جنهن ۾ خطابت، جدليات ۽ برهاني دليل استعمال ٿيندا آهن؛ پر جيڪي ماڻهو دليل سان قائل نه ٿين، جهڙوڪ رياست جا دشمن، تن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن جبر به ضروري هوندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} انهيءَ بنياد تي هو جنگ کي آخري حل طور جائز قرار ڏئي ٿو ۽ ان جي حمايت ۾ قرآن مان به دليل پيش ڪري ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} تنهن ڪري سندس خيال موجب حڪمران وٽ حڪمت ۽ بهادري ٻنهي جو هجڻ لازمي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رياست جي انتظام ۽ دفاع لاءِ ضروري آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=107}}

افلاطون وانگر ابن رشد پڻ عورتن جي سياسي ۽ سماجي شرڪت جو حامي هو. سندس راءِ هئي ته عورتن کي مردن سان گڏ رياست جي انتظام ۾ حصو وٺڻ گهرجي، جنهن ۾ سپاهي، فيلسوف ۽ حڪمران طور به سندن ڪردار شامل هجڻ گهرجي.{{sfn|Fakhry|2001|p=110}} هن افسوس ظاهر ڪيو ته سندس دور جي مسلمان معاشرن عورتن جي عوامي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيو هو، ۽ سندس خيال موجب اها پابندي رياست جي ڀلائي لاءِ نقصانڪار هئي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد افلاطون جي انهيءَ نظريي کي به قبول ڪيو ته مثالي رياست وقت سان گڏ زوال پذير ٿي سگهي ٿي. هن اسلامي تاريخ مان مثال ڏيندي چيو ته [[راشد خلافت]]، جيڪا سني روايت موجب ''راشد خليفن'' جي دور ۾ مثالي رياست هئي، [[معاويہ اول]] جي دور ۾ [[اموي سلطنت]] جي قيام سان موروثي بادشاهت ۾ تبديل ٿي وئي. هن وڌيڪ لکيو ته [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] پڻ شروعات ۾ شريعت تي ٻڌل مثالي رياستون هيون، پر پوءِ آهستي آهستي [[ٽائيموڪريسي]]، [[اشرافي حڪومت]]، [[جمهوريت]] ۽ آخرڪار [[استبداد]] ۾ تبديل ٿي ويون.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|pp=112–114}}

=== اسلامي قانون جو تنوع ===

قاضي ۽ فقيه جي حيثيت سان پنهنجي دورِ خدمت دوران ابن رشد گهڻو ڪري اسلامي قانون جي [[مالڪي فقھ|مالڪي فقهي]] مطابق فيصلا ڪندو هو ۽ فتويٰ جاري ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس زماني ۾ [[الاندلس]] ۽ اسلامي دنيا جي اولهندي حصي ۾ مالڪي فقھ غالب هئي.{{sfn|Dutton|1994|pp=195–196}} تنهن هوندي به، هو اڪثر پنهنجي آزاد راءِ مطابق عمل ڪندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن جي ''اجماع'' واري دليل کي به رد ڪري ڇڏيندو هو، جيڪو مالڪي فقھ جي روايتي اصولن مان هڪ هو.{{sfn|Dutton|1994|p=195}}

ابن رشد جي ڪتاب ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' کي اسلامي قانون ۾ سندس اهم ترين ڪارنامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ هو نه رڳو مختلف اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن کي بيان ڪري ٿو، پر انهن اختلافن جا نظرياتي سبب پڻ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي اختلاف ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|pp=191–192}}
ابن رشد موجب، جيتوڻيڪ سڀئي اسلامي فقهي مڪتب آخرڪار قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، تڏهن به ''اختلاف جا سبب'' (''الأسباب التي أوجبت الاختلاف'') موجود آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=192}}{{sfn|Ibn Rushd|2017|p=11}} انهن سببن ۾ شامل آهن: نصوص جي عام يا خاص مفهوم جي تعبير ۾ فرق،{{sfn|Dutton|1994|p=204}} شرعي حڪمن کي واجب يا رڳو مستحب سمجهڻ بابت اختلاف، يا ڪنهن منع کي مڪروه يا مڪمل حرام قرار ڏيڻ بابت اختلاف.{{sfn|Dutton|1994|p=199}} اهڙيءَ طرح لفظن ۽ عبارتن جي معنائن ۾ موجود ابهمي به اختلاف جو سبب بڻجي سگهي ٿي.{{sfn|Dutton|1994|pp=204–205}}
ابن رشد وڌيڪ لکي ٿو ته [[قياس]] (تمثيلي استدلال) جي استعمال سان پڻ مختلف فقهي رايا پيدا ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ فقيه ڪنهن خاص قياس جي لاڳو ٿيڻ بابت هڪ جهڙي راءِ نٿا رکن،{{sfn|Dutton|1994|pp=201–202}} ۽ مختلف قياس پاڻ ۾ هڪ ٻئي جي ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿا.{{sfn|Dutton|1994|p=205}}{{sfn|Fakhry|2001|p=116}}

== قدرتي فلسفو ==

=== فلڪيات ===

[[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] وانگر ابن رشد به [[بطليموسي نظام]] تي فلسفيانه دليلن جي بنياد تي تنقيد ڪئي ۽ چنڊ، سج ۽ سيارن جي ظاهري حرڪتن جي وضاحت لاءِ [[مدار جي بي مرڪزيت]] (eccentrics) ۽ [[تدويري مدار]]ن (epicycles) جي استعمال کي رد ڪيو. سندس خيال هو ته اهي فلڪي اجرام [[ارسطو]] جي اصولن مطابق زمين جي چوڌاري مڪمل دائري ۾ هڪجهڙي رفتار سان گردش ڪن ٿا.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

ابن رشد سيارن جي حرڪتن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو: اهي جيڪي ننگي اک سان ڏسي سگهجن ٿيون، اهي جيڪي ڏسڻ لاءِ اوزارن جي ضرورت رکن ٿيون، ۽ اهي جيڪي صرف فلسفيانه استدلال سان سمجهي سگهجن ٿيون.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

سندس خيال موجب چنڊ تي ڪڏهن ڪڏهن نظر ايندڙ اونداهن رنگن جو سبب ان جي ٿولهه ۾ فرق آهي؛ ٿلها حصا سج جي روشني وڌيڪ جذب ڪن ٿا ۽ ان ڪري وڌيڪ روشني موٽائين ٿا، جڏهن⁠تہ سنها حصا گهٽ روشني موٽائين ٿا.{{sfn|Ariew|2011|p=193}} يورپ جي [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] جي عالمن سترهين صديءَ تائين هن وضاحت کي [[گليليو گليلي|گليليو]] جي چنڊ تي موجود [[چنڊ جون مٿاڇري جون خاصيتون|داغن]] بابت مشاهدن جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو، تان⁠جو 1668ع ۾ [[انتوان گودين]] جهڙن عالمن تسليم ڪيو ته اهي نشان گهڻو ڪري [[چنڊ جا جبل|چنڊ جي جبلن]] سبب آهن.{{sfn|Ariew|2011|pp=194–195}}

ابن رشد ۽ [[ابن باجه]] ٻنهي [[سج جا داغ|سج جي داغن]] جو مشاهدو ڪيو، جن کي هنن [[زهره جو سج اڳيان گذر]] ۽ [[عطارد جو سج اڳيان گذر]] سمجهيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

1153ع ۾ ابن رشد [[مراڪش]] ۾ فلڪي مشاهدا ڪيا، جتي هن [[سهيل (تارو)|سهيل]] (عربي: ''سهيل'') تاري کي ڏٺو، جيڪو سندس آبائي شهر اسپين جي ويڪرائي ڦاڪ تان نظر نه ايندو هو. هن هن مشاهدي کي [[ارسطو]] جي [[زمين جي گول هجڻ]] واري دليل جي تائيد لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

ابن رشد کي خبر هئي ته سندس دور جا عربي ۽ اندلسي فلڪيات جا ماهر بنيادي طور ''رياضياتي فلڪيات'' تي ڌيان ڏيندا هئا، جيڪا حسابن ذريعي صحيح اڳڪٿيون ته ڪري سگهندي هئي، پر ڪائنات جي ڪم ڪرڻ جي جسماني وضاحت پيش نه ڪندي هئي.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=266}} سندس لفظن ۾، ''&quot;اسان جي زماني جي فلڪيات حقيقت کي ظاهر نٿي ڪري؛ اها رڳو حسابن سان موافقت رکي ٿي، نه ڪي موجود حقيقت سان.&quot;''{{sfn|Agutter|Wheatley|2008|p=44}}

هن ڪوشش ڪئي ته فلڪيات کي فزڪس، خاص طور ارسطو جي فزڪس، سان هم آهنگ بڻايو وڃي. ارسطو جي ''[[مابعدالطبيعات]]'' تي سندس مفصل شرح ۾ هن پنهنجي هن اصلاحي منصوبي جا اصول بيان ڪيا، پر زندگيءَ جي آخر ۾ هن پاڻ اعتراف ڪيو ته سندس اها ڪوشش ناڪام رهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} هن تسليم ڪيو ته مشاهدي ۾ ايندڙ سيارن جي حرڪتن کي ارسطو جي اصولن سان هم آهنگ ڪرڻ لاءِ وٽس نه ڪافي وقت هو ۽ نه ئي ڪافي علم.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} ان کان علاوه، هو [[اودوڪسس]] ۽ [[ڪاليپس]] جي فلڪياتي نظرين کان واقف نه هو، تنهن ڪري ارسطو جي ڪجهه فلڪياتي تصنيفن جي اصل پسمنظر کي به سمجهي نه سگهيو.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

تنهن هوندي به، سندس خيالن جو اثر فلڪيات جي ماهر [[نور الدين البطروجي]] (وفات 1204ع) تي پيو، جنهن ابن رشد جي اڪثر اصلاحي اصولن کي اختيار ڪيو ۽ ارسطو جي فزڪس تي ٻڌل هڪ ابتدائي فلڪي نظام پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|pp=266–267}}

=== طبيعيات ===

طبيعيات ۾ ابن رشد اهو [[استقرائي استدلال]] (inductive reasoning) وارو طريقو اختيار نه ڪيو، جيڪو اسلامي دنيا ۾ [[البيروني]] ترقي ڏئي رهيو هو ۽ جيڪو جديد طبيعيات جي طريقهٔ ڪار سان وڌيڪ ويجهو هو.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ان جي بدران، سائنس جي مؤرخ [[روٿ گلاسنر]] جي لفظن ۾، ابن رشد هڪ ''تشريحي'' (exegetical) عالم هو، جيڪو اڳين متنن، خاص طور ارسطو جي لکڻين، تي بحث ڪندي فطرت بابت نوان نظريا پيش ڪندو هو.{{sfn|Glasner|2009|p=4}}

هن طريقي سبب کيس اڪثر ارسطو جو محض هڪ غير تخليقي پيروڪار سمجهيو ويو، پر گلاسنر جو دليل آهي ته ابن رشد جي طبيعيات ۾ انتهائي اصلي خيال موجود آهن، خاص طور ارسطو جي ''[[منيمه نيچوراليا]]'' (''minima naturalia'') بابت سندس تشريح ۽ حرڪت کي ''[[فورما فلوئنس]]'' (''forma fluens'') طور سمجهائڻ وارو نظريو. اهي خيال بعد ۾ يورپ ۾ قبول ڪيا ويا ۽ طبيعيات جي مجموعي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Glasner|2009|pp=1–2}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>d6pzjn5uroh3ziqdo0mo4n39a5vrkxa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398558</id>
      <parentid>398557</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* طبيعيات */</comment>
      <origin>398558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67817" sha1="n32qfqwa6qo95fjppsl5uus7mjgzb7j" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{ blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

=== خدا جي فطرت ===

==== وجود ====

ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}}

هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}}

''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}}

==== خدا جون صفتون ====

ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا.

''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

[[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (اومني پوٽنس پيراڊوڪس) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac &amp; Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}}

=== ڪائنات جي ازليت ===
{{ڏسو پڻ|ڪائنات جي ازليت}}

ابن رشد کان اڳ وارن صدين ۾ مسلمان مفڪرن جي وچ ۾ هن سوال تي بحث هلندو رهيو ته ڇا ڪائنات ڪنهن خاص وقت تي پيدا ڪئي وئي هئي يا اها [[ڪائنات جي ازليت|ازل کان موجود]] رهي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=14}} [[نوافلاطونيت|نوافلاطوني]] فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جو موقف هو ته ڪائنات هميشه کان موجود آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن نظرئي تي [[علم ڪلام|متڪلمن]]، خاص طور [[اشعريت|اشعري]] روايت سان واسطو رکندڙ عالمن، تنقيد ڪئي. خاص طور [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ ڪائنات جي ازليت واري نظريي جو تفصيلي رد لکيو ۽ نوافلاطوني فيلسوفن تي [[ڪفر]] جو الزام هنيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}}

ابن رشد پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت التهافت]]'' ۾ امام غزاليءَ جي تنقيد جو جواب ڏنو. هن پهرين دليل ڏنو ته ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اختلاف ايترو وڏو نه هو، جو ان جي بنياد تي ڪنهن تي بي ايماني يا ڪفر جو فتويٰ ڏنو وڃي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن وڌيڪ چيو ته ڪائنات جي ازليت جو نظريو لازمي طور قرآن سان ٽڪراءُ ۾ نه آهي، ۽ انهن آيتن جو حوالو ڏنو جن ۾ تخليق جي بيان دوران اڳ ئي موجود ''عرش'' ۽ ''پاڻي'' جو ذڪر اچي ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}}{{sfn|Hillier|loc=Origin of the World}}

ابن رشد جي راءِ موجب قرآن جي غور سان پڙهڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته وقت جي اندر صرف ڪائنات جي ''صورت'' (شڪل يا ترتيب) پيدا ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان جو وجود ازلي رهيو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}} هن متڪلمن تي اها تنقيد پڻ ڪئي ته اهي اهڙن مسئلن جا جواب، جيڪي فيلسوفن جي بحث جو موضوع هئڻ گهرجن، صحيفن جي پنهنجي تعبيرن ذريعي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=19–20}}

=== سياست ===

ابن رشد پنهنجي سياسي فلسفي کي [[افلاطون]] جي ''[[رياست (افلاطون)|رياست]]'' (''ريپبلڪ'') تي لکيل پنهنجي شرح ۾ بيان ڪيو آهي. هن پنهنجي خيالن کي افلاطون جي نظرين ۽ اسلامي روايت سان گڏائي پيش ڪيو، ۽ سندس خيال موجب مثالي رياست اها آهي، جيڪا اسلامي قانون ([[شريعت]]) تي ٻڌل هجي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد، [[افلاطون]] جي ''[[فيلسوف بادشاهه]]'' واري تصور جي تشريح ڪندي [[الفارابي]] جي راءِ سان اتفاق ڪيو، جنهن موجب فيلسوف بادشاهه ئي رياست جو [[امام]]، [[خليفو]] ۽ قانون جوڙيندڙ هوندو آهي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}

ابن رشد موجب فيلسوف حڪمران ۾ اهي خوبيون هجڻ گهرجن: علم سان محبت، مضبوط يادگيري، سکڻ جو شوق، سچائيءَ سان محبت، جسماني لذتن کان بي رغبتي، دولت گڏ ڪرڻ جي خواهش کان بي نيازي، وڏي همت، بهادري، ثابت قدمي، فصاحت ۽ اهڙي ذهانت، جيڪا کيس جلدي [[حدِ وسط]] (''مڊل ٽرم'') تائين پهچائي سگهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}
ابن رشد لکي ٿو ته جيڪڏهن فيلسوف پاڻ حڪمران نه بڻجي سگهن—جيئن سندس دور ۾ [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] ۾ هو—ته پوءِ به انهن کي حڪمرانن تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيئن هو مثالي رياست جا اصول نافذ ڪن.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد جي نظر ۾ شهرين کي فضيلت سيکارڻ جا ٻه طريقا آهن: ''قائل ڪرڻ'' ۽ ''زبردستي''.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} قائل ڪرڻ وڌيڪ فطري طريقو آهي، جنهن ۾ خطابت، جدليات ۽ برهاني دليل استعمال ٿيندا آهن؛ پر جيڪي ماڻهو دليل سان قائل نه ٿين، جهڙوڪ رياست جا دشمن، تن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن جبر به ضروري هوندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} انهيءَ بنياد تي هو جنگ کي آخري حل طور جائز قرار ڏئي ٿو ۽ ان جي حمايت ۾ قرآن مان به دليل پيش ڪري ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} تنهن ڪري سندس خيال موجب حڪمران وٽ حڪمت ۽ بهادري ٻنهي جو هجڻ لازمي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رياست جي انتظام ۽ دفاع لاءِ ضروري آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=107}}

افلاطون وانگر ابن رشد پڻ عورتن جي سياسي ۽ سماجي شرڪت جو حامي هو. سندس راءِ هئي ته عورتن کي مردن سان گڏ رياست جي انتظام ۾ حصو وٺڻ گهرجي، جنهن ۾ سپاهي، فيلسوف ۽ حڪمران طور به سندن ڪردار شامل هجڻ گهرجي.{{sfn|Fakhry|2001|p=110}} هن افسوس ظاهر ڪيو ته سندس دور جي مسلمان معاشرن عورتن جي عوامي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيو هو، ۽ سندس خيال موجب اها پابندي رياست جي ڀلائي لاءِ نقصانڪار هئي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد افلاطون جي انهيءَ نظريي کي به قبول ڪيو ته مثالي رياست وقت سان گڏ زوال پذير ٿي سگهي ٿي. هن اسلامي تاريخ مان مثال ڏيندي چيو ته [[راشد خلافت]]، جيڪا سني روايت موجب ''راشد خليفن'' جي دور ۾ مثالي رياست هئي، [[معاويہ اول]] جي دور ۾ [[اموي سلطنت]] جي قيام سان موروثي بادشاهت ۾ تبديل ٿي وئي. هن وڌيڪ لکيو ته [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] پڻ شروعات ۾ شريعت تي ٻڌل مثالي رياستون هيون، پر پوءِ آهستي آهستي [[ٽائيموڪريسي]]، [[اشرافي حڪومت]]، [[جمهوريت]] ۽ آخرڪار [[استبداد]] ۾ تبديل ٿي ويون.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|pp=112–114}}

=== اسلامي قانون جو تنوع ===

قاضي ۽ فقيه جي حيثيت سان پنهنجي دورِ خدمت دوران ابن رشد گهڻو ڪري اسلامي قانون جي [[مالڪي فقھ|مالڪي فقهي]] مطابق فيصلا ڪندو هو ۽ فتويٰ جاري ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس زماني ۾ [[الاندلس]] ۽ اسلامي دنيا جي اولهندي حصي ۾ مالڪي فقھ غالب هئي.{{sfn|Dutton|1994|pp=195–196}} تنهن هوندي به، هو اڪثر پنهنجي آزاد راءِ مطابق عمل ڪندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن جي ''اجماع'' واري دليل کي به رد ڪري ڇڏيندو هو، جيڪو مالڪي فقھ جي روايتي اصولن مان هڪ هو.{{sfn|Dutton|1994|p=195}}

ابن رشد جي ڪتاب ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' کي اسلامي قانون ۾ سندس اهم ترين ڪارنامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ هو نه رڳو مختلف اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن کي بيان ڪري ٿو، پر انهن اختلافن جا نظرياتي سبب پڻ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي اختلاف ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|pp=191–192}}
ابن رشد موجب، جيتوڻيڪ سڀئي اسلامي فقهي مڪتب آخرڪار قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، تڏهن به ''اختلاف جا سبب'' (''الأسباب التي أوجبت الاختلاف'') موجود آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=192}}{{sfn|Ibn Rushd|2017|p=11}} انهن سببن ۾ شامل آهن: نصوص جي عام يا خاص مفهوم جي تعبير ۾ فرق،{{sfn|Dutton|1994|p=204}} شرعي حڪمن کي واجب يا رڳو مستحب سمجهڻ بابت اختلاف، يا ڪنهن منع کي مڪروه يا مڪمل حرام قرار ڏيڻ بابت اختلاف.{{sfn|Dutton|1994|p=199}} اهڙيءَ طرح لفظن ۽ عبارتن جي معنائن ۾ موجود ابهمي به اختلاف جو سبب بڻجي سگهي ٿي.{{sfn|Dutton|1994|pp=204–205}}
ابن رشد وڌيڪ لکي ٿو ته [[قياس]] (تمثيلي استدلال) جي استعمال سان پڻ مختلف فقهي رايا پيدا ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ فقيه ڪنهن خاص قياس جي لاڳو ٿيڻ بابت هڪ جهڙي راءِ نٿا رکن،{{sfn|Dutton|1994|pp=201–202}} ۽ مختلف قياس پاڻ ۾ هڪ ٻئي جي ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿا.{{sfn|Dutton|1994|p=205}}{{sfn|Fakhry|2001|p=116}}

== قدرتي فلسفو ==

=== فلڪيات ===

[[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] وانگر ابن رشد به [[بطليموسي نظام]] تي فلسفيانه دليلن جي بنياد تي تنقيد ڪئي ۽ چنڊ، سج ۽ سيارن جي ظاهري حرڪتن جي وضاحت لاءِ [[مدار جي بي مرڪزيت]] (eccentrics) ۽ [[تدويري مدار]]ن (epicycles) جي استعمال کي رد ڪيو. سندس خيال هو ته اهي فلڪي اجرام [[ارسطو]] جي اصولن مطابق زمين جي چوڌاري مڪمل دائري ۾ هڪجهڙي رفتار سان گردش ڪن ٿا.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

ابن رشد سيارن جي حرڪتن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو: اهي جيڪي ننگي اک سان ڏسي سگهجن ٿيون، اهي جيڪي ڏسڻ لاءِ اوزارن جي ضرورت رکن ٿيون، ۽ اهي جيڪي صرف فلسفيانه استدلال سان سمجهي سگهجن ٿيون.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

سندس خيال موجب چنڊ تي ڪڏهن ڪڏهن نظر ايندڙ اونداهن رنگن جو سبب ان جي ٿولهه ۾ فرق آهي؛ ٿلها حصا سج جي روشني وڌيڪ جذب ڪن ٿا ۽ ان ڪري وڌيڪ روشني موٽائين ٿا، جڏهن⁠تہ سنها حصا گهٽ روشني موٽائين ٿا.{{sfn|Ariew|2011|p=193}} يورپ جي [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] جي عالمن سترهين صديءَ تائين هن وضاحت کي [[گليليو گليلي|گليليو]] جي چنڊ تي موجود [[چنڊ جون مٿاڇري جون خاصيتون|داغن]] بابت مشاهدن جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو، تان⁠جو 1668ع ۾ [[انتوان گودين]] جهڙن عالمن تسليم ڪيو ته اهي نشان گهڻو ڪري [[چنڊ جا جبل|چنڊ جي جبلن]] سبب آهن.{{sfn|Ariew|2011|pp=194–195}}

ابن رشد ۽ [[ابن باجه]] ٻنهي [[سج جا داغ|سج جي داغن]] جو مشاهدو ڪيو، جن کي هنن [[زهره جو سج اڳيان گذر]] ۽ [[عطارد جو سج اڳيان گذر]] سمجهيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

1153ع ۾ ابن رشد [[مراڪش]] ۾ فلڪي مشاهدا ڪيا، جتي هن [[سهيل (تارو)|سهيل]] (عربي: ''سهيل'') تاري کي ڏٺو، جيڪو سندس آبائي شهر اسپين جي ويڪرائي ڦاڪ تان نظر نه ايندو هو. هن هن مشاهدي کي [[ارسطو]] جي [[زمين جي گول هجڻ]] واري دليل جي تائيد لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

ابن رشد کي خبر هئي ته سندس دور جا عربي ۽ اندلسي فلڪيات جا ماهر بنيادي طور ''رياضياتي فلڪيات'' تي ڌيان ڏيندا هئا، جيڪا حسابن ذريعي صحيح اڳڪٿيون ته ڪري سگهندي هئي، پر ڪائنات جي ڪم ڪرڻ جي جسماني وضاحت پيش نه ڪندي هئي.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=266}} سندس لفظن ۾، ''&quot;اسان جي زماني جي فلڪيات حقيقت کي ظاهر نٿي ڪري؛ اها رڳو حسابن سان موافقت رکي ٿي، نه ڪي موجود حقيقت سان.&quot;''{{sfn|Agutter|Wheatley|2008|p=44}}

هن ڪوشش ڪئي ته فلڪيات کي فزڪس، خاص طور ارسطو جي فزڪس، سان هم آهنگ بڻايو وڃي. ارسطو جي ''[[مابعدالطبيعات]]'' تي سندس مفصل شرح ۾ هن پنهنجي هن اصلاحي منصوبي جا اصول بيان ڪيا، پر زندگيءَ جي آخر ۾ هن پاڻ اعتراف ڪيو ته سندس اها ڪوشش ناڪام رهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} هن تسليم ڪيو ته مشاهدي ۾ ايندڙ سيارن جي حرڪتن کي ارسطو جي اصولن سان هم آهنگ ڪرڻ لاءِ وٽس نه ڪافي وقت هو ۽ نه ئي ڪافي علم.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} ان کان علاوه، هو [[اودوڪسس]] ۽ [[ڪاليپس]] جي فلڪياتي نظرين کان واقف نه هو، تنهن ڪري ارسطو جي ڪجهه فلڪياتي تصنيفن جي اصل پسمنظر کي به سمجهي نه سگهيو.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

تنهن هوندي به، سندس خيالن جو اثر فلڪيات جي ماهر [[نور الدين البطروجي]] (وفات 1204ع) تي پيو، جنهن ابن رشد جي اڪثر اصلاحي اصولن کي اختيار ڪيو ۽ ارسطو جي فزڪس تي ٻڌل هڪ ابتدائي فلڪي نظام پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|pp=266–267}}

=== طبيعيات ===

طبيعيات ۾ ابن رشد اهو [[استقرائي استدلال]] (انڊڪٽو ريزننگ) وارو طريقو اختيار نه ڪيو، جيڪو اسلامي دنيا ۾ [[البيروني]] ترقي ڏئي رهيو هو ۽ جيڪو جديد طبيعيات جي طريقهٔ ڪار سان وڌيڪ ويجهو هو.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ان جي بدران، سائنس جي مؤرخ [[روٿ گلاسنر]] جي لفظن ۾، ابن رشد هڪ ''تشريحي'' (اگزيجيٽيڪل) عالم هو، جيڪو اڳين متنن، خاص طور ارسطو جي لکڻين، تي بحث ڪندي فطرت بابت نوان نظريا پيش ڪندو هو.{{sfn|Glasner|2009|p=4}}

هن طريقي سبب کيس اڪثر ارسطو جو محض هڪ غير تخليقي پيروڪار سمجهيو ويو، پر گلاسنر جو دليل آهي ته ابن رشد جي طبيعيات ۾ انتهائي اصلي خيال موجود آهن، خاص طور ارسطو جي ''[[منيمه نيچوراليا]]'' (''منيما نيچرليا'') بابت سندس تشريح ۽ حرڪت کي ''[[فورما فلوئنس]]'' (''forma fluens'') طور سمجهائڻ وارو نظريو. اهي خيال بعد ۾ يورپ ۾ قبول ڪيا ويا ۽ طبيعيات جي مجموعي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Glasner|2009|pp=1–2}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>n32qfqwa6qo95fjppsl5uus7mjgzb7j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398559</id>
      <parentid>398558</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75011" sha1="p77aqiaxl8isbnp97z6pvb4ibbvt0di" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{ blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

=== خدا جي فطرت ===

==== وجود ====

ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}}

هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}}

''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}}

==== خدا جون صفتون ====

ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا.

''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

[[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (اومني پوٽنس پيراڊوڪس) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac &amp; Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}}

=== ڪائنات جي ازليت ===
{{ڏسو پڻ|ڪائنات جي ازليت}}

ابن رشد کان اڳ وارن صدين ۾ مسلمان مفڪرن جي وچ ۾ هن سوال تي بحث هلندو رهيو ته ڇا ڪائنات ڪنهن خاص وقت تي پيدا ڪئي وئي هئي يا اها [[ڪائنات جي ازليت|ازل کان موجود]] رهي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=14}} [[نوافلاطونيت|نوافلاطوني]] فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جو موقف هو ته ڪائنات هميشه کان موجود آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن نظرئي تي [[علم ڪلام|متڪلمن]]، خاص طور [[اشعريت|اشعري]] روايت سان واسطو رکندڙ عالمن، تنقيد ڪئي. خاص طور [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ ڪائنات جي ازليت واري نظريي جو تفصيلي رد لکيو ۽ نوافلاطوني فيلسوفن تي [[ڪفر]] جو الزام هنيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}}

ابن رشد پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت التهافت]]'' ۾ امام غزاليءَ جي تنقيد جو جواب ڏنو. هن پهرين دليل ڏنو ته ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اختلاف ايترو وڏو نه هو، جو ان جي بنياد تي ڪنهن تي بي ايماني يا ڪفر جو فتويٰ ڏنو وڃي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن وڌيڪ چيو ته ڪائنات جي ازليت جو نظريو لازمي طور قرآن سان ٽڪراءُ ۾ نه آهي، ۽ انهن آيتن جو حوالو ڏنو جن ۾ تخليق جي بيان دوران اڳ ئي موجود ''عرش'' ۽ ''پاڻي'' جو ذڪر اچي ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}}{{sfn|Hillier|loc=Origin of the World}}

ابن رشد جي راءِ موجب قرآن جي غور سان پڙهڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته وقت جي اندر صرف ڪائنات جي ''صورت'' (شڪل يا ترتيب) پيدا ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان جو وجود ازلي رهيو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}} هن متڪلمن تي اها تنقيد پڻ ڪئي ته اهي اهڙن مسئلن جا جواب، جيڪي فيلسوفن جي بحث جو موضوع هئڻ گهرجن، صحيفن جي پنهنجي تعبيرن ذريعي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=19–20}}

=== سياست ===

ابن رشد پنهنجي سياسي فلسفي کي [[افلاطون]] جي ''[[رياست (افلاطون)|رياست]]'' (''ريپبلڪ'') تي لکيل پنهنجي شرح ۾ بيان ڪيو آهي. هن پنهنجي خيالن کي افلاطون جي نظرين ۽ اسلامي روايت سان گڏائي پيش ڪيو، ۽ سندس خيال موجب مثالي رياست اها آهي، جيڪا اسلامي قانون ([[شريعت]]) تي ٻڌل هجي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد، [[افلاطون]] جي ''[[فيلسوف بادشاهه]]'' واري تصور جي تشريح ڪندي [[الفارابي]] جي راءِ سان اتفاق ڪيو، جنهن موجب فيلسوف بادشاهه ئي رياست جو [[امام]]، [[خليفو]] ۽ قانون جوڙيندڙ هوندو آهي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}

ابن رشد موجب فيلسوف حڪمران ۾ اهي خوبيون هجڻ گهرجن: علم سان محبت، مضبوط يادگيري، سکڻ جو شوق، سچائيءَ سان محبت، جسماني لذتن کان بي رغبتي، دولت گڏ ڪرڻ جي خواهش کان بي نيازي، وڏي همت، بهادري، ثابت قدمي، فصاحت ۽ اهڙي ذهانت، جيڪا کيس جلدي [[حدِ وسط]] (''مڊل ٽرم'') تائين پهچائي سگهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}
ابن رشد لکي ٿو ته جيڪڏهن فيلسوف پاڻ حڪمران نه بڻجي سگهن—جيئن سندس دور ۾ [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] ۾ هو—ته پوءِ به انهن کي حڪمرانن تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيئن هو مثالي رياست جا اصول نافذ ڪن.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد جي نظر ۾ شهرين کي فضيلت سيکارڻ جا ٻه طريقا آهن: ''قائل ڪرڻ'' ۽ ''زبردستي''.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} قائل ڪرڻ وڌيڪ فطري طريقو آهي، جنهن ۾ خطابت، جدليات ۽ برهاني دليل استعمال ٿيندا آهن؛ پر جيڪي ماڻهو دليل سان قائل نه ٿين، جهڙوڪ رياست جا دشمن، تن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن جبر به ضروري هوندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} انهيءَ بنياد تي هو جنگ کي آخري حل طور جائز قرار ڏئي ٿو ۽ ان جي حمايت ۾ قرآن مان به دليل پيش ڪري ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} تنهن ڪري سندس خيال موجب حڪمران وٽ حڪمت ۽ بهادري ٻنهي جو هجڻ لازمي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رياست جي انتظام ۽ دفاع لاءِ ضروري آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=107}}

افلاطون وانگر ابن رشد پڻ عورتن جي سياسي ۽ سماجي شرڪت جو حامي هو. سندس راءِ هئي ته عورتن کي مردن سان گڏ رياست جي انتظام ۾ حصو وٺڻ گهرجي، جنهن ۾ سپاهي، فيلسوف ۽ حڪمران طور به سندن ڪردار شامل هجڻ گهرجي.{{sfn|Fakhry|2001|p=110}} هن افسوس ظاهر ڪيو ته سندس دور جي مسلمان معاشرن عورتن جي عوامي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيو هو، ۽ سندس خيال موجب اها پابندي رياست جي ڀلائي لاءِ نقصانڪار هئي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد افلاطون جي انهيءَ نظريي کي به قبول ڪيو ته مثالي رياست وقت سان گڏ زوال پذير ٿي سگهي ٿي. هن اسلامي تاريخ مان مثال ڏيندي چيو ته [[راشد خلافت]]، جيڪا سني روايت موجب ''راشد خليفن'' جي دور ۾ مثالي رياست هئي، [[معاويہ اول]] جي دور ۾ [[اموي سلطنت]] جي قيام سان موروثي بادشاهت ۾ تبديل ٿي وئي. هن وڌيڪ لکيو ته [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] پڻ شروعات ۾ شريعت تي ٻڌل مثالي رياستون هيون، پر پوءِ آهستي آهستي [[ٽائيموڪريسي]]، [[اشرافي حڪومت]]، [[جمهوريت]] ۽ آخرڪار [[استبداد]] ۾ تبديل ٿي ويون.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|pp=112–114}}

=== اسلامي قانون جو تنوع ===

قاضي ۽ فقيه جي حيثيت سان پنهنجي دورِ خدمت دوران ابن رشد گهڻو ڪري اسلامي قانون جي [[مالڪي فقھ|مالڪي فقهي]] مطابق فيصلا ڪندو هو ۽ فتويٰ جاري ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس زماني ۾ [[الاندلس]] ۽ اسلامي دنيا جي اولهندي حصي ۾ مالڪي فقھ غالب هئي.{{sfn|Dutton|1994|pp=195–196}} تنهن هوندي به، هو اڪثر پنهنجي آزاد راءِ مطابق عمل ڪندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن جي ''اجماع'' واري دليل کي به رد ڪري ڇڏيندو هو، جيڪو مالڪي فقھ جي روايتي اصولن مان هڪ هو.{{sfn|Dutton|1994|p=195}}

ابن رشد جي ڪتاب ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' کي اسلامي قانون ۾ سندس اهم ترين ڪارنامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ هو نه رڳو مختلف اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن کي بيان ڪري ٿو، پر انهن اختلافن جا نظرياتي سبب پڻ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي اختلاف ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|pp=191–192}}
ابن رشد موجب، جيتوڻيڪ سڀئي اسلامي فقهي مڪتب آخرڪار قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، تڏهن به ''اختلاف جا سبب'' (''الأسباب التي أوجبت الاختلاف'') موجود آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=192}}{{sfn|Ibn Rushd|2017|p=11}} انهن سببن ۾ شامل آهن: نصوص جي عام يا خاص مفهوم جي تعبير ۾ فرق،{{sfn|Dutton|1994|p=204}} شرعي حڪمن کي واجب يا رڳو مستحب سمجهڻ بابت اختلاف، يا ڪنهن منع کي مڪروه يا مڪمل حرام قرار ڏيڻ بابت اختلاف.{{sfn|Dutton|1994|p=199}} اهڙيءَ طرح لفظن ۽ عبارتن جي معنائن ۾ موجود ابهمي به اختلاف جو سبب بڻجي سگهي ٿي.{{sfn|Dutton|1994|pp=204–205}}
ابن رشد وڌيڪ لکي ٿو ته [[قياس]] (تمثيلي استدلال) جي استعمال سان پڻ مختلف فقهي رايا پيدا ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ فقيه ڪنهن خاص قياس جي لاڳو ٿيڻ بابت هڪ جهڙي راءِ نٿا رکن،{{sfn|Dutton|1994|pp=201–202}} ۽ مختلف قياس پاڻ ۾ هڪ ٻئي جي ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿا.{{sfn|Dutton|1994|p=205}}{{sfn|Fakhry|2001|p=116}}

== قدرتي فلسفو ==

=== فلڪيات ===

[[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] وانگر ابن رشد به [[بطليموسي نظام]] تي فلسفيانه دليلن جي بنياد تي تنقيد ڪئي ۽ چنڊ، سج ۽ سيارن جي ظاهري حرڪتن جي وضاحت لاءِ [[مدار جي بي مرڪزيت]] (eccentrics) ۽ [[تدويري مدار]]ن (epicycles) جي استعمال کي رد ڪيو. سندس خيال هو ته اهي فلڪي اجرام [[ارسطو]] جي اصولن مطابق زمين جي چوڌاري مڪمل دائري ۾ هڪجهڙي رفتار سان گردش ڪن ٿا.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

ابن رشد سيارن جي حرڪتن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو: اهي جيڪي ننگي اک سان ڏسي سگهجن ٿيون، اهي جيڪي ڏسڻ لاءِ اوزارن جي ضرورت رکن ٿيون، ۽ اهي جيڪي صرف فلسفيانه استدلال سان سمجهي سگهجن ٿيون.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

سندس خيال موجب چنڊ تي ڪڏهن ڪڏهن نظر ايندڙ اونداهن رنگن جو سبب ان جي ٿولهه ۾ فرق آهي؛ ٿلها حصا سج جي روشني وڌيڪ جذب ڪن ٿا ۽ ان ڪري وڌيڪ روشني موٽائين ٿا، جڏهن⁠تہ سنها حصا گهٽ روشني موٽائين ٿا.{{sfn|Ariew|2011|p=193}} يورپ جي [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] جي عالمن سترهين صديءَ تائين هن وضاحت کي [[گليليو گليلي|گليليو]] جي چنڊ تي موجود [[چنڊ جون مٿاڇري جون خاصيتون|داغن]] بابت مشاهدن جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو، تان⁠جو 1668ع ۾ [[انتوان گودين]] جهڙن عالمن تسليم ڪيو ته اهي نشان گهڻو ڪري [[چنڊ جا جبل|چنڊ جي جبلن]] سبب آهن.{{sfn|Ariew|2011|pp=194–195}}

ابن رشد ۽ [[ابن باجه]] ٻنهي [[سج جا داغ|سج جي داغن]] جو مشاهدو ڪيو، جن کي هنن [[زهره جو سج اڳيان گذر]] ۽ [[عطارد جو سج اڳيان گذر]] سمجهيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

1153ع ۾ ابن رشد [[مراڪش]] ۾ فلڪي مشاهدا ڪيا، جتي هن [[سهيل (تارو)|سهيل]] (عربي: ''سهيل'') تاري کي ڏٺو، جيڪو سندس آبائي شهر اسپين جي ويڪرائي ڦاڪ تان نظر نه ايندو هو. هن هن مشاهدي کي [[ارسطو]] جي [[زمين جي گول هجڻ]] واري دليل جي تائيد لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

ابن رشد کي خبر هئي ته سندس دور جا عربي ۽ اندلسي فلڪيات جا ماهر بنيادي طور ''رياضياتي فلڪيات'' تي ڌيان ڏيندا هئا، جيڪا حسابن ذريعي صحيح اڳڪٿيون ته ڪري سگهندي هئي، پر ڪائنات جي ڪم ڪرڻ جي جسماني وضاحت پيش نه ڪندي هئي.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=266}} سندس لفظن ۾، ''&quot;اسان جي زماني جي فلڪيات حقيقت کي ظاهر نٿي ڪري؛ اها رڳو حسابن سان موافقت رکي ٿي، نه ڪي موجود حقيقت سان.&quot;''{{sfn|Agutter|Wheatley|2008|p=44}}

هن ڪوشش ڪئي ته فلڪيات کي فزڪس، خاص طور ارسطو جي فزڪس، سان هم آهنگ بڻايو وڃي. ارسطو جي ''[[مابعدالطبيعات]]'' تي سندس مفصل شرح ۾ هن پنهنجي هن اصلاحي منصوبي جا اصول بيان ڪيا، پر زندگيءَ جي آخر ۾ هن پاڻ اعتراف ڪيو ته سندس اها ڪوشش ناڪام رهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} هن تسليم ڪيو ته مشاهدي ۾ ايندڙ سيارن جي حرڪتن کي ارسطو جي اصولن سان هم آهنگ ڪرڻ لاءِ وٽس نه ڪافي وقت هو ۽ نه ئي ڪافي علم.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} ان کان علاوه، هو [[اودوڪسس]] ۽ [[ڪاليپس]] جي فلڪياتي نظرين کان واقف نه هو، تنهن ڪري ارسطو جي ڪجهه فلڪياتي تصنيفن جي اصل پسمنظر کي به سمجهي نه سگهيو.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

تنهن هوندي به، سندس خيالن جو اثر فلڪيات جي ماهر [[نور الدين البطروجي]] (وفات 1204ع) تي پيو، جنهن ابن رشد جي اڪثر اصلاحي اصولن کي اختيار ڪيو ۽ ارسطو جي فزڪس تي ٻڌل هڪ ابتدائي فلڪي نظام پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|pp=266–267}}

=== طبيعيات ===

طبيعيات ۾ ابن رشد اهو [[استقرائي استدلال]] (انڊڪٽو ريزننگ) وارو طريقو اختيار نه ڪيو، جيڪو اسلامي دنيا ۾ [[البيروني]] ترقي ڏئي رهيو هو ۽ جيڪو جديد طبيعيات جي طريقهٔ ڪار سان وڌيڪ ويجهو هو.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ان جي بدران، سائنس جي مؤرخ [[روٿ گلاسنر]] جي لفظن ۾، ابن رشد هڪ ''تشريحي'' (اگزيجيٽيڪل) عالم هو، جيڪو اڳين متنن، خاص طور ارسطو جي لکڻين، تي بحث ڪندي فطرت بابت نوان نظريا پيش ڪندو هو.{{sfn|Glasner|2009|p=4}}

هن طريقي سبب کيس اڪثر ارسطو جو محض هڪ غير تخليقي پيروڪار سمجهيو ويو، پر گلاسنر جو دليل آهي ته ابن رشد جي طبيعيات ۾ انتهائي اصلي خيال موجود آهن، خاص طور ارسطو جي ''[[منيمه نيچوراليا]]'' (''minima naturalia'') بابت سندس تشريح ۽ حرڪت کي ''[[فورما فلوئنس]]'' (''forma fluens'') طور سمجهائڻ وارو نظريو. اهي خيال بعد ۾ يورپ ۾ قبول ڪيا ويا ۽ طبيعيات جي مجموعي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Glasner|2009|pp=1–2}}

=== نفسيات ===

[[File:Bnf lat16151 f22.jpg|thumb|ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي ابن رشد جي ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'')، فرانسيسي قلمي نسخو، تيرهين صديءَ جي ٽئين چوٿين حصي جو.]]

ابن رشد نفسيات بابت پنهنجا خيال ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي لکيل پنهنجي ٽنهي شرحن ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} هن جي دلچسپي فلسفيانه طريقن ۽ ارسطو جي نظرين جي تشريح ذريعي انساني عقل جي وضاحت ڪرڻ ۾ هئي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} سندس فڪر وقت سان گڏ ارتقا ڪندو رهيو، تنهن ڪري هن موضوع تي سندس موقف به مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}

پنهنجي پهرين، يعني ''مختصر شرح'' ۾، ابن رشد [[ابن باجه]] جي ان نظريي جي پيروي ڪري ٿو، جنهن موجب ''[[هيولاني عقل]]'' (مٽيريل انٽيليڪٽ) اهڙيون مخصوص تصويرون يا تاثر محفوظ ڪري ٿو، جيڪي انسان پنهنجي تجربي دوران حاصل ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|pp=189–190}} اهي تصويرون پوءِ آفاقي ''[[فاعل عقل]]'' (ايجنٽ انٽيليڪٽ) سان ''اتحاد'' جو بنياد بڻجن ٿيون، ۽ جڏهن اهو اتحاد قائم ٿئي ٿو ته انسان ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}}

پنهنجي ''وچولي شرح'' ۾ ابن رشد [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جي خيالن ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿي وڃي ٿو. سندس خيال موجب فاعل عقل انسان کي آفاقي ادراڪ جي صلاحيت عطا ڪري ٿو، ۽ اها صلاحيت هيولاني عقل ۾ موجود هوندي آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} جڏهن ڪنهن تصور بابت انسان وٽ ڪافي تجربي وارا مشاهدا گڏ ٿي وڃن ٿا، تڏهن اها صلاحيت فعال ٿي وڃي ٿي ۽ انسان کي ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ٿئي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} (ڏسو پڻ: [[منطقي استقرا]])

پنهنجي آخري ۽ ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'') ۾ ابن رشد هڪ نئون نظريو پيش ڪري ٿو، جيڪو ''[[عقل جي وحدت]]'' (يونٽي آف دي انٽيليڪٽ) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Adamson|2016|p=191}} هن نظريي موجب صرف هڪ ئي هيولاني عقل موجود آهي، جيڪو سڀني انسانن لاءِ مشترڪ آهي ۽ انساني جسم سان ملي جليو نه آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
مختلف ماڻهن جي مختلف سوچن جي وضاحت لاءِ ابن رشد ''فڪر'' جو تصور پيش ڪري ٿو، جيڪو لاطيني ۾ ''cogitatio'' سڏيو ويو. سندس خيال موجب اهو عمل انساني دماغ ۾ ٿئي ٿو ۽ ان ۾ ڪلي علم نه، پر انهن خاص شين بابت ''فعال غور ويچار'' شامل هوندو آهي، جن سان انسان جو واسطو پيو هجي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
ابن رشد جو هي نظريو، جڏهن سندس تصنيفون عيسائي يورپ تائين پهتيون، تڏهن وڏي تڪرار جو سبب بڻيو. 1229ع ۾ [[ٿامس اڪويناس]] ''''On the Unity of the Intellect against the Averroists'''' جي عنوان سان ان تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}{{sfn|Hasse|2014|loc=Averroes' Unicity Thesis}}

=== طب ===

[[File:Galenosgruppe (Wiener Dioskurides).jpg|thumb|ڇهين صديءَ جي بازنطيني تصوير، جنهن ۾ [[جالينوس]] (مٿئين وچ ۾) ٻين مشهور طبيبن سان گڏ ڏيکاريل آهي.]]

جيتوڻيڪ ابن رشد جي طبي تصنيفن مان سندس دور جي طب بابت گهري نظرياتي ڄاڻ ظاهر ٿئي ٿي، پر عملي طبيب طور سندس تجربو شايد محدود هو. هن پاڻ پنهنجي هڪ ڪتاب ۾ لکيو ته هن گهڻي عملي طبابت نه ڪئي، سواءِ پنهنجي، پنهنجي مائٽن يا پنهنجن دوستن جي علاج جي.{{sfn|Chandelier|2018|p=163}}{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}
هو موحدي درٻار ۾ شاهي طبيب طور ضرور خدمتون انجام ڏيندو رهيو، پر سندس تعليم ۽ مهارت بنيادي طور نظرياتي هئي.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}

ابن رشد جي مشهور طبي ڪتاب ''[[الڪليات في الطب]]'' ۾ گهڻو ڪري [[جالينوس]] جي طبي نظرين جي پيروي ڪئي وئي آهي. جالينوس ٻي صديءَ جو هڪ اثرائتو يوناني طبيب ۽ مصنف هو، جنهن جي طب ''[[اخلاطِ اربعہ]]'' (رت، صفرا، سودا ۽ بلغم) جي نظريي تي ٻڌل هئي، ۽ انهن اخلاطن جي توازن کي انساني صحت لاءِ ضروري سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}
تنهن هوندي به، ابن رشد پنهنجا ڪجهه اصلي مشاهدا پڻ پيش ڪيا. انهن مان هڪ اک جي [[ريٽينا]] بابت آهي. شايد هو پهريون عالم هو، جنهن اهو سمجهيو ته روشني محسوس ڪرڻ جو ذميوار حصو [[ريٽينا]] آهي، نه ڪي [[عدسو (اک)|عدسو]]، جيئن ان زماني ۾ عام طور سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}

جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي ته ڇا ''الڪليات'' ۾ سندس مطلب واقعي اهو ئي هو، پر ابن رشد ارسطو جي ''[[الحس والمحسوس]]'' تي پنهنجي شرح ۾ به اهڙو ئي خيال بيان ڪيو، جتي هن لکيو ته:

&gt; ''&quot;اک جي سڀ کان اندرين پردي (ريٽينا) کي لازمي طور اک جي رطوبتن (عدسي) کان روشني حاصل ڪرڻ گهرجي، جيئن اک جون رطوبتون هوا کان روشني حاصل ڪن ٿيون.&quot;''{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=378–379}}

جالينوس ۽ پنهنجي دور جي ٻين طبي نظرين کان سندس هڪ ٻيو اهم اختلاف فالج ([[سٽروڪ]]) بابت هو. ابن رشد فالج کي دماغ سان لاڳاپيل بيماري قرار ڏنو ۽ چيو ته اهو دل کان دماغ ڏانهن ويندڙ شريانن ۾ رڪاوٽ سبب پيدا ٿئي ٿو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}} اها وضاحت جالينوس جي نظريي کان وڌيڪ جديد سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جالينوس ان جو سبب دل ۽ جسم جي ٻين حصن جي وچ واري رڪاوٽ کي سمجهندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}}

ابن رشد ''الڪليات'' ۾ [[پارڪنسن جي بيماري]] جي نشانين ۽ علامتن جي پڻ پهريون ڀيرو وضاحت ڪئي، جيتوڻيڪ هن ان بيماري کي ڪو خاص نالو نه ڏنو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=379–380}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>p77aqiaxl8isbnp97z6pvb4ibbvt0di</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398560</id>
      <parentid>398559</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:38:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86108" sha1="t6p3f2rth4fkl1iuyhns9v1qym2mov1" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{ blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

=== خدا جي فطرت ===

==== وجود ====

ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}}

هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}}

''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}}

==== خدا جون صفتون ====

ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا.

''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

[[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (اومني پوٽنس پيراڊوڪس) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac &amp; Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}}

=== ڪائنات جي ازليت ===
{{ڏسو پڻ|ڪائنات جي ازليت}}

ابن رشد کان اڳ وارن صدين ۾ مسلمان مفڪرن جي وچ ۾ هن سوال تي بحث هلندو رهيو ته ڇا ڪائنات ڪنهن خاص وقت تي پيدا ڪئي وئي هئي يا اها [[ڪائنات جي ازليت|ازل کان موجود]] رهي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=14}} [[نوافلاطونيت|نوافلاطوني]] فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جو موقف هو ته ڪائنات هميشه کان موجود آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن نظرئي تي [[علم ڪلام|متڪلمن]]، خاص طور [[اشعريت|اشعري]] روايت سان واسطو رکندڙ عالمن، تنقيد ڪئي. خاص طور [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ ڪائنات جي ازليت واري نظريي جو تفصيلي رد لکيو ۽ نوافلاطوني فيلسوفن تي [[ڪفر]] جو الزام هنيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}}

ابن رشد پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت التهافت]]'' ۾ امام غزاليءَ جي تنقيد جو جواب ڏنو. هن پهرين دليل ڏنو ته ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اختلاف ايترو وڏو نه هو، جو ان جي بنياد تي ڪنهن تي بي ايماني يا ڪفر جو فتويٰ ڏنو وڃي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن وڌيڪ چيو ته ڪائنات جي ازليت جو نظريو لازمي طور قرآن سان ٽڪراءُ ۾ نه آهي، ۽ انهن آيتن جو حوالو ڏنو جن ۾ تخليق جي بيان دوران اڳ ئي موجود ''عرش'' ۽ ''پاڻي'' جو ذڪر اچي ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}}{{sfn|Hillier|loc=Origin of the World}}

ابن رشد جي راءِ موجب قرآن جي غور سان پڙهڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته وقت جي اندر صرف ڪائنات جي ''صورت'' (شڪل يا ترتيب) پيدا ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان جو وجود ازلي رهيو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}} هن متڪلمن تي اها تنقيد پڻ ڪئي ته اهي اهڙن مسئلن جا جواب، جيڪي فيلسوفن جي بحث جو موضوع هئڻ گهرجن، صحيفن جي پنهنجي تعبيرن ذريعي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=19–20}}

=== سياست ===

ابن رشد پنهنجي سياسي فلسفي کي [[افلاطون]] جي ''[[رياست (افلاطون)|رياست]]'' (''ريپبلڪ'') تي لکيل پنهنجي شرح ۾ بيان ڪيو آهي. هن پنهنجي خيالن کي افلاطون جي نظرين ۽ اسلامي روايت سان گڏائي پيش ڪيو، ۽ سندس خيال موجب مثالي رياست اها آهي، جيڪا اسلامي قانون ([[شريعت]]) تي ٻڌل هجي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد، [[افلاطون]] جي ''[[فيلسوف بادشاهه]]'' واري تصور جي تشريح ڪندي [[الفارابي]] جي راءِ سان اتفاق ڪيو، جنهن موجب فيلسوف بادشاهه ئي رياست جو [[امام]]، [[خليفو]] ۽ قانون جوڙيندڙ هوندو آهي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}

ابن رشد موجب فيلسوف حڪمران ۾ اهي خوبيون هجڻ گهرجن: علم سان محبت، مضبوط يادگيري، سکڻ جو شوق، سچائيءَ سان محبت، جسماني لذتن کان بي رغبتي، دولت گڏ ڪرڻ جي خواهش کان بي نيازي، وڏي همت، بهادري، ثابت قدمي، فصاحت ۽ اهڙي ذهانت، جيڪا کيس جلدي [[حدِ وسط]] (''مڊل ٽرم'') تائين پهچائي سگهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}
ابن رشد لکي ٿو ته جيڪڏهن فيلسوف پاڻ حڪمران نه بڻجي سگهن—جيئن سندس دور ۾ [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] ۾ هو—ته پوءِ به انهن کي حڪمرانن تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيئن هو مثالي رياست جا اصول نافذ ڪن.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد جي نظر ۾ شهرين کي فضيلت سيکارڻ جا ٻه طريقا آهن: ''قائل ڪرڻ'' ۽ ''زبردستي''.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} قائل ڪرڻ وڌيڪ فطري طريقو آهي، جنهن ۾ خطابت، جدليات ۽ برهاني دليل استعمال ٿيندا آهن؛ پر جيڪي ماڻهو دليل سان قائل نه ٿين، جهڙوڪ رياست جا دشمن، تن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن جبر به ضروري هوندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} انهيءَ بنياد تي هو جنگ کي آخري حل طور جائز قرار ڏئي ٿو ۽ ان جي حمايت ۾ قرآن مان به دليل پيش ڪري ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} تنهن ڪري سندس خيال موجب حڪمران وٽ حڪمت ۽ بهادري ٻنهي جو هجڻ لازمي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رياست جي انتظام ۽ دفاع لاءِ ضروري آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=107}}

افلاطون وانگر ابن رشد پڻ عورتن جي سياسي ۽ سماجي شرڪت جو حامي هو. سندس راءِ هئي ته عورتن کي مردن سان گڏ رياست جي انتظام ۾ حصو وٺڻ گهرجي، جنهن ۾ سپاهي، فيلسوف ۽ حڪمران طور به سندن ڪردار شامل هجڻ گهرجي.{{sfn|Fakhry|2001|p=110}} هن افسوس ظاهر ڪيو ته سندس دور جي مسلمان معاشرن عورتن جي عوامي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيو هو، ۽ سندس خيال موجب اها پابندي رياست جي ڀلائي لاءِ نقصانڪار هئي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد افلاطون جي انهيءَ نظريي کي به قبول ڪيو ته مثالي رياست وقت سان گڏ زوال پذير ٿي سگهي ٿي. هن اسلامي تاريخ مان مثال ڏيندي چيو ته [[راشد خلافت]]، جيڪا سني روايت موجب ''راشد خليفن'' جي دور ۾ مثالي رياست هئي، [[معاويہ اول]] جي دور ۾ [[اموي سلطنت]] جي قيام سان موروثي بادشاهت ۾ تبديل ٿي وئي. هن وڌيڪ لکيو ته [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] پڻ شروعات ۾ شريعت تي ٻڌل مثالي رياستون هيون، پر پوءِ آهستي آهستي [[ٽائيموڪريسي]]، [[اشرافي حڪومت]]، [[جمهوريت]] ۽ آخرڪار [[استبداد]] ۾ تبديل ٿي ويون.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|pp=112–114}}

=== اسلامي قانون جو تنوع ===

قاضي ۽ فقيه جي حيثيت سان پنهنجي دورِ خدمت دوران ابن رشد گهڻو ڪري اسلامي قانون جي [[مالڪي فقھ|مالڪي فقهي]] مطابق فيصلا ڪندو هو ۽ فتويٰ جاري ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس زماني ۾ [[الاندلس]] ۽ اسلامي دنيا جي اولهندي حصي ۾ مالڪي فقھ غالب هئي.{{sfn|Dutton|1994|pp=195–196}} تنهن هوندي به، هو اڪثر پنهنجي آزاد راءِ مطابق عمل ڪندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن جي ''اجماع'' واري دليل کي به رد ڪري ڇڏيندو هو، جيڪو مالڪي فقھ جي روايتي اصولن مان هڪ هو.{{sfn|Dutton|1994|p=195}}

ابن رشد جي ڪتاب ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' کي اسلامي قانون ۾ سندس اهم ترين ڪارنامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ هو نه رڳو مختلف اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن کي بيان ڪري ٿو، پر انهن اختلافن جا نظرياتي سبب پڻ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي اختلاف ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|pp=191–192}}
ابن رشد موجب، جيتوڻيڪ سڀئي اسلامي فقهي مڪتب آخرڪار قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، تڏهن به ''اختلاف جا سبب'' (''الأسباب التي أوجبت الاختلاف'') موجود آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=192}}{{sfn|Ibn Rushd|2017|p=11}} انهن سببن ۾ شامل آهن: نصوص جي عام يا خاص مفهوم جي تعبير ۾ فرق،{{sfn|Dutton|1994|p=204}} شرعي حڪمن کي واجب يا رڳو مستحب سمجهڻ بابت اختلاف، يا ڪنهن منع کي مڪروه يا مڪمل حرام قرار ڏيڻ بابت اختلاف.{{sfn|Dutton|1994|p=199}} اهڙيءَ طرح لفظن ۽ عبارتن جي معنائن ۾ موجود ابهمي به اختلاف جو سبب بڻجي سگهي ٿي.{{sfn|Dutton|1994|pp=204–205}}
ابن رشد وڌيڪ لکي ٿو ته [[قياس]] (تمثيلي استدلال) جي استعمال سان پڻ مختلف فقهي رايا پيدا ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ فقيه ڪنهن خاص قياس جي لاڳو ٿيڻ بابت هڪ جهڙي راءِ نٿا رکن،{{sfn|Dutton|1994|pp=201–202}} ۽ مختلف قياس پاڻ ۾ هڪ ٻئي جي ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿا.{{sfn|Dutton|1994|p=205}}{{sfn|Fakhry|2001|p=116}}

== قدرتي فلسفو ==

=== فلڪيات ===

[[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] وانگر ابن رشد به [[بطليموسي نظام]] تي فلسفيانه دليلن جي بنياد تي تنقيد ڪئي ۽ چنڊ، سج ۽ سيارن جي ظاهري حرڪتن جي وضاحت لاءِ [[مدار جي بي مرڪزيت]] (eccentrics) ۽ [[تدويري مدار]]ن (epicycles) جي استعمال کي رد ڪيو. سندس خيال هو ته اهي فلڪي اجرام [[ارسطو]] جي اصولن مطابق زمين جي چوڌاري مڪمل دائري ۾ هڪجهڙي رفتار سان گردش ڪن ٿا.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

ابن رشد سيارن جي حرڪتن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو: اهي جيڪي ننگي اک سان ڏسي سگهجن ٿيون، اهي جيڪي ڏسڻ لاءِ اوزارن جي ضرورت رکن ٿيون، ۽ اهي جيڪي صرف فلسفيانه استدلال سان سمجهي سگهجن ٿيون.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

سندس خيال موجب چنڊ تي ڪڏهن ڪڏهن نظر ايندڙ اونداهن رنگن جو سبب ان جي ٿولهه ۾ فرق آهي؛ ٿلها حصا سج جي روشني وڌيڪ جذب ڪن ٿا ۽ ان ڪري وڌيڪ روشني موٽائين ٿا، جڏهن⁠تہ سنها حصا گهٽ روشني موٽائين ٿا.{{sfn|Ariew|2011|p=193}} يورپ جي [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] جي عالمن سترهين صديءَ تائين هن وضاحت کي [[گليليو گليلي|گليليو]] جي چنڊ تي موجود [[چنڊ جون مٿاڇري جون خاصيتون|داغن]] بابت مشاهدن جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو، تان⁠جو 1668ع ۾ [[انتوان گودين]] جهڙن عالمن تسليم ڪيو ته اهي نشان گهڻو ڪري [[چنڊ جا جبل|چنڊ جي جبلن]] سبب آهن.{{sfn|Ariew|2011|pp=194–195}}

ابن رشد ۽ [[ابن باجه]] ٻنهي [[سج جا داغ|سج جي داغن]] جو مشاهدو ڪيو، جن کي هنن [[زهره جو سج اڳيان گذر]] ۽ [[عطارد جو سج اڳيان گذر]] سمجهيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

1153ع ۾ ابن رشد [[مراڪش]] ۾ فلڪي مشاهدا ڪيا، جتي هن [[سهيل (تارو)|سهيل]] (عربي: ''سهيل'') تاري کي ڏٺو، جيڪو سندس آبائي شهر اسپين جي ويڪرائي ڦاڪ تان نظر نه ايندو هو. هن هن مشاهدي کي [[ارسطو]] جي [[زمين جي گول هجڻ]] واري دليل جي تائيد لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

ابن رشد کي خبر هئي ته سندس دور جا عربي ۽ اندلسي فلڪيات جا ماهر بنيادي طور ''رياضياتي فلڪيات'' تي ڌيان ڏيندا هئا، جيڪا حسابن ذريعي صحيح اڳڪٿيون ته ڪري سگهندي هئي، پر ڪائنات جي ڪم ڪرڻ جي جسماني وضاحت پيش نه ڪندي هئي.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=266}} سندس لفظن ۾، ''&quot;اسان جي زماني جي فلڪيات حقيقت کي ظاهر نٿي ڪري؛ اها رڳو حسابن سان موافقت رکي ٿي، نه ڪي موجود حقيقت سان.&quot;''{{sfn|Agutter|Wheatley|2008|p=44}}

هن ڪوشش ڪئي ته فلڪيات کي فزڪس، خاص طور ارسطو جي فزڪس، سان هم آهنگ بڻايو وڃي. ارسطو جي ''[[مابعدالطبيعات]]'' تي سندس مفصل شرح ۾ هن پنهنجي هن اصلاحي منصوبي جا اصول بيان ڪيا، پر زندگيءَ جي آخر ۾ هن پاڻ اعتراف ڪيو ته سندس اها ڪوشش ناڪام رهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} هن تسليم ڪيو ته مشاهدي ۾ ايندڙ سيارن جي حرڪتن کي ارسطو جي اصولن سان هم آهنگ ڪرڻ لاءِ وٽس نه ڪافي وقت هو ۽ نه ئي ڪافي علم.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} ان کان علاوه، هو [[اودوڪسس]] ۽ [[ڪاليپس]] جي فلڪياتي نظرين کان واقف نه هو، تنهن ڪري ارسطو جي ڪجهه فلڪياتي تصنيفن جي اصل پسمنظر کي به سمجهي نه سگهيو.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

تنهن هوندي به، سندس خيالن جو اثر فلڪيات جي ماهر [[نور الدين البطروجي]] (وفات 1204ع) تي پيو، جنهن ابن رشد جي اڪثر اصلاحي اصولن کي اختيار ڪيو ۽ ارسطو جي فزڪس تي ٻڌل هڪ ابتدائي فلڪي نظام پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|pp=266–267}}

=== طبيعيات ===

طبيعيات ۾ ابن رشد اهو [[استقرائي استدلال]] (انڊڪٽو ريزننگ) وارو طريقو اختيار نه ڪيو، جيڪو اسلامي دنيا ۾ [[البيروني]] ترقي ڏئي رهيو هو ۽ جيڪو جديد طبيعيات جي طريقهٔ ڪار سان وڌيڪ ويجهو هو.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ان جي بدران، سائنس جي مؤرخ [[روٿ گلاسنر]] جي لفظن ۾، ابن رشد هڪ ''تشريحي'' (اگزيجيٽيڪل) عالم هو، جيڪو اڳين متنن، خاص طور ارسطو جي لکڻين، تي بحث ڪندي فطرت بابت نوان نظريا پيش ڪندو هو.{{sfn|Glasner|2009|p=4}}

هن طريقي سبب کيس اڪثر ارسطو جو محض هڪ غير تخليقي پيروڪار سمجهيو ويو، پر گلاسنر جو دليل آهي ته ابن رشد جي طبيعيات ۾ انتهائي اصلي خيال موجود آهن، خاص طور ارسطو جي ''[[منيمه نيچوراليا]]'' (''minima naturalia'') بابت سندس تشريح ۽ حرڪت کي ''[[فورما فلوئنس]]'' (''forma fluens'') طور سمجهائڻ وارو نظريو. اهي خيال بعد ۾ يورپ ۾ قبول ڪيا ويا ۽ طبيعيات جي مجموعي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Glasner|2009|pp=1–2}}

=== نفسيات ===

[[File:Bnf lat16151 f22.jpg|thumb|ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي ابن رشد جي ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'')، فرانسيسي قلمي نسخو، تيرهين صديءَ جي ٽئين چوٿين حصي جو.]]

ابن رشد نفسيات بابت پنهنجا خيال ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي لکيل پنهنجي ٽنهي شرحن ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} هن جي دلچسپي فلسفيانه طريقن ۽ ارسطو جي نظرين جي تشريح ذريعي انساني عقل جي وضاحت ڪرڻ ۾ هئي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} سندس فڪر وقت سان گڏ ارتقا ڪندو رهيو، تنهن ڪري هن موضوع تي سندس موقف به مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}

پنهنجي پهرين، يعني ''مختصر شرح'' ۾، ابن رشد [[ابن باجه]] جي ان نظريي جي پيروي ڪري ٿو، جنهن موجب ''[[هيولاني عقل]]'' (مٽيريل انٽيليڪٽ) اهڙيون مخصوص تصويرون يا تاثر محفوظ ڪري ٿو، جيڪي انسان پنهنجي تجربي دوران حاصل ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|pp=189–190}} اهي تصويرون پوءِ آفاقي ''[[فاعل عقل]]'' (ايجنٽ انٽيليڪٽ) سان ''اتحاد'' جو بنياد بڻجن ٿيون، ۽ جڏهن اهو اتحاد قائم ٿئي ٿو ته انسان ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}}

پنهنجي ''وچولي شرح'' ۾ ابن رشد [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جي خيالن ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿي وڃي ٿو. سندس خيال موجب فاعل عقل انسان کي آفاقي ادراڪ جي صلاحيت عطا ڪري ٿو، ۽ اها صلاحيت هيولاني عقل ۾ موجود هوندي آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} جڏهن ڪنهن تصور بابت انسان وٽ ڪافي تجربي وارا مشاهدا گڏ ٿي وڃن ٿا، تڏهن اها صلاحيت فعال ٿي وڃي ٿي ۽ انسان کي ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ٿئي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} (ڏسو پڻ: [[منطقي استقرا]])

پنهنجي آخري ۽ ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'') ۾ ابن رشد هڪ نئون نظريو پيش ڪري ٿو، جيڪو ''[[عقل جي وحدت]]'' (يونٽي آف دي انٽيليڪٽ) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Adamson|2016|p=191}} هن نظريي موجب صرف هڪ ئي هيولاني عقل موجود آهي، جيڪو سڀني انسانن لاءِ مشترڪ آهي ۽ انساني جسم سان ملي جليو نه آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
مختلف ماڻهن جي مختلف سوچن جي وضاحت لاءِ ابن رشد ''فڪر'' جو تصور پيش ڪري ٿو، جيڪو لاطيني ۾ ''cogitatio'' سڏيو ويو. سندس خيال موجب اهو عمل انساني دماغ ۾ ٿئي ٿو ۽ ان ۾ ڪلي علم نه، پر انهن خاص شين بابت ''فعال غور ويچار'' شامل هوندو آهي، جن سان انسان جو واسطو پيو هجي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
ابن رشد جو هي نظريو، جڏهن سندس تصنيفون عيسائي يورپ تائين پهتيون، تڏهن وڏي تڪرار جو سبب بڻيو. 1229ع ۾ [[ٿامس اڪويناس]] ''''On the Unity of the Intellect against the Averroists'''' جي عنوان سان ان تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}{{sfn|Hasse|2014|loc=Averroes' Unicity Thesis}}

=== طب ===

[[File:Galenosgruppe (Wiener Dioskurides).jpg|thumb|ڇهين صديءَ جي بازنطيني تصوير، جنهن ۾ [[جالينوس]] (مٿئين وچ ۾) ٻين مشهور طبيبن سان گڏ ڏيکاريل آهي.]]

جيتوڻيڪ ابن رشد جي طبي تصنيفن مان سندس دور جي طب بابت گهري نظرياتي ڄاڻ ظاهر ٿئي ٿي، پر عملي طبيب طور سندس تجربو شايد محدود هو. هن پاڻ پنهنجي هڪ ڪتاب ۾ لکيو ته هن گهڻي عملي طبابت نه ڪئي، سواءِ پنهنجي، پنهنجي مائٽن يا پنهنجن دوستن جي علاج جي.{{sfn|Chandelier|2018|p=163}}{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}
هو موحدي درٻار ۾ شاهي طبيب طور ضرور خدمتون انجام ڏيندو رهيو، پر سندس تعليم ۽ مهارت بنيادي طور نظرياتي هئي.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}

ابن رشد جي مشهور طبي ڪتاب ''[[الڪليات في الطب]]'' ۾ گهڻو ڪري [[جالينوس]] جي طبي نظرين جي پيروي ڪئي وئي آهي. جالينوس ٻي صديءَ جو هڪ اثرائتو يوناني طبيب ۽ مصنف هو، جنهن جي طب ''[[اخلاطِ اربعہ]]'' (رت، صفرا، سودا ۽ بلغم) جي نظريي تي ٻڌل هئي، ۽ انهن اخلاطن جي توازن کي انساني صحت لاءِ ضروري سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}
تنهن هوندي به، ابن رشد پنهنجا ڪجهه اصلي مشاهدا پڻ پيش ڪيا. انهن مان هڪ اک جي [[ريٽينا]] بابت آهي. شايد هو پهريون عالم هو، جنهن اهو سمجهيو ته روشني محسوس ڪرڻ جو ذميوار حصو [[ريٽينا]] آهي، نه ڪي [[عدسو (اک)|عدسو]]، جيئن ان زماني ۾ عام طور سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}

جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي ته ڇا ''الڪليات'' ۾ سندس مطلب واقعي اهو ئي هو، پر ابن رشد ارسطو جي ''[[الحس والمحسوس]]'' تي پنهنجي شرح ۾ به اهڙو ئي خيال بيان ڪيو، جتي هن لکيو ته:

&gt; ''&quot;اک جي سڀ کان اندرين پردي (ريٽينا) کي لازمي طور اک جي رطوبتن (عدسي) کان روشني حاصل ڪرڻ گهرجي، جيئن اک جون رطوبتون هوا کان روشني حاصل ڪن ٿيون.&quot;''{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=378–379}}

جالينوس ۽ پنهنجي دور جي ٻين طبي نظرين کان سندس هڪ ٻيو اهم اختلاف فالج ([[سٽروڪ]]) بابت هو. ابن رشد فالج کي دماغ سان لاڳاپيل بيماري قرار ڏنو ۽ چيو ته اهو دل کان دماغ ڏانهن ويندڙ شريانن ۾ رڪاوٽ سبب پيدا ٿئي ٿو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}} اها وضاحت جالينوس جي نظريي کان وڌيڪ جديد سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جالينوس ان جو سبب دل ۽ جسم جي ٻين حصن جي وچ واري رڪاوٽ کي سمجهندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}}

ابن رشد ''الڪليات'' ۾ [[پارڪنسن جي بيماري]] جي نشانين ۽ علامتن جي پڻ پهريون ڀيرو وضاحت ڪئي، جيتوڻيڪ هن ان بيماري کي ڪو خاص نالو نه ڏنو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=379–380}}

== ورثو ==
{{Main|ابن رشديت}}

=== يهودي روايت ۾ ===

[[ميمونائيڊس]] (وفات: 1204ع) انهن شروعاتي يهودي عالمن مان هو، جن ابن رشد جي تصنيفن کي وڏي جوش سان قبول ڪيو. هن لکيو ته: ''&quot;مون تازو ابن رشد جون ارسطو جي ڪتابن تي لکيل سڀئي تصنيفون حاصل ڪيون آهن، ۽ ابن رشد نهايت درست آهي.&quot;''{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}

تيرهين صديءَ جي ڪيترن ئي يهودي مصنفن، جن ۾ [[سيموئيل ابن طبون]] پنهنجي ڪتاب ''Opinion of the Philosophers''، [[يھودا بن سليمان ها ڪوهن]] پنهنجي ''Search for Wisdom''، ۽ [[شيم طوف ابن فلاڪيرا]] شامل آهن، ابن رشد جي لکڻين تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}
1232ع ۾ [[جوزف ابن قصپي]] ارسطو جي ''[[اورگانون]]'' تي ابن رشد جي شرحن جو عبراني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ڪنهن مڪمل تصنيف جو پهريون يهودي ترجمو هو. 1260ع ۾ [[موسيٰ ابن طبون]] ابن رشد جي لڳ ڀڳ سڀني شرحن ۽ سندس ڪجهه طبي تصنيفن جا به ترجما شايع ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}

چوڏهين صديءَ ۾ يهودي ابن رشديت (Jewish Averroism) پنهنجي عروج تي پهتي.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}} هن دور ۾ ابن رشد کان متاثر يا سندس تصنيفن جا مترجم عالمن ۾ [[ڪالونيمس بن ڪالونيمس]] (آرلس، فرانس)، [[ٽوڊروس ٽوڊروسي]]، [[ايليا ڊيل ميڊيگو]] (ڪينڊيا) ۽ [[گرسونائيڊس]] (لانگڊاڪ) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=132–133}}

ابن رشد جي حوالن کي [[فلاڪيرا]]، [[يھودا موسڪاٽو]] ۽ [[ابراھام بيباگو]] پڻ هن دليل لاءِ استعمال ڪيو ته يونانين پنهنجو سائنسي ۽ فلسفياتي علم يهودين کان حاصل ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Fuss |first=Abraham M. |date=1994 |title=The Study of Science and Philosophy Justified by Jewish Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/40914819 |journal=The Torah U-Madda Journal |volume=5 |pages=101–114 |jstor=40914819 |issn=1050-4745}}&lt;/ref&gt;

=== لاطيني روايت ۾ ===

ابن رشد جو [[مغربي دنيا|عيسائي مغرب]] تي سڀ کان وڏو اثر ارسطو تي سندس تفصيلي شرحن وسيلي ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=131}}

[[مغربي رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ مغربي يورپ ثقافتي زوال جو شڪار ٿيو، جنهن سبب قديم يوناني عالمن، خاص طور ارسطو، جي فڪري ورثي جو وڏو حصو گم ٿي ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=129}} جڏهن ابن رشد جون شرحون لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿي تيرهين صديءَ ۾ يورپ پهتيون، تڏهن انهن ارسطو جي فڪر جي مستند تشريح فراهم ڪئي ۽ ان کي ٻيهر يورپي عالمن تائين پهچايو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}{{sfn|Adamson|2016|pp=181–182}}
سندس شرحن جو اثر ايترو گهڻو هو، جو لاطيني عيسائي ادب ۾ کيس نالي بدران رڳو '''''The Commentator''''' (يعني ''شارح'') چيو ويندو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} ڪڏهن ڪڏهن کيس ''آزاد فڪر ۽ بي اعتقادي جو پيءُ''&lt;ref&gt;{{cite book|last=Guillaume|first=Alfred|title=The Legacy of Islam|year=1945|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bratton|first=Fred|title=Maimonides, medieval modernist|url=https://archive.org/details/maimonidesmediev00brat|url-access=registration|year=1967|publisher=Beacon Press}}&lt;/ref&gt; ۽ ''عقليت پسندي جو پيءُ'' پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gill-2009&quot;&gt;{{cite book |last=Gill |first=John |title=Andalucía : a cultural history |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0195376104 |location=Oxford |pages=108–110}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Averroism |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/averroism-COM_24253?s.num=0&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=averroes |last=Tamer |first=Georges |date=1 February 2011 |volume=3 |language=en |quote=Averroism is a philosophical movement named after the sixth/twelfth-century Andalusian philosopher Ibn Rushd (Averroes, d. 595/1198), which began in the thirteenth century among masters of arts at the University of Paris and continued through the seventeenth century.}}&lt;/ref&gt;

[[مائيڪل اسڪاٽ]] (1175ع – لڳ ڀڳ 1232ع) ابن رشد جو پهريون لاطيني مترجم هو. هن 1217ع کان [[پيرس]] ۽ [[ٽوليڊو]] ۾ ارسطو جي ''[[طبيعيات]]''، ''[[مابعدالطبيعيات]]''، ''[[النفس]]'' ۽ ''[[في السماء]]'' تي لکيل ڊگهيون شرحون، گڏوگڏ ڪيترين وچولين ۽ مختصر شرحن جا ترجما ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=133–134}}
ان کان پوءِ [[هرمانس اليمنس]]، [[وليم ڊي لونا]] ۽ [[آرمنگاڊ آف مونٽپيلير]] جهڙن يورپي عالمن ابن رشد جون ٻيون تصنيفون ترجمو ڪيون، جن مان ڪي ترجما يهودي عالمن جي مدد سان به ٿيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}
جلد ئي ابن رشد جون تصنيفون [[مدرسي فلسفو|مدرسي (Scholastic)]] روايت جي عيسائي عالمن ۾ پکڙجي ويون.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}} سندس فڪر جي پيروي ڪندڙن جو هڪ مضبوط حلقو وجود ۾ آيو، جيڪو [[لاطيني ابن رشديت]] (Latin Averroism) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}
[[پيرس]] ۽ [[پاڊوا]] لاطيني ابن رشديت جا اهم مرڪز بڻيا، جڏهن⁠تہ تيرهين صديءَ ۾ ان جا مشهور اڳواڻ [[سيگر آف برابانٽ]] ۽ [[بوئٿيس آف ڊيچيا]] هئا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}

رومي ڪيٿولڪ چرچ جي اختيارين ابن رشديت جي واڌ ويجهه تي ردعمل ظاهر ڪيو. 1270ع ۾ [[پيرس جي رومي ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|پيرس جي بشپ]] [[ايتيئن ٽيمپيئر]] پندرهن نظرين جي مذمت ڪئي، جيڪي گهڻو ڪري ارسطوي يا ابن رشدي هئا ۽ جن کي هن چرچ جي عقيدن جي خلاف قرار ڏنو. 1277ع ۾ [[پوپ جان XXI]] جي درخواست تي ٽيمپيئر ٻي مذمت جاري ڪئي، جنهن ۾ 219 فلسفياتي نظرين کي نشانو بڻايو ويو، جيڪي گهڻو ڪري ارسطو ۽ ابن رشد جي تعليمات سان لاڳاپيل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=134–135}}

[[File:Benozzo Gozzoli 004a.jpg|thumb|[[بينوتسو گوزولي]] جي تصوير ''سينٽ ٿامس اڪويناس جي ابن رشد تي فتح''، جنهن ۾ [[ٿامس اڪويناس]] (مٿئين وچ ۾) کي ابن رشد (هيٺ) تي غالب ڏيکاريو ويو آهي.]]

ٻين ڪيٿولڪ مفڪرن وٽ ابن رشد جي آجيان ملي جلي رهي. تيرهين صديءَ جي مشهور ڪيٿولڪ مفڪر [[ٿامس اڪويناس]] ارسطو بابت ابن رشد جي تشريحن مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو، پر ڪيترن ئي مسئلن ۾ ساڻس اختلاف به ڪيو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}
مثال طور، هن ابن رشد جي ''عقل جي وحدت'' واري نظريي، جنهن موجب سڀئي انسان هڪ ئي عقل جا شريڪ آهن، تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=192}} هن ڪائنات جي ازلي هجڻ ۽ [[الهي عنايت]] بابت پڻ ابن رشد سان اختلاف ڪيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=140}}

[[ريمون لُل]] پڻ ابن رشديت جي مخالفت ڪئي ۽ اسلام کي هڪ اهڙو مذهب قرار ڏنو جنهن سان رواداري اختيار ڪري سگهجي ٿي، جڏهن⁠تہ ابن رشديت، خاص طور ان جي لاطيني صورت، کي اهڙو فلسفو سمجهيو جنهن جي مخالفت ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bordoy Fernandez|first=Antoni|title=Ramón Llull y la crítica al averroísmo cristiano|url=http://ibdigital.uib.es/greenstone/collect/taula/index/assoc/Taula_20/03v037p0/21.dir/Taula_2003v037p021.pdf|url-access=registration|year=2002|publisher=Universitat de les Illes Balears}}&lt;/ref&gt;
1270ع ۽ 1277ع جي چرچي مذمتن، ۽ ٿامس اڪويناس جي تفصيلي تنقيد، لاطيني عيسائيت ۾ ابن رشديت جي اثر کي ڪمزور ڪيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=135}} جيتوڻيڪ اها روايت سورهين صديءَ تائين قائم رهي، جڏهن يورپي فڪر آهستي آهستي ارسطويت کان پري ٿيڻ لڳو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}
ايندڙ صدين جي مشهور ابن رشدي مفڪرن ۾ [[جان آف جينڊن]] ۽ [[مارسيليئس آف پاڊوا]] (چوڏهين صدي)، [[گائيٽانو دا ٿيني]] ۽ [[پيئٽرو پومپوناتسي]] (پندرهين صدي)، ۽ [[اگوسٽينو نيفو]] ۽ [[مارڪانتونيو زيمارا]] (سورهين صدي) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=137–138}}

=== اسلامي روايت ۾ ===

جديد دور کان اڳ اسلامي فلسفياتي فڪر تي ابن رشد جو اثر گهڻو نمايان نه رهيو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}}
ان جو هڪ سبب جاگرافيائي هو؛ ابن رشد اسلامي تهذيب جي انتهائي اولهندي حصي، يعني اندلس ۾ رهندو هو، جيڪو اسلامي فڪري مرڪزن کان پري هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}
ٻيو سبب اهو هو ته سندس فلسفو شايد پنهنجي دور جي اسلامي عالمن لاءِ گهڻو پرڪشش نه رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}} سندس توجهه ارسطو جي تصنيفن تي مرڪوز هئي، جڏهن⁠تہ ٻارهين صديءَ تائين مسلمان عالم نائين صديءَ کان ارسطو جو تفصيلي جائزو وٺي چڪا هئا ۽ هاڻي وڌيڪ نون فڪري رجحانن، خاص طور [[ابن سينا]] جي فلسفي، سان گهري دلچسپي وٺي رهيا هئا.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}
اوڻيهين صديءَ ۾ مسلمان مفڪرن ابن رشد جي تصنيفن ڏانهن ٻيهر ڌيان ڏنو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}} ان وقت عربي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ ''[[النهضة]]'' (جاڳرتا) نالي هڪ ثقافتي نشاةِ ثانيه هلي رهي هئي، ۽ ابن رشد جي تصنيفن کي اسلامي فڪري روايت جي جديد تجديد لاءِ الهام جو ذريعو سمجهيو ويو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}}

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>t6p3f2rth4fkl1iuyhns9v1qym2mov1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398561</id>
      <parentid>398560</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91101" sha1="1dhy74du7w9ufuthr9bf7frtt86kbyk" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{ blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

=== خدا جي فطرت ===

==== وجود ====

ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}}

هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}}

''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}}

==== خدا جون صفتون ====

ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا.

''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

[[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (اومني پوٽنس پيراڊوڪس) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac &amp; Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}}

=== ڪائنات جي ازليت ===
{{ڏسو پڻ|ڪائنات جي ازليت}}

ابن رشد کان اڳ وارن صدين ۾ مسلمان مفڪرن جي وچ ۾ هن سوال تي بحث هلندو رهيو ته ڇا ڪائنات ڪنهن خاص وقت تي پيدا ڪئي وئي هئي يا اها [[ڪائنات جي ازليت|ازل کان موجود]] رهي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=14}} [[نوافلاطونيت|نوافلاطوني]] فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جو موقف هو ته ڪائنات هميشه کان موجود آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن نظرئي تي [[علم ڪلام|متڪلمن]]، خاص طور [[اشعريت|اشعري]] روايت سان واسطو رکندڙ عالمن، تنقيد ڪئي. خاص طور [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ ڪائنات جي ازليت واري نظريي جو تفصيلي رد لکيو ۽ نوافلاطوني فيلسوفن تي [[ڪفر]] جو الزام هنيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}}

ابن رشد پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت التهافت]]'' ۾ امام غزاليءَ جي تنقيد جو جواب ڏنو. هن پهرين دليل ڏنو ته ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اختلاف ايترو وڏو نه هو، جو ان جي بنياد تي ڪنهن تي بي ايماني يا ڪفر جو فتويٰ ڏنو وڃي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن وڌيڪ چيو ته ڪائنات جي ازليت جو نظريو لازمي طور قرآن سان ٽڪراءُ ۾ نه آهي، ۽ انهن آيتن جو حوالو ڏنو جن ۾ تخليق جي بيان دوران اڳ ئي موجود ''عرش'' ۽ ''پاڻي'' جو ذڪر اچي ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}}{{sfn|Hillier|loc=Origin of the World}}

ابن رشد جي راءِ موجب قرآن جي غور سان پڙهڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته وقت جي اندر صرف ڪائنات جي ''صورت'' (شڪل يا ترتيب) پيدا ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان جو وجود ازلي رهيو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}} هن متڪلمن تي اها تنقيد پڻ ڪئي ته اهي اهڙن مسئلن جا جواب، جيڪي فيلسوفن جي بحث جو موضوع هئڻ گهرجن، صحيفن جي پنهنجي تعبيرن ذريعي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=19–20}}

=== سياست ===

ابن رشد پنهنجي سياسي فلسفي کي [[افلاطون]] جي ''[[رياست (افلاطون)|رياست]]'' (''ريپبلڪ'') تي لکيل پنهنجي شرح ۾ بيان ڪيو آهي. هن پنهنجي خيالن کي افلاطون جي نظرين ۽ اسلامي روايت سان گڏائي پيش ڪيو، ۽ سندس خيال موجب مثالي رياست اها آهي، جيڪا اسلامي قانون ([[شريعت]]) تي ٻڌل هجي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد، [[افلاطون]] جي ''[[فيلسوف بادشاهه]]'' واري تصور جي تشريح ڪندي [[الفارابي]] جي راءِ سان اتفاق ڪيو، جنهن موجب فيلسوف بادشاهه ئي رياست جو [[امام]]، [[خليفو]] ۽ قانون جوڙيندڙ هوندو آهي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}

ابن رشد موجب فيلسوف حڪمران ۾ اهي خوبيون هجڻ گهرجن: علم سان محبت، مضبوط يادگيري، سکڻ جو شوق، سچائيءَ سان محبت، جسماني لذتن کان بي رغبتي، دولت گڏ ڪرڻ جي خواهش کان بي نيازي، وڏي همت، بهادري، ثابت قدمي، فصاحت ۽ اهڙي ذهانت، جيڪا کيس جلدي [[حدِ وسط]] (''مڊل ٽرم'') تائين پهچائي سگهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}
ابن رشد لکي ٿو ته جيڪڏهن فيلسوف پاڻ حڪمران نه بڻجي سگهن—جيئن سندس دور ۾ [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] ۾ هو—ته پوءِ به انهن کي حڪمرانن تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيئن هو مثالي رياست جا اصول نافذ ڪن.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد جي نظر ۾ شهرين کي فضيلت سيکارڻ جا ٻه طريقا آهن: ''قائل ڪرڻ'' ۽ ''زبردستي''.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} قائل ڪرڻ وڌيڪ فطري طريقو آهي، جنهن ۾ خطابت، جدليات ۽ برهاني دليل استعمال ٿيندا آهن؛ پر جيڪي ماڻهو دليل سان قائل نه ٿين، جهڙوڪ رياست جا دشمن، تن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن جبر به ضروري هوندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} انهيءَ بنياد تي هو جنگ کي آخري حل طور جائز قرار ڏئي ٿو ۽ ان جي حمايت ۾ قرآن مان به دليل پيش ڪري ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} تنهن ڪري سندس خيال موجب حڪمران وٽ حڪمت ۽ بهادري ٻنهي جو هجڻ لازمي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رياست جي انتظام ۽ دفاع لاءِ ضروري آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=107}}

افلاطون وانگر ابن رشد پڻ عورتن جي سياسي ۽ سماجي شرڪت جو حامي هو. سندس راءِ هئي ته عورتن کي مردن سان گڏ رياست جي انتظام ۾ حصو وٺڻ گهرجي، جنهن ۾ سپاهي، فيلسوف ۽ حڪمران طور به سندن ڪردار شامل هجڻ گهرجي.{{sfn|Fakhry|2001|p=110}} هن افسوس ظاهر ڪيو ته سندس دور جي مسلمان معاشرن عورتن جي عوامي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيو هو، ۽ سندس خيال موجب اها پابندي رياست جي ڀلائي لاءِ نقصانڪار هئي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد افلاطون جي انهيءَ نظريي کي به قبول ڪيو ته مثالي رياست وقت سان گڏ زوال پذير ٿي سگهي ٿي. هن اسلامي تاريخ مان مثال ڏيندي چيو ته [[راشد خلافت]]، جيڪا سني روايت موجب ''راشد خليفن'' جي دور ۾ مثالي رياست هئي، [[معاويہ اول]] جي دور ۾ [[اموي سلطنت]] جي قيام سان موروثي بادشاهت ۾ تبديل ٿي وئي. هن وڌيڪ لکيو ته [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] پڻ شروعات ۾ شريعت تي ٻڌل مثالي رياستون هيون، پر پوءِ آهستي آهستي [[ٽائيموڪريسي]]، [[اشرافي حڪومت]]، [[جمهوريت]] ۽ آخرڪار [[استبداد]] ۾ تبديل ٿي ويون.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|pp=112–114}}

=== اسلامي قانون جو تنوع ===

قاضي ۽ فقيه جي حيثيت سان پنهنجي دورِ خدمت دوران ابن رشد گهڻو ڪري اسلامي قانون جي [[مالڪي فقھ|مالڪي فقهي]] مطابق فيصلا ڪندو هو ۽ فتويٰ جاري ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس زماني ۾ [[الاندلس]] ۽ اسلامي دنيا جي اولهندي حصي ۾ مالڪي فقھ غالب هئي.{{sfn|Dutton|1994|pp=195–196}} تنهن هوندي به، هو اڪثر پنهنجي آزاد راءِ مطابق عمل ڪندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن جي ''اجماع'' واري دليل کي به رد ڪري ڇڏيندو هو، جيڪو مالڪي فقھ جي روايتي اصولن مان هڪ هو.{{sfn|Dutton|1994|p=195}}

ابن رشد جي ڪتاب ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' کي اسلامي قانون ۾ سندس اهم ترين ڪارنامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ هو نه رڳو مختلف اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن کي بيان ڪري ٿو، پر انهن اختلافن جا نظرياتي سبب پڻ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي اختلاف ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|pp=191–192}}
ابن رشد موجب، جيتوڻيڪ سڀئي اسلامي فقهي مڪتب آخرڪار قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، تڏهن به ''اختلاف جا سبب'' (''الأسباب التي أوجبت الاختلاف'') موجود آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=192}}{{sfn|Ibn Rushd|2017|p=11}} انهن سببن ۾ شامل آهن: نصوص جي عام يا خاص مفهوم جي تعبير ۾ فرق،{{sfn|Dutton|1994|p=204}} شرعي حڪمن کي واجب يا رڳو مستحب سمجهڻ بابت اختلاف، يا ڪنهن منع کي مڪروه يا مڪمل حرام قرار ڏيڻ بابت اختلاف.{{sfn|Dutton|1994|p=199}} اهڙيءَ طرح لفظن ۽ عبارتن جي معنائن ۾ موجود ابهمي به اختلاف جو سبب بڻجي سگهي ٿي.{{sfn|Dutton|1994|pp=204–205}}
ابن رشد وڌيڪ لکي ٿو ته [[قياس]] (تمثيلي استدلال) جي استعمال سان پڻ مختلف فقهي رايا پيدا ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ فقيه ڪنهن خاص قياس جي لاڳو ٿيڻ بابت هڪ جهڙي راءِ نٿا رکن،{{sfn|Dutton|1994|pp=201–202}} ۽ مختلف قياس پاڻ ۾ هڪ ٻئي جي ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿا.{{sfn|Dutton|1994|p=205}}{{sfn|Fakhry|2001|p=116}}

== قدرتي فلسفو ==

=== فلڪيات ===

[[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] وانگر ابن رشد به [[بطليموسي نظام]] تي فلسفيانه دليلن جي بنياد تي تنقيد ڪئي ۽ چنڊ، سج ۽ سيارن جي ظاهري حرڪتن جي وضاحت لاءِ [[مدار جي بي مرڪزيت]] (eccentrics) ۽ [[تدويري مدار]]ن (epicycles) جي استعمال کي رد ڪيو. سندس خيال هو ته اهي فلڪي اجرام [[ارسطو]] جي اصولن مطابق زمين جي چوڌاري مڪمل دائري ۾ هڪجهڙي رفتار سان گردش ڪن ٿا.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

ابن رشد سيارن جي حرڪتن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو: اهي جيڪي ننگي اک سان ڏسي سگهجن ٿيون، اهي جيڪي ڏسڻ لاءِ اوزارن جي ضرورت رکن ٿيون، ۽ اهي جيڪي صرف فلسفيانه استدلال سان سمجهي سگهجن ٿيون.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

سندس خيال موجب چنڊ تي ڪڏهن ڪڏهن نظر ايندڙ اونداهن رنگن جو سبب ان جي ٿولهه ۾ فرق آهي؛ ٿلها حصا سج جي روشني وڌيڪ جذب ڪن ٿا ۽ ان ڪري وڌيڪ روشني موٽائين ٿا، جڏهن⁠تہ سنها حصا گهٽ روشني موٽائين ٿا.{{sfn|Ariew|2011|p=193}} يورپ جي [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] جي عالمن سترهين صديءَ تائين هن وضاحت کي [[گليليو گليلي|گليليو]] جي چنڊ تي موجود [[چنڊ جون مٿاڇري جون خاصيتون|داغن]] بابت مشاهدن جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو، تان⁠جو 1668ع ۾ [[انتوان گودين]] جهڙن عالمن تسليم ڪيو ته اهي نشان گهڻو ڪري [[چنڊ جا جبل|چنڊ جي جبلن]] سبب آهن.{{sfn|Ariew|2011|pp=194–195}}

ابن رشد ۽ [[ابن باجه]] ٻنهي [[سج جا داغ|سج جي داغن]] جو مشاهدو ڪيو، جن کي هنن [[زهره جو سج اڳيان گذر]] ۽ [[عطارد جو سج اڳيان گذر]] سمجهيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

1153ع ۾ ابن رشد [[مراڪش]] ۾ فلڪي مشاهدا ڪيا، جتي هن [[سهيل (تارو)|سهيل]] (عربي: ''سهيل'') تاري کي ڏٺو، جيڪو سندس آبائي شهر اسپين جي ويڪرائي ڦاڪ تان نظر نه ايندو هو. هن هن مشاهدي کي [[ارسطو]] جي [[زمين جي گول هجڻ]] واري دليل جي تائيد لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

ابن رشد کي خبر هئي ته سندس دور جا عربي ۽ اندلسي فلڪيات جا ماهر بنيادي طور ''رياضياتي فلڪيات'' تي ڌيان ڏيندا هئا، جيڪا حسابن ذريعي صحيح اڳڪٿيون ته ڪري سگهندي هئي، پر ڪائنات جي ڪم ڪرڻ جي جسماني وضاحت پيش نه ڪندي هئي.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=266}} سندس لفظن ۾، ''&quot;اسان جي زماني جي فلڪيات حقيقت کي ظاهر نٿي ڪري؛ اها رڳو حسابن سان موافقت رکي ٿي، نه ڪي موجود حقيقت سان.&quot;''{{sfn|Agutter|Wheatley|2008|p=44}}

هن ڪوشش ڪئي ته فلڪيات کي فزڪس، خاص طور ارسطو جي فزڪس، سان هم آهنگ بڻايو وڃي. ارسطو جي ''[[مابعدالطبيعات]]'' تي سندس مفصل شرح ۾ هن پنهنجي هن اصلاحي منصوبي جا اصول بيان ڪيا، پر زندگيءَ جي آخر ۾ هن پاڻ اعتراف ڪيو ته سندس اها ڪوشش ناڪام رهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} هن تسليم ڪيو ته مشاهدي ۾ ايندڙ سيارن جي حرڪتن کي ارسطو جي اصولن سان هم آهنگ ڪرڻ لاءِ وٽس نه ڪافي وقت هو ۽ نه ئي ڪافي علم.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} ان کان علاوه، هو [[اودوڪسس]] ۽ [[ڪاليپس]] جي فلڪياتي نظرين کان واقف نه هو، تنهن ڪري ارسطو جي ڪجهه فلڪياتي تصنيفن جي اصل پسمنظر کي به سمجهي نه سگهيو.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

تنهن هوندي به، سندس خيالن جو اثر فلڪيات جي ماهر [[نور الدين البطروجي]] (وفات 1204ع) تي پيو، جنهن ابن رشد جي اڪثر اصلاحي اصولن کي اختيار ڪيو ۽ ارسطو جي فزڪس تي ٻڌل هڪ ابتدائي فلڪي نظام پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|pp=266–267}}

=== طبيعيات ===

طبيعيات ۾ ابن رشد اهو [[استقرائي استدلال]] (انڊڪٽو ريزننگ) وارو طريقو اختيار نه ڪيو، جيڪو اسلامي دنيا ۾ [[البيروني]] ترقي ڏئي رهيو هو ۽ جيڪو جديد طبيعيات جي طريقهٔ ڪار سان وڌيڪ ويجهو هو.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ان جي بدران، سائنس جي مؤرخ [[روٿ گلاسنر]] جي لفظن ۾، ابن رشد هڪ ''تشريحي'' (اگزيجيٽيڪل) عالم هو، جيڪو اڳين متنن، خاص طور ارسطو جي لکڻين، تي بحث ڪندي فطرت بابت نوان نظريا پيش ڪندو هو.{{sfn|Glasner|2009|p=4}}

هن طريقي سبب کيس اڪثر ارسطو جو محض هڪ غير تخليقي پيروڪار سمجهيو ويو، پر گلاسنر جو دليل آهي ته ابن رشد جي طبيعيات ۾ انتهائي اصلي خيال موجود آهن، خاص طور ارسطو جي ''[[منيمه نيچوراليا]]'' (''minima naturalia'') بابت سندس تشريح ۽ حرڪت کي ''[[فورما فلوئنس]]'' (''forma fluens'') طور سمجهائڻ وارو نظريو. اهي خيال بعد ۾ يورپ ۾ قبول ڪيا ويا ۽ طبيعيات جي مجموعي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Glasner|2009|pp=1–2}}

=== نفسيات ===

[[File:Bnf lat16151 f22.jpg|thumb|ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي ابن رشد جي ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'')، فرانسيسي قلمي نسخو، تيرهين صديءَ جي ٽئين چوٿين حصي جو.]]

ابن رشد نفسيات بابت پنهنجا خيال ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي لکيل پنهنجي ٽنهي شرحن ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} هن جي دلچسپي فلسفيانه طريقن ۽ ارسطو جي نظرين جي تشريح ذريعي انساني عقل جي وضاحت ڪرڻ ۾ هئي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} سندس فڪر وقت سان گڏ ارتقا ڪندو رهيو، تنهن ڪري هن موضوع تي سندس موقف به مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}

پنهنجي پهرين، يعني ''مختصر شرح'' ۾، ابن رشد [[ابن باجه]] جي ان نظريي جي پيروي ڪري ٿو، جنهن موجب ''[[هيولاني عقل]]'' (مٽيريل انٽيليڪٽ) اهڙيون مخصوص تصويرون يا تاثر محفوظ ڪري ٿو، جيڪي انسان پنهنجي تجربي دوران حاصل ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|pp=189–190}} اهي تصويرون پوءِ آفاقي ''[[فاعل عقل]]'' (ايجنٽ انٽيليڪٽ) سان ''اتحاد'' جو بنياد بڻجن ٿيون، ۽ جڏهن اهو اتحاد قائم ٿئي ٿو ته انسان ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}}

پنهنجي ''وچولي شرح'' ۾ ابن رشد [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جي خيالن ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿي وڃي ٿو. سندس خيال موجب فاعل عقل انسان کي آفاقي ادراڪ جي صلاحيت عطا ڪري ٿو، ۽ اها صلاحيت هيولاني عقل ۾ موجود هوندي آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} جڏهن ڪنهن تصور بابت انسان وٽ ڪافي تجربي وارا مشاهدا گڏ ٿي وڃن ٿا، تڏهن اها صلاحيت فعال ٿي وڃي ٿي ۽ انسان کي ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ٿئي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} (ڏسو پڻ: [[منطقي استقرا]])

پنهنجي آخري ۽ ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'') ۾ ابن رشد هڪ نئون نظريو پيش ڪري ٿو، جيڪو ''[[عقل جي وحدت]]'' (يونٽي آف دي انٽيليڪٽ) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Adamson|2016|p=191}} هن نظريي موجب صرف هڪ ئي هيولاني عقل موجود آهي، جيڪو سڀني انسانن لاءِ مشترڪ آهي ۽ انساني جسم سان ملي جليو نه آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
مختلف ماڻهن جي مختلف سوچن جي وضاحت لاءِ ابن رشد ''فڪر'' جو تصور پيش ڪري ٿو، جيڪو لاطيني ۾ ''cogitatio'' سڏيو ويو. سندس خيال موجب اهو عمل انساني دماغ ۾ ٿئي ٿو ۽ ان ۾ ڪلي علم نه، پر انهن خاص شين بابت ''فعال غور ويچار'' شامل هوندو آهي، جن سان انسان جو واسطو پيو هجي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
ابن رشد جو هي نظريو، جڏهن سندس تصنيفون عيسائي يورپ تائين پهتيون، تڏهن وڏي تڪرار جو سبب بڻيو. 1229ع ۾ [[ٿامس اڪويناس]] ''''On the Unity of the Intellect against the Averroists'''' جي عنوان سان ان تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}{{sfn|Hasse|2014|loc=Averroes' Unicity Thesis}}

=== طب ===

[[File:Galenosgruppe (Wiener Dioskurides).jpg|thumb|ڇهين صديءَ جي بازنطيني تصوير، جنهن ۾ [[جالينوس]] (مٿئين وچ ۾) ٻين مشهور طبيبن سان گڏ ڏيکاريل آهي.]]

جيتوڻيڪ ابن رشد جي طبي تصنيفن مان سندس دور جي طب بابت گهري نظرياتي ڄاڻ ظاهر ٿئي ٿي، پر عملي طبيب طور سندس تجربو شايد محدود هو. هن پاڻ پنهنجي هڪ ڪتاب ۾ لکيو ته هن گهڻي عملي طبابت نه ڪئي، سواءِ پنهنجي، پنهنجي مائٽن يا پنهنجن دوستن جي علاج جي.{{sfn|Chandelier|2018|p=163}}{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}
هو موحدي درٻار ۾ شاهي طبيب طور ضرور خدمتون انجام ڏيندو رهيو، پر سندس تعليم ۽ مهارت بنيادي طور نظرياتي هئي.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}

ابن رشد جي مشهور طبي ڪتاب ''[[الڪليات في الطب]]'' ۾ گهڻو ڪري [[جالينوس]] جي طبي نظرين جي پيروي ڪئي وئي آهي. جالينوس ٻي صديءَ جو هڪ اثرائتو يوناني طبيب ۽ مصنف هو، جنهن جي طب ''[[اخلاطِ اربعہ]]'' (رت، صفرا، سودا ۽ بلغم) جي نظريي تي ٻڌل هئي، ۽ انهن اخلاطن جي توازن کي انساني صحت لاءِ ضروري سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}
تنهن هوندي به، ابن رشد پنهنجا ڪجهه اصلي مشاهدا پڻ پيش ڪيا. انهن مان هڪ اک جي [[ريٽينا]] بابت آهي. شايد هو پهريون عالم هو، جنهن اهو سمجهيو ته روشني محسوس ڪرڻ جو ذميوار حصو [[ريٽينا]] آهي، نه ڪي [[عدسو (اک)|عدسو]]، جيئن ان زماني ۾ عام طور سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}

جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي ته ڇا ''الڪليات'' ۾ سندس مطلب واقعي اهو ئي هو، پر ابن رشد ارسطو جي ''[[الحس والمحسوس]]'' تي پنهنجي شرح ۾ به اهڙو ئي خيال بيان ڪيو، جتي هن لکيو ته:

&gt; ''&quot;اک جي سڀ کان اندرين پردي (ريٽينا) کي لازمي طور اک جي رطوبتن (عدسي) کان روشني حاصل ڪرڻ گهرجي، جيئن اک جون رطوبتون هوا کان روشني حاصل ڪن ٿيون.&quot;''{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=378–379}}

جالينوس ۽ پنهنجي دور جي ٻين طبي نظرين کان سندس هڪ ٻيو اهم اختلاف فالج ([[سٽروڪ]]) بابت هو. ابن رشد فالج کي دماغ سان لاڳاپيل بيماري قرار ڏنو ۽ چيو ته اهو دل کان دماغ ڏانهن ويندڙ شريانن ۾ رڪاوٽ سبب پيدا ٿئي ٿو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}} اها وضاحت جالينوس جي نظريي کان وڌيڪ جديد سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جالينوس ان جو سبب دل ۽ جسم جي ٻين حصن جي وچ واري رڪاوٽ کي سمجهندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}}

ابن رشد ''الڪليات'' ۾ [[پارڪنسن جي بيماري]] جي نشانين ۽ علامتن جي پڻ پهريون ڀيرو وضاحت ڪئي، جيتوڻيڪ هن ان بيماري کي ڪو خاص نالو نه ڏنو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=379–380}}

== ورثو ==
{{Main|ابن رشديت}}

=== يهودي روايت ۾ ===

[[ميمونائيڊس]] (وفات: 1204ع) انهن شروعاتي يهودي عالمن مان هو، جن ابن رشد جي تصنيفن کي وڏي جوش سان قبول ڪيو. هن لکيو ته: ''&quot;مون تازو ابن رشد جون ارسطو جي ڪتابن تي لکيل سڀئي تصنيفون حاصل ڪيون آهن، ۽ ابن رشد نهايت درست آهي.&quot;''{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}

تيرهين صديءَ جي ڪيترن ئي يهودي مصنفن، جن ۾ [[سيموئيل ابن طبون]] پنهنجي ڪتاب ''Opinion of the Philosophers''، [[يھودا بن سليمان ها ڪوهن]] پنهنجي ''Search for Wisdom''، ۽ [[شيم طوف ابن فلاڪيرا]] شامل آهن، ابن رشد جي لکڻين تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}
1232ع ۾ [[جوزف ابن قصپي]] ارسطو جي ''[[اورگانون]]'' تي ابن رشد جي شرحن جو عبراني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ڪنهن مڪمل تصنيف جو پهريون يهودي ترجمو هو. 1260ع ۾ [[موسيٰ ابن طبون]] ابن رشد جي لڳ ڀڳ سڀني شرحن ۽ سندس ڪجهه طبي تصنيفن جا به ترجما شايع ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}

چوڏهين صديءَ ۾ يهودي ابن رشديت (Jewish Averroism) پنهنجي عروج تي پهتي.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}} هن دور ۾ ابن رشد کان متاثر يا سندس تصنيفن جا مترجم عالمن ۾ [[ڪالونيمس بن ڪالونيمس]] (آرلس، فرانس)، [[ٽوڊروس ٽوڊروسي]]، [[ايليا ڊيل ميڊيگو]] (ڪينڊيا) ۽ [[گرسونائيڊس]] (لانگڊاڪ) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=132–133}}

ابن رشد جي حوالن کي [[فلاڪيرا]]، [[يھودا موسڪاٽو]] ۽ [[ابراھام بيباگو]] پڻ هن دليل لاءِ استعمال ڪيو ته يونانين پنهنجو سائنسي ۽ فلسفياتي علم يهودين کان حاصل ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Fuss |first=Abraham M. |date=1994 |title=The Study of Science and Philosophy Justified by Jewish Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/40914819 |journal=The Torah U-Madda Journal |volume=5 |pages=101–114 |jstor=40914819 |issn=1050-4745}}&lt;/ref&gt;

=== لاطيني روايت ۾ ===

ابن رشد جو [[مغربي دنيا|عيسائي مغرب]] تي سڀ کان وڏو اثر ارسطو تي سندس تفصيلي شرحن وسيلي ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=131}}

[[مغربي رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ مغربي يورپ ثقافتي زوال جو شڪار ٿيو، جنهن سبب قديم يوناني عالمن، خاص طور ارسطو، جي فڪري ورثي جو وڏو حصو گم ٿي ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=129}} جڏهن ابن رشد جون شرحون لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿي تيرهين صديءَ ۾ يورپ پهتيون، تڏهن انهن ارسطو جي فڪر جي مستند تشريح فراهم ڪئي ۽ ان کي ٻيهر يورپي عالمن تائين پهچايو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}{{sfn|Adamson|2016|pp=181–182}}
سندس شرحن جو اثر ايترو گهڻو هو، جو لاطيني عيسائي ادب ۾ کيس نالي بدران رڳو '''''The Commentator''''' (يعني ''شارح'') چيو ويندو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} ڪڏهن ڪڏهن کيس ''آزاد فڪر ۽ بي اعتقادي جو پيءُ''&lt;ref&gt;{{cite book|last=Guillaume|first=Alfred|title=The Legacy of Islam|year=1945|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bratton|first=Fred|title=Maimonides, medieval modernist|url=https://archive.org/details/maimonidesmediev00brat|url-access=registration|year=1967|publisher=Beacon Press}}&lt;/ref&gt; ۽ ''عقليت پسندي جو پيءُ'' پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gill-2009&quot;&gt;{{cite book |last=Gill |first=John |title=Andalucía : a cultural history |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0195376104 |location=Oxford |pages=108–110}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Averroism |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/averroism-COM_24253?s.num=0&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=averroes |last=Tamer |first=Georges |date=1 February 2011 |volume=3 |language=en |quote=Averroism is a philosophical movement named after the sixth/twelfth-century Andalusian philosopher Ibn Rushd (Averroes, d. 595/1198), which began in the thirteenth century among masters of arts at the University of Paris and continued through the seventeenth century.}}&lt;/ref&gt;

[[مائيڪل اسڪاٽ]] (1175ع – لڳ ڀڳ 1232ع) ابن رشد جو پهريون لاطيني مترجم هو. هن 1217ع کان [[پيرس]] ۽ [[ٽوليڊو]] ۾ ارسطو جي ''[[طبيعيات]]''، ''[[مابعدالطبيعيات]]''، ''[[النفس]]'' ۽ ''[[في السماء]]'' تي لکيل ڊگهيون شرحون، گڏوگڏ ڪيترين وچولين ۽ مختصر شرحن جا ترجما ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=133–134}}
ان کان پوءِ [[هرمانس اليمنس]]، [[وليم ڊي لونا]] ۽ [[آرمنگاڊ آف مونٽپيلير]] جهڙن يورپي عالمن ابن رشد جون ٻيون تصنيفون ترجمو ڪيون، جن مان ڪي ترجما يهودي عالمن جي مدد سان به ٿيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}
جلد ئي ابن رشد جون تصنيفون [[مدرسي فلسفو|مدرسي (Scholastic)]] روايت جي عيسائي عالمن ۾ پکڙجي ويون.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}} سندس فڪر جي پيروي ڪندڙن جو هڪ مضبوط حلقو وجود ۾ آيو، جيڪو [[لاطيني ابن رشديت]] (Latin Averroism) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}
[[پيرس]] ۽ [[پاڊوا]] لاطيني ابن رشديت جا اهم مرڪز بڻيا، جڏهن⁠تہ تيرهين صديءَ ۾ ان جا مشهور اڳواڻ [[سيگر آف برابانٽ]] ۽ [[بوئٿيس آف ڊيچيا]] هئا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}

رومي ڪيٿولڪ چرچ جي اختيارين ابن رشديت جي واڌ ويجهه تي ردعمل ظاهر ڪيو. 1270ع ۾ [[پيرس جي رومي ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|پيرس جي بشپ]] [[ايتيئن ٽيمپيئر]] پندرهن نظرين جي مذمت ڪئي، جيڪي گهڻو ڪري ارسطوي يا ابن رشدي هئا ۽ جن کي هن چرچ جي عقيدن جي خلاف قرار ڏنو. 1277ع ۾ [[پوپ جان XXI]] جي درخواست تي ٽيمپيئر ٻي مذمت جاري ڪئي، جنهن ۾ 219 فلسفياتي نظرين کي نشانو بڻايو ويو، جيڪي گهڻو ڪري ارسطو ۽ ابن رشد جي تعليمات سان لاڳاپيل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=134–135}}

[[File:Benozzo Gozzoli 004a.jpg|thumb|[[بينوتسو گوزولي]] جي تصوير ''سينٽ ٿامس اڪويناس جي ابن رشد تي فتح''، جنهن ۾ [[ٿامس اڪويناس]] (مٿئين وچ ۾) کي ابن رشد (هيٺ) تي غالب ڏيکاريو ويو آهي.]]

ٻين ڪيٿولڪ مفڪرن وٽ ابن رشد جي آجيان ملي جلي رهي. تيرهين صديءَ جي مشهور ڪيٿولڪ مفڪر [[ٿامس اڪويناس]] ارسطو بابت ابن رشد جي تشريحن مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو، پر ڪيترن ئي مسئلن ۾ ساڻس اختلاف به ڪيو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}
مثال طور، هن ابن رشد جي ''عقل جي وحدت'' واري نظريي، جنهن موجب سڀئي انسان هڪ ئي عقل جا شريڪ آهن، تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=192}} هن ڪائنات جي ازلي هجڻ ۽ [[الهي عنايت]] بابت پڻ ابن رشد سان اختلاف ڪيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=140}}

[[ريمون لُل]] پڻ ابن رشديت جي مخالفت ڪئي ۽ اسلام کي هڪ اهڙو مذهب قرار ڏنو جنهن سان رواداري اختيار ڪري سگهجي ٿي، جڏهن⁠تہ ابن رشديت، خاص طور ان جي لاطيني صورت، کي اهڙو فلسفو سمجهيو جنهن جي مخالفت ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bordoy Fernandez|first=Antoni|title=Ramón Llull y la crítica al averroísmo cristiano|url=http://ibdigital.uib.es/greenstone/collect/taula/index/assoc/Taula_20/03v037p0/21.dir/Taula_2003v037p021.pdf|url-access=registration|year=2002|publisher=Universitat de les Illes Balears}}&lt;/ref&gt;
1270ع ۽ 1277ع جي چرچي مذمتن، ۽ ٿامس اڪويناس جي تفصيلي تنقيد، لاطيني عيسائيت ۾ ابن رشديت جي اثر کي ڪمزور ڪيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=135}} جيتوڻيڪ اها روايت سورهين صديءَ تائين قائم رهي، جڏهن يورپي فڪر آهستي آهستي ارسطويت کان پري ٿيڻ لڳو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}
ايندڙ صدين جي مشهور ابن رشدي مفڪرن ۾ [[جان آف جينڊن]] ۽ [[مارسيليئس آف پاڊوا]] (چوڏهين صدي)، [[گائيٽانو دا ٿيني]] ۽ [[پيئٽرو پومپوناتسي]] (پندرهين صدي)، ۽ [[اگوسٽينو نيفو]] ۽ [[مارڪانتونيو زيمارا]] (سورهين صدي) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=137–138}}

=== اسلامي روايت ۾ ===

جديد دور کان اڳ اسلامي فلسفياتي فڪر تي ابن رشد جو اثر گهڻو نمايان نه رهيو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}}
ان جو هڪ سبب جاگرافيائي هو؛ ابن رشد اسلامي تهذيب جي انتهائي اولهندي حصي، يعني اندلس ۾ رهندو هو، جيڪو اسلامي فڪري مرڪزن کان پري هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}
ٻيو سبب اهو هو ته سندس فلسفو شايد پنهنجي دور جي اسلامي عالمن لاءِ گهڻو پرڪشش نه رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}} سندس توجهه ارسطو جي تصنيفن تي مرڪوز هئي، جڏهن⁠تہ ٻارهين صديءَ تائين مسلمان عالم نائين صديءَ کان ارسطو جو تفصيلي جائزو وٺي چڪا هئا ۽ هاڻي وڌيڪ نون فڪري رجحانن، خاص طور [[ابن سينا]] جي فلسفي، سان گهري دلچسپي وٺي رهيا هئا.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}
اوڻيهين صديءَ ۾ مسلمان مفڪرن ابن رشد جي تصنيفن ڏانهن ٻيهر ڌيان ڏنو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}} ان وقت عربي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ ''[[النهضة]]'' (جاڳرتا) نالي هڪ ثقافتي نشاةِ ثانيه هلي رهي هئي، ۽ ابن رشد جي تصنيفن کي اسلامي فڪري روايت جي جديد تجديد لاءِ الهام جو ذريعو سمجهيو ويو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}}

== ثقافتي حوالا ==

[[File:Averroes closeup.jpg|thumb|250px|right|alt=سامهون ويهي لکندڙ شخص جي ڪلهي مٿان ڏسندڙ هڪ شخص جي تصوير|upright|[[رافائيل]] جي ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ ابن رشد جو تفصيلي منظر]]

ابن رشد جا حوالا اولهه ۽ اسلامي دنيا ٻنهي جي مقبول ثقافت ۾ ملن ٿا. اطالوي اديب [[دانتي اليگيري]] جي نظم ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]''، جيڪو 1320ع ۾ مڪمل ٿيو، ۾ ابن رشد کي، جنهن بابت لکيو ويو آهي ته هن &quot;عظيم شرح لکي&quot;، ٻين غيرعيسائي يوناني ۽ مسلمان مفڪرن سان گڏ [[دوزخ جو پهريون دائرو|دوزخ جي پهرين دائري]] ۾ [[صلاح الدين ايوبي]] جي آس پاس ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}} [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' (1387ع) جي تمهيد ۾ پڻ ابن رشد جو نالو انهن طبي اختيارين سان گڏ اچي ٿو، جيڪي ان وقت يورپ ۾ مشهور هئا.{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}}

ابن رشد کي [[رافائيل]] جي 1501ع واري ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ پڻ ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو [[ويٽيڪن سٽي|ويٽيڪن]] جي [[اپاسٽولڪ محل]] کي سينگاري ٿو ۽ فلسفي جي اهم شخصيتن تي مشتمل آهي. تصوير ۾ ابن رشد سائي جبي ۽ پڳ ۾ ڏيکاريل آهي ۽ [[فيثاغورث]] جي پٺيان بيهي ڏسي رهيو آهي، جيڪو ڪتاب لکي رهيو آهي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}}

[[وڪٽر هيوگو]] جي ناول ''[[نوٽر ڊيم جو ڪٻڙو]]'' ۾ پڻ ابن رشد جو مختصر ذڪر اچي ٿو. هي ناول 1831ع ۾ لکيو ويو، پر ان جو پسمنظر 1482ع جي پيرس ۾ رکيل آهي. ناول جو ولن، پادري ڪلاڊ فرولو، [[فلسفين جو پٿر]] ڳولڻ جي پنهنجي جنوني ڪوشش دوران ابن رشد جي ڪيمياگريءَ واري صلاحيتن جي واکاڻ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;''The Hunchback of Notre Dame'', Wordsworth Classics، ترجمو: [[J. Carroll Beckwith]]&lt;/ref&gt;

[[خورخي لوئس بورخيس]] جي 1947ع واري مختصر ڪهاڻي ''[[ابن رشد جي ڳولا]]'' ({{langx|es|La Busca de Averroes}}) ۾ ابن رشد کي اهڙي ثقافت اندر ارسطو جي ''[[شاعريات (ارسطو)|شاعريات]]'' کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندي ڏيکاريو ويو آهي، جتي زنده ناٽڪ جي پيشڪش جي ڪا روايت موجود نه هئي.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=28}} ڪهاڻيءَ جي پڇاڙيءَ واري نوٽ ۾ بورخيس لکي ٿو ته کيس محسوس ٿيو ته اها ڪهاڻي ساڻس ٺٺولي ڪري رهي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ابن رشد جو ٿيٽر کان اڻواقف هوندي ناٽڪ جو تصور ڪرڻ ايترو ئي ناممڪن هو، جيترو بورخيس لاءِ رينان، [[ايڊورڊ وليم لين|لين]] ۽ [[ميگيل آسين پالاسيوس|آسين پالاسيوس]] مان مليل ٿورين ڄاڻن جي بنياد تي ابن رشد جو تصور ڪرڻ.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=29}}

ابن رشد 1997ع جي مصري فلم ''[[تقدير (1997ع فلم)|تقدير]]'' جو مرڪزي ڪردار پڻ آهي، جنهن جي هدايتڪاري [[يوسف شاهين]] ڪئي. هي فلم جزوي طور سندس وفات جي اٺ سؤ ورسيءَ جي ياد ۾ ٺاهي وئي هئي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xiv}}

ٻوٽن جي جنس ''[[اويروئا]]''، جنهن ۾ [[اسٽار فروٽ]] ۽ [[اويروئا بلمبي|بلمبي]] شامل آهن،&lt;ref name=&quot;Quattrocchi1999&quot;&gt;{{cite book|last=Quattrocchi|first=Umberto|title=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|url=https://books.google.com/books?id=A68qyOyhOdkC&amp;pg=PA241|year=1999|publisher=CRC Press|isbn=978-0849326738|page=241}}&lt;/ref&gt; چنڊ جو [[ابن رشد (کڏ)|ابن رشد]] نالي کڏ،&lt;ref&gt;{{gpn|2636}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ننڍڙو سيارو]] [[8318 اويروئس]] سندس نالي پٺيان رکيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=8318 Averroes (1306 T-2) |work=Minor Planet Center |url=https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=8318 |access-date=20 September 2021}}&lt;/ref&gt;

مائل مليح آباديءَ جو 1957ع وارو اردو تاريخي افسانوي ناول ''فلسفي ابن رشد'' سندس زندگيءَ جي چوڌاري گهمي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Falsafi Ibn-e-Rushd by mael malihabadi |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/falsafi-ibn-e-rushd-mael-malihabadi-ebooks |access-date=19 August 2023 |website=Rekhta |language=en}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>1dhy74du7w9ufuthr9bf7frtt86kbyk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398562</id>
      <parentid>398561</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:44:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98952" sha1="4fqdcdx7s7dveuxlbsl9qloyxxka8v8" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{ blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

=== خدا جي فطرت ===

==== وجود ====

ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}}

هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}}

''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}}

==== خدا جون صفتون ====

ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا.

''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

[[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (اومني پوٽنس پيراڊوڪس) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac &amp; Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}}

=== ڪائنات جي ازليت ===
{{ڏسو پڻ|ڪائنات جي ازليت}}

ابن رشد کان اڳ وارن صدين ۾ مسلمان مفڪرن جي وچ ۾ هن سوال تي بحث هلندو رهيو ته ڇا ڪائنات ڪنهن خاص وقت تي پيدا ڪئي وئي هئي يا اها [[ڪائنات جي ازليت|ازل کان موجود]] رهي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=14}} [[نوافلاطونيت|نوافلاطوني]] فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جو موقف هو ته ڪائنات هميشه کان موجود آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن نظرئي تي [[علم ڪلام|متڪلمن]]، خاص طور [[اشعريت|اشعري]] روايت سان واسطو رکندڙ عالمن، تنقيد ڪئي. خاص طور [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ ڪائنات جي ازليت واري نظريي جو تفصيلي رد لکيو ۽ نوافلاطوني فيلسوفن تي [[ڪفر]] جو الزام هنيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}}

ابن رشد پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت التهافت]]'' ۾ امام غزاليءَ جي تنقيد جو جواب ڏنو. هن پهرين دليل ڏنو ته ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اختلاف ايترو وڏو نه هو، جو ان جي بنياد تي ڪنهن تي بي ايماني يا ڪفر جو فتويٰ ڏنو وڃي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن وڌيڪ چيو ته ڪائنات جي ازليت جو نظريو لازمي طور قرآن سان ٽڪراءُ ۾ نه آهي، ۽ انهن آيتن جو حوالو ڏنو جن ۾ تخليق جي بيان دوران اڳ ئي موجود ''عرش'' ۽ ''پاڻي'' جو ذڪر اچي ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}}{{sfn|Hillier|loc=Origin of the World}}

ابن رشد جي راءِ موجب قرآن جي غور سان پڙهڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته وقت جي اندر صرف ڪائنات جي ''صورت'' (شڪل يا ترتيب) پيدا ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان جو وجود ازلي رهيو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}} هن متڪلمن تي اها تنقيد پڻ ڪئي ته اهي اهڙن مسئلن جا جواب، جيڪي فيلسوفن جي بحث جو موضوع هئڻ گهرجن، صحيفن جي پنهنجي تعبيرن ذريعي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=19–20}}

=== سياست ===

ابن رشد پنهنجي سياسي فلسفي کي [[افلاطون]] جي ''[[رياست (افلاطون)|رياست]]'' (''ريپبلڪ'') تي لکيل پنهنجي شرح ۾ بيان ڪيو آهي. هن پنهنجي خيالن کي افلاطون جي نظرين ۽ اسلامي روايت سان گڏائي پيش ڪيو، ۽ سندس خيال موجب مثالي رياست اها آهي، جيڪا اسلامي قانون ([[شريعت]]) تي ٻڌل هجي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد، [[افلاطون]] جي ''[[فيلسوف بادشاهه]]'' واري تصور جي تشريح ڪندي [[الفارابي]] جي راءِ سان اتفاق ڪيو، جنهن موجب فيلسوف بادشاهه ئي رياست جو [[امام]]، [[خليفو]] ۽ قانون جوڙيندڙ هوندو آهي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}

ابن رشد موجب فيلسوف حڪمران ۾ اهي خوبيون هجڻ گهرجن: علم سان محبت، مضبوط يادگيري، سکڻ جو شوق، سچائيءَ سان محبت، جسماني لذتن کان بي رغبتي، دولت گڏ ڪرڻ جي خواهش کان بي نيازي، وڏي همت، بهادري، ثابت قدمي، فصاحت ۽ اهڙي ذهانت، جيڪا کيس جلدي [[حدِ وسط]] (''مڊل ٽرم'') تائين پهچائي سگهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}
ابن رشد لکي ٿو ته جيڪڏهن فيلسوف پاڻ حڪمران نه بڻجي سگهن—جيئن سندس دور ۾ [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] ۾ هو—ته پوءِ به انهن کي حڪمرانن تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيئن هو مثالي رياست جا اصول نافذ ڪن.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد جي نظر ۾ شهرين کي فضيلت سيکارڻ جا ٻه طريقا آهن: ''قائل ڪرڻ'' ۽ ''زبردستي''.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} قائل ڪرڻ وڌيڪ فطري طريقو آهي، جنهن ۾ خطابت، جدليات ۽ برهاني دليل استعمال ٿيندا آهن؛ پر جيڪي ماڻهو دليل سان قائل نه ٿين، جهڙوڪ رياست جا دشمن، تن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن جبر به ضروري هوندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} انهيءَ بنياد تي هو جنگ کي آخري حل طور جائز قرار ڏئي ٿو ۽ ان جي حمايت ۾ قرآن مان به دليل پيش ڪري ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} تنهن ڪري سندس خيال موجب حڪمران وٽ حڪمت ۽ بهادري ٻنهي جو هجڻ لازمي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رياست جي انتظام ۽ دفاع لاءِ ضروري آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=107}}

افلاطون وانگر ابن رشد پڻ عورتن جي سياسي ۽ سماجي شرڪت جو حامي هو. سندس راءِ هئي ته عورتن کي مردن سان گڏ رياست جي انتظام ۾ حصو وٺڻ گهرجي، جنهن ۾ سپاهي، فيلسوف ۽ حڪمران طور به سندن ڪردار شامل هجڻ گهرجي.{{sfn|Fakhry|2001|p=110}} هن افسوس ظاهر ڪيو ته سندس دور جي مسلمان معاشرن عورتن جي عوامي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيو هو، ۽ سندس خيال موجب اها پابندي رياست جي ڀلائي لاءِ نقصانڪار هئي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد افلاطون جي انهيءَ نظريي کي به قبول ڪيو ته مثالي رياست وقت سان گڏ زوال پذير ٿي سگهي ٿي. هن اسلامي تاريخ مان مثال ڏيندي چيو ته [[راشد خلافت]]، جيڪا سني روايت موجب ''راشد خليفن'' جي دور ۾ مثالي رياست هئي، [[معاويہ اول]] جي دور ۾ [[اموي سلطنت]] جي قيام سان موروثي بادشاهت ۾ تبديل ٿي وئي. هن وڌيڪ لکيو ته [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] پڻ شروعات ۾ شريعت تي ٻڌل مثالي رياستون هيون، پر پوءِ آهستي آهستي [[ٽائيموڪريسي]]، [[اشرافي حڪومت]]، [[جمهوريت]] ۽ آخرڪار [[استبداد]] ۾ تبديل ٿي ويون.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|pp=112–114}}

=== اسلامي قانون جو تنوع ===

قاضي ۽ فقيه جي حيثيت سان پنهنجي دورِ خدمت دوران ابن رشد گهڻو ڪري اسلامي قانون جي [[مالڪي فقھ|مالڪي فقهي]] مطابق فيصلا ڪندو هو ۽ فتويٰ جاري ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس زماني ۾ [[الاندلس]] ۽ اسلامي دنيا جي اولهندي حصي ۾ مالڪي فقھ غالب هئي.{{sfn|Dutton|1994|pp=195–196}} تنهن هوندي به، هو اڪثر پنهنجي آزاد راءِ مطابق عمل ڪندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن جي ''اجماع'' واري دليل کي به رد ڪري ڇڏيندو هو، جيڪو مالڪي فقھ جي روايتي اصولن مان هڪ هو.{{sfn|Dutton|1994|p=195}}

ابن رشد جي ڪتاب ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' کي اسلامي قانون ۾ سندس اهم ترين ڪارنامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ هو نه رڳو مختلف اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن کي بيان ڪري ٿو، پر انهن اختلافن جا نظرياتي سبب پڻ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي اختلاف ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|pp=191–192}}
ابن رشد موجب، جيتوڻيڪ سڀئي اسلامي فقهي مڪتب آخرڪار قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، تڏهن به ''اختلاف جا سبب'' (''الأسباب التي أوجبت الاختلاف'') موجود آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=192}}{{sfn|Ibn Rushd|2017|p=11}} انهن سببن ۾ شامل آهن: نصوص جي عام يا خاص مفهوم جي تعبير ۾ فرق،{{sfn|Dutton|1994|p=204}} شرعي حڪمن کي واجب يا رڳو مستحب سمجهڻ بابت اختلاف، يا ڪنهن منع کي مڪروه يا مڪمل حرام قرار ڏيڻ بابت اختلاف.{{sfn|Dutton|1994|p=199}} اهڙيءَ طرح لفظن ۽ عبارتن جي معنائن ۾ موجود ابهمي به اختلاف جو سبب بڻجي سگهي ٿي.{{sfn|Dutton|1994|pp=204–205}}
ابن رشد وڌيڪ لکي ٿو ته [[قياس]] (تمثيلي استدلال) جي استعمال سان پڻ مختلف فقهي رايا پيدا ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ فقيه ڪنهن خاص قياس جي لاڳو ٿيڻ بابت هڪ جهڙي راءِ نٿا رکن،{{sfn|Dutton|1994|pp=201–202}} ۽ مختلف قياس پاڻ ۾ هڪ ٻئي جي ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿا.{{sfn|Dutton|1994|p=205}}{{sfn|Fakhry|2001|p=116}}

== قدرتي فلسفو ==

=== فلڪيات ===

[[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] وانگر ابن رشد به [[بطليموسي نظام]] تي فلسفيانه دليلن جي بنياد تي تنقيد ڪئي ۽ چنڊ، سج ۽ سيارن جي ظاهري حرڪتن جي وضاحت لاءِ [[مدار جي بي مرڪزيت]] (eccentrics) ۽ [[تدويري مدار]]ن (epicycles) جي استعمال کي رد ڪيو. سندس خيال هو ته اهي فلڪي اجرام [[ارسطو]] جي اصولن مطابق زمين جي چوڌاري مڪمل دائري ۾ هڪجهڙي رفتار سان گردش ڪن ٿا.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

ابن رشد سيارن جي حرڪتن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو: اهي جيڪي ننگي اک سان ڏسي سگهجن ٿيون، اهي جيڪي ڏسڻ لاءِ اوزارن جي ضرورت رکن ٿيون، ۽ اهي جيڪي صرف فلسفيانه استدلال سان سمجهي سگهجن ٿيون.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

سندس خيال موجب چنڊ تي ڪڏهن ڪڏهن نظر ايندڙ اونداهن رنگن جو سبب ان جي ٿولهه ۾ فرق آهي؛ ٿلها حصا سج جي روشني وڌيڪ جذب ڪن ٿا ۽ ان ڪري وڌيڪ روشني موٽائين ٿا، جڏهن⁠تہ سنها حصا گهٽ روشني موٽائين ٿا.{{sfn|Ariew|2011|p=193}} يورپ جي [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] جي عالمن سترهين صديءَ تائين هن وضاحت کي [[گليليو گليلي|گليليو]] جي چنڊ تي موجود [[چنڊ جون مٿاڇري جون خاصيتون|داغن]] بابت مشاهدن جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو، تان⁠جو 1668ع ۾ [[انتوان گودين]] جهڙن عالمن تسليم ڪيو ته اهي نشان گهڻو ڪري [[چنڊ جا جبل|چنڊ جي جبلن]] سبب آهن.{{sfn|Ariew|2011|pp=194–195}}

ابن رشد ۽ [[ابن باجه]] ٻنهي [[سج جا داغ|سج جي داغن]] جو مشاهدو ڪيو، جن کي هنن [[زهره جو سج اڳيان گذر]] ۽ [[عطارد جو سج اڳيان گذر]] سمجهيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

1153ع ۾ ابن رشد [[مراڪش]] ۾ فلڪي مشاهدا ڪيا، جتي هن [[سهيل (تارو)|سهيل]] (عربي: ''سهيل'') تاري کي ڏٺو، جيڪو سندس آبائي شهر اسپين جي ويڪرائي ڦاڪ تان نظر نه ايندو هو. هن هن مشاهدي کي [[ارسطو]] جي [[زمين جي گول هجڻ]] واري دليل جي تائيد لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

ابن رشد کي خبر هئي ته سندس دور جا عربي ۽ اندلسي فلڪيات جا ماهر بنيادي طور ''رياضياتي فلڪيات'' تي ڌيان ڏيندا هئا، جيڪا حسابن ذريعي صحيح اڳڪٿيون ته ڪري سگهندي هئي، پر ڪائنات جي ڪم ڪرڻ جي جسماني وضاحت پيش نه ڪندي هئي.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=266}} سندس لفظن ۾، ''&quot;اسان جي زماني جي فلڪيات حقيقت کي ظاهر نٿي ڪري؛ اها رڳو حسابن سان موافقت رکي ٿي، نه ڪي موجود حقيقت سان.&quot;''{{sfn|Agutter|Wheatley|2008|p=44}}

هن ڪوشش ڪئي ته فلڪيات کي فزڪس، خاص طور ارسطو جي فزڪس، سان هم آهنگ بڻايو وڃي. ارسطو جي ''[[مابعدالطبيعات]]'' تي سندس مفصل شرح ۾ هن پنهنجي هن اصلاحي منصوبي جا اصول بيان ڪيا، پر زندگيءَ جي آخر ۾ هن پاڻ اعتراف ڪيو ته سندس اها ڪوشش ناڪام رهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} هن تسليم ڪيو ته مشاهدي ۾ ايندڙ سيارن جي حرڪتن کي ارسطو جي اصولن سان هم آهنگ ڪرڻ لاءِ وٽس نه ڪافي وقت هو ۽ نه ئي ڪافي علم.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} ان کان علاوه، هو [[اودوڪسس]] ۽ [[ڪاليپس]] جي فلڪياتي نظرين کان واقف نه هو، تنهن ڪري ارسطو جي ڪجهه فلڪياتي تصنيفن جي اصل پسمنظر کي به سمجهي نه سگهيو.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

تنهن هوندي به، سندس خيالن جو اثر فلڪيات جي ماهر [[نور الدين البطروجي]] (وفات 1204ع) تي پيو، جنهن ابن رشد جي اڪثر اصلاحي اصولن کي اختيار ڪيو ۽ ارسطو جي فزڪس تي ٻڌل هڪ ابتدائي فلڪي نظام پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|pp=266–267}}

=== طبيعيات ===

طبيعيات ۾ ابن رشد اهو [[استقرائي استدلال]] (انڊڪٽو ريزننگ) وارو طريقو اختيار نه ڪيو، جيڪو اسلامي دنيا ۾ [[البيروني]] ترقي ڏئي رهيو هو ۽ جيڪو جديد طبيعيات جي طريقهٔ ڪار سان وڌيڪ ويجهو هو.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ان جي بدران، سائنس جي مؤرخ [[روٿ گلاسنر]] جي لفظن ۾، ابن رشد هڪ ''تشريحي'' (اگزيجيٽيڪل) عالم هو، جيڪو اڳين متنن، خاص طور ارسطو جي لکڻين، تي بحث ڪندي فطرت بابت نوان نظريا پيش ڪندو هو.{{sfn|Glasner|2009|p=4}}

هن طريقي سبب کيس اڪثر ارسطو جو محض هڪ غير تخليقي پيروڪار سمجهيو ويو، پر گلاسنر جو دليل آهي ته ابن رشد جي طبيعيات ۾ انتهائي اصلي خيال موجود آهن، خاص طور ارسطو جي ''[[منيمه نيچوراليا]]'' (''minima naturalia'') بابت سندس تشريح ۽ حرڪت کي ''[[فورما فلوئنس]]'' (''forma fluens'') طور سمجهائڻ وارو نظريو. اهي خيال بعد ۾ يورپ ۾ قبول ڪيا ويا ۽ طبيعيات جي مجموعي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Glasner|2009|pp=1–2}}

=== نفسيات ===

[[File:Bnf lat16151 f22.jpg|thumb|ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي ابن رشد جي ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'')، فرانسيسي قلمي نسخو، تيرهين صديءَ جي ٽئين چوٿين حصي جو.]]

ابن رشد نفسيات بابت پنهنجا خيال ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي لکيل پنهنجي ٽنهي شرحن ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} هن جي دلچسپي فلسفيانه طريقن ۽ ارسطو جي نظرين جي تشريح ذريعي انساني عقل جي وضاحت ڪرڻ ۾ هئي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} سندس فڪر وقت سان گڏ ارتقا ڪندو رهيو، تنهن ڪري هن موضوع تي سندس موقف به مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}

پنهنجي پهرين، يعني ''مختصر شرح'' ۾، ابن رشد [[ابن باجه]] جي ان نظريي جي پيروي ڪري ٿو، جنهن موجب ''[[هيولاني عقل]]'' (مٽيريل انٽيليڪٽ) اهڙيون مخصوص تصويرون يا تاثر محفوظ ڪري ٿو، جيڪي انسان پنهنجي تجربي دوران حاصل ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|pp=189–190}} اهي تصويرون پوءِ آفاقي ''[[فاعل عقل]]'' (ايجنٽ انٽيليڪٽ) سان ''اتحاد'' جو بنياد بڻجن ٿيون، ۽ جڏهن اهو اتحاد قائم ٿئي ٿو ته انسان ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}}

پنهنجي ''وچولي شرح'' ۾ ابن رشد [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جي خيالن ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿي وڃي ٿو. سندس خيال موجب فاعل عقل انسان کي آفاقي ادراڪ جي صلاحيت عطا ڪري ٿو، ۽ اها صلاحيت هيولاني عقل ۾ موجود هوندي آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} جڏهن ڪنهن تصور بابت انسان وٽ ڪافي تجربي وارا مشاهدا گڏ ٿي وڃن ٿا، تڏهن اها صلاحيت فعال ٿي وڃي ٿي ۽ انسان کي ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ٿئي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} (ڏسو پڻ: [[منطقي استقرا]])

پنهنجي آخري ۽ ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'') ۾ ابن رشد هڪ نئون نظريو پيش ڪري ٿو، جيڪو ''[[عقل جي وحدت]]'' (يونٽي آف دي انٽيليڪٽ) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Adamson|2016|p=191}} هن نظريي موجب صرف هڪ ئي هيولاني عقل موجود آهي، جيڪو سڀني انسانن لاءِ مشترڪ آهي ۽ انساني جسم سان ملي جليو نه آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
مختلف ماڻهن جي مختلف سوچن جي وضاحت لاءِ ابن رشد ''فڪر'' جو تصور پيش ڪري ٿو، جيڪو لاطيني ۾ ''cogitatio'' سڏيو ويو. سندس خيال موجب اهو عمل انساني دماغ ۾ ٿئي ٿو ۽ ان ۾ ڪلي علم نه، پر انهن خاص شين بابت ''فعال غور ويچار'' شامل هوندو آهي، جن سان انسان جو واسطو پيو هجي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
ابن رشد جو هي نظريو، جڏهن سندس تصنيفون عيسائي يورپ تائين پهتيون، تڏهن وڏي تڪرار جو سبب بڻيو. 1229ع ۾ [[ٿامس اڪويناس]] ''''On the Unity of the Intellect against the Averroists'''' جي عنوان سان ان تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}{{sfn|Hasse|2014|loc=Averroes' Unicity Thesis}}

=== طب ===

[[File:Galenosgruppe (Wiener Dioskurides).jpg|thumb|ڇهين صديءَ جي بازنطيني تصوير، جنهن ۾ [[جالينوس]] (مٿئين وچ ۾) ٻين مشهور طبيبن سان گڏ ڏيکاريل آهي.]]

جيتوڻيڪ ابن رشد جي طبي تصنيفن مان سندس دور جي طب بابت گهري نظرياتي ڄاڻ ظاهر ٿئي ٿي، پر عملي طبيب طور سندس تجربو شايد محدود هو. هن پاڻ پنهنجي هڪ ڪتاب ۾ لکيو ته هن گهڻي عملي طبابت نه ڪئي، سواءِ پنهنجي، پنهنجي مائٽن يا پنهنجن دوستن جي علاج جي.{{sfn|Chandelier|2018|p=163}}{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}
هو موحدي درٻار ۾ شاهي طبيب طور ضرور خدمتون انجام ڏيندو رهيو، پر سندس تعليم ۽ مهارت بنيادي طور نظرياتي هئي.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}

ابن رشد جي مشهور طبي ڪتاب ''[[الڪليات في الطب]]'' ۾ گهڻو ڪري [[جالينوس]] جي طبي نظرين جي پيروي ڪئي وئي آهي. جالينوس ٻي صديءَ جو هڪ اثرائتو يوناني طبيب ۽ مصنف هو، جنهن جي طب ''[[اخلاطِ اربعہ]]'' (رت، صفرا، سودا ۽ بلغم) جي نظريي تي ٻڌل هئي، ۽ انهن اخلاطن جي توازن کي انساني صحت لاءِ ضروري سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}
تنهن هوندي به، ابن رشد پنهنجا ڪجهه اصلي مشاهدا پڻ پيش ڪيا. انهن مان هڪ اک جي [[ريٽينا]] بابت آهي. شايد هو پهريون عالم هو، جنهن اهو سمجهيو ته روشني محسوس ڪرڻ جو ذميوار حصو [[ريٽينا]] آهي، نه ڪي [[عدسو (اک)|عدسو]]، جيئن ان زماني ۾ عام طور سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}

جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي ته ڇا ''الڪليات'' ۾ سندس مطلب واقعي اهو ئي هو، پر ابن رشد ارسطو جي ''[[الحس والمحسوس]]'' تي پنهنجي شرح ۾ به اهڙو ئي خيال بيان ڪيو، جتي هن لکيو ته:

&gt; ''&quot;اک جي سڀ کان اندرين پردي (ريٽينا) کي لازمي طور اک جي رطوبتن (عدسي) کان روشني حاصل ڪرڻ گهرجي، جيئن اک جون رطوبتون هوا کان روشني حاصل ڪن ٿيون.&quot;''{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=378–379}}

جالينوس ۽ پنهنجي دور جي ٻين طبي نظرين کان سندس هڪ ٻيو اهم اختلاف فالج ([[سٽروڪ]]) بابت هو. ابن رشد فالج کي دماغ سان لاڳاپيل بيماري قرار ڏنو ۽ چيو ته اهو دل کان دماغ ڏانهن ويندڙ شريانن ۾ رڪاوٽ سبب پيدا ٿئي ٿو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}} اها وضاحت جالينوس جي نظريي کان وڌيڪ جديد سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جالينوس ان جو سبب دل ۽ جسم جي ٻين حصن جي وچ واري رڪاوٽ کي سمجهندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}}

ابن رشد ''الڪليات'' ۾ [[پارڪنسن جي بيماري]] جي نشانين ۽ علامتن جي پڻ پهريون ڀيرو وضاحت ڪئي، جيتوڻيڪ هن ان بيماري کي ڪو خاص نالو نه ڏنو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=379–380}}

== ورثو ==
{{Main|ابن رشديت}}

=== يهودي روايت ۾ ===

[[ميمونائيڊس]] (وفات: 1204ع) انهن شروعاتي يهودي عالمن مان هو، جن ابن رشد جي تصنيفن کي وڏي جوش سان قبول ڪيو. هن لکيو ته: ''&quot;مون تازو ابن رشد جون ارسطو جي ڪتابن تي لکيل سڀئي تصنيفون حاصل ڪيون آهن، ۽ ابن رشد نهايت درست آهي.&quot;''{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}

تيرهين صديءَ جي ڪيترن ئي يهودي مصنفن، جن ۾ [[سيموئيل ابن طبون]] پنهنجي ڪتاب ''Opinion of the Philosophers''، [[يھودا بن سليمان ها ڪوهن]] پنهنجي ''Search for Wisdom''، ۽ [[شيم طوف ابن فلاڪيرا]] شامل آهن، ابن رشد جي لکڻين تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}
1232ع ۾ [[جوزف ابن قصپي]] ارسطو جي ''[[اورگانون]]'' تي ابن رشد جي شرحن جو عبراني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ڪنهن مڪمل تصنيف جو پهريون يهودي ترجمو هو. 1260ع ۾ [[موسيٰ ابن طبون]] ابن رشد جي لڳ ڀڳ سڀني شرحن ۽ سندس ڪجهه طبي تصنيفن جا به ترجما شايع ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}

چوڏهين صديءَ ۾ يهودي ابن رشديت (Jewish Averroism) پنهنجي عروج تي پهتي.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}} هن دور ۾ ابن رشد کان متاثر يا سندس تصنيفن جا مترجم عالمن ۾ [[ڪالونيمس بن ڪالونيمس]] (آرلس، فرانس)، [[ٽوڊروس ٽوڊروسي]]، [[ايليا ڊيل ميڊيگو]] (ڪينڊيا) ۽ [[گرسونائيڊس]] (لانگڊاڪ) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=132–133}}

ابن رشد جي حوالن کي [[فلاڪيرا]]، [[يھودا موسڪاٽو]] ۽ [[ابراھام بيباگو]] پڻ هن دليل لاءِ استعمال ڪيو ته يونانين پنهنجو سائنسي ۽ فلسفياتي علم يهودين کان حاصل ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Fuss |first=Abraham M. |date=1994 |title=The Study of Science and Philosophy Justified by Jewish Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/40914819 |journal=The Torah U-Madda Journal |volume=5 |pages=101–114 |jstor=40914819 |issn=1050-4745}}&lt;/ref&gt;

=== لاطيني روايت ۾ ===

ابن رشد جو [[مغربي دنيا|عيسائي مغرب]] تي سڀ کان وڏو اثر ارسطو تي سندس تفصيلي شرحن وسيلي ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=131}}

[[مغربي رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ مغربي يورپ ثقافتي زوال جو شڪار ٿيو، جنهن سبب قديم يوناني عالمن، خاص طور ارسطو، جي فڪري ورثي جو وڏو حصو گم ٿي ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=129}} جڏهن ابن رشد جون شرحون لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿي تيرهين صديءَ ۾ يورپ پهتيون، تڏهن انهن ارسطو جي فڪر جي مستند تشريح فراهم ڪئي ۽ ان کي ٻيهر يورپي عالمن تائين پهچايو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}{{sfn|Adamson|2016|pp=181–182}}
سندس شرحن جو اثر ايترو گهڻو هو، جو لاطيني عيسائي ادب ۾ کيس نالي بدران رڳو '''''The Commentator''''' (يعني ''شارح'') چيو ويندو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} ڪڏهن ڪڏهن کيس ''آزاد فڪر ۽ بي اعتقادي جو پيءُ''&lt;ref&gt;{{cite book|last=Guillaume|first=Alfred|title=The Legacy of Islam|year=1945|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bratton|first=Fred|title=Maimonides, medieval modernist|url=https://archive.org/details/maimonidesmediev00brat|url-access=registration|year=1967|publisher=Beacon Press}}&lt;/ref&gt; ۽ ''عقليت پسندي جو پيءُ'' پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gill-2009&quot;&gt;{{cite book |last=Gill |first=John |title=Andalucía : a cultural history |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0195376104 |location=Oxford |pages=108–110}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Averroism |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/averroism-COM_24253?s.num=0&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=averroes |last=Tamer |first=Georges |date=1 February 2011 |volume=3 |language=en |quote=Averroism is a philosophical movement named after the sixth/twelfth-century Andalusian philosopher Ibn Rushd (Averroes, d. 595/1198), which began in the thirteenth century among masters of arts at the University of Paris and continued through the seventeenth century.}}&lt;/ref&gt;

[[مائيڪل اسڪاٽ]] (1175ع – لڳ ڀڳ 1232ع) ابن رشد جو پهريون لاطيني مترجم هو. هن 1217ع کان [[پيرس]] ۽ [[ٽوليڊو]] ۾ ارسطو جي ''[[طبيعيات]]''، ''[[مابعدالطبيعيات]]''، ''[[النفس]]'' ۽ ''[[في السماء]]'' تي لکيل ڊگهيون شرحون، گڏوگڏ ڪيترين وچولين ۽ مختصر شرحن جا ترجما ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=133–134}}
ان کان پوءِ [[هرمانس اليمنس]]، [[وليم ڊي لونا]] ۽ [[آرمنگاڊ آف مونٽپيلير]] جهڙن يورپي عالمن ابن رشد جون ٻيون تصنيفون ترجمو ڪيون، جن مان ڪي ترجما يهودي عالمن جي مدد سان به ٿيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}
جلد ئي ابن رشد جون تصنيفون [[مدرسي فلسفو|مدرسي (Scholastic)]] روايت جي عيسائي عالمن ۾ پکڙجي ويون.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}} سندس فڪر جي پيروي ڪندڙن جو هڪ مضبوط حلقو وجود ۾ آيو، جيڪو [[لاطيني ابن رشديت]] (Latin Averroism) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}
[[پيرس]] ۽ [[پاڊوا]] لاطيني ابن رشديت جا اهم مرڪز بڻيا، جڏهن⁠تہ تيرهين صديءَ ۾ ان جا مشهور اڳواڻ [[سيگر آف برابانٽ]] ۽ [[بوئٿيس آف ڊيچيا]] هئا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}

رومي ڪيٿولڪ چرچ جي اختيارين ابن رشديت جي واڌ ويجهه تي ردعمل ظاهر ڪيو. 1270ع ۾ [[پيرس جي رومي ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|پيرس جي بشپ]] [[ايتيئن ٽيمپيئر]] پندرهن نظرين جي مذمت ڪئي، جيڪي گهڻو ڪري ارسطوي يا ابن رشدي هئا ۽ جن کي هن چرچ جي عقيدن جي خلاف قرار ڏنو. 1277ع ۾ [[پوپ جان XXI]] جي درخواست تي ٽيمپيئر ٻي مذمت جاري ڪئي، جنهن ۾ 219 فلسفياتي نظرين کي نشانو بڻايو ويو، جيڪي گهڻو ڪري ارسطو ۽ ابن رشد جي تعليمات سان لاڳاپيل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=134–135}}

[[File:Benozzo Gozzoli 004a.jpg|thumb|[[بينوتسو گوزولي]] جي تصوير ''سينٽ ٿامس اڪويناس جي ابن رشد تي فتح''، جنهن ۾ [[ٿامس اڪويناس]] (مٿئين وچ ۾) کي ابن رشد (هيٺ) تي غالب ڏيکاريو ويو آهي.]]

ٻين ڪيٿولڪ مفڪرن وٽ ابن رشد جي آجيان ملي جلي رهي. تيرهين صديءَ جي مشهور ڪيٿولڪ مفڪر [[ٿامس اڪويناس]] ارسطو بابت ابن رشد جي تشريحن مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو، پر ڪيترن ئي مسئلن ۾ ساڻس اختلاف به ڪيو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}
مثال طور، هن ابن رشد جي ''عقل جي وحدت'' واري نظريي، جنهن موجب سڀئي انسان هڪ ئي عقل جا شريڪ آهن، تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=192}} هن ڪائنات جي ازلي هجڻ ۽ [[الهي عنايت]] بابت پڻ ابن رشد سان اختلاف ڪيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=140}}

[[ريمون لُل]] پڻ ابن رشديت جي مخالفت ڪئي ۽ اسلام کي هڪ اهڙو مذهب قرار ڏنو جنهن سان رواداري اختيار ڪري سگهجي ٿي، جڏهن⁠تہ ابن رشديت، خاص طور ان جي لاطيني صورت، کي اهڙو فلسفو سمجهيو جنهن جي مخالفت ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bordoy Fernandez|first=Antoni|title=Ramón Llull y la crítica al averroísmo cristiano|url=http://ibdigital.uib.es/greenstone/collect/taula/index/assoc/Taula_20/03v037p0/21.dir/Taula_2003v037p021.pdf|url-access=registration|year=2002|publisher=Universitat de les Illes Balears}}&lt;/ref&gt;
1270ع ۽ 1277ع جي چرچي مذمتن، ۽ ٿامس اڪويناس جي تفصيلي تنقيد، لاطيني عيسائيت ۾ ابن رشديت جي اثر کي ڪمزور ڪيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=135}} جيتوڻيڪ اها روايت سورهين صديءَ تائين قائم رهي، جڏهن يورپي فڪر آهستي آهستي ارسطويت کان پري ٿيڻ لڳو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}
ايندڙ صدين جي مشهور ابن رشدي مفڪرن ۾ [[جان آف جينڊن]] ۽ [[مارسيليئس آف پاڊوا]] (چوڏهين صدي)، [[گائيٽانو دا ٿيني]] ۽ [[پيئٽرو پومپوناتسي]] (پندرهين صدي)، ۽ [[اگوسٽينو نيفو]] ۽ [[مارڪانتونيو زيمارا]] (سورهين صدي) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=137–138}}

=== اسلامي روايت ۾ ===

جديد دور کان اڳ اسلامي فلسفياتي فڪر تي ابن رشد جو اثر گهڻو نمايان نه رهيو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}}
ان جو هڪ سبب جاگرافيائي هو؛ ابن رشد اسلامي تهذيب جي انتهائي اولهندي حصي، يعني اندلس ۾ رهندو هو، جيڪو اسلامي فڪري مرڪزن کان پري هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}
ٻيو سبب اهو هو ته سندس فلسفو شايد پنهنجي دور جي اسلامي عالمن لاءِ گهڻو پرڪشش نه رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}} سندس توجهه ارسطو جي تصنيفن تي مرڪوز هئي، جڏهن⁠تہ ٻارهين صديءَ تائين مسلمان عالم نائين صديءَ کان ارسطو جو تفصيلي جائزو وٺي چڪا هئا ۽ هاڻي وڌيڪ نون فڪري رجحانن، خاص طور [[ابن سينا]] جي فلسفي، سان گهري دلچسپي وٺي رهيا هئا.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}
اوڻيهين صديءَ ۾ مسلمان مفڪرن ابن رشد جي تصنيفن ڏانهن ٻيهر ڌيان ڏنو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}} ان وقت عربي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ ''[[النهضة]]'' (جاڳرتا) نالي هڪ ثقافتي نشاةِ ثانيه هلي رهي هئي، ۽ ابن رشد جي تصنيفن کي اسلامي فڪري روايت جي جديد تجديد لاءِ الهام جو ذريعو سمجهيو ويو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}}

== ثقافتي حوالا ==

[[File:Averroes closeup.jpg|thumb|250px|right|alt=سامهون ويهي لکندڙ شخص جي ڪلهي مٿان ڏسندڙ هڪ شخص جي تصوير|upright|[[رافائيل]] جي ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ ابن رشد جو تفصيلي منظر]]

ابن رشد جا حوالا اولهه ۽ اسلامي دنيا ٻنهي جي مقبول ثقافت ۾ ملن ٿا. اطالوي اديب [[دانتي اليگيري]] جي نظم ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]''، جيڪو 1320ع ۾ مڪمل ٿيو، ۾ ابن رشد کي، جنهن بابت لکيو ويو آهي ته هن &quot;عظيم شرح لکي&quot;، ٻين غيرعيسائي يوناني ۽ مسلمان مفڪرن سان گڏ [[دوزخ جو پهريون دائرو|دوزخ جي پهرين دائري]] ۾ [[صلاح الدين ايوبي]] جي آس پاس ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}} [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' (1387ع) جي تمهيد ۾ پڻ ابن رشد جو نالو انهن طبي اختيارين سان گڏ اچي ٿو، جيڪي ان وقت يورپ ۾ مشهور هئا.{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}}
ابن رشد کي [[رافائيل]] جي 1501ع واري ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ پڻ ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو [[ويٽيڪن سٽي|ويٽيڪن]] جي [[اپاسٽولڪ محل]] کي سينگاري ٿو ۽ فلسفي جي اهم شخصيتن تي مشتمل آهي. تصوير ۾ ابن رشد سائي جبي ۽ پڳ ۾ ڏيکاريل آهي ۽ [[فيثاغورث]] جي پٺيان بيهي ڏسي رهيو آهي، جيڪو ڪتاب لکي رهيو آهي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}}

[[وڪٽر هيوگو]] جي ناول ''[[نوٽر ڊيم جو ڪٻڙو]]'' ۾ پڻ ابن رشد جو مختصر ذڪر اچي ٿو. هي ناول 1831ع ۾ لکيو ويو، پر ان جو پسمنظر 1482ع جي پيرس ۾ رکيل آهي. ناول جو ولن، پادري ڪلاڊ فرولو، [[فلسفين جو پٿر]] ڳولڻ جي پنهنجي جنوني ڪوشش دوران ابن رشد جي ڪيمياگريءَ واري صلاحيتن جي واکاڻ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;''The Hunchback of Notre Dame'', Wordsworth Classics، ترجمو: [[J. Carroll Beckwith]]&lt;/ref&gt;
[[خورخي لوئس بورخيس]] جي 1947ع واري مختصر ڪهاڻي ''[[ابن رشد جي ڳولا]]'' ({{langx|es|La Busca de Averroes}}) ۾ ابن رشد کي اهڙي ثقافت اندر ارسطو جي ''[[شاعريات (ارسطو)|شاعريات]]'' کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندي ڏيکاريو ويو آهي، جتي زنده ناٽڪ جي پيشڪش جي ڪا روايت موجود نه هئي.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=28}} ڪهاڻيءَ جي پڇاڙيءَ واري نوٽ ۾ بورخيس لکي ٿو ته کيس محسوس ٿيو ته اها ڪهاڻي ساڻس ٺٺولي ڪري رهي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ابن رشد جو ٿيٽر کان اڻواقف هوندي ناٽڪ جو تصور ڪرڻ ايترو ئي ناممڪن هو، جيترو بورخيس لاءِ رينان، [[ايڊورڊ وليم لين|لين]] ۽ [[ميگيل آسين پالاسيوس|آسين پالاسيوس]] مان مليل ٿورين ڄاڻن جي بنياد تي ابن رشد جو تصور ڪرڻ.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=29}}

ابن رشد 1997ع جي مصري فلم ''[[تقدير (1997ع فلم)|تقدير]]'' جو مرڪزي ڪردار پڻ آهي، جنهن جي هدايتڪاري [[يوسف شاهين]] ڪئي. هي فلم جزوي طور سندس وفات جي اٺ سؤ ورسيءَ جي ياد ۾ ٺاهي وئي هئي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xiv}}

ٻوٽن جي جنس ''[[اويروئا]]''، جنهن ۾ [[اسٽار فروٽ]] ۽ [[اويروئا بلمبي|بلمبي]] شامل آهن،&lt;ref name=&quot;Quattrocchi1999&quot;&gt;{{cite book|last=Quattrocchi|first=Umberto|title=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|url=https://books.google.com/books?id=A68qyOyhOdkC&amp;pg=PA241|year=1999|publisher=CRC Press|isbn=978-0849326738|page=241}}&lt;/ref&gt; چنڊ جو [[ابن رشد (کڏ)|ابن رشد]] نالي کڏ،&lt;ref&gt;{{gpn|2636}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ننڍڙو سيارو]] [[8318 اويروئس]] سندس نالي پٺيان رکيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=8318 Averroes (1306 T-2) |work=Minor Planet Center |url=https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=8318 |access-date=20 September 2021}}&lt;/ref&gt;

مائل مليح آباديءَ جو 1957ع وارو اردو تاريخي افسانوي ناول ''فلسفي ابن رشد'' سندس زندگيءَ جي چوڌاري گهمي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Falsafi Ibn-e-Rushd by mael malihabadi |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/falsafi-ibn-e-rushd-mael-malihabadi-ebooks |access-date=19 August 2023 |website=Rekhta |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ڪتابيات ==
&lt;div style=&quot;column-count:2&quot;&gt;

{{refbegin|40em}}
* {{cite book |last=al-Aqqad |first=Abbas Mahmoud |title=Ibn Rushd |year=2014 |orig-year=1953 |publisher=Hindawi Foundation |location=Cairo |url=https://www.hindawi.org/books/15273058 |language=ar}}
* {{cite book |last=al-Jabri |first=Mohammed Abed |title=Ibn Rushd: Sira wa Fikr |year=1998 |publisher=Markaz Dirasat al-Wahda al-Arabiyya |location=Beirut |language=ar}}
* {{cite book |last=al-Marrakushi |first='Abd al-Wahid |title=Al-Mu'jib fi Talkhis Akhbar al-Maghrib |year=2006 |publisher=Dar al-Kutub al-Ilmiyyah |location=Beirut |language=ar}}
* {{cite book |last=Foudeh |first=Saeed |title=Mawqif Ibn Rushd al-Falsafi min 'Ilm al-Kalam |year=2009 |publisher=Dar al-Fath |location=Amman |language=ar}}
* {{cite book|first=Peter |last=Adamson|author-link=Peter Adamson (academic)|title=Philosophy in the Islamic World: A History of Philosophy Without Any Gaps|url=https://books.google.com/books?id=KEpRDAAAQBAJ|year=2016|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0199577491}}
* {{cite book|last1=Agutter|first1=Paul S.|last2=Wheatley|first2=Denys N.|title=Thinking about Life: The history and philosophy of biology and other sciences|date=2008|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-1402088667|url=https://books.google.com/books?id=Gm4bqeBMR8cC&amp;q=Averroes+kinetic+force&amp;pg=PA45}}
* {{cite journal|last=Ahmad|first=Jamil|date=1994|title=Averroes|journal=Renaissance|volume=4|issue=9|url=http://www.monthly-renaissance.com/issue/content.aspx?id=744|access-date=14 October 2008|issn=1605-0045|location=[[Lahore]]|publisher=Al-Mawrid}}
* {{cite book|last=Ariew|first=Roger|title=Descartes Among the Scholastics|url=https://books.google.com/books?id=OFD0lVQ4RIQC|year=2011|publisher=Brill|isbn=978-9004207240}}
* {{cite encyclopedia |title=Ibn Rushd|first=Roger|last=Arnaldez |author-link=Roger Arnaldez|encyclopedia=[[The Encyclopaedia of Islam]] |volume=III: H-Iram |date=1986 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] and Luzac &amp; co. |location=[[Leiden]] and [[London]]|editor=B. Lewis |editor2=V.L. Menage |editor3=Ch. Pellat |editor4=J. Schacht|isbn=978-9004081185|pages=909–920|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0340}}
* {{cite book|title=Averroes: A Rationalist in Islam|year=2000|orig-year=1998|first=Roger|last=Arnaldez|translator=David Streight|publisher=University of Notre Dame Press|isbn=0268020086}}
* {{cite encyclopedia|title=Borges on Replication and Concept Formation|first=Yemima|last=Ben-Menahem|editor1=Ayelet Shavit|editor2=Aaron M. Ellison|encyclopedia=Stepping in the Same River Twice: Replication in Biological Research|url=https://books.google.com/books?id=oSeMDgAAQBAJ&amp;pg=PA28|year=2017|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300228038|pages=23–36}}
* {{cite encyclopedia|first=Joël|last=Chandelier|chapter=Averroes on Medicine|editor1=Peter Adamson|editor2=Matteo Di Giovanni|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781316335543.010|pages=158–176|date=2018|title=Interpreting Averroes|isbn=978-1316335543}}
* {{cite journal|first1=Deniz|last1=Belen|first2=Hayrunnisa|last2=Bolay|title=Averroës in The school of Athens: a Renaissance man and his contribution to Western thought and neuroscience|doi=10.1227/01.NEU.0000338262.42326.A1 |pmid=19190465|journal=[[Neurosurgery (journal)|Neurosurgery]] |volume=64 |issue=2 |date=2009 |pages=374–381 |publisher=[[Oxford University Press]] |issn=1524-4040}}
* {{cite journal|last=Dutton|first=Yasin|title=The Introduction to Ibn Rushd's &quot;Bidāyat al-Mujtahid&quot;|doi=10.2307/3399333|jstor=3399333|date=1994|volume=1|issue=2|pages=188–205|journal=Islamic Law and Society}}
* {{Citation |last=Fakhry |first=Majid |title=Averroes (Ibn Rushd) His Life, Works and Influence |publisher=[[Oneworld Publications]] |year=2001 |isbn=978-1851682690 |url=https://books.google.com/books?id=88bWAAAAMAAJ}}
* {{cite encyclopedia |title=Ibn Rushd: Abū al-Walīd Muḥammad ibn Aḥmad ibn Muḥammad ibn Rushd al-Ḥafīd|first=Miquel |last=Forcada|encyclopedia=[[The Biographical Encyclopedia of Astronomers]], Springer Reference |date=2007 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[New York City|New York]]|url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Ibn_Rushd_BEA.htm|editor=Thomas Hockey |display-editors=etal |pages=564–565}}
* {{cite book|last=Glasner|first=Ruth|title=Averroes' Physics: A Turning Point in Medieval Natural Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=cxsUDAAAQBAJ|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199567737}}
* {{cite book|last=Guessoum|first=Nidhal|author-link=Nidhal Guessoum|title=Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science|url=https://books.google.com/books?id=ebcjQwAACAAJ|year=2011|publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=978-1848855182}}
* {{cite encyclopedia|title=Influence of Arabic and Islamic Philosophy on the Latin West|encyclopedia=The [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|last=Hasse|first=Dag Nikolaus|year=2014|editor=Edward N. Zalta|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2014/entries/arabic-islamic-influence/}}
* {{cite encyclopedia|title=Ibn Rushd (Averroes) (1126–1198)|first=H. Chad|last=Hillier|encyclopedia=[[Internet Encyclopedia of Philosophy]]|issn=2161-0002|url=http://www.iep.utm.edu/ibnrushd/}}
* {{cite encyclopedia |first=Albert Z.|last=Iskandar|title=Ibn Rushd (Averroës) |encyclopedia=[[Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures]]|date=2008 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[New York City|New York]]|editor=Helaine Selin|editor-link=Helaine Selin|doi=10.1007/978-1-4020-4425-0_9240|pages=1115–1117|isbn=978-1402045592}}
* {{Citation |last=Leaman |first=Olivier |title=An Introduction to Classical Islamic Philosophy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2002 |edition=2nd |isbn=978-0521797573}}
* {{cite book|first1=Jon|last1=McGinnis|first2=David C.|last2=Reisman|title=Classical Arabic Philosophy: An Anthology of Sources|url=https://books.google.com/books?id=V9ITPVoGjsoC|year=2007|publisher=Hackett Publishing|isbn=978-1603843928}}
* {{cite book|title=Averroès et l'Averroïsme: Essai Historique|last=Renan|first=Ernest|author-link=Ernest Renan|publisher=[[Calmann-Lévy]]|year=1882|url=https://archive.org/details/averrosetlaver00rena|access-date=21 June 2017|language=fr}}
* {{cite book|last=Sonneborn|first=Liz|title=Averroes (Ibn Rushd): Muslim Scholar, Philosopher, and Physician of the Twelfth Century|url=https://books.google.com/books?id=iIjayOIulPcC|year=2006|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1404205147}}
* {{cite encyclopedia|title=Averroes: religious dialectic and Aristotelian philosophical thought|encyclopedia=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|last=Taylor|first=Richard C.|year=2005|editor=Peter Adamson |editor2=Richard C. Taylor|publisher=Cambridge University Press|pages=180–200|url=https://books.google.com/books?id=xowm255qOzQC&amp;pg=PA180|isbn=978-0521520690}}
* {{cite encyclopedia|first1=Juan|last1=Vernet|author-link1=Juan Vernet|first2=Julio|last2=Samsó|title=The development of Arabic science in Andalusia |pages=243–275|editor=[[Roshdi Rashed]]|encyclopedia=Encyclopedia of the History of Arabic Science |date=1996|publisher=Routledge|isbn=|oclc=912501823}}
* {{cite book|last=Wohlman|first=Avital|title=Al-Ghazali, Averroes and the Interpretation of the Qur'an: Common Sense and Philosophy in Islam|url=https://books.google.com/books?id=P0GMAgAAQBAJ|year=2009|publisher=Routledge|isbn=978-1135224448}}
* {{cite encyclopedia|title=Averroës|first=Erwin I.J.|last=Rosenthal|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica, inc.|date=26 December 2017|url=https://www.britannica.com/biography/Averroes}}
{{refend}}

&lt;/div&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>4fqdcdx7s7dveuxlbsl9qloyxxka8v8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398563</id>
      <parentid>398562</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103797" sha1="39avmqiphoms98dlofnb3xxbpftwvfi" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{ blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

=== خدا جي فطرت ===

==== وجود ====

ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}}

هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}}

''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}}

==== خدا جون صفتون ====

ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا.

''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

[[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (اومني پوٽنس پيراڊوڪس) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac &amp; Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}}

=== ڪائنات جي ازليت ===
{{ڏسو پڻ|ڪائنات جي ازليت}}

ابن رشد کان اڳ وارن صدين ۾ مسلمان مفڪرن جي وچ ۾ هن سوال تي بحث هلندو رهيو ته ڇا ڪائنات ڪنهن خاص وقت تي پيدا ڪئي وئي هئي يا اها [[ڪائنات جي ازليت|ازل کان موجود]] رهي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=14}} [[نوافلاطونيت|نوافلاطوني]] فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جو موقف هو ته ڪائنات هميشه کان موجود آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن نظرئي تي [[علم ڪلام|متڪلمن]]، خاص طور [[اشعريت|اشعري]] روايت سان واسطو رکندڙ عالمن، تنقيد ڪئي. خاص طور [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ ڪائنات جي ازليت واري نظريي جو تفصيلي رد لکيو ۽ نوافلاطوني فيلسوفن تي [[ڪفر]] جو الزام هنيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}}

ابن رشد پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت التهافت]]'' ۾ امام غزاليءَ جي تنقيد جو جواب ڏنو. هن پهرين دليل ڏنو ته ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اختلاف ايترو وڏو نه هو، جو ان جي بنياد تي ڪنهن تي بي ايماني يا ڪفر جو فتويٰ ڏنو وڃي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن وڌيڪ چيو ته ڪائنات جي ازليت جو نظريو لازمي طور قرآن سان ٽڪراءُ ۾ نه آهي، ۽ انهن آيتن جو حوالو ڏنو جن ۾ تخليق جي بيان دوران اڳ ئي موجود ''عرش'' ۽ ''پاڻي'' جو ذڪر اچي ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}}{{sfn|Hillier|loc=Origin of the World}}

ابن رشد جي راءِ موجب قرآن جي غور سان پڙهڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته وقت جي اندر صرف ڪائنات جي ''صورت'' (شڪل يا ترتيب) پيدا ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان جو وجود ازلي رهيو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}} هن متڪلمن تي اها تنقيد پڻ ڪئي ته اهي اهڙن مسئلن جا جواب، جيڪي فيلسوفن جي بحث جو موضوع هئڻ گهرجن، صحيفن جي پنهنجي تعبيرن ذريعي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=19–20}}

=== سياست ===

ابن رشد پنهنجي سياسي فلسفي کي [[افلاطون]] جي ''[[رياست (افلاطون)|رياست]]'' (''ريپبلڪ'') تي لکيل پنهنجي شرح ۾ بيان ڪيو آهي. هن پنهنجي خيالن کي افلاطون جي نظرين ۽ اسلامي روايت سان گڏائي پيش ڪيو، ۽ سندس خيال موجب مثالي رياست اها آهي، جيڪا اسلامي قانون ([[شريعت]]) تي ٻڌل هجي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد، [[افلاطون]] جي ''[[فيلسوف بادشاهه]]'' واري تصور جي تشريح ڪندي [[الفارابي]] جي راءِ سان اتفاق ڪيو، جنهن موجب فيلسوف بادشاهه ئي رياست جو [[امام]]، [[خليفو]] ۽ قانون جوڙيندڙ هوندو آهي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}

ابن رشد موجب فيلسوف حڪمران ۾ اهي خوبيون هجڻ گهرجن: علم سان محبت، مضبوط يادگيري، سکڻ جو شوق، سچائيءَ سان محبت، جسماني لذتن کان بي رغبتي، دولت گڏ ڪرڻ جي خواهش کان بي نيازي، وڏي همت، بهادري، ثابت قدمي، فصاحت ۽ اهڙي ذهانت، جيڪا کيس جلدي [[حدِ وسط]] (''مڊل ٽرم'') تائين پهچائي سگهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}
ابن رشد لکي ٿو ته جيڪڏهن فيلسوف پاڻ حڪمران نه بڻجي سگهن—جيئن سندس دور ۾ [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] ۾ هو—ته پوءِ به انهن کي حڪمرانن تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيئن هو مثالي رياست جا اصول نافذ ڪن.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد جي نظر ۾ شهرين کي فضيلت سيکارڻ جا ٻه طريقا آهن: ''قائل ڪرڻ'' ۽ ''زبردستي''.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} قائل ڪرڻ وڌيڪ فطري طريقو آهي، جنهن ۾ خطابت، جدليات ۽ برهاني دليل استعمال ٿيندا آهن؛ پر جيڪي ماڻهو دليل سان قائل نه ٿين، جهڙوڪ رياست جا دشمن، تن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن جبر به ضروري هوندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} انهيءَ بنياد تي هو جنگ کي آخري حل طور جائز قرار ڏئي ٿو ۽ ان جي حمايت ۾ قرآن مان به دليل پيش ڪري ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} تنهن ڪري سندس خيال موجب حڪمران وٽ حڪمت ۽ بهادري ٻنهي جو هجڻ لازمي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رياست جي انتظام ۽ دفاع لاءِ ضروري آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=107}}

افلاطون وانگر ابن رشد پڻ عورتن جي سياسي ۽ سماجي شرڪت جو حامي هو. سندس راءِ هئي ته عورتن کي مردن سان گڏ رياست جي انتظام ۾ حصو وٺڻ گهرجي، جنهن ۾ سپاهي، فيلسوف ۽ حڪمران طور به سندن ڪردار شامل هجڻ گهرجي.{{sfn|Fakhry|2001|p=110}} هن افسوس ظاهر ڪيو ته سندس دور جي مسلمان معاشرن عورتن جي عوامي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيو هو، ۽ سندس خيال موجب اها پابندي رياست جي ڀلائي لاءِ نقصانڪار هئي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد افلاطون جي انهيءَ نظريي کي به قبول ڪيو ته مثالي رياست وقت سان گڏ زوال پذير ٿي سگهي ٿي. هن اسلامي تاريخ مان مثال ڏيندي چيو ته [[راشد خلافت]]، جيڪا سني روايت موجب ''راشد خليفن'' جي دور ۾ مثالي رياست هئي، [[معاويہ اول]] جي دور ۾ [[اموي سلطنت]] جي قيام سان موروثي بادشاهت ۾ تبديل ٿي وئي. هن وڌيڪ لکيو ته [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] پڻ شروعات ۾ شريعت تي ٻڌل مثالي رياستون هيون، پر پوءِ آهستي آهستي [[ٽائيموڪريسي]]، [[اشرافي حڪومت]]، [[جمهوريت]] ۽ آخرڪار [[استبداد]] ۾ تبديل ٿي ويون.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|pp=112–114}}

=== اسلامي قانون جو تنوع ===

قاضي ۽ فقيه جي حيثيت سان پنهنجي دورِ خدمت دوران ابن رشد گهڻو ڪري اسلامي قانون جي [[مالڪي فقھ|مالڪي فقهي]] مطابق فيصلا ڪندو هو ۽ فتويٰ جاري ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس زماني ۾ [[الاندلس]] ۽ اسلامي دنيا جي اولهندي حصي ۾ مالڪي فقھ غالب هئي.{{sfn|Dutton|1994|pp=195–196}} تنهن هوندي به، هو اڪثر پنهنجي آزاد راءِ مطابق عمل ڪندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن جي ''اجماع'' واري دليل کي به رد ڪري ڇڏيندو هو، جيڪو مالڪي فقھ جي روايتي اصولن مان هڪ هو.{{sfn|Dutton|1994|p=195}}

ابن رشد جي ڪتاب ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' کي اسلامي قانون ۾ سندس اهم ترين ڪارنامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ هو نه رڳو مختلف اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن کي بيان ڪري ٿو، پر انهن اختلافن جا نظرياتي سبب پڻ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي اختلاف ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|pp=191–192}}
ابن رشد موجب، جيتوڻيڪ سڀئي اسلامي فقهي مڪتب آخرڪار قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، تڏهن به ''اختلاف جا سبب'' (''الأسباب التي أوجبت الاختلاف'') موجود آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=192}}{{sfn|Ibn Rushd|2017|p=11}} انهن سببن ۾ شامل آهن: نصوص جي عام يا خاص مفهوم جي تعبير ۾ فرق،{{sfn|Dutton|1994|p=204}} شرعي حڪمن کي واجب يا رڳو مستحب سمجهڻ بابت اختلاف، يا ڪنهن منع کي مڪروه يا مڪمل حرام قرار ڏيڻ بابت اختلاف.{{sfn|Dutton|1994|p=199}} اهڙيءَ طرح لفظن ۽ عبارتن جي معنائن ۾ موجود ابهمي به اختلاف جو سبب بڻجي سگهي ٿي.{{sfn|Dutton|1994|pp=204–205}}
ابن رشد وڌيڪ لکي ٿو ته [[قياس]] (تمثيلي استدلال) جي استعمال سان پڻ مختلف فقهي رايا پيدا ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ فقيه ڪنهن خاص قياس جي لاڳو ٿيڻ بابت هڪ جهڙي راءِ نٿا رکن،{{sfn|Dutton|1994|pp=201–202}} ۽ مختلف قياس پاڻ ۾ هڪ ٻئي جي ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿا.{{sfn|Dutton|1994|p=205}}{{sfn|Fakhry|2001|p=116}}

== قدرتي فلسفو ==

=== فلڪيات ===

[[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] وانگر ابن رشد به [[بطليموسي نظام]] تي فلسفيانه دليلن جي بنياد تي تنقيد ڪئي ۽ چنڊ، سج ۽ سيارن جي ظاهري حرڪتن جي وضاحت لاءِ [[مدار جي بي مرڪزيت]] (eccentrics) ۽ [[تدويري مدار]]ن (epicycles) جي استعمال کي رد ڪيو. سندس خيال هو ته اهي فلڪي اجرام [[ارسطو]] جي اصولن مطابق زمين جي چوڌاري مڪمل دائري ۾ هڪجهڙي رفتار سان گردش ڪن ٿا.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

ابن رشد سيارن جي حرڪتن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو: اهي جيڪي ننگي اک سان ڏسي سگهجن ٿيون، اهي جيڪي ڏسڻ لاءِ اوزارن جي ضرورت رکن ٿيون، ۽ اهي جيڪي صرف فلسفيانه استدلال سان سمجهي سگهجن ٿيون.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

سندس خيال موجب چنڊ تي ڪڏهن ڪڏهن نظر ايندڙ اونداهن رنگن جو سبب ان جي ٿولهه ۾ فرق آهي؛ ٿلها حصا سج جي روشني وڌيڪ جذب ڪن ٿا ۽ ان ڪري وڌيڪ روشني موٽائين ٿا، جڏهن⁠تہ سنها حصا گهٽ روشني موٽائين ٿا.{{sfn|Ariew|2011|p=193}} يورپ جي [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] جي عالمن سترهين صديءَ تائين هن وضاحت کي [[گليليو گليلي|گليليو]] جي چنڊ تي موجود [[چنڊ جون مٿاڇري جون خاصيتون|داغن]] بابت مشاهدن جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو، تان⁠جو 1668ع ۾ [[انتوان گودين]] جهڙن عالمن تسليم ڪيو ته اهي نشان گهڻو ڪري [[چنڊ جا جبل|چنڊ جي جبلن]] سبب آهن.{{sfn|Ariew|2011|pp=194–195}}

ابن رشد ۽ [[ابن باجه]] ٻنهي [[سج جا داغ|سج جي داغن]] جو مشاهدو ڪيو، جن کي هنن [[زهره جو سج اڳيان گذر]] ۽ [[عطارد جو سج اڳيان گذر]] سمجهيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

1153ع ۾ ابن رشد [[مراڪش]] ۾ فلڪي مشاهدا ڪيا، جتي هن [[سهيل (تارو)|سهيل]] (عربي: ''سهيل'') تاري کي ڏٺو، جيڪو سندس آبائي شهر اسپين جي ويڪرائي ڦاڪ تان نظر نه ايندو هو. هن هن مشاهدي کي [[ارسطو]] جي [[زمين جي گول هجڻ]] واري دليل جي تائيد لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

ابن رشد کي خبر هئي ته سندس دور جا عربي ۽ اندلسي فلڪيات جا ماهر بنيادي طور ''رياضياتي فلڪيات'' تي ڌيان ڏيندا هئا، جيڪا حسابن ذريعي صحيح اڳڪٿيون ته ڪري سگهندي هئي، پر ڪائنات جي ڪم ڪرڻ جي جسماني وضاحت پيش نه ڪندي هئي.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=266}} سندس لفظن ۾، ''&quot;اسان جي زماني جي فلڪيات حقيقت کي ظاهر نٿي ڪري؛ اها رڳو حسابن سان موافقت رکي ٿي، نه ڪي موجود حقيقت سان.&quot;''{{sfn|Agutter|Wheatley|2008|p=44}}

هن ڪوشش ڪئي ته فلڪيات کي فزڪس، خاص طور ارسطو جي فزڪس، سان هم آهنگ بڻايو وڃي. ارسطو جي ''[[مابعدالطبيعات]]'' تي سندس مفصل شرح ۾ هن پنهنجي هن اصلاحي منصوبي جا اصول بيان ڪيا، پر زندگيءَ جي آخر ۾ هن پاڻ اعتراف ڪيو ته سندس اها ڪوشش ناڪام رهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} هن تسليم ڪيو ته مشاهدي ۾ ايندڙ سيارن جي حرڪتن کي ارسطو جي اصولن سان هم آهنگ ڪرڻ لاءِ وٽس نه ڪافي وقت هو ۽ نه ئي ڪافي علم.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} ان کان علاوه، هو [[اودوڪسس]] ۽ [[ڪاليپس]] جي فلڪياتي نظرين کان واقف نه هو، تنهن ڪري ارسطو جي ڪجهه فلڪياتي تصنيفن جي اصل پسمنظر کي به سمجهي نه سگهيو.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

تنهن هوندي به، سندس خيالن جو اثر فلڪيات جي ماهر [[نور الدين البطروجي]] (وفات 1204ع) تي پيو، جنهن ابن رشد جي اڪثر اصلاحي اصولن کي اختيار ڪيو ۽ ارسطو جي فزڪس تي ٻڌل هڪ ابتدائي فلڪي نظام پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|pp=266–267}}

=== طبيعيات ===

طبيعيات ۾ ابن رشد اهو [[استقرائي استدلال]] (انڊڪٽو ريزننگ) وارو طريقو اختيار نه ڪيو، جيڪو اسلامي دنيا ۾ [[البيروني]] ترقي ڏئي رهيو هو ۽ جيڪو جديد طبيعيات جي طريقهٔ ڪار سان وڌيڪ ويجهو هو.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ان جي بدران، سائنس جي مؤرخ [[روٿ گلاسنر]] جي لفظن ۾، ابن رشد هڪ ''تشريحي'' (اگزيجيٽيڪل) عالم هو، جيڪو اڳين متنن، خاص طور ارسطو جي لکڻين، تي بحث ڪندي فطرت بابت نوان نظريا پيش ڪندو هو.{{sfn|Glasner|2009|p=4}}

هن طريقي سبب کيس اڪثر ارسطو جو محض هڪ غير تخليقي پيروڪار سمجهيو ويو، پر گلاسنر جو دليل آهي ته ابن رشد جي طبيعيات ۾ انتهائي اصلي خيال موجود آهن، خاص طور ارسطو جي ''[[منيمه نيچوراليا]]'' (''minima naturalia'') بابت سندس تشريح ۽ حرڪت کي ''[[فورما فلوئنس]]'' (''forma fluens'') طور سمجهائڻ وارو نظريو. اهي خيال بعد ۾ يورپ ۾ قبول ڪيا ويا ۽ طبيعيات جي مجموعي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Glasner|2009|pp=1–2}}

=== نفسيات ===

[[File:Bnf lat16151 f22.jpg|thumb|ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي ابن رشد جي ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'')، فرانسيسي قلمي نسخو، تيرهين صديءَ جي ٽئين چوٿين حصي جو.]]

ابن رشد نفسيات بابت پنهنجا خيال ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي لکيل پنهنجي ٽنهي شرحن ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} هن جي دلچسپي فلسفيانه طريقن ۽ ارسطو جي نظرين جي تشريح ذريعي انساني عقل جي وضاحت ڪرڻ ۾ هئي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} سندس فڪر وقت سان گڏ ارتقا ڪندو رهيو، تنهن ڪري هن موضوع تي سندس موقف به مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}

پنهنجي پهرين، يعني ''مختصر شرح'' ۾، ابن رشد [[ابن باجه]] جي ان نظريي جي پيروي ڪري ٿو، جنهن موجب ''[[هيولاني عقل]]'' (مٽيريل انٽيليڪٽ) اهڙيون مخصوص تصويرون يا تاثر محفوظ ڪري ٿو، جيڪي انسان پنهنجي تجربي دوران حاصل ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|pp=189–190}} اهي تصويرون پوءِ آفاقي ''[[فاعل عقل]]'' (ايجنٽ انٽيليڪٽ) سان ''اتحاد'' جو بنياد بڻجن ٿيون، ۽ جڏهن اهو اتحاد قائم ٿئي ٿو ته انسان ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}}

پنهنجي ''وچولي شرح'' ۾ ابن رشد [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جي خيالن ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿي وڃي ٿو. سندس خيال موجب فاعل عقل انسان کي آفاقي ادراڪ جي صلاحيت عطا ڪري ٿو، ۽ اها صلاحيت هيولاني عقل ۾ موجود هوندي آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} جڏهن ڪنهن تصور بابت انسان وٽ ڪافي تجربي وارا مشاهدا گڏ ٿي وڃن ٿا، تڏهن اها صلاحيت فعال ٿي وڃي ٿي ۽ انسان کي ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ٿئي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} (ڏسو پڻ: [[منطقي استقرا]])

پنهنجي آخري ۽ ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'') ۾ ابن رشد هڪ نئون نظريو پيش ڪري ٿو، جيڪو ''[[عقل جي وحدت]]'' (يونٽي آف دي انٽيليڪٽ) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Adamson|2016|p=191}} هن نظريي موجب صرف هڪ ئي هيولاني عقل موجود آهي، جيڪو سڀني انسانن لاءِ مشترڪ آهي ۽ انساني جسم سان ملي جليو نه آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
مختلف ماڻهن جي مختلف سوچن جي وضاحت لاءِ ابن رشد ''فڪر'' جو تصور پيش ڪري ٿو، جيڪو لاطيني ۾ ''cogitatio'' سڏيو ويو. سندس خيال موجب اهو عمل انساني دماغ ۾ ٿئي ٿو ۽ ان ۾ ڪلي علم نه، پر انهن خاص شين بابت ''فعال غور ويچار'' شامل هوندو آهي، جن سان انسان جو واسطو پيو هجي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
ابن رشد جو هي نظريو، جڏهن سندس تصنيفون عيسائي يورپ تائين پهتيون، تڏهن وڏي تڪرار جو سبب بڻيو. 1229ع ۾ [[ٿامس اڪويناس]] ''''On the Unity of the Intellect against the Averroists'''' جي عنوان سان ان تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}{{sfn|Hasse|2014|loc=Averroes' Unicity Thesis}}

=== طب ===

[[File:Galenosgruppe (Wiener Dioskurides).jpg|thumb|ڇهين صديءَ جي بازنطيني تصوير، جنهن ۾ [[جالينوس]] (مٿئين وچ ۾) ٻين مشهور طبيبن سان گڏ ڏيکاريل آهي.]]

جيتوڻيڪ ابن رشد جي طبي تصنيفن مان سندس دور جي طب بابت گهري نظرياتي ڄاڻ ظاهر ٿئي ٿي، پر عملي طبيب طور سندس تجربو شايد محدود هو. هن پاڻ پنهنجي هڪ ڪتاب ۾ لکيو ته هن گهڻي عملي طبابت نه ڪئي، سواءِ پنهنجي، پنهنجي مائٽن يا پنهنجن دوستن جي علاج جي.{{sfn|Chandelier|2018|p=163}}{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}
هو موحدي درٻار ۾ شاهي طبيب طور ضرور خدمتون انجام ڏيندو رهيو، پر سندس تعليم ۽ مهارت بنيادي طور نظرياتي هئي.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}

ابن رشد جي مشهور طبي ڪتاب ''[[الڪليات في الطب]]'' ۾ گهڻو ڪري [[جالينوس]] جي طبي نظرين جي پيروي ڪئي وئي آهي. جالينوس ٻي صديءَ جو هڪ اثرائتو يوناني طبيب ۽ مصنف هو، جنهن جي طب ''[[اخلاطِ اربعہ]]'' (رت، صفرا، سودا ۽ بلغم) جي نظريي تي ٻڌل هئي، ۽ انهن اخلاطن جي توازن کي انساني صحت لاءِ ضروري سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}
تنهن هوندي به، ابن رشد پنهنجا ڪجهه اصلي مشاهدا پڻ پيش ڪيا. انهن مان هڪ اک جي [[ريٽينا]] بابت آهي. شايد هو پهريون عالم هو، جنهن اهو سمجهيو ته روشني محسوس ڪرڻ جو ذميوار حصو [[ريٽينا]] آهي، نه ڪي [[عدسو (اک)|عدسو]]، جيئن ان زماني ۾ عام طور سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}

جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي ته ڇا ''الڪليات'' ۾ سندس مطلب واقعي اهو ئي هو، پر ابن رشد ارسطو جي ''[[الحس والمحسوس]]'' تي پنهنجي شرح ۾ به اهڙو ئي خيال بيان ڪيو، جتي هن لکيو ته:

&gt; ''&quot;اک جي سڀ کان اندرين پردي (ريٽينا) کي لازمي طور اک جي رطوبتن (عدسي) کان روشني حاصل ڪرڻ گهرجي، جيئن اک جون رطوبتون هوا کان روشني حاصل ڪن ٿيون.&quot;''{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=378–379}}

جالينوس ۽ پنهنجي دور جي ٻين طبي نظرين کان سندس هڪ ٻيو اهم اختلاف فالج ([[سٽروڪ]]) بابت هو. ابن رشد فالج کي دماغ سان لاڳاپيل بيماري قرار ڏنو ۽ چيو ته اهو دل کان دماغ ڏانهن ويندڙ شريانن ۾ رڪاوٽ سبب پيدا ٿئي ٿو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}} اها وضاحت جالينوس جي نظريي کان وڌيڪ جديد سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جالينوس ان جو سبب دل ۽ جسم جي ٻين حصن جي وچ واري رڪاوٽ کي سمجهندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}}

ابن رشد ''الڪليات'' ۾ [[پارڪنسن جي بيماري]] جي نشانين ۽ علامتن جي پڻ پهريون ڀيرو وضاحت ڪئي، جيتوڻيڪ هن ان بيماري کي ڪو خاص نالو نه ڏنو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=379–380}}

== ورثو ==
{{Main|ابن رشديت}}

=== يهودي روايت ۾ ===

[[ميمونائيڊس]] (وفات: 1204ع) انهن شروعاتي يهودي عالمن مان هو، جن ابن رشد جي تصنيفن کي وڏي جوش سان قبول ڪيو. هن لکيو ته: ''&quot;مون تازو ابن رشد جون ارسطو جي ڪتابن تي لکيل سڀئي تصنيفون حاصل ڪيون آهن، ۽ ابن رشد نهايت درست آهي.&quot;''{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}

تيرهين صديءَ جي ڪيترن ئي يهودي مصنفن، جن ۾ [[سيموئيل ابن طبون]] پنهنجي ڪتاب ''Opinion of the Philosophers''، [[يھودا بن سليمان ها ڪوهن]] پنهنجي ''Search for Wisdom''، ۽ [[شيم طوف ابن فلاڪيرا]] شامل آهن، ابن رشد جي لکڻين تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}
1232ع ۾ [[جوزف ابن قصپي]] ارسطو جي ''[[اورگانون]]'' تي ابن رشد جي شرحن جو عبراني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ڪنهن مڪمل تصنيف جو پهريون يهودي ترجمو هو. 1260ع ۾ [[موسيٰ ابن طبون]] ابن رشد جي لڳ ڀڳ سڀني شرحن ۽ سندس ڪجهه طبي تصنيفن جا به ترجما شايع ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}

چوڏهين صديءَ ۾ يهودي ابن رشديت (Jewish Averroism) پنهنجي عروج تي پهتي.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}} هن دور ۾ ابن رشد کان متاثر يا سندس تصنيفن جا مترجم عالمن ۾ [[ڪالونيمس بن ڪالونيمس]] (آرلس، فرانس)، [[ٽوڊروس ٽوڊروسي]]، [[ايليا ڊيل ميڊيگو]] (ڪينڊيا) ۽ [[گرسونائيڊس]] (لانگڊاڪ) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=132–133}}

ابن رشد جي حوالن کي [[فلاڪيرا]]، [[يھودا موسڪاٽو]] ۽ [[ابراھام بيباگو]] پڻ هن دليل لاءِ استعمال ڪيو ته يونانين پنهنجو سائنسي ۽ فلسفياتي علم يهودين کان حاصل ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Fuss |first=Abraham M. |date=1994 |title=The Study of Science and Philosophy Justified by Jewish Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/40914819 |journal=The Torah U-Madda Journal |volume=5 |pages=101–114 |jstor=40914819 |issn=1050-4745}}&lt;/ref&gt;

=== لاطيني روايت ۾ ===

ابن رشد جو [[مغربي دنيا|عيسائي مغرب]] تي سڀ کان وڏو اثر ارسطو تي سندس تفصيلي شرحن وسيلي ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=131}}

[[مغربي رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ مغربي يورپ ثقافتي زوال جو شڪار ٿيو، جنهن سبب قديم يوناني عالمن، خاص طور ارسطو، جي فڪري ورثي جو وڏو حصو گم ٿي ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=129}} جڏهن ابن رشد جون شرحون لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿي تيرهين صديءَ ۾ يورپ پهتيون، تڏهن انهن ارسطو جي فڪر جي مستند تشريح فراهم ڪئي ۽ ان کي ٻيهر يورپي عالمن تائين پهچايو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}{{sfn|Adamson|2016|pp=181–182}}
سندس شرحن جو اثر ايترو گهڻو هو، جو لاطيني عيسائي ادب ۾ کيس نالي بدران رڳو '''''The Commentator''''' (يعني ''شارح'') چيو ويندو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} ڪڏهن ڪڏهن کيس ''آزاد فڪر ۽ بي اعتقادي جو پيءُ''&lt;ref&gt;{{cite book|last=Guillaume|first=Alfred|title=The Legacy of Islam|year=1945|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bratton|first=Fred|title=Maimonides, medieval modernist|url=https://archive.org/details/maimonidesmediev00brat|url-access=registration|year=1967|publisher=Beacon Press}}&lt;/ref&gt; ۽ ''عقليت پسندي جو پيءُ'' پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gill-2009&quot;&gt;{{cite book |last=Gill |first=John |title=Andalucía : a cultural history |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0195376104 |location=Oxford |pages=108–110}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Averroism |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/averroism-COM_24253?s.num=0&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=averroes |last=Tamer |first=Georges |date=1 February 2011 |volume=3 |language=en |quote=Averroism is a philosophical movement named after the sixth/twelfth-century Andalusian philosopher Ibn Rushd (Averroes, d. 595/1198), which began in the thirteenth century among masters of arts at the University of Paris and continued through the seventeenth century.}}&lt;/ref&gt;

[[مائيڪل اسڪاٽ]] (1175ع – لڳ ڀڳ 1232ع) ابن رشد جو پهريون لاطيني مترجم هو. هن 1217ع کان [[پيرس]] ۽ [[ٽوليڊو]] ۾ ارسطو جي ''[[طبيعيات]]''، ''[[مابعدالطبيعيات]]''، ''[[النفس]]'' ۽ ''[[في السماء]]'' تي لکيل ڊگهيون شرحون، گڏوگڏ ڪيترين وچولين ۽ مختصر شرحن جا ترجما ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=133–134}}
ان کان پوءِ [[هرمانس اليمنس]]، [[وليم ڊي لونا]] ۽ [[آرمنگاڊ آف مونٽپيلير]] جهڙن يورپي عالمن ابن رشد جون ٻيون تصنيفون ترجمو ڪيون، جن مان ڪي ترجما يهودي عالمن جي مدد سان به ٿيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}
جلد ئي ابن رشد جون تصنيفون [[مدرسي فلسفو|مدرسي (Scholastic)]] روايت جي عيسائي عالمن ۾ پکڙجي ويون.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}} سندس فڪر جي پيروي ڪندڙن جو هڪ مضبوط حلقو وجود ۾ آيو، جيڪو [[لاطيني ابن رشديت]] (Latin Averroism) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}
[[پيرس]] ۽ [[پاڊوا]] لاطيني ابن رشديت جا اهم مرڪز بڻيا، جڏهن⁠تہ تيرهين صديءَ ۾ ان جا مشهور اڳواڻ [[سيگر آف برابانٽ]] ۽ [[بوئٿيس آف ڊيچيا]] هئا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}

رومي ڪيٿولڪ چرچ جي اختيارين ابن رشديت جي واڌ ويجهه تي ردعمل ظاهر ڪيو. 1270ع ۾ [[پيرس جي رومي ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|پيرس جي بشپ]] [[ايتيئن ٽيمپيئر]] پندرهن نظرين جي مذمت ڪئي، جيڪي گهڻو ڪري ارسطوي يا ابن رشدي هئا ۽ جن کي هن چرچ جي عقيدن جي خلاف قرار ڏنو. 1277ع ۾ [[پوپ جان XXI]] جي درخواست تي ٽيمپيئر ٻي مذمت جاري ڪئي، جنهن ۾ 219 فلسفياتي نظرين کي نشانو بڻايو ويو، جيڪي گهڻو ڪري ارسطو ۽ ابن رشد جي تعليمات سان لاڳاپيل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=134–135}}

[[File:Benozzo Gozzoli 004a.jpg|thumb|[[بينوتسو گوزولي]] جي تصوير ''سينٽ ٿامس اڪويناس جي ابن رشد تي فتح''، جنهن ۾ [[ٿامس اڪويناس]] (مٿئين وچ ۾) کي ابن رشد (هيٺ) تي غالب ڏيکاريو ويو آهي.]]

ٻين ڪيٿولڪ مفڪرن وٽ ابن رشد جي آجيان ملي جلي رهي. تيرهين صديءَ جي مشهور ڪيٿولڪ مفڪر [[ٿامس اڪويناس]] ارسطو بابت ابن رشد جي تشريحن مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو، پر ڪيترن ئي مسئلن ۾ ساڻس اختلاف به ڪيو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}
مثال طور، هن ابن رشد جي ''عقل جي وحدت'' واري نظريي، جنهن موجب سڀئي انسان هڪ ئي عقل جا شريڪ آهن، تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=192}} هن ڪائنات جي ازلي هجڻ ۽ [[الهي عنايت]] بابت پڻ ابن رشد سان اختلاف ڪيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=140}}

[[ريمون لُل]] پڻ ابن رشديت جي مخالفت ڪئي ۽ اسلام کي هڪ اهڙو مذهب قرار ڏنو جنهن سان رواداري اختيار ڪري سگهجي ٿي، جڏهن⁠تہ ابن رشديت، خاص طور ان جي لاطيني صورت، کي اهڙو فلسفو سمجهيو جنهن جي مخالفت ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bordoy Fernandez|first=Antoni|title=Ramón Llull y la crítica al averroísmo cristiano|url=http://ibdigital.uib.es/greenstone/collect/taula/index/assoc/Taula_20/03v037p0/21.dir/Taula_2003v037p021.pdf|url-access=registration|year=2002|publisher=Universitat de les Illes Balears}}&lt;/ref&gt;
1270ع ۽ 1277ع جي چرچي مذمتن، ۽ ٿامس اڪويناس جي تفصيلي تنقيد، لاطيني عيسائيت ۾ ابن رشديت جي اثر کي ڪمزور ڪيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=135}} جيتوڻيڪ اها روايت سورهين صديءَ تائين قائم رهي، جڏهن يورپي فڪر آهستي آهستي ارسطويت کان پري ٿيڻ لڳو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}
ايندڙ صدين جي مشهور ابن رشدي مفڪرن ۾ [[جان آف جينڊن]] ۽ [[مارسيليئس آف پاڊوا]] (چوڏهين صدي)، [[گائيٽانو دا ٿيني]] ۽ [[پيئٽرو پومپوناتسي]] (پندرهين صدي)، ۽ [[اگوسٽينو نيفو]] ۽ [[مارڪانتونيو زيمارا]] (سورهين صدي) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=137–138}}

=== اسلامي روايت ۾ ===

جديد دور کان اڳ اسلامي فلسفياتي فڪر تي ابن رشد جو اثر گهڻو نمايان نه رهيو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}}
ان جو هڪ سبب جاگرافيائي هو؛ ابن رشد اسلامي تهذيب جي انتهائي اولهندي حصي، يعني اندلس ۾ رهندو هو، جيڪو اسلامي فڪري مرڪزن کان پري هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}
ٻيو سبب اهو هو ته سندس فلسفو شايد پنهنجي دور جي اسلامي عالمن لاءِ گهڻو پرڪشش نه رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}} سندس توجهه ارسطو جي تصنيفن تي مرڪوز هئي، جڏهن⁠تہ ٻارهين صديءَ تائين مسلمان عالم نائين صديءَ کان ارسطو جو تفصيلي جائزو وٺي چڪا هئا ۽ هاڻي وڌيڪ نون فڪري رجحانن، خاص طور [[ابن سينا]] جي فلسفي، سان گهري دلچسپي وٺي رهيا هئا.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}
اوڻيهين صديءَ ۾ مسلمان مفڪرن ابن رشد جي تصنيفن ڏانهن ٻيهر ڌيان ڏنو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}} ان وقت عربي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ ''[[النهضة]]'' (جاڳرتا) نالي هڪ ثقافتي نشاةِ ثانيه هلي رهي هئي، ۽ ابن رشد جي تصنيفن کي اسلامي فڪري روايت جي جديد تجديد لاءِ الهام جو ذريعو سمجهيو ويو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}}

== ثقافتي حوالا ==

[[File:Averroes closeup.jpg|thumb|250px|right|alt=سامهون ويهي لکندڙ شخص جي ڪلهي مٿان ڏسندڙ هڪ شخص جي تصوير|upright|[[رافائيل]] جي ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ ابن رشد جو تفصيلي منظر]]

ابن رشد جا حوالا اولهه ۽ اسلامي دنيا ٻنهي جي مقبول ثقافت ۾ ملن ٿا. اطالوي اديب [[دانتي اليگيري]] جي نظم ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]''، جيڪو 1320ع ۾ مڪمل ٿيو، ۾ ابن رشد کي، جنهن بابت لکيو ويو آهي ته هن &quot;عظيم شرح لکي&quot;، ٻين غيرعيسائي يوناني ۽ مسلمان مفڪرن سان گڏ [[دوزخ جو پهريون دائرو|دوزخ جي پهرين دائري]] ۾ [[صلاح الدين ايوبي]] جي آس پاس ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}} [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' (1387ع) جي تمهيد ۾ پڻ ابن رشد جو نالو انهن طبي اختيارين سان گڏ اچي ٿو، جيڪي ان وقت يورپ ۾ مشهور هئا.{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}}
ابن رشد کي [[رافائيل]] جي 1501ع واري ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ پڻ ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو [[ويٽيڪن سٽي|ويٽيڪن]] جي [[اپاسٽولڪ محل]] کي سينگاري ٿو ۽ فلسفي جي اهم شخصيتن تي مشتمل آهي. تصوير ۾ ابن رشد سائي جبي ۽ پڳ ۾ ڏيکاريل آهي ۽ [[فيثاغورث]] جي پٺيان بيهي ڏسي رهيو آهي، جيڪو ڪتاب لکي رهيو آهي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}}

[[وڪٽر هيوگو]] جي ناول ''[[نوٽر ڊيم جو ڪٻڙو]]'' ۾ پڻ ابن رشد جو مختصر ذڪر اچي ٿو. هي ناول 1831ع ۾ لکيو ويو، پر ان جو پسمنظر 1482ع جي پيرس ۾ رکيل آهي. ناول جو ولن، پادري ڪلاڊ فرولو، [[فلسفين جو پٿر]] ڳولڻ جي پنهنجي جنوني ڪوشش دوران ابن رشد جي ڪيمياگريءَ واري صلاحيتن جي واکاڻ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;''The Hunchback of Notre Dame'', Wordsworth Classics، ترجمو: [[J. Carroll Beckwith]]&lt;/ref&gt;
[[خورخي لوئس بورخيس]] جي 1947ع واري مختصر ڪهاڻي ''[[ابن رشد جي ڳولا]]'' ({{langx|es|La Busca de Averroes}}) ۾ ابن رشد کي اهڙي ثقافت اندر ارسطو جي ''[[شاعريات (ارسطو)|شاعريات]]'' کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندي ڏيکاريو ويو آهي، جتي زنده ناٽڪ جي پيشڪش جي ڪا روايت موجود نه هئي.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=28}} ڪهاڻيءَ جي پڇاڙيءَ واري نوٽ ۾ بورخيس لکي ٿو ته کيس محسوس ٿيو ته اها ڪهاڻي ساڻس ٺٺولي ڪري رهي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ابن رشد جو ٿيٽر کان اڻواقف هوندي ناٽڪ جو تصور ڪرڻ ايترو ئي ناممڪن هو، جيترو بورخيس لاءِ رينان، [[ايڊورڊ وليم لين|لين]] ۽ [[ميگيل آسين پالاسيوس|آسين پالاسيوس]] مان مليل ٿورين ڄاڻن جي بنياد تي ابن رشد جو تصور ڪرڻ.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=29}}

ابن رشد 1997ع جي مصري فلم ''[[تقدير (1997ع فلم)|تقدير]]'' جو مرڪزي ڪردار پڻ آهي، جنهن جي هدايتڪاري [[يوسف شاهين]] ڪئي. هي فلم جزوي طور سندس وفات جي اٺ سؤ ورسيءَ جي ياد ۾ ٺاهي وئي هئي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xiv}}

ٻوٽن جي جنس ''[[اويروئا]]''، جنهن ۾ [[اسٽار فروٽ]] ۽ [[اويروئا بلمبي|بلمبي]] شامل آهن،&lt;ref name=&quot;Quattrocchi1999&quot;&gt;{{cite book|last=Quattrocchi|first=Umberto|title=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|url=https://books.google.com/books?id=A68qyOyhOdkC&amp;pg=PA241|year=1999|publisher=CRC Press|isbn=978-0849326738|page=241}}&lt;/ref&gt; چنڊ جو [[ابن رشد (کڏ)|ابن رشد]] نالي کڏ،&lt;ref&gt;{{gpn|2636}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ننڍڙو سيارو]] [[8318 اويروئس]] سندس نالي پٺيان رکيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=8318 Averroes (1306 T-2) |work=Minor Planet Center |url=https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=8318 |access-date=20 September 2021}}&lt;/ref&gt;

مائل مليح آباديءَ جو 1957ع وارو اردو تاريخي افسانوي ناول ''فلسفي ابن رشد'' سندس زندگيءَ جي چوڌاري گهمي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Falsafi Ibn-e-Rushd by mael malihabadi |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/falsafi-ibn-e-rushd-mael-malihabadi-ebooks |access-date=19 August 2023 |website=Rekhta |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ڪتابيات ==
&lt;div style=&quot;column-count:2&quot;&gt;

{{refbegin|40em}}
* {{cite book |last=al-Aqqad |first=Abbas Mahmoud |title=Ibn Rushd |year=2014 |orig-year=1953 |publisher=Hindawi Foundation |location=Cairo |url=https://www.hindawi.org/books/15273058 |language=ar}}
* {{cite book |last=al-Jabri |first=Mohammed Abed |title=Ibn Rushd: Sira wa Fikr |year=1998 |publisher=Markaz Dirasat al-Wahda al-Arabiyya |location=Beirut |language=ar}}
* {{cite book |last=al-Marrakushi |first='Abd al-Wahid |title=Al-Mu'jib fi Talkhis Akhbar al-Maghrib |year=2006 |publisher=Dar al-Kutub al-Ilmiyyah |location=Beirut |language=ar}}
* {{cite book |last=Foudeh |first=Saeed |title=Mawqif Ibn Rushd al-Falsafi min 'Ilm al-Kalam |year=2009 |publisher=Dar al-Fath |location=Amman |language=ar}}
* {{cite book|first=Peter |last=Adamson|author-link=Peter Adamson (academic)|title=Philosophy in the Islamic World: A History of Philosophy Without Any Gaps|url=https://books.google.com/books?id=KEpRDAAAQBAJ|year=2016|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0199577491}}
* {{cite book|last1=Agutter|first1=Paul S.|last2=Wheatley|first2=Denys N.|title=Thinking about Life: The history and philosophy of biology and other sciences|date=2008|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-1402088667|url=https://books.google.com/books?id=Gm4bqeBMR8cC&amp;q=Averroes+kinetic+force&amp;pg=PA45}}
* {{cite journal|last=Ahmad|first=Jamil|date=1994|title=Averroes|journal=Renaissance|volume=4|issue=9|url=http://www.monthly-renaissance.com/issue/content.aspx?id=744|access-date=14 October 2008|issn=1605-0045|location=[[Lahore]]|publisher=Al-Mawrid}}
* {{cite book|last=Ariew|first=Roger|title=Descartes Among the Scholastics|url=https://books.google.com/books?id=OFD0lVQ4RIQC|year=2011|publisher=Brill|isbn=978-9004207240}}
* {{cite encyclopedia |title=Ibn Rushd|first=Roger|last=Arnaldez |author-link=Roger Arnaldez|encyclopedia=[[The Encyclopaedia of Islam]] |volume=III: H-Iram |date=1986 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] and Luzac &amp; co. |location=[[Leiden]] and [[London]]|editor=B. Lewis |editor2=V.L. Menage |editor3=Ch. Pellat |editor4=J. Schacht|isbn=978-9004081185|pages=909–920|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0340}}
* {{cite book|title=Averroes: A Rationalist in Islam|year=2000|orig-year=1998|first=Roger|last=Arnaldez|translator=David Streight|publisher=University of Notre Dame Press|isbn=0268020086}}
* {{cite encyclopedia|title=Borges on Replication and Concept Formation|first=Yemima|last=Ben-Menahem|editor1=Ayelet Shavit|editor2=Aaron M. Ellison|encyclopedia=Stepping in the Same River Twice: Replication in Biological Research|url=https://books.google.com/books?id=oSeMDgAAQBAJ&amp;pg=PA28|year=2017|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300228038|pages=23–36}}
* {{cite encyclopedia|first=Joël|last=Chandelier|chapter=Averroes on Medicine|editor1=Peter Adamson|editor2=Matteo Di Giovanni|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781316335543.010|pages=158–176|date=2018|title=Interpreting Averroes|isbn=978-1316335543}}
* {{cite journal|first1=Deniz|last1=Belen|first2=Hayrunnisa|last2=Bolay|title=Averroës in The school of Athens: a Renaissance man and his contribution to Western thought and neuroscience|doi=10.1227/01.NEU.0000338262.42326.A1 |pmid=19190465|journal=[[Neurosurgery (journal)|Neurosurgery]] |volume=64 |issue=2 |date=2009 |pages=374–381 |publisher=[[Oxford University Press]] |issn=1524-4040}}
* {{cite journal|last=Dutton|first=Yasin|title=The Introduction to Ibn Rushd's &quot;Bidāyat al-Mujtahid&quot;|doi=10.2307/3399333|jstor=3399333|date=1994|volume=1|issue=2|pages=188–205|journal=Islamic Law and Society}}
* {{Citation |last=Fakhry |first=Majid |title=Averroes (Ibn Rushd) His Life, Works and Influence |publisher=[[Oneworld Publications]] |year=2001 |isbn=978-1851682690 |url=https://books.google.com/books?id=88bWAAAAMAAJ}}
* {{cite encyclopedia |title=Ibn Rushd: Abū al-Walīd Muḥammad ibn Aḥmad ibn Muḥammad ibn Rushd al-Ḥafīd|first=Miquel |last=Forcada|encyclopedia=[[The Biographical Encyclopedia of Astronomers]], Springer Reference |date=2007 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[New York City|New York]]|url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Ibn_Rushd_BEA.htm|editor=Thomas Hockey |display-editors=etal |pages=564–565}}
* {{cite book|last=Glasner|first=Ruth|title=Averroes' Physics: A Turning Point in Medieval Natural Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=cxsUDAAAQBAJ|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199567737}}
* {{cite book|last=Guessoum|first=Nidhal|author-link=Nidhal Guessoum|title=Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science|url=https://books.google.com/books?id=ebcjQwAACAAJ|year=2011|publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=978-1848855182}}
* {{cite encyclopedia|title=Influence of Arabic and Islamic Philosophy on the Latin West|encyclopedia=The [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|last=Hasse|first=Dag Nikolaus|year=2014|editor=Edward N. Zalta|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2014/entries/arabic-islamic-influence/}}
* {{cite encyclopedia|title=Ibn Rushd (Averroes) (1126–1198)|first=H. Chad|last=Hillier|encyclopedia=[[Internet Encyclopedia of Philosophy]]|issn=2161-0002|url=http://www.iep.utm.edu/ibnrushd/}}
* {{cite encyclopedia |first=Albert Z.|last=Iskandar|title=Ibn Rushd (Averroës) |encyclopedia=[[Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures]]|date=2008 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[New York City|New York]]|editor=Helaine Selin|editor-link=Helaine Selin|doi=10.1007/978-1-4020-4425-0_9240|pages=1115–1117|isbn=978-1402045592}}
* {{Citation |last=Leaman |first=Olivier |title=An Introduction to Classical Islamic Philosophy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2002 |edition=2nd |isbn=978-0521797573}}
* {{cite book|first1=Jon|last1=McGinnis|first2=David C.|last2=Reisman|title=Classical Arabic Philosophy: An Anthology of Sources|url=https://books.google.com/books?id=V9ITPVoGjsoC|year=2007|publisher=Hackett Publishing|isbn=978-1603843928}}
* {{cite book|title=Averroès et l'Averroïsme: Essai Historique|last=Renan|first=Ernest|author-link=Ernest Renan|publisher=[[Calmann-Lévy]]|year=1882|url=https://archive.org/details/averrosetlaver00rena|access-date=21 June 2017|language=fr}}
* {{cite book|last=Sonneborn|first=Liz|title=Averroes (Ibn Rushd): Muslim Scholar, Philosopher, and Physician of the Twelfth Century|url=https://books.google.com/books?id=iIjayOIulPcC|year=2006|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1404205147}}
* {{cite encyclopedia|title=Averroes: religious dialectic and Aristotelian philosophical thought|encyclopedia=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|last=Taylor|first=Richard C.|year=2005|editor=Peter Adamson |editor2=Richard C. Taylor|publisher=Cambridge University Press|pages=180–200|url=https://books.google.com/books?id=xowm255qOzQC&amp;pg=PA180|isbn=978-0521520690}}
* {{cite encyclopedia|first1=Juan|last1=Vernet|author-link1=Juan Vernet|first2=Julio|last2=Samsó|title=The development of Arabic science in Andalusia |pages=243–275|editor=[[Roshdi Rashed]]|encyclopedia=Encyclopedia of the History of Arabic Science |date=1996|publisher=Routledge|isbn=|oclc=912501823}}
* {{cite book|last=Wohlman|first=Avital|title=Al-Ghazali, Averroes and the Interpretation of the Qur'an: Common Sense and Philosophy in Islam|url=https://books.google.com/books?id=P0GMAgAAQBAJ|year=2009|publisher=Routledge|isbn=978-1135224448}}
* {{cite encyclopedia|title=Averroës|first=Erwin I.J.|last=Rosenthal|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica, inc.|date=26 December 2017|url=https://www.britannica.com/biography/Averroes}}
{{refend}}

&lt;/div&gt;

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{wikisource|works=or}}
{{Wikiquote}}
{{Commons}}

=== ابن رشد جون تصنيفون ===
* [http://dare.uni-koeln.de/ DARE]، ڊجيٽل ابن رشد تحقيقي ماحول، جيڪو ابن رشد جي سڀني قلمي نسخن جون ڊجيٽل تصويرون ۽ ٽنهي ٻوليائي روايتن جا مڪمل متن گڏ ڪرڻ لاءِ جاري منصوبو آهي.
* [http://www.muslimphilosophy.com/ir/index.html ابن رشد]، ''Islamic Philosophy Online''؛ مختلف ٻولين ۾ ابن رشد جي تصنيفن ۽ سندس باري ۾ لکڻين جا ڳنڍڻا.
* [http://oll.libertyfund.org/titles/rushd-the-philosophy-and-theology-of-averroes ''ابن رشد جو فلسفو ۽ علم ڪلام: عربيءَ مان ترجمو ڪيل رسالا'']، مترجم: محمد جميل الرحمان، 1921ع.
* [http://www.muslimphilosophy.com/ir/tt/index.html تهافت التهافت]، سائمن وان ڊين برگ جو ترجمو. [''نوٽ:'' ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رد گهڻو ڪري [[امام غزالي]] جي قولن تي تبصرن تي مشتمل آهن، جيڪي لفظ بہ لفظ نقل ٿيل آهن، تنهنڪري هن تصنيف ۾ ''تهافت الفلاسفه'' جي وڏي حصي جو ترجمو پڻ شامل آهي.] ان جو هڪ اطالوي ترجمو پڻ موجود آهي: [[ماسيمو ڪامپانيني]]، ''Averroè, L'incoerenza dell'incoerenza dei filosofi''، تورين، Utet، 1997ع.
* [http://capricorn.bc.edu/siepm/books.html#12] [[SIEPM|SIEPM مجازي ڪتبخانو]]، جنهن ۾ ابن رشد جي لاطيني تصنيفن جي ''Editio Juntina'' (وينس، 1550–1562ع) جا اسڪين ڪيل PDF نسخا شامل آهن.
* {{cite book|author=Ibn Rushd|title=Bidayat al-Mujtahid wa Nihayat al-Muqtasid|url=https://books.google.com/books?id=9LpsDwAAQBAJ|year=2017|publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah|isbn=978-2745134127}}

=== ابن رشد بابت معلومات ===
* {{Sep entry|ibn-rushd|Ibn Rushd [Averroes]|Fouad Ben Ahmed &amp; Robert Pasnau}}
* {{cite web|url=https://www.iep.utm.edu/ibnrushd/|title=Ibn Rushd (Averroes)|author=H. C. Hillier}}، ''Internet Encyclopedia of Philosophy'' تي.
* [https://dare.uni-koeln.de/works-inventory/ ڪتابيات]، موجود ڪتابيات جو جامع جائزو.
* [https://web.archive.org/web/20071230142029/http://www.thomasinst.uni-koeln.de/averroes/ ابن رشد ڊيٽابيس]، جنهن ۾ سندس تصنيفن جي مڪمل ڪتابيات شامل آهي.
* [https://www.npr.org/2019/10/09/768651310/the-commentator ابن رشد بابت پوڊڪاسٽ]، [[نيشنل پبلڪ ريڊيو|NPR]] جي پروگرام ''[[Throughline]]'' ۾.

{{Aristotelianism}}
{{Medieval Philosophy}}
{{Islamic philosophy}}
{{Islamic medicine}}
{{Portal bar|Islam|Morocco|Philosophy|Law|Medicine|History|Middle Ages|Biography}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ابن رشد| ]]
[[زمرو:1126ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1198ع ۾ وفاتون]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا فلڪيات دان]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا طبيب]]
[[زمرو:موحد خلافت جا عالم]]
[[زمرو:ارسطو جا عربي ٻوليءَ وارا شارح]]
[[زمرو:ارسطوي فيلسوف]]
[[زمرو:افلاطون جا شارح]]
[[زمرو:ڊيوائن ڪاميڊي جا ڪردار]]
[[زمرو:علميات جا ماهر]]
[[زمرو:اسپيني اخلاق جا ماهر]]
[[زمرو:منطق دان]]
[[زمرو:قرون وسطيٰ جا اسپيني فلڪيات دان]]
[[زمرو:الاندلس جا فلڪيات دان]]
[[زمرو:الاندلس جا طبيب]]
[[زمرو:قرون وسطيٰ جا طبيعيات دان]]
[[زمرو:الاندلس جا مالڪي عالم]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا مسلمان متڪلم]]
[[زمرو:وجوديات جا ماهر]]
[[زمرو:قرطبه، اسپين جا ماڻهو]]
[[زمرو:ثقافت جا فيلسوف]]
[[زمرو:تاريخ جا فيلسوف]]
[[زمرو:ٻوليءَ جا فيلسوف]]
[[زمرو:ادب جا فيلسوف]]
[[زمرو:منطق جا فيلسوف]]
[[زمرو:نفسيات جا فيلسوف]]
[[زمرو:مذهب جا فيلسوف]]
[[زمرو:سائنس جا فيلسوف]]
[[زمرو:سياسي فيلسوف]]
[[زمرو:اسپيني نفسيات دان]]
[[زمرو:سماجي فيلسوف]]
[[زمرو:اسلام جا سني مسلمان عالم]]
[[زمرو:عالمي ڊجيٽل ڪتبخاني جون نمائشون]]
[[زمرو:اسپيني سني مسلمان]]
[[زمرو:الحاد جا مسلمان نقاد]]
[[زمرو:ربوبيّت جا نقاد]]
[[زمرو:عيسائيت جا نقاد]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا اسلامي فيلسوف]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا الاندلسي فيلسوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>39avmqiphoms98dlofnb3xxbpftwvfi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398564</id>
      <parentid>398563</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:48:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103832" sha1="lqwyirgxu4n3oct5zznzvs3lunr4gap" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{ blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

=== خدا جي فطرت ===

==== وجود ====

ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}}

هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}}

''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}}

==== خدا جون صفتون ====

ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا.

''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

[[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (اومني پوٽنس پيراڊوڪس) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac &amp; Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}}

=== ڪائنات جي ازليت ===
{{ڏسو پڻ|ڪائنات جي ازليت}}

ابن رشد کان اڳ وارن صدين ۾ مسلمان مفڪرن جي وچ ۾ هن سوال تي بحث هلندو رهيو ته ڇا ڪائنات ڪنهن خاص وقت تي پيدا ڪئي وئي هئي يا اها [[ڪائنات جي ازليت|ازل کان موجود]] رهي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=14}} [[نوافلاطونيت|نوافلاطوني]] فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جو موقف هو ته ڪائنات هميشه کان موجود آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن نظرئي تي [[علم ڪلام|متڪلمن]]، خاص طور [[اشعريت|اشعري]] روايت سان واسطو رکندڙ عالمن، تنقيد ڪئي. خاص طور [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ ڪائنات جي ازليت واري نظريي جو تفصيلي رد لکيو ۽ نوافلاطوني فيلسوفن تي [[ڪفر]] جو الزام هنيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}}

ابن رشد پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت التهافت]]'' ۾ امام غزاليءَ جي تنقيد جو جواب ڏنو. هن پهرين دليل ڏنو ته ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اختلاف ايترو وڏو نه هو، جو ان جي بنياد تي ڪنهن تي بي ايماني يا ڪفر جو فتويٰ ڏنو وڃي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن وڌيڪ چيو ته ڪائنات جي ازليت جو نظريو لازمي طور قرآن سان ٽڪراءُ ۾ نه آهي، ۽ انهن آيتن جو حوالو ڏنو جن ۾ تخليق جي بيان دوران اڳ ئي موجود ''عرش'' ۽ ''پاڻي'' جو ذڪر اچي ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}}{{sfn|Hillier|loc=Origin of the World}}

ابن رشد جي راءِ موجب قرآن جي غور سان پڙهڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته وقت جي اندر صرف ڪائنات جي ''صورت'' (شڪل يا ترتيب) پيدا ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان جو وجود ازلي رهيو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}} هن متڪلمن تي اها تنقيد پڻ ڪئي ته اهي اهڙن مسئلن جا جواب، جيڪي فيلسوفن جي بحث جو موضوع هئڻ گهرجن، صحيفن جي پنهنجي تعبيرن ذريعي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=19–20}}

=== سياست ===

ابن رشد پنهنجي سياسي فلسفي کي [[افلاطون]] جي ''[[رياست (افلاطون)|رياست]]'' (''ريپبلڪ'') تي لکيل پنهنجي شرح ۾ بيان ڪيو آهي. هن پنهنجي خيالن کي افلاطون جي نظرين ۽ اسلامي روايت سان گڏائي پيش ڪيو، ۽ سندس خيال موجب مثالي رياست اها آهي، جيڪا اسلامي قانون ([[شريعت]]) تي ٻڌل هجي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد، [[افلاطون]] جي ''[[فيلسوف بادشاهه]]'' واري تصور جي تشريح ڪندي [[الفارابي]] جي راءِ سان اتفاق ڪيو، جنهن موجب فيلسوف بادشاهه ئي رياست جو [[امام]]، [[خليفو]] ۽ قانون جوڙيندڙ هوندو آهي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}

ابن رشد موجب فيلسوف حڪمران ۾ اهي خوبيون هجڻ گهرجن: علم سان محبت، مضبوط يادگيري، سکڻ جو شوق، سچائيءَ سان محبت، جسماني لذتن کان بي رغبتي، دولت گڏ ڪرڻ جي خواهش کان بي نيازي، وڏي همت، بهادري، ثابت قدمي، فصاحت ۽ اهڙي ذهانت، جيڪا کيس جلدي [[حدِ وسط]] (''مڊل ٽرم'') تائين پهچائي سگهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}
ابن رشد لکي ٿو ته جيڪڏهن فيلسوف پاڻ حڪمران نه بڻجي سگهن—جيئن سندس دور ۾ [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] ۾ هو—ته پوءِ به انهن کي حڪمرانن تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيئن هو مثالي رياست جا اصول نافذ ڪن.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد جي نظر ۾ شهرين کي فضيلت سيکارڻ جا ٻه طريقا آهن: ''قائل ڪرڻ'' ۽ ''زبردستي''.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} قائل ڪرڻ وڌيڪ فطري طريقو آهي، جنهن ۾ خطابت، جدليات ۽ برهاني دليل استعمال ٿيندا آهن؛ پر جيڪي ماڻهو دليل سان قائل نه ٿين، جهڙوڪ رياست جا دشمن، تن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن جبر به ضروري هوندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} انهيءَ بنياد تي هو جنگ کي آخري حل طور جائز قرار ڏئي ٿو ۽ ان جي حمايت ۾ قرآن مان به دليل پيش ڪري ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} تنهن ڪري سندس خيال موجب حڪمران وٽ حڪمت ۽ بهادري ٻنهي جو هجڻ لازمي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رياست جي انتظام ۽ دفاع لاءِ ضروري آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=107}}

افلاطون وانگر ابن رشد پڻ عورتن جي سياسي ۽ سماجي شرڪت جو حامي هو. سندس راءِ هئي ته عورتن کي مردن سان گڏ رياست جي انتظام ۾ حصو وٺڻ گهرجي، جنهن ۾ سپاهي، فيلسوف ۽ حڪمران طور به سندن ڪردار شامل هجڻ گهرجي.{{sfn|Fakhry|2001|p=110}} هن افسوس ظاهر ڪيو ته سندس دور جي مسلمان معاشرن عورتن جي عوامي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيو هو، ۽ سندس خيال موجب اها پابندي رياست جي ڀلائي لاءِ نقصانڪار هئي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد افلاطون جي انهيءَ نظريي کي به قبول ڪيو ته مثالي رياست وقت سان گڏ زوال پذير ٿي سگهي ٿي. هن اسلامي تاريخ مان مثال ڏيندي چيو ته [[راشد خلافت]]، جيڪا سني روايت موجب ''راشد خليفن'' جي دور ۾ مثالي رياست هئي، [[معاويہ اول]] جي دور ۾ [[اموي سلطنت]] جي قيام سان موروثي بادشاهت ۾ تبديل ٿي وئي. هن وڌيڪ لکيو ته [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] پڻ شروعات ۾ شريعت تي ٻڌل مثالي رياستون هيون، پر پوءِ آهستي آهستي [[ٽائيموڪريسي]]، [[اشرافي حڪومت]]، [[جمهوريت]] ۽ آخرڪار [[استبداد]] ۾ تبديل ٿي ويون.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|pp=112–114}}

=== اسلامي قانون جو تنوع ===

قاضي ۽ فقيه جي حيثيت سان پنهنجي دورِ خدمت دوران ابن رشد گهڻو ڪري اسلامي قانون جي [[مالڪي فقھ|مالڪي فقهي]] مطابق فيصلا ڪندو هو ۽ فتويٰ جاري ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس زماني ۾ [[الاندلس]] ۽ اسلامي دنيا جي اولهندي حصي ۾ مالڪي فقھ غالب هئي.{{sfn|Dutton|1994|pp=195–196}} تنهن هوندي به، هو اڪثر پنهنجي آزاد راءِ مطابق عمل ڪندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن جي ''اجماع'' واري دليل کي به رد ڪري ڇڏيندو هو، جيڪو مالڪي فقھ جي روايتي اصولن مان هڪ هو.{{sfn|Dutton|1994|p=195}}

ابن رشد جي ڪتاب ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' کي اسلامي قانون ۾ سندس اهم ترين ڪارنامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ هو نه رڳو مختلف اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن کي بيان ڪري ٿو، پر انهن اختلافن جا نظرياتي سبب پڻ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي اختلاف ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|pp=191–192}}
ابن رشد موجب، جيتوڻيڪ سڀئي اسلامي فقهي مڪتب آخرڪار قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، تڏهن به ''اختلاف جا سبب'' (''الأسباب التي أوجبت الاختلاف'') موجود آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=192}}{{sfn|Ibn Rushd|2017|p=11}} انهن سببن ۾ شامل آهن: نصوص جي عام يا خاص مفهوم جي تعبير ۾ فرق،{{sfn|Dutton|1994|p=204}} شرعي حڪمن کي واجب يا رڳو مستحب سمجهڻ بابت اختلاف، يا ڪنهن منع کي مڪروه يا مڪمل حرام قرار ڏيڻ بابت اختلاف.{{sfn|Dutton|1994|p=199}} اهڙيءَ طرح لفظن ۽ عبارتن جي معنائن ۾ موجود ابهمي به اختلاف جو سبب بڻجي سگهي ٿي.{{sfn|Dutton|1994|pp=204–205}}
ابن رشد وڌيڪ لکي ٿو ته [[قياس]] (تمثيلي استدلال) جي استعمال سان پڻ مختلف فقهي رايا پيدا ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ فقيه ڪنهن خاص قياس جي لاڳو ٿيڻ بابت هڪ جهڙي راءِ نٿا رکن،{{sfn|Dutton|1994|pp=201–202}} ۽ مختلف قياس پاڻ ۾ هڪ ٻئي جي ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿا.{{sfn|Dutton|1994|p=205}}{{sfn|Fakhry|2001|p=116}}

== قدرتي فلسفو ==

=== فلڪيات ===

[[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] وانگر ابن رشد به [[بطليموسي نظام]] تي فلسفيانه دليلن جي بنياد تي تنقيد ڪئي ۽ چنڊ، سج ۽ سيارن جي ظاهري حرڪتن جي وضاحت لاءِ [[مدار جي بي مرڪزيت]] (eccentrics) ۽ [[تدويري مدار]]ن (epicycles) جي استعمال کي رد ڪيو. سندس خيال هو ته اهي فلڪي اجرام [[ارسطو]] جي اصولن مطابق زمين جي چوڌاري مڪمل دائري ۾ هڪجهڙي رفتار سان گردش ڪن ٿا.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

ابن رشد سيارن جي حرڪتن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو: اهي جيڪي ننگي اک سان ڏسي سگهجن ٿيون، اهي جيڪي ڏسڻ لاءِ اوزارن جي ضرورت رکن ٿيون، ۽ اهي جيڪي صرف فلسفيانه استدلال سان سمجهي سگهجن ٿيون.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

سندس خيال موجب چنڊ تي ڪڏهن ڪڏهن نظر ايندڙ اونداهن رنگن جو سبب ان جي ٿولهه ۾ فرق آهي؛ ٿلها حصا سج جي روشني وڌيڪ جذب ڪن ٿا ۽ ان ڪري وڌيڪ روشني موٽائين ٿا، جڏهن⁠تہ سنها حصا گهٽ روشني موٽائين ٿا.{{sfn|Ariew|2011|p=193}} يورپ جي [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] جي عالمن سترهين صديءَ تائين هن وضاحت کي [[گليليو گليلي|گليليو]] جي چنڊ تي موجود [[چنڊ جون مٿاڇري جون خاصيتون|داغن]] بابت مشاهدن جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو، تان⁠جو 1668ع ۾ [[انتوان گودين]] جهڙن عالمن تسليم ڪيو ته اهي نشان گهڻو ڪري [[چنڊ جا جبل|چنڊ جي جبلن]] سبب آهن.{{sfn|Ariew|2011|pp=194–195}}

ابن رشد ۽ [[ابن باجه]] ٻنهي [[سج جا داغ|سج جي داغن]] جو مشاهدو ڪيو، جن کي هنن [[زهره جو سج اڳيان گذر]] ۽ [[عطارد جو سج اڳيان گذر]] سمجهيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

1153ع ۾ ابن رشد [[مراڪش]] ۾ فلڪي مشاهدا ڪيا، جتي هن [[سهيل (تارو)|سهيل]] (عربي: ''سهيل'') تاري کي ڏٺو، جيڪو سندس آبائي شهر اسپين جي ويڪرائي ڦاڪ تان نظر نه ايندو هو. هن هن مشاهدي کي [[ارسطو]] جي [[زمين جي گول هجڻ]] واري دليل جي تائيد لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

ابن رشد کي خبر هئي ته سندس دور جا عربي ۽ اندلسي فلڪيات جا ماهر بنيادي طور ''رياضياتي فلڪيات'' تي ڌيان ڏيندا هئا، جيڪا حسابن ذريعي صحيح اڳڪٿيون ته ڪري سگهندي هئي، پر ڪائنات جي ڪم ڪرڻ جي جسماني وضاحت پيش نه ڪندي هئي.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=266}} سندس لفظن ۾، ''&quot;اسان جي زماني جي فلڪيات حقيقت کي ظاهر نٿي ڪري؛ اها رڳو حسابن سان موافقت رکي ٿي، نه ڪي موجود حقيقت سان.&quot;''{{sfn|Agutter|Wheatley|2008|p=44}}

هن ڪوشش ڪئي ته فلڪيات کي فزڪس، خاص طور ارسطو جي فزڪس، سان هم آهنگ بڻايو وڃي. ارسطو جي ''[[مابعدالطبيعات]]'' تي سندس مفصل شرح ۾ هن پنهنجي هن اصلاحي منصوبي جا اصول بيان ڪيا، پر زندگيءَ جي آخر ۾ هن پاڻ اعتراف ڪيو ته سندس اها ڪوشش ناڪام رهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} هن تسليم ڪيو ته مشاهدي ۾ ايندڙ سيارن جي حرڪتن کي ارسطو جي اصولن سان هم آهنگ ڪرڻ لاءِ وٽس نه ڪافي وقت هو ۽ نه ئي ڪافي علم.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} ان کان علاوه، هو [[اودوڪسس]] ۽ [[ڪاليپس]] جي فلڪياتي نظرين کان واقف نه هو، تنهن ڪري ارسطو جي ڪجهه فلڪياتي تصنيفن جي اصل پسمنظر کي به سمجهي نه سگهيو.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

تنهن هوندي به، سندس خيالن جو اثر فلڪيات جي ماهر [[نور الدين البطروجي]] (وفات 1204ع) تي پيو، جنهن ابن رشد جي اڪثر اصلاحي اصولن کي اختيار ڪيو ۽ ارسطو جي فزڪس تي ٻڌل هڪ ابتدائي فلڪي نظام پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|pp=266–267}}

=== طبيعيات ===

طبيعيات ۾ ابن رشد اهو [[استقرائي استدلال]] (انڊڪٽو ريزننگ) وارو طريقو اختيار نه ڪيو، جيڪو اسلامي دنيا ۾ [[البيروني]] ترقي ڏئي رهيو هو ۽ جيڪو جديد طبيعيات جي طريقهٔ ڪار سان وڌيڪ ويجهو هو.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ان جي بدران، سائنس جي مؤرخ [[روٿ گلاسنر]] جي لفظن ۾، ابن رشد هڪ ''تشريحي'' (اگزيجيٽيڪل) عالم هو، جيڪو اڳين متنن، خاص طور ارسطو جي لکڻين، تي بحث ڪندي فطرت بابت نوان نظريا پيش ڪندو هو.{{sfn|Glasner|2009|p=4}}

هن طريقي سبب کيس اڪثر ارسطو جو محض هڪ غير تخليقي پيروڪار سمجهيو ويو، پر گلاسنر جو دليل آهي ته ابن رشد جي طبيعيات ۾ انتهائي اصلي خيال موجود آهن، خاص طور ارسطو جي ''[[منيمه نيچوراليا]]'' (''minima naturalia'') بابت سندس تشريح ۽ حرڪت کي ''[[فورما فلوئنس]]'' (''forma fluens'') طور سمجهائڻ وارو نظريو. اهي خيال بعد ۾ يورپ ۾ قبول ڪيا ويا ۽ طبيعيات جي مجموعي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Glasner|2009|pp=1–2}}

=== نفسيات ===

[[File:Bnf lat16151 f22.jpg|thumb|ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي ابن رشد جي ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'')، فرانسيسي قلمي نسخو، تيرهين صديءَ جي ٽئين چوٿين حصي جو.]]

ابن رشد نفسيات بابت پنهنجا خيال ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي لکيل پنهنجي ٽنهي شرحن ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} هن جي دلچسپي فلسفيانه طريقن ۽ ارسطو جي نظرين جي تشريح ذريعي انساني عقل جي وضاحت ڪرڻ ۾ هئي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} سندس فڪر وقت سان گڏ ارتقا ڪندو رهيو، تنهن ڪري هن موضوع تي سندس موقف به مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}

پنهنجي پهرين، يعني ''مختصر شرح'' ۾، ابن رشد [[ابن باجه]] جي ان نظريي جي پيروي ڪري ٿو، جنهن موجب ''[[هيولاني عقل]]'' (مٽيريل انٽيليڪٽ) اهڙيون مخصوص تصويرون يا تاثر محفوظ ڪري ٿو، جيڪي انسان پنهنجي تجربي دوران حاصل ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|pp=189–190}} اهي تصويرون پوءِ آفاقي ''[[فاعل عقل]]'' (ايجنٽ انٽيليڪٽ) سان ''اتحاد'' جو بنياد بڻجن ٿيون، ۽ جڏهن اهو اتحاد قائم ٿئي ٿو ته انسان ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}}

پنهنجي ''وچولي شرح'' ۾ ابن رشد [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جي خيالن ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿي وڃي ٿو. سندس خيال موجب فاعل عقل انسان کي آفاقي ادراڪ جي صلاحيت عطا ڪري ٿو، ۽ اها صلاحيت هيولاني عقل ۾ موجود هوندي آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} جڏهن ڪنهن تصور بابت انسان وٽ ڪافي تجربي وارا مشاهدا گڏ ٿي وڃن ٿا، تڏهن اها صلاحيت فعال ٿي وڃي ٿي ۽ انسان کي ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ٿئي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} (ڏسو پڻ: [[منطقي استقرا]])

پنهنجي آخري ۽ ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'') ۾ ابن رشد هڪ نئون نظريو پيش ڪري ٿو، جيڪو ''[[عقل جي وحدت]]'' (يونٽي آف دي انٽيليڪٽ) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Adamson|2016|p=191}} هن نظريي موجب صرف هڪ ئي هيولاني عقل موجود آهي، جيڪو سڀني انسانن لاءِ مشترڪ آهي ۽ انساني جسم سان ملي جليو نه آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
مختلف ماڻهن جي مختلف سوچن جي وضاحت لاءِ ابن رشد ''فڪر'' جو تصور پيش ڪري ٿو، جيڪو لاطيني ۾ ''cogitatio'' سڏيو ويو. سندس خيال موجب اهو عمل انساني دماغ ۾ ٿئي ٿو ۽ ان ۾ ڪلي علم نه، پر انهن خاص شين بابت ''فعال غور ويچار'' شامل هوندو آهي، جن سان انسان جو واسطو پيو هجي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
ابن رشد جو هي نظريو، جڏهن سندس تصنيفون عيسائي يورپ تائين پهتيون، تڏهن وڏي تڪرار جو سبب بڻيو. 1229ع ۾ [[ٿامس اڪويناس]] ''''On the Unity of the Intellect against the Averroists'''' جي عنوان سان ان تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}{{sfn|Hasse|2014|loc=Averroes' Unicity Thesis}}

=== طب ===

[[File:Galenosgruppe (Wiener Dioskurides).jpg|thumb|ڇهين صديءَ جي بازنطيني تصوير، جنهن ۾ [[جالينوس]] (مٿئين وچ ۾) ٻين مشهور طبيبن سان گڏ ڏيکاريل آهي.]]

جيتوڻيڪ ابن رشد جي طبي تصنيفن مان سندس دور جي طب بابت گهري نظرياتي ڄاڻ ظاهر ٿئي ٿي، پر عملي طبيب طور سندس تجربو شايد محدود هو. هن پاڻ پنهنجي هڪ ڪتاب ۾ لکيو ته هن گهڻي عملي طبابت نه ڪئي، سواءِ پنهنجي، پنهنجي مائٽن يا پنهنجن دوستن جي علاج جي.{{sfn|Chandelier|2018|p=163}}{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}
هو موحدي درٻار ۾ شاهي طبيب طور ضرور خدمتون انجام ڏيندو رهيو، پر سندس تعليم ۽ مهارت بنيادي طور نظرياتي هئي.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}

ابن رشد جي مشهور طبي ڪتاب ''[[الڪليات في الطب]]'' ۾ گهڻو ڪري [[جالينوس]] جي طبي نظرين جي پيروي ڪئي وئي آهي. جالينوس ٻي صديءَ جو هڪ اثرائتو يوناني طبيب ۽ مصنف هو، جنهن جي طب ''[[اخلاطِ اربعہ]]'' (رت، صفرا، سودا ۽ بلغم) جي نظريي تي ٻڌل هئي، ۽ انهن اخلاطن جي توازن کي انساني صحت لاءِ ضروري سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}
تنهن هوندي به، ابن رشد پنهنجا ڪجهه اصلي مشاهدا پڻ پيش ڪيا. انهن مان هڪ اک جي [[ريٽينا]] بابت آهي. شايد هو پهريون عالم هو، جنهن اهو سمجهيو ته روشني محسوس ڪرڻ جو ذميوار حصو [[ريٽينا]] آهي، نه ڪي [[عدسو (اک)|عدسو]]، جيئن ان زماني ۾ عام طور سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}

جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي ته ڇا ''الڪليات'' ۾ سندس مطلب واقعي اهو ئي هو، پر ابن رشد ارسطو جي ''[[الحس والمحسوس]]'' تي پنهنجي شرح ۾ به اهڙو ئي خيال بيان ڪيو، جتي هن لکيو ته:

&gt; ''&quot;اک جي سڀ کان اندرين پردي (ريٽينا) کي لازمي طور اک جي رطوبتن (عدسي) کان روشني حاصل ڪرڻ گهرجي، جيئن اک جون رطوبتون هوا کان روشني حاصل ڪن ٿيون.&quot;''{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=378–379}}

جالينوس ۽ پنهنجي دور جي ٻين طبي نظرين کان سندس هڪ ٻيو اهم اختلاف فالج ([[سٽروڪ]]) بابت هو. ابن رشد فالج کي دماغ سان لاڳاپيل بيماري قرار ڏنو ۽ چيو ته اهو دل کان دماغ ڏانهن ويندڙ شريانن ۾ رڪاوٽ سبب پيدا ٿئي ٿو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}} اها وضاحت جالينوس جي نظريي کان وڌيڪ جديد سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جالينوس ان جو سبب دل ۽ جسم جي ٻين حصن جي وچ واري رڪاوٽ کي سمجهندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}}

ابن رشد ''الڪليات'' ۾ [[پارڪنسن جي بيماري]] جي نشانين ۽ علامتن جي پڻ پهريون ڀيرو وضاحت ڪئي، جيتوڻيڪ هن ان بيماري کي ڪو خاص نالو نه ڏنو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=379–380}}

== ورثو ==
{{Main|ابن رشديت}}

=== يهودي روايت ۾ ===

[[ميمونائيڊس]] (وفات: 1204ع) انهن شروعاتي يهودي عالمن مان هو، جن ابن رشد جي تصنيفن کي وڏي جوش سان قبول ڪيو. هن لکيو ته: ''&quot;مون تازو ابن رشد جون ارسطو جي ڪتابن تي لکيل سڀئي تصنيفون حاصل ڪيون آهن، ۽ ابن رشد نهايت درست آهي.&quot;''{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}

تيرهين صديءَ جي ڪيترن ئي يهودي مصنفن، جن ۾ [[سيموئيل ابن طبون]] پنهنجي ڪتاب ''Opinion of the Philosophers''، [[يھودا بن سليمان ها ڪوهن]] پنهنجي ''Search for Wisdom''، ۽ [[شيم طوف ابن فلاڪيرا]] شامل آهن، ابن رشد جي لکڻين تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}
1232ع ۾ [[جوزف ابن قصپي]] ارسطو جي ''[[اورگانون]]'' تي ابن رشد جي شرحن جو عبراني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ڪنهن مڪمل تصنيف جو پهريون يهودي ترجمو هو. 1260ع ۾ [[موسيٰ ابن طبون]] ابن رشد جي لڳ ڀڳ سڀني شرحن ۽ سندس ڪجهه طبي تصنيفن جا به ترجما شايع ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}

چوڏهين صديءَ ۾ يهودي ابن رشديت (Jewish Averroism) پنهنجي عروج تي پهتي.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}} هن دور ۾ ابن رشد کان متاثر يا سندس تصنيفن جا مترجم عالمن ۾ [[ڪالونيمس بن ڪالونيمس]] (آرلس، فرانس)، [[ٽوڊروس ٽوڊروسي]]، [[ايليا ڊيل ميڊيگو]] (ڪينڊيا) ۽ [[گرسونائيڊس]] (لانگڊاڪ) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=132–133}}

ابن رشد جي حوالن کي [[فلاڪيرا]]، [[يھودا موسڪاٽو]] ۽ [[ابراھام بيباگو]] پڻ هن دليل لاءِ استعمال ڪيو ته يونانين پنهنجو سائنسي ۽ فلسفياتي علم يهودين کان حاصل ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Fuss |first=Abraham M. |date=1994 |title=The Study of Science and Philosophy Justified by Jewish Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/40914819 |journal=The Torah U-Madda Journal |volume=5 |pages=101–114 |jstor=40914819 |issn=1050-4745}}&lt;/ref&gt;

=== لاطيني روايت ۾ ===

ابن رشد جو [[مغربي دنيا|عيسائي مغرب]] تي سڀ کان وڏو اثر ارسطو تي سندس تفصيلي شرحن وسيلي ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=131}}

[[مغربي رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ مغربي يورپ ثقافتي زوال جو شڪار ٿيو، جنهن سبب قديم يوناني عالمن، خاص طور ارسطو، جي فڪري ورثي جو وڏو حصو گم ٿي ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=129}} جڏهن ابن رشد جون شرحون لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿي تيرهين صديءَ ۾ يورپ پهتيون، تڏهن انهن ارسطو جي فڪر جي مستند تشريح فراهم ڪئي ۽ ان کي ٻيهر يورپي عالمن تائين پهچايو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}{{sfn|Adamson|2016|pp=181–182}}
سندس شرحن جو اثر ايترو گهڻو هو، جو لاطيني عيسائي ادب ۾ کيس نالي بدران رڳو '''''The Commentator''''' (يعني ''شارح'') چيو ويندو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} ڪڏهن ڪڏهن کيس ''آزاد فڪر ۽ بي اعتقادي جو پيءُ''&lt;ref&gt;{{cite book|last=Guillaume|first=Alfred|title=The Legacy of Islam|year=1945|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bratton|first=Fred|title=Maimonides, medieval modernist|url=https://archive.org/details/maimonidesmediev00brat|url-access=registration|year=1967|publisher=Beacon Press}}&lt;/ref&gt; ۽ ''عقليت پسندي جو پيءُ'' پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gill-2009&quot;&gt;{{cite book |last=Gill |first=John |title=Andalucía : a cultural history |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0195376104 |location=Oxford |pages=108–110}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Averroism |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/averroism-COM_24253?s.num=0&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=averroes |last=Tamer |first=Georges |date=1 February 2011 |volume=3 |language=en |quote=Averroism is a philosophical movement named after the sixth/twelfth-century Andalusian philosopher Ibn Rushd (Averroes, d. 595/1198), which began in the thirteenth century among masters of arts at the University of Paris and continued through the seventeenth century.}}&lt;/ref&gt;

[[مائيڪل اسڪاٽ]] (1175ع – لڳ ڀڳ 1232ع) ابن رشد جو پهريون لاطيني مترجم هو. هن 1217ع کان [[پيرس]] ۽ [[ٽوليڊو]] ۾ ارسطو جي ''[[طبيعيات]]''، ''[[مابعدالطبيعيات]]''، ''[[النفس]]'' ۽ ''[[في السماء]]'' تي لکيل ڊگهيون شرحون، گڏوگڏ ڪيترين وچولين ۽ مختصر شرحن جا ترجما ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=133–134}}
ان کان پوءِ [[هرمانس اليمنس]]، [[وليم ڊي لونا]] ۽ [[آرمنگاڊ آف مونٽپيلير]] جهڙن يورپي عالمن ابن رشد جون ٻيون تصنيفون ترجمو ڪيون، جن مان ڪي ترجما يهودي عالمن جي مدد سان به ٿيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}
جلد ئي ابن رشد جون تصنيفون [[مدرسي فلسفو|مدرسي (Scholastic)]] روايت جي عيسائي عالمن ۾ پکڙجي ويون.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}} سندس فڪر جي پيروي ڪندڙن جو هڪ مضبوط حلقو وجود ۾ آيو، جيڪو [[لاطيني ابن رشديت]] (Latin Averroism) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}
[[پيرس]] ۽ [[پاڊوا]] لاطيني ابن رشديت جا اهم مرڪز بڻيا، جڏهن⁠تہ تيرهين صديءَ ۾ ان جا مشهور اڳواڻ [[سيگر آف برابانٽ]] ۽ [[بوئٿيس آف ڊيچيا]] هئا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}

رومي ڪيٿولڪ چرچ جي اختيارين ابن رشديت جي واڌ ويجهه تي ردعمل ظاهر ڪيو. 1270ع ۾ [[پيرس جي رومي ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|پيرس جي بشپ]] [[ايتيئن ٽيمپيئر]] پندرهن نظرين جي مذمت ڪئي، جيڪي گهڻو ڪري ارسطوي يا ابن رشدي هئا ۽ جن کي هن چرچ جي عقيدن جي خلاف قرار ڏنو. 1277ع ۾ [[پوپ جان XXI]] جي درخواست تي ٽيمپيئر ٻي مذمت جاري ڪئي، جنهن ۾ 219 فلسفياتي نظرين کي نشانو بڻايو ويو، جيڪي گهڻو ڪري ارسطو ۽ ابن رشد جي تعليمات سان لاڳاپيل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=134–135}}

[[File:Benozzo Gozzoli 004a.jpg|thumb|[[بينوتسو گوزولي]] جي تصوير ''سينٽ ٿامس اڪويناس جي ابن رشد تي فتح''، جنهن ۾ [[ٿامس اڪويناس]] (مٿئين وچ ۾) کي ابن رشد (هيٺ) تي غالب ڏيکاريو ويو آهي.]]

ٻين ڪيٿولڪ مفڪرن وٽ ابن رشد جي آجيان ملي جلي رهي. تيرهين صديءَ جي مشهور ڪيٿولڪ مفڪر [[ٿامس اڪويناس]] ارسطو بابت ابن رشد جي تشريحن مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو، پر ڪيترن ئي مسئلن ۾ ساڻس اختلاف به ڪيو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}
مثال طور، هن ابن رشد جي ''عقل جي وحدت'' واري نظريي، جنهن موجب سڀئي انسان هڪ ئي عقل جا شريڪ آهن، تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=192}} هن ڪائنات جي ازلي هجڻ ۽ [[الهي عنايت]] بابت پڻ ابن رشد سان اختلاف ڪيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=140}}

[[ريمون لُل]] پڻ ابن رشديت جي مخالفت ڪئي ۽ اسلام کي هڪ اهڙو مذهب قرار ڏنو جنهن سان رواداري اختيار ڪري سگهجي ٿي، جڏهن⁠تہ ابن رشديت، خاص طور ان جي لاطيني صورت، کي اهڙو فلسفو سمجهيو جنهن جي مخالفت ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bordoy Fernandez|first=Antoni|title=Ramón Llull y la crítica al averroísmo cristiano|url=http://ibdigital.uib.es/greenstone/collect/taula/index/assoc/Taula_20/03v037p0/21.dir/Taula_2003v037p021.pdf|url-access=registration|year=2002|publisher=Universitat de les Illes Balears}}&lt;/ref&gt;
1270ع ۽ 1277ع جي چرچي مذمتن، ۽ ٿامس اڪويناس جي تفصيلي تنقيد، لاطيني عيسائيت ۾ ابن رشديت جي اثر کي ڪمزور ڪيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=135}} جيتوڻيڪ اها روايت سورهين صديءَ تائين قائم رهي، جڏهن يورپي فڪر آهستي آهستي ارسطويت کان پري ٿيڻ لڳو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}
ايندڙ صدين جي مشهور ابن رشدي مفڪرن ۾ [[جان آف جينڊن]] ۽ [[مارسيليئس آف پاڊوا]] (چوڏهين صدي)، [[گائيٽانو دا ٿيني]] ۽ [[پيئٽرو پومپوناتسي]] (پندرهين صدي)، ۽ [[اگوسٽينو نيفو]] ۽ [[مارڪانتونيو زيمارا]] (سورهين صدي) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=137–138}}

=== اسلامي روايت ۾ ===

جديد دور کان اڳ اسلامي فلسفياتي فڪر تي ابن رشد جو اثر گهڻو نمايان نه رهيو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}}
ان جو هڪ سبب جاگرافيائي هو؛ ابن رشد اسلامي تهذيب جي انتهائي اولهندي حصي، يعني اندلس ۾ رهندو هو، جيڪو اسلامي فڪري مرڪزن کان پري هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}
ٻيو سبب اهو هو ته سندس فلسفو شايد پنهنجي دور جي اسلامي عالمن لاءِ گهڻو پرڪشش نه رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}} سندس توجهه ارسطو جي تصنيفن تي مرڪوز هئي، جڏهن⁠تہ ٻارهين صديءَ تائين مسلمان عالم نائين صديءَ کان ارسطو جو تفصيلي جائزو وٺي چڪا هئا ۽ هاڻي وڌيڪ نون فڪري رجحانن، خاص طور [[ابن سينا]] جي فلسفي، سان گهري دلچسپي وٺي رهيا هئا.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}
اوڻيهين صديءَ ۾ مسلمان مفڪرن ابن رشد جي تصنيفن ڏانهن ٻيهر ڌيان ڏنو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}} ان وقت عربي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ ''[[النهضة]]'' (جاڳرتا) نالي هڪ ثقافتي نشاةِ ثانيه هلي رهي هئي، ۽ ابن رشد جي تصنيفن کي اسلامي فڪري روايت جي جديد تجديد لاءِ الهام جو ذريعو سمجهيو ويو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}}

== ثقافتي حوالا ==

[[File:Averroes closeup.jpg|thumb|250px|right|alt=سامهون ويهي لکندڙ شخص جي ڪلهي مٿان ڏسندڙ هڪ شخص جي تصوير|upright|[[رافائيل]] جي ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ ابن رشد جو تفصيلي منظر]]

ابن رشد جا حوالا اولهه ۽ اسلامي دنيا ٻنهي جي مقبول ثقافت ۾ ملن ٿا. اطالوي اديب [[دانتي اليگيري]] جي نظم ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]''، جيڪو 1320ع ۾ مڪمل ٿيو، ۾ ابن رشد کي، جنهن بابت لکيو ويو آهي ته هن &quot;عظيم شرح لکي&quot;، ٻين غيرعيسائي يوناني ۽ مسلمان مفڪرن سان گڏ [[دوزخ جو پهريون دائرو|دوزخ جي پهرين دائري]] ۾ [[صلاح الدين ايوبي]] جي آس پاس ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}} [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' (1387ع) جي تمهيد ۾ پڻ ابن رشد جو نالو انهن طبي اختيارين سان گڏ اچي ٿو، جيڪي ان وقت يورپ ۾ مشهور هئا.{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}}
ابن رشد کي [[رافائيل]] جي 1501ع واري ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ پڻ ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو [[ويٽيڪن سٽي|ويٽيڪن]] جي [[اپاسٽولڪ محل]] کي سينگاري ٿو ۽ فلسفي جي اهم شخصيتن تي مشتمل آهي. تصوير ۾ ابن رشد سائي جبي ۽ پڳ ۾ ڏيکاريل آهي ۽ [[فيثاغورث]] جي پٺيان بيهي ڏسي رهيو آهي، جيڪو ڪتاب لکي رهيو آهي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}}

[[وڪٽر هيوگو]] جي ناول ''[[نوٽر ڊيم جو ڪٻڙو]]'' ۾ پڻ ابن رشد جو مختصر ذڪر اچي ٿو. هي ناول 1831ع ۾ لکيو ويو، پر ان جو پسمنظر 1482ع جي پيرس ۾ رکيل آهي. ناول جو ولن، پادري ڪلاڊ فرولو، [[فلسفين جو پٿر]] ڳولڻ جي پنهنجي جنوني ڪوشش دوران ابن رشد جي ڪيمياگريءَ واري صلاحيتن جي واکاڻ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;''The Hunchback of Notre Dame'', Wordsworth Classics، ترجمو: [[J. Carroll Beckwith]]&lt;/ref&gt;
[[خورخي لوئس بورخيس]] جي 1947ع واري مختصر ڪهاڻي ''[[ابن رشد جي ڳولا]]'' ({{langx|es|La Busca de Averroes}}) ۾ ابن رشد کي اهڙي ثقافت اندر ارسطو جي ''[[شاعريات (ارسطو)|شاعريات]]'' کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندي ڏيکاريو ويو آهي، جتي زنده ناٽڪ جي پيشڪش جي ڪا روايت موجود نه هئي.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=28}} ڪهاڻيءَ جي پڇاڙيءَ واري نوٽ ۾ بورخيس لکي ٿو ته کيس محسوس ٿيو ته اها ڪهاڻي ساڻس ٺٺولي ڪري رهي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ابن رشد جو ٿيٽر کان اڻواقف هوندي ناٽڪ جو تصور ڪرڻ ايترو ئي ناممڪن هو، جيترو بورخيس لاءِ رينان، [[ايڊورڊ وليم لين|لين]] ۽ [[ميگيل آسين پالاسيوس|آسين پالاسيوس]] مان مليل ٿورين ڄاڻن جي بنياد تي ابن رشد جو تصور ڪرڻ.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=29}}

ابن رشد 1997ع جي مصري فلم ''[[تقدير (1997ع فلم)|تقدير]]'' جو مرڪزي ڪردار پڻ آهي، جنهن جي هدايتڪاري [[يوسف شاهين]] ڪئي. هي فلم جزوي طور سندس وفات جي اٺ سؤ ورسيءَ جي ياد ۾ ٺاهي وئي هئي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xiv}}

ٻوٽن جي جنس ''[[اويروئا]]''، جنهن ۾ [[اسٽار فروٽ]] ۽ [[اويروئا بلمبي|بلمبي]] شامل آهن،&lt;ref name=&quot;Quattrocchi1999&quot;&gt;{{cite book|last=Quattrocchi|first=Umberto|title=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|url=https://books.google.com/books?id=A68qyOyhOdkC&amp;pg=PA241|year=1999|publisher=CRC Press|isbn=978-0849326738|page=241}}&lt;/ref&gt; چنڊ جو [[ابن رشد (کڏ)|ابن رشد]] نالي کڏ،&lt;ref&gt;{{gpn|2636}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ننڍڙو سيارو]] [[8318 اويروئس]] سندس نالي پٺيان رکيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=8318 Averroes (1306 T-2) |work=Minor Planet Center |url=https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=8318 |access-date=20 September 2021}}&lt;/ref&gt;

مائل مليح آباديءَ جو 1957ع وارو اردو تاريخي افسانوي ناول ''فلسفي ابن رشد'' سندس زندگيءَ جي چوڌاري گهمي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Falsafi Ibn-e-Rushd by mael malihabadi |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/falsafi-ibn-e-rushd-mael-malihabadi-ebooks |access-date=19 August 2023 |website=Rekhta |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ڪتابيات ==
&lt;div style=&quot;column-count:2&quot;&gt;

{{refbegin|40em}}
* {{cite book |last=al-Aqqad |first=Abbas Mahmoud |title=Ibn Rushd |year=2014 |orig-year=1953 |publisher=Hindawi Foundation |location=Cairo |url=https://www.hindawi.org/books/15273058 |language=ar}}
* {{cite book |last=al-Jabri |first=Mohammed Abed |title=Ibn Rushd: Sira wa Fikr |year=1998 |publisher=Markaz Dirasat al-Wahda al-Arabiyya |location=Beirut |language=ar}}
* {{cite book |last=al-Marrakushi |first='Abd al-Wahid |title=Al-Mu'jib fi Talkhis Akhbar al-Maghrib |year=2006 |publisher=Dar al-Kutub al-Ilmiyyah |location=Beirut |language=ar}}
* {{cite book |last=Foudeh |first=Saeed |title=Mawqif Ibn Rushd al-Falsafi min 'Ilm al-Kalam |year=2009 |publisher=Dar al-Fath |location=Amman |language=ar}}
* {{cite book|first=Peter |last=Adamson|author-link=Peter Adamson (academic)|title=Philosophy in the Islamic World: A History of Philosophy Without Any Gaps|url=https://books.google.com/books?id=KEpRDAAAQBAJ|year=2016|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0199577491}}
* {{cite book|last1=Agutter|first1=Paul S.|last2=Wheatley|first2=Denys N.|title=Thinking about Life: The history and philosophy of biology and other sciences|date=2008|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-1402088667|url=https://books.google.com/books?id=Gm4bqeBMR8cC&amp;q=Averroes+kinetic+force&amp;pg=PA45}}
* {{cite journal|last=Ahmad|first=Jamil|date=1994|title=Averroes|journal=Renaissance|volume=4|issue=9|url=http://www.monthly-renaissance.com/issue/content.aspx?id=744|access-date=14 October 2008|issn=1605-0045|location=[[Lahore]]|publisher=Al-Mawrid}}
* {{cite book|last=Ariew|first=Roger|title=Descartes Among the Scholastics|url=https://books.google.com/books?id=OFD0lVQ4RIQC|year=2011|publisher=Brill|isbn=978-9004207240}}
* {{cite encyclopedia |title=Ibn Rushd|first=Roger|last=Arnaldez |author-link=Roger Arnaldez|encyclopedia=[[The Encyclopaedia of Islam]] |volume=III: H-Iram |date=1986 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] and Luzac &amp; co. |location=[[Leiden]] and [[London]]|editor=B. Lewis |editor2=V.L. Menage |editor3=Ch. Pellat |editor4=J. Schacht|isbn=978-9004081185|pages=909–920|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0340}}
* {{cite book|title=Averroes: A Rationalist in Islam|year=2000|orig-year=1998|first=Roger|last=Arnaldez|translator=David Streight|publisher=University of Notre Dame Press|isbn=0268020086}}
* {{cite encyclopedia|title=Borges on Replication and Concept Formation|first=Yemima|last=Ben-Menahem|editor1=Ayelet Shavit|editor2=Aaron M. Ellison|encyclopedia=Stepping in the Same River Twice: Replication in Biological Research|url=https://books.google.com/books?id=oSeMDgAAQBAJ&amp;pg=PA28|year=2017|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300228038|pages=23–36}}
* {{cite encyclopedia|first=Joël|last=Chandelier|chapter=Averroes on Medicine|editor1=Peter Adamson|editor2=Matteo Di Giovanni|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781316335543.010|pages=158–176|date=2018|title=Interpreting Averroes|isbn=978-1316335543}}
* {{cite journal|first1=Deniz|last1=Belen|first2=Hayrunnisa|last2=Bolay|title=Averroës in The school of Athens: a Renaissance man and his contribution to Western thought and neuroscience|doi=10.1227/01.NEU.0000338262.42326.A1 |pmid=19190465|journal=[[Neurosurgery (journal)|Neurosurgery]] |volume=64 |issue=2 |date=2009 |pages=374–381 |publisher=[[Oxford University Press]] |issn=1524-4040}}
* {{cite journal|last=Dutton|first=Yasin|title=The Introduction to Ibn Rushd's &quot;Bidāyat al-Mujtahid&quot;|doi=10.2307/3399333|jstor=3399333|date=1994|volume=1|issue=2|pages=188–205|journal=Islamic Law and Society}}
* {{Citation |last=Fakhry |first=Majid |title=Averroes (Ibn Rushd) His Life, Works and Influence |publisher=[[Oneworld Publications]] |year=2001 |isbn=978-1851682690 |url=https://books.google.com/books?id=88bWAAAAMAAJ}}
* {{cite encyclopedia |title=Ibn Rushd: Abū al-Walīd Muḥammad ibn Aḥmad ibn Muḥammad ibn Rushd al-Ḥafīd|first=Miquel |last=Forcada|encyclopedia=[[The Biographical Encyclopedia of Astronomers]], Springer Reference |date=2007 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[New York City|New York]]|url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Ibn_Rushd_BEA.htm|editor=Thomas Hockey |display-editors=etal |pages=564–565}}
* {{cite book|last=Glasner|first=Ruth|title=Averroes' Physics: A Turning Point in Medieval Natural Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=cxsUDAAAQBAJ|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199567737}}
* {{cite book|last=Guessoum|first=Nidhal|author-link=Nidhal Guessoum|title=Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science|url=https://books.google.com/books?id=ebcjQwAACAAJ|year=2011|publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=978-1848855182}}
* {{cite encyclopedia|title=Influence of Arabic and Islamic Philosophy on the Latin West|encyclopedia=The [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|last=Hasse|first=Dag Nikolaus|year=2014|editor=Edward N. Zalta|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2014/entries/arabic-islamic-influence/}}
* {{cite encyclopedia|title=Ibn Rushd (Averroes) (1126–1198)|first=H. Chad|last=Hillier|encyclopedia=[[Internet Encyclopedia of Philosophy]]|issn=2161-0002|url=http://www.iep.utm.edu/ibnrushd/}}
* {{cite encyclopedia |first=Albert Z.|last=Iskandar|title=Ibn Rushd (Averroës) |encyclopedia=[[Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures]]|date=2008 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[New York City|New York]]|editor=Helaine Selin|editor-link=Helaine Selin|doi=10.1007/978-1-4020-4425-0_9240|pages=1115–1117|isbn=978-1402045592}}
* {{Citation |last=Leaman |first=Olivier |title=An Introduction to Classical Islamic Philosophy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2002 |edition=2nd |isbn=978-0521797573}}
* {{cite book|first1=Jon|last1=McGinnis|first2=David C.|last2=Reisman|title=Classical Arabic Philosophy: An Anthology of Sources|url=https://books.google.com/books?id=V9ITPVoGjsoC|year=2007|publisher=Hackett Publishing|isbn=978-1603843928}}
* {{cite book|title=Averroès et l'Averroïsme: Essai Historique|last=Renan|first=Ernest|author-link=Ernest Renan|publisher=[[Calmann-Lévy]]|year=1882|url=https://archive.org/details/averrosetlaver00rena|access-date=21 June 2017|language=fr}}
* {{cite book|last=Sonneborn|first=Liz|title=Averroes (Ibn Rushd): Muslim Scholar, Philosopher, and Physician of the Twelfth Century|url=https://books.google.com/books?id=iIjayOIulPcC|year=2006|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1404205147}}
* {{cite encyclopedia|title=Averroes: religious dialectic and Aristotelian philosophical thought|encyclopedia=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|last=Taylor|first=Richard C.|year=2005|editor=Peter Adamson |editor2=Richard C. Taylor|publisher=Cambridge University Press|pages=180–200|url=https://books.google.com/books?id=xowm255qOzQC&amp;pg=PA180|isbn=978-0521520690}}
* {{cite encyclopedia|first1=Juan|last1=Vernet|author-link1=Juan Vernet|first2=Julio|last2=Samsó|title=The development of Arabic science in Andalusia |pages=243–275|editor=[[Roshdi Rashed]]|encyclopedia=Encyclopedia of the History of Arabic Science |date=1996|publisher=Routledge|isbn=|oclc=912501823}}
* {{cite book|last=Wohlman|first=Avital|title=Al-Ghazali, Averroes and the Interpretation of the Qur'an: Common Sense and Philosophy in Islam|url=https://books.google.com/books?id=P0GMAgAAQBAJ|year=2009|publisher=Routledge|isbn=978-1135224448}}
* {{cite encyclopedia|title=Averroës|first=Erwin I.J.|last=Rosenthal|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica, inc.|date=26 December 2017|url=https://www.britannica.com/biography/Averroes}}
{{refend}}

&lt;/div&gt;

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{wikisource|works=or}}
{{Wikiquote}}
{{Commons}}

=== ابن رشد جون تصنيفون ===
* [http://dare.uni-koeln.de/ DARE]، ڊجيٽل ابن رشد تحقيقي ماحول، جيڪو ابن رشد جي سڀني قلمي نسخن جون ڊجيٽل تصويرون ۽ ٽنهي ٻوليائي روايتن جا مڪمل متن گڏ ڪرڻ لاءِ جاري منصوبو آهي.
* [http://www.muslimphilosophy.com/ir/index.html ابن رشد]، ''Islamic Philosophy Online''؛ مختلف ٻولين ۾ ابن رشد جي تصنيفن ۽ سندس باري ۾ لکڻين جا ڳنڍڻا.
* [http://oll.libertyfund.org/titles/rushd-the-philosophy-and-theology-of-averroes ''ابن رشد جو فلسفو ۽ علم ڪلام: عربيءَ مان ترجمو ڪيل رسالا'']، مترجم: محمد جميل الرحمان، 1921ع.
* [http://www.muslimphilosophy.com/ir/tt/index.html تهافت التهافت]، سائمن وان ڊين برگ جو ترجمو. [''نوٽ:'' ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رد گهڻو ڪري [[امام غزالي]] جي قولن تي تبصرن تي مشتمل آهن، جيڪي لفظ بہ لفظ نقل ٿيل آهن، تنهنڪري هن تصنيف ۾ ''تهافت الفلاسفه'' جي وڏي حصي جو ترجمو پڻ شامل آهي.] ان جو هڪ اطالوي ترجمو پڻ موجود آهي: [[ماسيمو ڪامپانيني]]، ''Averroè, L'incoerenza dell'incoerenza dei filosofi''، تورين، Utet، 1997ع.
* [http://capricorn.bc.edu/siepm/books.html#12] [[SIEPM|SIEPM مجازي ڪتبخانو]]، جنهن ۾ ابن رشد جي لاطيني تصنيفن جي ''Editio Juntina'' (وينس، 1550–1562ع) جا اسڪين ڪيل PDF نسخا شامل آهن.
* {{cite book|author=Ibn Rushd|title=Bidayat al-Mujtahid wa Nihayat al-Muqtasid|url=https://books.google.com/books?id=9LpsDwAAQBAJ|year=2017|publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah|isbn=978-2745134127}}

=== ابن رشد بابت معلومات ===
* {{Sep entry|ibn-rushd|Ibn Rushd [Averroes]|Fouad Ben Ahmed &amp; Robert Pasnau}}
* {{cite web|url=https://www.iep.utm.edu/ibnrushd/|title=Ibn Rushd (Averroes)|author=H. C. Hillier}}، ''Internet Encyclopedia of Philosophy'' تي.
* [https://dare.uni-koeln.de/works-inventory/ ڪتابيات]، موجود ڪتابيات جو جامع جائزو.
* [https://web.archive.org/web/20071230142029/http://www.thomasinst.uni-koeln.de/averroes/ ابن رشد ڊيٽابيس]، جنهن ۾ سندس تصنيفن جي مڪمل ڪتابيات شامل آهي.
* [https://www.npr.org/2019/10/09/768651310/the-commentator ابن رشد بابت پوڊڪاسٽ]، [[نيشنل پبلڪ ريڊيو|NPR]] جي پروگرام ''[[Throughline]]'' ۾.

{{Aristotelianism}}
{{Medieval Philosophy}}
{{Islamic philosophy}}
{{Islamic medicine}}
{{Portal bar|Islam|Morocco|Philosophy|Law|Medicine|History|Middle Ages|Biography}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ابن رشد| ]]
[[زمرو:1126ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1198ع ۾ وفاتون]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا فلڪيات دان]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا طبيب]]
[[زمرو:موحد خلافت جا عالم]]
[[زمرو:ارسطو جا عربي ٻوليءَ وارا شارح]]
[[زمرو:ارسطوي فيلسوف]]
[[زمرو:افلاطون جا شارح]]
[[زمرو:ڊيوائن ڪاميڊي جا ڪردار]]
[[زمرو:علميات جا ماهر]]
[[زمرو:اسپيني اخلاق جا ماهر]]
[[زمرو:منطق دان]]
[[زمرو:قرون وسطيٰ جا اسپيني فلڪيات دان]]
[[زمرو:الاندلس جا فلڪيات دان]]
[[زمرو:الاندلس جا طبيب]]
[[زمرو:قرون وسطيٰ جا طبيعيات دان]]
[[زمرو:الاندلس جا مالڪي عالم]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا مسلمان متڪلم]]
[[زمرو:وجوديات جا ماهر]]
[[زمرو:قرطبه، اسپين جا ماڻهو]]
[[زمرو:ثقافت جا فيلسوف]]
[[زمرو:تاريخ جا فيلسوف]]
[[زمرو:ٻوليءَ جا فيلسوف]]
[[زمرو:ادب جا فيلسوف]]
[[زمرو:منطق جا فيلسوف]]
[[زمرو:نفسيات جا فيلسوف]]
[[زمرو:مذهب جا فيلسوف]]
[[زمرو:سائنس جا فيلسوف]]
[[زمرو:سياسي فيلسوف]]
[[زمرو:اسپيني نفسيات دان]]
[[زمرو:سماجي فيلسوف]]
[[زمرو:اسلام جا سني مسلمان عالم]]
[[زمرو:عالمي ڊجيٽل ڪتبخاني جون نمائشون]]
[[زمرو:اسپيني سني مسلمان]]
[[زمرو:الحاد جا مسلمان نقاد]]
[[زمرو:ربوبيّت جا نقاد]]
[[زمرو:عيسائيت جا نقاد]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا اسلامي فيلسوف]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا الاندلسي فيلسوف]]

== حوالا ==
{{حوالا}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;


[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>lqwyirgxu4n3oct5zznzvs3lunr4gap</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398565</id>
      <parentid>398564</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98987" sha1="rbaju9avzmbaus7wgv5zjtgy7aymnap" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{ blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

=== خدا جي فطرت ===

==== وجود ====

ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}}

هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}}

''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}}

==== خدا جون صفتون ====

ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا.

''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

[[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (اومني پوٽنس پيراڊوڪس) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac &amp; Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}}

=== ڪائنات جي ازليت ===
{{ڏسو پڻ|ڪائنات جي ازليت}}

ابن رشد کان اڳ وارن صدين ۾ مسلمان مفڪرن جي وچ ۾ هن سوال تي بحث هلندو رهيو ته ڇا ڪائنات ڪنهن خاص وقت تي پيدا ڪئي وئي هئي يا اها [[ڪائنات جي ازليت|ازل کان موجود]] رهي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=14}} [[نوافلاطونيت|نوافلاطوني]] فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جو موقف هو ته ڪائنات هميشه کان موجود آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن نظرئي تي [[علم ڪلام|متڪلمن]]، خاص طور [[اشعريت|اشعري]] روايت سان واسطو رکندڙ عالمن، تنقيد ڪئي. خاص طور [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ ڪائنات جي ازليت واري نظريي جو تفصيلي رد لکيو ۽ نوافلاطوني فيلسوفن تي [[ڪفر]] جو الزام هنيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}}

ابن رشد پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت التهافت]]'' ۾ امام غزاليءَ جي تنقيد جو جواب ڏنو. هن پهرين دليل ڏنو ته ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اختلاف ايترو وڏو نه هو، جو ان جي بنياد تي ڪنهن تي بي ايماني يا ڪفر جو فتويٰ ڏنو وڃي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن وڌيڪ چيو ته ڪائنات جي ازليت جو نظريو لازمي طور قرآن سان ٽڪراءُ ۾ نه آهي، ۽ انهن آيتن جو حوالو ڏنو جن ۾ تخليق جي بيان دوران اڳ ئي موجود ''عرش'' ۽ ''پاڻي'' جو ذڪر اچي ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}}{{sfn|Hillier|loc=Origin of the World}}

ابن رشد جي راءِ موجب قرآن جي غور سان پڙهڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته وقت جي اندر صرف ڪائنات جي ''صورت'' (شڪل يا ترتيب) پيدا ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان جو وجود ازلي رهيو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}} هن متڪلمن تي اها تنقيد پڻ ڪئي ته اهي اهڙن مسئلن جا جواب، جيڪي فيلسوفن جي بحث جو موضوع هئڻ گهرجن، صحيفن جي پنهنجي تعبيرن ذريعي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=19–20}}

=== سياست ===

ابن رشد پنهنجي سياسي فلسفي کي [[افلاطون]] جي ''[[رياست (افلاطون)|رياست]]'' (''ريپبلڪ'') تي لکيل پنهنجي شرح ۾ بيان ڪيو آهي. هن پنهنجي خيالن کي افلاطون جي نظرين ۽ اسلامي روايت سان گڏائي پيش ڪيو، ۽ سندس خيال موجب مثالي رياست اها آهي، جيڪا اسلامي قانون ([[شريعت]]) تي ٻڌل هجي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد، [[افلاطون]] جي ''[[فيلسوف بادشاهه]]'' واري تصور جي تشريح ڪندي [[الفارابي]] جي راءِ سان اتفاق ڪيو، جنهن موجب فيلسوف بادشاهه ئي رياست جو [[امام]]، [[خليفو]] ۽ قانون جوڙيندڙ هوندو آهي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}

ابن رشد موجب فيلسوف حڪمران ۾ اهي خوبيون هجڻ گهرجن: علم سان محبت، مضبوط يادگيري، سکڻ جو شوق، سچائيءَ سان محبت، جسماني لذتن کان بي رغبتي، دولت گڏ ڪرڻ جي خواهش کان بي نيازي، وڏي همت، بهادري، ثابت قدمي، فصاحت ۽ اهڙي ذهانت، جيڪا کيس جلدي [[حدِ وسط]] (''مڊل ٽرم'') تائين پهچائي سگهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}
ابن رشد لکي ٿو ته جيڪڏهن فيلسوف پاڻ حڪمران نه بڻجي سگهن—جيئن سندس دور ۾ [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] ۾ هو—ته پوءِ به انهن کي حڪمرانن تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيئن هو مثالي رياست جا اصول نافذ ڪن.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد جي نظر ۾ شهرين کي فضيلت سيکارڻ جا ٻه طريقا آهن: ''قائل ڪرڻ'' ۽ ''زبردستي''.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} قائل ڪرڻ وڌيڪ فطري طريقو آهي، جنهن ۾ خطابت، جدليات ۽ برهاني دليل استعمال ٿيندا آهن؛ پر جيڪي ماڻهو دليل سان قائل نه ٿين، جهڙوڪ رياست جا دشمن، تن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن جبر به ضروري هوندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} انهيءَ بنياد تي هو جنگ کي آخري حل طور جائز قرار ڏئي ٿو ۽ ان جي حمايت ۾ قرآن مان به دليل پيش ڪري ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} تنهن ڪري سندس خيال موجب حڪمران وٽ حڪمت ۽ بهادري ٻنهي جو هجڻ لازمي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رياست جي انتظام ۽ دفاع لاءِ ضروري آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=107}}

افلاطون وانگر ابن رشد پڻ عورتن جي سياسي ۽ سماجي شرڪت جو حامي هو. سندس راءِ هئي ته عورتن کي مردن سان گڏ رياست جي انتظام ۾ حصو وٺڻ گهرجي، جنهن ۾ سپاهي، فيلسوف ۽ حڪمران طور به سندن ڪردار شامل هجڻ گهرجي.{{sfn|Fakhry|2001|p=110}} هن افسوس ظاهر ڪيو ته سندس دور جي مسلمان معاشرن عورتن جي عوامي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيو هو، ۽ سندس خيال موجب اها پابندي رياست جي ڀلائي لاءِ نقصانڪار هئي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد افلاطون جي انهيءَ نظريي کي به قبول ڪيو ته مثالي رياست وقت سان گڏ زوال پذير ٿي سگهي ٿي. هن اسلامي تاريخ مان مثال ڏيندي چيو ته [[راشد خلافت]]، جيڪا سني روايت موجب ''راشد خليفن'' جي دور ۾ مثالي رياست هئي، [[معاويہ اول]] جي دور ۾ [[اموي سلطنت]] جي قيام سان موروثي بادشاهت ۾ تبديل ٿي وئي. هن وڌيڪ لکيو ته [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] پڻ شروعات ۾ شريعت تي ٻڌل مثالي رياستون هيون، پر پوءِ آهستي آهستي [[ٽائيموڪريسي]]، [[اشرافي حڪومت]]، [[جمهوريت]] ۽ آخرڪار [[استبداد]] ۾ تبديل ٿي ويون.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|pp=112–114}}

=== اسلامي قانون جو تنوع ===

قاضي ۽ فقيه جي حيثيت سان پنهنجي دورِ خدمت دوران ابن رشد گهڻو ڪري اسلامي قانون جي [[مالڪي فقھ|مالڪي فقهي]] مطابق فيصلا ڪندو هو ۽ فتويٰ جاري ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس زماني ۾ [[الاندلس]] ۽ اسلامي دنيا جي اولهندي حصي ۾ مالڪي فقھ غالب هئي.{{sfn|Dutton|1994|pp=195–196}} تنهن هوندي به، هو اڪثر پنهنجي آزاد راءِ مطابق عمل ڪندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن جي ''اجماع'' واري دليل کي به رد ڪري ڇڏيندو هو، جيڪو مالڪي فقھ جي روايتي اصولن مان هڪ هو.{{sfn|Dutton|1994|p=195}}

ابن رشد جي ڪتاب ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' کي اسلامي قانون ۾ سندس اهم ترين ڪارنامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ هو نه رڳو مختلف اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن کي بيان ڪري ٿو، پر انهن اختلافن جا نظرياتي سبب پڻ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي اختلاف ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|pp=191–192}}
ابن رشد موجب، جيتوڻيڪ سڀئي اسلامي فقهي مڪتب آخرڪار قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، تڏهن به ''اختلاف جا سبب'' (''الأسباب التي أوجبت الاختلاف'') موجود آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=192}}{{sfn|Ibn Rushd|2017|p=11}} انهن سببن ۾ شامل آهن: نصوص جي عام يا خاص مفهوم جي تعبير ۾ فرق،{{sfn|Dutton|1994|p=204}} شرعي حڪمن کي واجب يا رڳو مستحب سمجهڻ بابت اختلاف، يا ڪنهن منع کي مڪروه يا مڪمل حرام قرار ڏيڻ بابت اختلاف.{{sfn|Dutton|1994|p=199}} اهڙيءَ طرح لفظن ۽ عبارتن جي معنائن ۾ موجود ابهمي به اختلاف جو سبب بڻجي سگهي ٿي.{{sfn|Dutton|1994|pp=204–205}}
ابن رشد وڌيڪ لکي ٿو ته [[قياس]] (تمثيلي استدلال) جي استعمال سان پڻ مختلف فقهي رايا پيدا ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ فقيه ڪنهن خاص قياس جي لاڳو ٿيڻ بابت هڪ جهڙي راءِ نٿا رکن،{{sfn|Dutton|1994|pp=201–202}} ۽ مختلف قياس پاڻ ۾ هڪ ٻئي جي ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿا.{{sfn|Dutton|1994|p=205}}{{sfn|Fakhry|2001|p=116}}

== قدرتي فلسفو ==

=== فلڪيات ===

[[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] وانگر ابن رشد به [[بطليموسي نظام]] تي فلسفيانه دليلن جي بنياد تي تنقيد ڪئي ۽ چنڊ، سج ۽ سيارن جي ظاهري حرڪتن جي وضاحت لاءِ [[مدار جي بي مرڪزيت]] (eccentrics) ۽ [[تدويري مدار]]ن (epicycles) جي استعمال کي رد ڪيو. سندس خيال هو ته اهي فلڪي اجرام [[ارسطو]] جي اصولن مطابق زمين جي چوڌاري مڪمل دائري ۾ هڪجهڙي رفتار سان گردش ڪن ٿا.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

ابن رشد سيارن جي حرڪتن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو: اهي جيڪي ننگي اک سان ڏسي سگهجن ٿيون، اهي جيڪي ڏسڻ لاءِ اوزارن جي ضرورت رکن ٿيون، ۽ اهي جيڪي صرف فلسفيانه استدلال سان سمجهي سگهجن ٿيون.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

سندس خيال موجب چنڊ تي ڪڏهن ڪڏهن نظر ايندڙ اونداهن رنگن جو سبب ان جي ٿولهه ۾ فرق آهي؛ ٿلها حصا سج جي روشني وڌيڪ جذب ڪن ٿا ۽ ان ڪري وڌيڪ روشني موٽائين ٿا، جڏهن⁠تہ سنها حصا گهٽ روشني موٽائين ٿا.{{sfn|Ariew|2011|p=193}} يورپ جي [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] جي عالمن سترهين صديءَ تائين هن وضاحت کي [[گليليو گليلي|گليليو]] جي چنڊ تي موجود [[چنڊ جون مٿاڇري جون خاصيتون|داغن]] بابت مشاهدن جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو، تان⁠جو 1668ع ۾ [[انتوان گودين]] جهڙن عالمن تسليم ڪيو ته اهي نشان گهڻو ڪري [[چنڊ جا جبل|چنڊ جي جبلن]] سبب آهن.{{sfn|Ariew|2011|pp=194–195}}

ابن رشد ۽ [[ابن باجه]] ٻنهي [[سج جا داغ|سج جي داغن]] جو مشاهدو ڪيو، جن کي هنن [[زهره جو سج اڳيان گذر]] ۽ [[عطارد جو سج اڳيان گذر]] سمجهيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

1153ع ۾ ابن رشد [[مراڪش]] ۾ فلڪي مشاهدا ڪيا، جتي هن [[سهيل (تارو)|سهيل]] (عربي: ''سهيل'') تاري کي ڏٺو، جيڪو سندس آبائي شهر اسپين جي ويڪرائي ڦاڪ تان نظر نه ايندو هو. هن هن مشاهدي کي [[ارسطو]] جي [[زمين جي گول هجڻ]] واري دليل جي تائيد لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

ابن رشد کي خبر هئي ته سندس دور جا عربي ۽ اندلسي فلڪيات جا ماهر بنيادي طور ''رياضياتي فلڪيات'' تي ڌيان ڏيندا هئا، جيڪا حسابن ذريعي صحيح اڳڪٿيون ته ڪري سگهندي هئي، پر ڪائنات جي ڪم ڪرڻ جي جسماني وضاحت پيش نه ڪندي هئي.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=266}} سندس لفظن ۾، ''&quot;اسان جي زماني جي فلڪيات حقيقت کي ظاهر نٿي ڪري؛ اها رڳو حسابن سان موافقت رکي ٿي، نه ڪي موجود حقيقت سان.&quot;''{{sfn|Agutter|Wheatley|2008|p=44}}

هن ڪوشش ڪئي ته فلڪيات کي فزڪس، خاص طور ارسطو جي فزڪس، سان هم آهنگ بڻايو وڃي. ارسطو جي ''[[مابعدالطبيعات]]'' تي سندس مفصل شرح ۾ هن پنهنجي هن اصلاحي منصوبي جا اصول بيان ڪيا، پر زندگيءَ جي آخر ۾ هن پاڻ اعتراف ڪيو ته سندس اها ڪوشش ناڪام رهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} هن تسليم ڪيو ته مشاهدي ۾ ايندڙ سيارن جي حرڪتن کي ارسطو جي اصولن سان هم آهنگ ڪرڻ لاءِ وٽس نه ڪافي وقت هو ۽ نه ئي ڪافي علم.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} ان کان علاوه، هو [[اودوڪسس]] ۽ [[ڪاليپس]] جي فلڪياتي نظرين کان واقف نه هو، تنهن ڪري ارسطو جي ڪجهه فلڪياتي تصنيفن جي اصل پسمنظر کي به سمجهي نه سگهيو.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

تنهن هوندي به، سندس خيالن جو اثر فلڪيات جي ماهر [[نور الدين البطروجي]] (وفات 1204ع) تي پيو، جنهن ابن رشد جي اڪثر اصلاحي اصولن کي اختيار ڪيو ۽ ارسطو جي فزڪس تي ٻڌل هڪ ابتدائي فلڪي نظام پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|pp=266–267}}

=== طبيعيات ===

طبيعيات ۾ ابن رشد اهو [[استقرائي استدلال]] (انڊڪٽو ريزننگ) وارو طريقو اختيار نه ڪيو، جيڪو اسلامي دنيا ۾ [[البيروني]] ترقي ڏئي رهيو هو ۽ جيڪو جديد طبيعيات جي طريقهٔ ڪار سان وڌيڪ ويجهو هو.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ان جي بدران، سائنس جي مؤرخ [[روٿ گلاسنر]] جي لفظن ۾، ابن رشد هڪ ''تشريحي'' (اگزيجيٽيڪل) عالم هو، جيڪو اڳين متنن، خاص طور ارسطو جي لکڻين، تي بحث ڪندي فطرت بابت نوان نظريا پيش ڪندو هو.{{sfn|Glasner|2009|p=4}}

هن طريقي سبب کيس اڪثر ارسطو جو محض هڪ غير تخليقي پيروڪار سمجهيو ويو، پر گلاسنر جو دليل آهي ته ابن رشد جي طبيعيات ۾ انتهائي اصلي خيال موجود آهن، خاص طور ارسطو جي ''[[منيمه نيچوراليا]]'' (''minima naturalia'') بابت سندس تشريح ۽ حرڪت کي ''[[فورما فلوئنس]]'' (''forma fluens'') طور سمجهائڻ وارو نظريو. اهي خيال بعد ۾ يورپ ۾ قبول ڪيا ويا ۽ طبيعيات جي مجموعي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Glasner|2009|pp=1–2}}

=== نفسيات ===

[[File:Bnf lat16151 f22.jpg|thumb|ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي ابن رشد جي ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'')، فرانسيسي قلمي نسخو، تيرهين صديءَ جي ٽئين چوٿين حصي جو.]]

ابن رشد نفسيات بابت پنهنجا خيال ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي لکيل پنهنجي ٽنهي شرحن ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} هن جي دلچسپي فلسفيانه طريقن ۽ ارسطو جي نظرين جي تشريح ذريعي انساني عقل جي وضاحت ڪرڻ ۾ هئي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} سندس فڪر وقت سان گڏ ارتقا ڪندو رهيو، تنهن ڪري هن موضوع تي سندس موقف به مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}

پنهنجي پهرين، يعني ''مختصر شرح'' ۾، ابن رشد [[ابن باجه]] جي ان نظريي جي پيروي ڪري ٿو، جنهن موجب ''[[هيولاني عقل]]'' (مٽيريل انٽيليڪٽ) اهڙيون مخصوص تصويرون يا تاثر محفوظ ڪري ٿو، جيڪي انسان پنهنجي تجربي دوران حاصل ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|pp=189–190}} اهي تصويرون پوءِ آفاقي ''[[فاعل عقل]]'' (ايجنٽ انٽيليڪٽ) سان ''اتحاد'' جو بنياد بڻجن ٿيون، ۽ جڏهن اهو اتحاد قائم ٿئي ٿو ته انسان ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}}

پنهنجي ''وچولي شرح'' ۾ ابن رشد [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جي خيالن ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿي وڃي ٿو. سندس خيال موجب فاعل عقل انسان کي آفاقي ادراڪ جي صلاحيت عطا ڪري ٿو، ۽ اها صلاحيت هيولاني عقل ۾ موجود هوندي آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} جڏهن ڪنهن تصور بابت انسان وٽ ڪافي تجربي وارا مشاهدا گڏ ٿي وڃن ٿا، تڏهن اها صلاحيت فعال ٿي وڃي ٿي ۽ انسان کي ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ٿئي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} (ڏسو پڻ: [[منطقي استقرا]])

پنهنجي آخري ۽ ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'') ۾ ابن رشد هڪ نئون نظريو پيش ڪري ٿو، جيڪو ''[[عقل جي وحدت]]'' (يونٽي آف دي انٽيليڪٽ) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Adamson|2016|p=191}} هن نظريي موجب صرف هڪ ئي هيولاني عقل موجود آهي، جيڪو سڀني انسانن لاءِ مشترڪ آهي ۽ انساني جسم سان ملي جليو نه آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
مختلف ماڻهن جي مختلف سوچن جي وضاحت لاءِ ابن رشد ''فڪر'' جو تصور پيش ڪري ٿو، جيڪو لاطيني ۾ ''cogitatio'' سڏيو ويو. سندس خيال موجب اهو عمل انساني دماغ ۾ ٿئي ٿو ۽ ان ۾ ڪلي علم نه، پر انهن خاص شين بابت ''فعال غور ويچار'' شامل هوندو آهي، جن سان انسان جو واسطو پيو هجي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
ابن رشد جو هي نظريو، جڏهن سندس تصنيفون عيسائي يورپ تائين پهتيون، تڏهن وڏي تڪرار جو سبب بڻيو. 1229ع ۾ [[ٿامس اڪويناس]] ''''On the Unity of the Intellect against the Averroists'''' جي عنوان سان ان تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}{{sfn|Hasse|2014|loc=Averroes' Unicity Thesis}}

=== طب ===

[[File:Galenosgruppe (Wiener Dioskurides).jpg|thumb|ڇهين صديءَ جي بازنطيني تصوير، جنهن ۾ [[جالينوس]] (مٿئين وچ ۾) ٻين مشهور طبيبن سان گڏ ڏيکاريل آهي.]]

جيتوڻيڪ ابن رشد جي طبي تصنيفن مان سندس دور جي طب بابت گهري نظرياتي ڄاڻ ظاهر ٿئي ٿي، پر عملي طبيب طور سندس تجربو شايد محدود هو. هن پاڻ پنهنجي هڪ ڪتاب ۾ لکيو ته هن گهڻي عملي طبابت نه ڪئي، سواءِ پنهنجي، پنهنجي مائٽن يا پنهنجن دوستن جي علاج جي.{{sfn|Chandelier|2018|p=163}}{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}
هو موحدي درٻار ۾ شاهي طبيب طور ضرور خدمتون انجام ڏيندو رهيو، پر سندس تعليم ۽ مهارت بنيادي طور نظرياتي هئي.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}

ابن رشد جي مشهور طبي ڪتاب ''[[الڪليات في الطب]]'' ۾ گهڻو ڪري [[جالينوس]] جي طبي نظرين جي پيروي ڪئي وئي آهي. جالينوس ٻي صديءَ جو هڪ اثرائتو يوناني طبيب ۽ مصنف هو، جنهن جي طب ''[[اخلاطِ اربعہ]]'' (رت، صفرا، سودا ۽ بلغم) جي نظريي تي ٻڌل هئي، ۽ انهن اخلاطن جي توازن کي انساني صحت لاءِ ضروري سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}
تنهن هوندي به، ابن رشد پنهنجا ڪجهه اصلي مشاهدا پڻ پيش ڪيا. انهن مان هڪ اک جي [[ريٽينا]] بابت آهي. شايد هو پهريون عالم هو، جنهن اهو سمجهيو ته روشني محسوس ڪرڻ جو ذميوار حصو [[ريٽينا]] آهي، نه ڪي [[عدسو (اک)|عدسو]]، جيئن ان زماني ۾ عام طور سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}

جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي ته ڇا ''الڪليات'' ۾ سندس مطلب واقعي اهو ئي هو، پر ابن رشد ارسطو جي ''[[الحس والمحسوس]]'' تي پنهنجي شرح ۾ به اهڙو ئي خيال بيان ڪيو، جتي هن لکيو ته:

&gt; ''&quot;اک جي سڀ کان اندرين پردي (ريٽينا) کي لازمي طور اک جي رطوبتن (عدسي) کان روشني حاصل ڪرڻ گهرجي، جيئن اک جون رطوبتون هوا کان روشني حاصل ڪن ٿيون.&quot;''{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=378–379}}

جالينوس ۽ پنهنجي دور جي ٻين طبي نظرين کان سندس هڪ ٻيو اهم اختلاف فالج ([[سٽروڪ]]) بابت هو. ابن رشد فالج کي دماغ سان لاڳاپيل بيماري قرار ڏنو ۽ چيو ته اهو دل کان دماغ ڏانهن ويندڙ شريانن ۾ رڪاوٽ سبب پيدا ٿئي ٿو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}} اها وضاحت جالينوس جي نظريي کان وڌيڪ جديد سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جالينوس ان جو سبب دل ۽ جسم جي ٻين حصن جي وچ واري رڪاوٽ کي سمجهندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}}

ابن رشد ''الڪليات'' ۾ [[پارڪنسن جي بيماري]] جي نشانين ۽ علامتن جي پڻ پهريون ڀيرو وضاحت ڪئي، جيتوڻيڪ هن ان بيماري کي ڪو خاص نالو نه ڏنو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=379–380}}

== ورثو ==
{{Main|ابن رشديت}}

=== يهودي روايت ۾ ===

[[ميمونائيڊس]] (وفات: 1204ع) انهن شروعاتي يهودي عالمن مان هو، جن ابن رشد جي تصنيفن کي وڏي جوش سان قبول ڪيو. هن لکيو ته: ''&quot;مون تازو ابن رشد جون ارسطو جي ڪتابن تي لکيل سڀئي تصنيفون حاصل ڪيون آهن، ۽ ابن رشد نهايت درست آهي.&quot;''{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}

تيرهين صديءَ جي ڪيترن ئي يهودي مصنفن، جن ۾ [[سيموئيل ابن طبون]] پنهنجي ڪتاب ''Opinion of the Philosophers''، [[يھودا بن سليمان ها ڪوهن]] پنهنجي ''Search for Wisdom''، ۽ [[شيم طوف ابن فلاڪيرا]] شامل آهن، ابن رشد جي لکڻين تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}
1232ع ۾ [[جوزف ابن قصپي]] ارسطو جي ''[[اورگانون]]'' تي ابن رشد جي شرحن جو عبراني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ڪنهن مڪمل تصنيف جو پهريون يهودي ترجمو هو. 1260ع ۾ [[موسيٰ ابن طبون]] ابن رشد جي لڳ ڀڳ سڀني شرحن ۽ سندس ڪجهه طبي تصنيفن جا به ترجما شايع ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}

چوڏهين صديءَ ۾ يهودي ابن رشديت (Jewish Averroism) پنهنجي عروج تي پهتي.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}} هن دور ۾ ابن رشد کان متاثر يا سندس تصنيفن جا مترجم عالمن ۾ [[ڪالونيمس بن ڪالونيمس]] (آرلس، فرانس)، [[ٽوڊروس ٽوڊروسي]]، [[ايليا ڊيل ميڊيگو]] (ڪينڊيا) ۽ [[گرسونائيڊس]] (لانگڊاڪ) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=132–133}}

ابن رشد جي حوالن کي [[فلاڪيرا]]، [[يھودا موسڪاٽو]] ۽ [[ابراھام بيباگو]] پڻ هن دليل لاءِ استعمال ڪيو ته يونانين پنهنجو سائنسي ۽ فلسفياتي علم يهودين کان حاصل ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Fuss |first=Abraham M. |date=1994 |title=The Study of Science and Philosophy Justified by Jewish Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/40914819 |journal=The Torah U-Madda Journal |volume=5 |pages=101–114 |jstor=40914819 |issn=1050-4745}}&lt;/ref&gt;

=== لاطيني روايت ۾ ===

ابن رشد جو [[مغربي دنيا|عيسائي مغرب]] تي سڀ کان وڏو اثر ارسطو تي سندس تفصيلي شرحن وسيلي ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=131}}

[[مغربي رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ مغربي يورپ ثقافتي زوال جو شڪار ٿيو، جنهن سبب قديم يوناني عالمن، خاص طور ارسطو، جي فڪري ورثي جو وڏو حصو گم ٿي ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=129}} جڏهن ابن رشد جون شرحون لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿي تيرهين صديءَ ۾ يورپ پهتيون، تڏهن انهن ارسطو جي فڪر جي مستند تشريح فراهم ڪئي ۽ ان کي ٻيهر يورپي عالمن تائين پهچايو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}{{sfn|Adamson|2016|pp=181–182}}
سندس شرحن جو اثر ايترو گهڻو هو، جو لاطيني عيسائي ادب ۾ کيس نالي بدران رڳو '''''The Commentator''''' (يعني ''شارح'') چيو ويندو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} ڪڏهن ڪڏهن کيس ''آزاد فڪر ۽ بي اعتقادي جو پيءُ''&lt;ref&gt;{{cite book|last=Guillaume|first=Alfred|title=The Legacy of Islam|year=1945|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bratton|first=Fred|title=Maimonides, medieval modernist|url=https://archive.org/details/maimonidesmediev00brat|url-access=registration|year=1967|publisher=Beacon Press}}&lt;/ref&gt; ۽ ''عقليت پسندي جو پيءُ'' پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gill-2009&quot;&gt;{{cite book |last=Gill |first=John |title=Andalucía : a cultural history |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0195376104 |location=Oxford |pages=108–110}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Averroism |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/averroism-COM_24253?s.num=0&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=averroes |last=Tamer |first=Georges |date=1 February 2011 |volume=3 |language=en |quote=Averroism is a philosophical movement named after the sixth/twelfth-century Andalusian philosopher Ibn Rushd (Averroes, d. 595/1198), which began in the thirteenth century among masters of arts at the University of Paris and continued through the seventeenth century.}}&lt;/ref&gt;

[[مائيڪل اسڪاٽ]] (1175ع – لڳ ڀڳ 1232ع) ابن رشد جو پهريون لاطيني مترجم هو. هن 1217ع کان [[پيرس]] ۽ [[ٽوليڊو]] ۾ ارسطو جي ''[[طبيعيات]]''، ''[[مابعدالطبيعيات]]''، ''[[النفس]]'' ۽ ''[[في السماء]]'' تي لکيل ڊگهيون شرحون، گڏوگڏ ڪيترين وچولين ۽ مختصر شرحن جا ترجما ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=133–134}}
ان کان پوءِ [[هرمانس اليمنس]]، [[وليم ڊي لونا]] ۽ [[آرمنگاڊ آف مونٽپيلير]] جهڙن يورپي عالمن ابن رشد جون ٻيون تصنيفون ترجمو ڪيون، جن مان ڪي ترجما يهودي عالمن جي مدد سان به ٿيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}
جلد ئي ابن رشد جون تصنيفون [[مدرسي فلسفو|مدرسي (Scholastic)]] روايت جي عيسائي عالمن ۾ پکڙجي ويون.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}} سندس فڪر جي پيروي ڪندڙن جو هڪ مضبوط حلقو وجود ۾ آيو، جيڪو [[لاطيني ابن رشديت]] (Latin Averroism) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}
[[پيرس]] ۽ [[پاڊوا]] لاطيني ابن رشديت جا اهم مرڪز بڻيا، جڏهن⁠تہ تيرهين صديءَ ۾ ان جا مشهور اڳواڻ [[سيگر آف برابانٽ]] ۽ [[بوئٿيس آف ڊيچيا]] هئا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}

رومي ڪيٿولڪ چرچ جي اختيارين ابن رشديت جي واڌ ويجهه تي ردعمل ظاهر ڪيو. 1270ع ۾ [[پيرس جي رومي ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|پيرس جي بشپ]] [[ايتيئن ٽيمپيئر]] پندرهن نظرين جي مذمت ڪئي، جيڪي گهڻو ڪري ارسطوي يا ابن رشدي هئا ۽ جن کي هن چرچ جي عقيدن جي خلاف قرار ڏنو. 1277ع ۾ [[پوپ جان XXI]] جي درخواست تي ٽيمپيئر ٻي مذمت جاري ڪئي، جنهن ۾ 219 فلسفياتي نظرين کي نشانو بڻايو ويو، جيڪي گهڻو ڪري ارسطو ۽ ابن رشد جي تعليمات سان لاڳاپيل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=134–135}}

[[File:Benozzo Gozzoli 004a.jpg|thumb|[[بينوتسو گوزولي]] جي تصوير ''سينٽ ٿامس اڪويناس جي ابن رشد تي فتح''، جنهن ۾ [[ٿامس اڪويناس]] (مٿئين وچ ۾) کي ابن رشد (هيٺ) تي غالب ڏيکاريو ويو آهي.]]

ٻين ڪيٿولڪ مفڪرن وٽ ابن رشد جي آجيان ملي جلي رهي. تيرهين صديءَ جي مشهور ڪيٿولڪ مفڪر [[ٿامس اڪويناس]] ارسطو بابت ابن رشد جي تشريحن مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو، پر ڪيترن ئي مسئلن ۾ ساڻس اختلاف به ڪيو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}
مثال طور، هن ابن رشد جي ''عقل جي وحدت'' واري نظريي، جنهن موجب سڀئي انسان هڪ ئي عقل جا شريڪ آهن، تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=192}} هن ڪائنات جي ازلي هجڻ ۽ [[الهي عنايت]] بابت پڻ ابن رشد سان اختلاف ڪيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=140}}

[[ريمون لُل]] پڻ ابن رشديت جي مخالفت ڪئي ۽ اسلام کي هڪ اهڙو مذهب قرار ڏنو جنهن سان رواداري اختيار ڪري سگهجي ٿي، جڏهن⁠تہ ابن رشديت، خاص طور ان جي لاطيني صورت، کي اهڙو فلسفو سمجهيو جنهن جي مخالفت ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bordoy Fernandez|first=Antoni|title=Ramón Llull y la crítica al averroísmo cristiano|url=http://ibdigital.uib.es/greenstone/collect/taula/index/assoc/Taula_20/03v037p0/21.dir/Taula_2003v037p021.pdf|url-access=registration|year=2002|publisher=Universitat de les Illes Balears}}&lt;/ref&gt;
1270ع ۽ 1277ع جي چرچي مذمتن، ۽ ٿامس اڪويناس جي تفصيلي تنقيد، لاطيني عيسائيت ۾ ابن رشديت جي اثر کي ڪمزور ڪيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=135}} جيتوڻيڪ اها روايت سورهين صديءَ تائين قائم رهي، جڏهن يورپي فڪر آهستي آهستي ارسطويت کان پري ٿيڻ لڳو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}
ايندڙ صدين جي مشهور ابن رشدي مفڪرن ۾ [[جان آف جينڊن]] ۽ [[مارسيليئس آف پاڊوا]] (چوڏهين صدي)، [[گائيٽانو دا ٿيني]] ۽ [[پيئٽرو پومپوناتسي]] (پندرهين صدي)، ۽ [[اگوسٽينو نيفو]] ۽ [[مارڪانتونيو زيمارا]] (سورهين صدي) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=137–138}}

=== اسلامي روايت ۾ ===

جديد دور کان اڳ اسلامي فلسفياتي فڪر تي ابن رشد جو اثر گهڻو نمايان نه رهيو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}}
ان جو هڪ سبب جاگرافيائي هو؛ ابن رشد اسلامي تهذيب جي انتهائي اولهندي حصي، يعني اندلس ۾ رهندو هو، جيڪو اسلامي فڪري مرڪزن کان پري هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}
ٻيو سبب اهو هو ته سندس فلسفو شايد پنهنجي دور جي اسلامي عالمن لاءِ گهڻو پرڪشش نه رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}} سندس توجهه ارسطو جي تصنيفن تي مرڪوز هئي، جڏهن⁠تہ ٻارهين صديءَ تائين مسلمان عالم نائين صديءَ کان ارسطو جو تفصيلي جائزو وٺي چڪا هئا ۽ هاڻي وڌيڪ نون فڪري رجحانن، خاص طور [[ابن سينا]] جي فلسفي، سان گهري دلچسپي وٺي رهيا هئا.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}
اوڻيهين صديءَ ۾ مسلمان مفڪرن ابن رشد جي تصنيفن ڏانهن ٻيهر ڌيان ڏنو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}} ان وقت عربي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ ''[[النهضة]]'' (جاڳرتا) نالي هڪ ثقافتي نشاةِ ثانيه هلي رهي هئي، ۽ ابن رشد جي تصنيفن کي اسلامي فڪري روايت جي جديد تجديد لاءِ الهام جو ذريعو سمجهيو ويو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}}

== ثقافتي حوالا ==

[[File:Averroes closeup.jpg|thumb|250px|right|alt=سامهون ويهي لکندڙ شخص جي ڪلهي مٿان ڏسندڙ هڪ شخص جي تصوير|upright|[[رافائيل]] جي ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ ابن رشد جو تفصيلي منظر]]

ابن رشد جا حوالا اولهه ۽ اسلامي دنيا ٻنهي جي مقبول ثقافت ۾ ملن ٿا. اطالوي اديب [[دانتي اليگيري]] جي نظم ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]''، جيڪو 1320ع ۾ مڪمل ٿيو، ۾ ابن رشد کي، جنهن بابت لکيو ويو آهي ته هن &quot;عظيم شرح لکي&quot;، ٻين غيرعيسائي يوناني ۽ مسلمان مفڪرن سان گڏ [[دوزخ جو پهريون دائرو|دوزخ جي پهرين دائري]] ۾ [[صلاح الدين ايوبي]] جي آس پاس ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}} [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' (1387ع) جي تمهيد ۾ پڻ ابن رشد جو نالو انهن طبي اختيارين سان گڏ اچي ٿو، جيڪي ان وقت يورپ ۾ مشهور هئا.{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}}
ابن رشد کي [[رافائيل]] جي 1501ع واري ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ پڻ ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو [[ويٽيڪن سٽي|ويٽيڪن]] جي [[اپاسٽولڪ محل]] کي سينگاري ٿو ۽ فلسفي جي اهم شخصيتن تي مشتمل آهي. تصوير ۾ ابن رشد سائي جبي ۽ پڳ ۾ ڏيکاريل آهي ۽ [[فيثاغورث]] جي پٺيان بيهي ڏسي رهيو آهي، جيڪو ڪتاب لکي رهيو آهي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}}

[[وڪٽر هيوگو]] جي ناول ''[[نوٽر ڊيم جو ڪٻڙو]]'' ۾ پڻ ابن رشد جو مختصر ذڪر اچي ٿو. هي ناول 1831ع ۾ لکيو ويو، پر ان جو پسمنظر 1482ع جي پيرس ۾ رکيل آهي. ناول جو ولن، پادري ڪلاڊ فرولو، [[فلسفين جو پٿر]] ڳولڻ جي پنهنجي جنوني ڪوشش دوران ابن رشد جي ڪيمياگريءَ واري صلاحيتن جي واکاڻ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;''The Hunchback of Notre Dame'', Wordsworth Classics، ترجمو: [[J. Carroll Beckwith]]&lt;/ref&gt;
[[خورخي لوئس بورخيس]] جي 1947ع واري مختصر ڪهاڻي ''[[ابن رشد جي ڳولا]]'' ({{langx|es|La Busca de Averroes}}) ۾ ابن رشد کي اهڙي ثقافت اندر ارسطو جي ''[[شاعريات (ارسطو)|شاعريات]]'' کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندي ڏيکاريو ويو آهي، جتي زنده ناٽڪ جي پيشڪش جي ڪا روايت موجود نه هئي.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=28}} ڪهاڻيءَ جي پڇاڙيءَ واري نوٽ ۾ بورخيس لکي ٿو ته کيس محسوس ٿيو ته اها ڪهاڻي ساڻس ٺٺولي ڪري رهي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ابن رشد جو ٿيٽر کان اڻواقف هوندي ناٽڪ جو تصور ڪرڻ ايترو ئي ناممڪن هو، جيترو بورخيس لاءِ رينان، [[ايڊورڊ وليم لين|لين]] ۽ [[ميگيل آسين پالاسيوس|آسين پالاسيوس]] مان مليل ٿورين ڄاڻن جي بنياد تي ابن رشد جو تصور ڪرڻ.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=29}}

ابن رشد 1997ع جي مصري فلم ''[[تقدير (1997ع فلم)|تقدير]]'' جو مرڪزي ڪردار پڻ آهي، جنهن جي هدايتڪاري [[يوسف شاهين]] ڪئي. هي فلم جزوي طور سندس وفات جي اٺ سؤ ورسيءَ جي ياد ۾ ٺاهي وئي هئي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xiv}}

ٻوٽن جي جنس ''[[اويروئا]]''، جنهن ۾ [[اسٽار فروٽ]] ۽ [[اويروئا بلمبي|بلمبي]] شامل آهن،&lt;ref name=&quot;Quattrocchi1999&quot;&gt;{{cite book|last=Quattrocchi|first=Umberto|title=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|url=https://books.google.com/books?id=A68qyOyhOdkC&amp;pg=PA241|year=1999|publisher=CRC Press|isbn=978-0849326738|page=241}}&lt;/ref&gt; چنڊ جو [[ابن رشد (کڏ)|ابن رشد]] نالي کڏ،&lt;ref&gt;{{gpn|2636}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ننڍڙو سيارو]] [[8318 اويروئس]] سندس نالي پٺيان رکيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=8318 Averroes (1306 T-2) |work=Minor Planet Center |url=https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=8318 |access-date=20 September 2021}}&lt;/ref&gt;

مائل مليح آباديءَ جو 1957ع وارو اردو تاريخي افسانوي ناول ''فلسفي ابن رشد'' سندس زندگيءَ جي چوڌاري گهمي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Falsafi Ibn-e-Rushd by mael malihabadi |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/falsafi-ibn-e-rushd-mael-malihabadi-ebooks |access-date=19 August 2023 |website=Rekhta |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ڪتابيات ==
&lt;div style=&quot;column-count:2&quot;&gt;

{{refbegin|40em}}
* {{cite book |last=al-Aqqad |first=Abbas Mahmoud |title=Ibn Rushd |year=2014 |orig-year=1953 |publisher=Hindawi Foundation |location=Cairo |url=https://www.hindawi.org/books/15273058 |language=ar}}
* {{cite book |last=al-Jabri |first=Mohammed Abed |title=Ibn Rushd: Sira wa Fikr |year=1998 |publisher=Markaz Dirasat al-Wahda al-Arabiyya |location=Beirut |language=ar}}
* {{cite book |last=al-Marrakushi |first='Abd al-Wahid |title=Al-Mu'jib fi Talkhis Akhbar al-Maghrib |year=2006 |publisher=Dar al-Kutub al-Ilmiyyah |location=Beirut |language=ar}}
* {{cite book |last=Foudeh |first=Saeed |title=Mawqif Ibn Rushd al-Falsafi min 'Ilm al-Kalam |year=2009 |publisher=Dar al-Fath |location=Amman |language=ar}}
* {{cite book|first=Peter |last=Adamson|author-link=Peter Adamson (academic)|title=Philosophy in the Islamic World: A History of Philosophy Without Any Gaps|url=https://books.google.com/books?id=KEpRDAAAQBAJ|year=2016|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0199577491}}
* {{cite book|last1=Agutter|first1=Paul S.|last2=Wheatley|first2=Denys N.|title=Thinking about Life: The history and philosophy of biology and other sciences|date=2008|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-1402088667|url=https://books.google.com/books?id=Gm4bqeBMR8cC&amp;q=Averroes+kinetic+force&amp;pg=PA45}}
* {{cite journal|last=Ahmad|first=Jamil|date=1994|title=Averroes|journal=Renaissance|volume=4|issue=9|url=http://www.monthly-renaissance.com/issue/content.aspx?id=744|access-date=14 October 2008|issn=1605-0045|location=[[Lahore]]|publisher=Al-Mawrid}}
* {{cite book|last=Ariew|first=Roger|title=Descartes Among the Scholastics|url=https://books.google.com/books?id=OFD0lVQ4RIQC|year=2011|publisher=Brill|isbn=978-9004207240}}
* {{cite encyclopedia |title=Ibn Rushd|first=Roger|last=Arnaldez |author-link=Roger Arnaldez|encyclopedia=[[The Encyclopaedia of Islam]] |volume=III: H-Iram |date=1986 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] and Luzac &amp; co. |location=[[Leiden]] and [[London]]|editor=B. Lewis |editor2=V.L. Menage |editor3=Ch. Pellat |editor4=J. Schacht|isbn=978-9004081185|pages=909–920|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0340}}
* {{cite book|title=Averroes: A Rationalist in Islam|year=2000|orig-year=1998|first=Roger|last=Arnaldez|translator=David Streight|publisher=University of Notre Dame Press|isbn=0268020086}}
* {{cite encyclopedia|title=Borges on Replication and Concept Formation|first=Yemima|last=Ben-Menahem|editor1=Ayelet Shavit|editor2=Aaron M. Ellison|encyclopedia=Stepping in the Same River Twice: Replication in Biological Research|url=https://books.google.com/books?id=oSeMDgAAQBAJ&amp;pg=PA28|year=2017|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300228038|pages=23–36}}
* {{cite encyclopedia|first=Joël|last=Chandelier|chapter=Averroes on Medicine|editor1=Peter Adamson|editor2=Matteo Di Giovanni|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781316335543.010|pages=158–176|date=2018|title=Interpreting Averroes|isbn=978-1316335543}}
* {{cite journal|first1=Deniz|last1=Belen|first2=Hayrunnisa|last2=Bolay|title=Averroës in The school of Athens: a Renaissance man and his contribution to Western thought and neuroscience|doi=10.1227/01.NEU.0000338262.42326.A1 |pmid=19190465|journal=[[Neurosurgery (journal)|Neurosurgery]] |volume=64 |issue=2 |date=2009 |pages=374–381 |publisher=[[Oxford University Press]] |issn=1524-4040}}
* {{cite journal|last=Dutton|first=Yasin|title=The Introduction to Ibn Rushd's &quot;Bidāyat al-Mujtahid&quot;|doi=10.2307/3399333|jstor=3399333|date=1994|volume=1|issue=2|pages=188–205|journal=Islamic Law and Society}}
* {{Citation |last=Fakhry |first=Majid |title=Averroes (Ibn Rushd) His Life, Works and Influence |publisher=[[Oneworld Publications]] |year=2001 |isbn=978-1851682690 |url=https://books.google.com/books?id=88bWAAAAMAAJ}}
* {{cite encyclopedia |title=Ibn Rushd: Abū al-Walīd Muḥammad ibn Aḥmad ibn Muḥammad ibn Rushd al-Ḥafīd|first=Miquel |last=Forcada|encyclopedia=[[The Biographical Encyclopedia of Astronomers]], Springer Reference |date=2007 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[New York City|New York]]|url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Ibn_Rushd_BEA.htm|editor=Thomas Hockey |display-editors=etal |pages=564–565}}
* {{cite book|last=Glasner|first=Ruth|title=Averroes' Physics: A Turning Point in Medieval Natural Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=cxsUDAAAQBAJ|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199567737}}
* {{cite book|last=Guessoum|first=Nidhal|author-link=Nidhal Guessoum|title=Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science|url=https://books.google.com/books?id=ebcjQwAACAAJ|year=2011|publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=978-1848855182}}
* {{cite encyclopedia|title=Influence of Arabic and Islamic Philosophy on the Latin West|encyclopedia=The [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|last=Hasse|first=Dag Nikolaus|year=2014|editor=Edward N. Zalta|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2014/entries/arabic-islamic-influence/}}
* {{cite encyclopedia|title=Ibn Rushd (Averroes) (1126–1198)|first=H. Chad|last=Hillier|encyclopedia=[[Internet Encyclopedia of Philosophy]]|issn=2161-0002|url=http://www.iep.utm.edu/ibnrushd/}}
* {{cite encyclopedia |first=Albert Z.|last=Iskandar|title=Ibn Rushd (Averroës) |encyclopedia=[[Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures]]|date=2008 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[New York City|New York]]|editor=Helaine Selin|editor-link=Helaine Selin|doi=10.1007/978-1-4020-4425-0_9240|pages=1115–1117|isbn=978-1402045592}}
* {{Citation |last=Leaman |first=Olivier |title=An Introduction to Classical Islamic Philosophy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2002 |edition=2nd |isbn=978-0521797573}}
* {{cite book|first1=Jon|last1=McGinnis|first2=David C.|last2=Reisman|title=Classical Arabic Philosophy: An Anthology of Sources|url=https://books.google.com/books?id=V9ITPVoGjsoC|year=2007|publisher=Hackett Publishing|isbn=978-1603843928}}
* {{cite book|title=Averroès et l'Averroïsme: Essai Historique|last=Renan|first=Ernest|author-link=Ernest Renan|publisher=[[Calmann-Lévy]]|year=1882|url=https://archive.org/details/averrosetlaver00rena|access-date=21 June 2017|language=fr}}
* {{cite book|last=Sonneborn|first=Liz|title=Averroes (Ibn Rushd): Muslim Scholar, Philosopher, and Physician of the Twelfth Century|url=https://books.google.com/books?id=iIjayOIulPcC|year=2006|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1404205147}}
* {{cite encyclopedia|title=Averroes: religious dialectic and Aristotelian philosophical thought|encyclopedia=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|last=Taylor|first=Richard C.|year=2005|editor=Peter Adamson |editor2=Richard C. Taylor|publisher=Cambridge University Press|pages=180–200|url=https://books.google.com/books?id=xowm255qOzQC&amp;pg=PA180|isbn=978-0521520690}}
* {{cite encyclopedia|first1=Juan|last1=Vernet|author-link1=Juan Vernet|first2=Julio|last2=Samsó|title=The development of Arabic science in Andalusia |pages=243–275|editor=[[Roshdi Rashed]]|encyclopedia=Encyclopedia of the History of Arabic Science |date=1996|publisher=Routledge|isbn=|oclc=912501823}}
* {{cite book|last=Wohlman|first=Avital|title=Al-Ghazali, Averroes and the Interpretation of the Qur'an: Common Sense and Philosophy in Islam|url=https://books.google.com/books?id=P0GMAgAAQBAJ|year=2009|publisher=Routledge|isbn=978-1135224448}}
* {{cite encyclopedia|title=Averroës|first=Erwin I.J.|last=Rosenthal|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica, inc.|date=26 December 2017|url=https://www.britannica.com/biography/Averroes}}
{{refend}}

&lt;/div&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;


[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>rbaju9avzmbaus7wgv5zjtgy7aymnap</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398566</id>
      <parentid>398565</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T14:49:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103830" sha1="h6oy53mwvgddlvh49gijbwt88h28er5" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{ blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

=== خدا جي فطرت ===

==== وجود ====

ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}}

هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}}

''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}}

==== خدا جون صفتون ====

ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا.

''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

[[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (اومني پوٽنس پيراڊوڪس) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac &amp; Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}}

=== ڪائنات جي ازليت ===
{{ڏسو پڻ|ڪائنات جي ازليت}}

ابن رشد کان اڳ وارن صدين ۾ مسلمان مفڪرن جي وچ ۾ هن سوال تي بحث هلندو رهيو ته ڇا ڪائنات ڪنهن خاص وقت تي پيدا ڪئي وئي هئي يا اها [[ڪائنات جي ازليت|ازل کان موجود]] رهي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=14}} [[نوافلاطونيت|نوافلاطوني]] فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جو موقف هو ته ڪائنات هميشه کان موجود آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن نظرئي تي [[علم ڪلام|متڪلمن]]، خاص طور [[اشعريت|اشعري]] روايت سان واسطو رکندڙ عالمن، تنقيد ڪئي. خاص طور [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ ڪائنات جي ازليت واري نظريي جو تفصيلي رد لکيو ۽ نوافلاطوني فيلسوفن تي [[ڪفر]] جو الزام هنيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}}

ابن رشد پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت التهافت]]'' ۾ امام غزاليءَ جي تنقيد جو جواب ڏنو. هن پهرين دليل ڏنو ته ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اختلاف ايترو وڏو نه هو، جو ان جي بنياد تي ڪنهن تي بي ايماني يا ڪفر جو فتويٰ ڏنو وڃي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن وڌيڪ چيو ته ڪائنات جي ازليت جو نظريو لازمي طور قرآن سان ٽڪراءُ ۾ نه آهي، ۽ انهن آيتن جو حوالو ڏنو جن ۾ تخليق جي بيان دوران اڳ ئي موجود ''عرش'' ۽ ''پاڻي'' جو ذڪر اچي ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}}{{sfn|Hillier|loc=Origin of the World}}

ابن رشد جي راءِ موجب قرآن جي غور سان پڙهڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته وقت جي اندر صرف ڪائنات جي ''صورت'' (شڪل يا ترتيب) پيدا ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان جو وجود ازلي رهيو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}} هن متڪلمن تي اها تنقيد پڻ ڪئي ته اهي اهڙن مسئلن جا جواب، جيڪي فيلسوفن جي بحث جو موضوع هئڻ گهرجن، صحيفن جي پنهنجي تعبيرن ذريعي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=19–20}}

=== سياست ===

ابن رشد پنهنجي سياسي فلسفي کي [[افلاطون]] جي ''[[رياست (افلاطون)|رياست]]'' (''ريپبلڪ'') تي لکيل پنهنجي شرح ۾ بيان ڪيو آهي. هن پنهنجي خيالن کي افلاطون جي نظرين ۽ اسلامي روايت سان گڏائي پيش ڪيو، ۽ سندس خيال موجب مثالي رياست اها آهي، جيڪا اسلامي قانون ([[شريعت]]) تي ٻڌل هجي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد، [[افلاطون]] جي ''[[فيلسوف بادشاهه]]'' واري تصور جي تشريح ڪندي [[الفارابي]] جي راءِ سان اتفاق ڪيو، جنهن موجب فيلسوف بادشاهه ئي رياست جو [[امام]]، [[خليفو]] ۽ قانون جوڙيندڙ هوندو آهي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}

ابن رشد موجب فيلسوف حڪمران ۾ اهي خوبيون هجڻ گهرجن: علم سان محبت، مضبوط يادگيري، سکڻ جو شوق، سچائيءَ سان محبت، جسماني لذتن کان بي رغبتي، دولت گڏ ڪرڻ جي خواهش کان بي نيازي، وڏي همت، بهادري، ثابت قدمي، فصاحت ۽ اهڙي ذهانت، جيڪا کيس جلدي [[حدِ وسط]] (''مڊل ٽرم'') تائين پهچائي سگهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}
ابن رشد لکي ٿو ته جيڪڏهن فيلسوف پاڻ حڪمران نه بڻجي سگهن—جيئن سندس دور ۾ [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] ۾ هو—ته پوءِ به انهن کي حڪمرانن تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيئن هو مثالي رياست جا اصول نافذ ڪن.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد جي نظر ۾ شهرين کي فضيلت سيکارڻ جا ٻه طريقا آهن: ''قائل ڪرڻ'' ۽ ''زبردستي''.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} قائل ڪرڻ وڌيڪ فطري طريقو آهي، جنهن ۾ خطابت، جدليات ۽ برهاني دليل استعمال ٿيندا آهن؛ پر جيڪي ماڻهو دليل سان قائل نه ٿين، جهڙوڪ رياست جا دشمن، تن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن جبر به ضروري هوندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} انهيءَ بنياد تي هو جنگ کي آخري حل طور جائز قرار ڏئي ٿو ۽ ان جي حمايت ۾ قرآن مان به دليل پيش ڪري ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} تنهن ڪري سندس خيال موجب حڪمران وٽ حڪمت ۽ بهادري ٻنهي جو هجڻ لازمي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رياست جي انتظام ۽ دفاع لاءِ ضروري آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=107}}

افلاطون وانگر ابن رشد پڻ عورتن جي سياسي ۽ سماجي شرڪت جو حامي هو. سندس راءِ هئي ته عورتن کي مردن سان گڏ رياست جي انتظام ۾ حصو وٺڻ گهرجي، جنهن ۾ سپاهي، فيلسوف ۽ حڪمران طور به سندن ڪردار شامل هجڻ گهرجي.{{sfn|Fakhry|2001|p=110}} هن افسوس ظاهر ڪيو ته سندس دور جي مسلمان معاشرن عورتن جي عوامي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيو هو، ۽ سندس خيال موجب اها پابندي رياست جي ڀلائي لاءِ نقصانڪار هئي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد افلاطون جي انهيءَ نظريي کي به قبول ڪيو ته مثالي رياست وقت سان گڏ زوال پذير ٿي سگهي ٿي. هن اسلامي تاريخ مان مثال ڏيندي چيو ته [[راشد خلافت]]، جيڪا سني روايت موجب ''راشد خليفن'' جي دور ۾ مثالي رياست هئي، [[معاويہ اول]] جي دور ۾ [[اموي سلطنت]] جي قيام سان موروثي بادشاهت ۾ تبديل ٿي وئي. هن وڌيڪ لکيو ته [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] پڻ شروعات ۾ شريعت تي ٻڌل مثالي رياستون هيون، پر پوءِ آهستي آهستي [[ٽائيموڪريسي]]، [[اشرافي حڪومت]]، [[جمهوريت]] ۽ آخرڪار [[استبداد]] ۾ تبديل ٿي ويون.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|pp=112–114}}

=== اسلامي قانون جو تنوع ===

قاضي ۽ فقيه جي حيثيت سان پنهنجي دورِ خدمت دوران ابن رشد گهڻو ڪري اسلامي قانون جي [[مالڪي فقھ|مالڪي فقهي]] مطابق فيصلا ڪندو هو ۽ فتويٰ جاري ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس زماني ۾ [[الاندلس]] ۽ اسلامي دنيا جي اولهندي حصي ۾ مالڪي فقھ غالب هئي.{{sfn|Dutton|1994|pp=195–196}} تنهن هوندي به، هو اڪثر پنهنجي آزاد راءِ مطابق عمل ڪندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن جي ''اجماع'' واري دليل کي به رد ڪري ڇڏيندو هو، جيڪو مالڪي فقھ جي روايتي اصولن مان هڪ هو.{{sfn|Dutton|1994|p=195}}

ابن رشد جي ڪتاب ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' کي اسلامي قانون ۾ سندس اهم ترين ڪارنامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ هو نه رڳو مختلف اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن کي بيان ڪري ٿو، پر انهن اختلافن جا نظرياتي سبب پڻ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي اختلاف ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|pp=191–192}}
ابن رشد موجب، جيتوڻيڪ سڀئي اسلامي فقهي مڪتب آخرڪار قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، تڏهن به ''اختلاف جا سبب'' (''الأسباب التي أوجبت الاختلاف'') موجود آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=192}}{{sfn|Ibn Rushd|2017|p=11}} انهن سببن ۾ شامل آهن: نصوص جي عام يا خاص مفهوم جي تعبير ۾ فرق،{{sfn|Dutton|1994|p=204}} شرعي حڪمن کي واجب يا رڳو مستحب سمجهڻ بابت اختلاف، يا ڪنهن منع کي مڪروه يا مڪمل حرام قرار ڏيڻ بابت اختلاف.{{sfn|Dutton|1994|p=199}} اهڙيءَ طرح لفظن ۽ عبارتن جي معنائن ۾ موجود ابهمي به اختلاف جو سبب بڻجي سگهي ٿي.{{sfn|Dutton|1994|pp=204–205}}
ابن رشد وڌيڪ لکي ٿو ته [[قياس]] (تمثيلي استدلال) جي استعمال سان پڻ مختلف فقهي رايا پيدا ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ فقيه ڪنهن خاص قياس جي لاڳو ٿيڻ بابت هڪ جهڙي راءِ نٿا رکن،{{sfn|Dutton|1994|pp=201–202}} ۽ مختلف قياس پاڻ ۾ هڪ ٻئي جي ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿا.{{sfn|Dutton|1994|p=205}}{{sfn|Fakhry|2001|p=116}}

== قدرتي فلسفو ==

=== فلڪيات ===

[[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] وانگر ابن رشد به [[بطليموسي نظام]] تي فلسفيانه دليلن جي بنياد تي تنقيد ڪئي ۽ چنڊ، سج ۽ سيارن جي ظاهري حرڪتن جي وضاحت لاءِ [[مدار جي بي مرڪزيت]] (eccentrics) ۽ [[تدويري مدار]]ن (epicycles) جي استعمال کي رد ڪيو. سندس خيال هو ته اهي فلڪي اجرام [[ارسطو]] جي اصولن مطابق زمين جي چوڌاري مڪمل دائري ۾ هڪجهڙي رفتار سان گردش ڪن ٿا.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

ابن رشد سيارن جي حرڪتن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو: اهي جيڪي ننگي اک سان ڏسي سگهجن ٿيون، اهي جيڪي ڏسڻ لاءِ اوزارن جي ضرورت رکن ٿيون، ۽ اهي جيڪي صرف فلسفيانه استدلال سان سمجهي سگهجن ٿيون.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

سندس خيال موجب چنڊ تي ڪڏهن ڪڏهن نظر ايندڙ اونداهن رنگن جو سبب ان جي ٿولهه ۾ فرق آهي؛ ٿلها حصا سج جي روشني وڌيڪ جذب ڪن ٿا ۽ ان ڪري وڌيڪ روشني موٽائين ٿا، جڏهن⁠تہ سنها حصا گهٽ روشني موٽائين ٿا.{{sfn|Ariew|2011|p=193}} يورپ جي [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] جي عالمن سترهين صديءَ تائين هن وضاحت کي [[گليليو گليلي|گليليو]] جي چنڊ تي موجود [[چنڊ جون مٿاڇري جون خاصيتون|داغن]] بابت مشاهدن جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو، تان⁠جو 1668ع ۾ [[انتوان گودين]] جهڙن عالمن تسليم ڪيو ته اهي نشان گهڻو ڪري [[چنڊ جا جبل|چنڊ جي جبلن]] سبب آهن.{{sfn|Ariew|2011|pp=194–195}}

ابن رشد ۽ [[ابن باجه]] ٻنهي [[سج جا داغ|سج جي داغن]] جو مشاهدو ڪيو، جن کي هنن [[زهره جو سج اڳيان گذر]] ۽ [[عطارد جو سج اڳيان گذر]] سمجهيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

1153ع ۾ ابن رشد [[مراڪش]] ۾ فلڪي مشاهدا ڪيا، جتي هن [[سهيل (تارو)|سهيل]] (عربي: ''سهيل'') تاري کي ڏٺو، جيڪو سندس آبائي شهر اسپين جي ويڪرائي ڦاڪ تان نظر نه ايندو هو. هن هن مشاهدي کي [[ارسطو]] جي [[زمين جي گول هجڻ]] واري دليل جي تائيد لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

ابن رشد کي خبر هئي ته سندس دور جا عربي ۽ اندلسي فلڪيات جا ماهر بنيادي طور ''رياضياتي فلڪيات'' تي ڌيان ڏيندا هئا، جيڪا حسابن ذريعي صحيح اڳڪٿيون ته ڪري سگهندي هئي، پر ڪائنات جي ڪم ڪرڻ جي جسماني وضاحت پيش نه ڪندي هئي.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=266}} سندس لفظن ۾، ''&quot;اسان جي زماني جي فلڪيات حقيقت کي ظاهر نٿي ڪري؛ اها رڳو حسابن سان موافقت رکي ٿي، نه ڪي موجود حقيقت سان.&quot;''{{sfn|Agutter|Wheatley|2008|p=44}}

هن ڪوشش ڪئي ته فلڪيات کي فزڪس، خاص طور ارسطو جي فزڪس، سان هم آهنگ بڻايو وڃي. ارسطو جي ''[[مابعدالطبيعات]]'' تي سندس مفصل شرح ۾ هن پنهنجي هن اصلاحي منصوبي جا اصول بيان ڪيا، پر زندگيءَ جي آخر ۾ هن پاڻ اعتراف ڪيو ته سندس اها ڪوشش ناڪام رهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} هن تسليم ڪيو ته مشاهدي ۾ ايندڙ سيارن جي حرڪتن کي ارسطو جي اصولن سان هم آهنگ ڪرڻ لاءِ وٽس نه ڪافي وقت هو ۽ نه ئي ڪافي علم.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} ان کان علاوه، هو [[اودوڪسس]] ۽ [[ڪاليپس]] جي فلڪياتي نظرين کان واقف نه هو، تنهن ڪري ارسطو جي ڪجهه فلڪياتي تصنيفن جي اصل پسمنظر کي به سمجهي نه سگهيو.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

تنهن هوندي به، سندس خيالن جو اثر فلڪيات جي ماهر [[نور الدين البطروجي]] (وفات 1204ع) تي پيو، جنهن ابن رشد جي اڪثر اصلاحي اصولن کي اختيار ڪيو ۽ ارسطو جي فزڪس تي ٻڌل هڪ ابتدائي فلڪي نظام پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|pp=266–267}}

=== طبيعيات ===

طبيعيات ۾ ابن رشد اهو [[استقرائي استدلال]] (انڊڪٽو ريزننگ) وارو طريقو اختيار نه ڪيو، جيڪو اسلامي دنيا ۾ [[البيروني]] ترقي ڏئي رهيو هو ۽ جيڪو جديد طبيعيات جي طريقهٔ ڪار سان وڌيڪ ويجهو هو.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ان جي بدران، سائنس جي مؤرخ [[روٿ گلاسنر]] جي لفظن ۾، ابن رشد هڪ ''تشريحي'' (اگزيجيٽيڪل) عالم هو، جيڪو اڳين متنن، خاص طور ارسطو جي لکڻين، تي بحث ڪندي فطرت بابت نوان نظريا پيش ڪندو هو.{{sfn|Glasner|2009|p=4}}

هن طريقي سبب کيس اڪثر ارسطو جو محض هڪ غير تخليقي پيروڪار سمجهيو ويو، پر گلاسنر جو دليل آهي ته ابن رشد جي طبيعيات ۾ انتهائي اصلي خيال موجود آهن، خاص طور ارسطو جي ''[[منيمه نيچوراليا]]'' (''minima naturalia'') بابت سندس تشريح ۽ حرڪت کي ''[[فورما فلوئنس]]'' (''forma fluens'') طور سمجهائڻ وارو نظريو. اهي خيال بعد ۾ يورپ ۾ قبول ڪيا ويا ۽ طبيعيات جي مجموعي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Glasner|2009|pp=1–2}}

=== نفسيات ===

[[File:Bnf lat16151 f22.jpg|thumb|ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي ابن رشد جي ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'')، فرانسيسي قلمي نسخو، تيرهين صديءَ جي ٽئين چوٿين حصي جو.]]

ابن رشد نفسيات بابت پنهنجا خيال ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي لکيل پنهنجي ٽنهي شرحن ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} هن جي دلچسپي فلسفيانه طريقن ۽ ارسطو جي نظرين جي تشريح ذريعي انساني عقل جي وضاحت ڪرڻ ۾ هئي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} سندس فڪر وقت سان گڏ ارتقا ڪندو رهيو، تنهن ڪري هن موضوع تي سندس موقف به مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}

پنهنجي پهرين، يعني ''مختصر شرح'' ۾، ابن رشد [[ابن باجه]] جي ان نظريي جي پيروي ڪري ٿو، جنهن موجب ''[[هيولاني عقل]]'' (مٽيريل انٽيليڪٽ) اهڙيون مخصوص تصويرون يا تاثر محفوظ ڪري ٿو، جيڪي انسان پنهنجي تجربي دوران حاصل ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|pp=189–190}} اهي تصويرون پوءِ آفاقي ''[[فاعل عقل]]'' (ايجنٽ انٽيليڪٽ) سان ''اتحاد'' جو بنياد بڻجن ٿيون، ۽ جڏهن اهو اتحاد قائم ٿئي ٿو ته انسان ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}}

پنهنجي ''وچولي شرح'' ۾ ابن رشد [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جي خيالن ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿي وڃي ٿو. سندس خيال موجب فاعل عقل انسان کي آفاقي ادراڪ جي صلاحيت عطا ڪري ٿو، ۽ اها صلاحيت هيولاني عقل ۾ موجود هوندي آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} جڏهن ڪنهن تصور بابت انسان وٽ ڪافي تجربي وارا مشاهدا گڏ ٿي وڃن ٿا، تڏهن اها صلاحيت فعال ٿي وڃي ٿي ۽ انسان کي ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ٿئي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} (ڏسو پڻ: [[منطقي استقرا]])

پنهنجي آخري ۽ ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'') ۾ ابن رشد هڪ نئون نظريو پيش ڪري ٿو، جيڪو ''[[عقل جي وحدت]]'' (يونٽي آف دي انٽيليڪٽ) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Adamson|2016|p=191}} هن نظريي موجب صرف هڪ ئي هيولاني عقل موجود آهي، جيڪو سڀني انسانن لاءِ مشترڪ آهي ۽ انساني جسم سان ملي جليو نه آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
مختلف ماڻهن جي مختلف سوچن جي وضاحت لاءِ ابن رشد ''فڪر'' جو تصور پيش ڪري ٿو، جيڪو لاطيني ۾ ''cogitatio'' سڏيو ويو. سندس خيال موجب اهو عمل انساني دماغ ۾ ٿئي ٿو ۽ ان ۾ ڪلي علم نه، پر انهن خاص شين بابت ''فعال غور ويچار'' شامل هوندو آهي، جن سان انسان جو واسطو پيو هجي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
ابن رشد جو هي نظريو، جڏهن سندس تصنيفون عيسائي يورپ تائين پهتيون، تڏهن وڏي تڪرار جو سبب بڻيو. 1229ع ۾ [[ٿامس اڪويناس]] ''''On the Unity of the Intellect against the Averroists'''' جي عنوان سان ان تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}{{sfn|Hasse|2014|loc=Averroes' Unicity Thesis}}

=== طب ===

[[File:Galenosgruppe (Wiener Dioskurides).jpg|thumb|ڇهين صديءَ جي بازنطيني تصوير، جنهن ۾ [[جالينوس]] (مٿئين وچ ۾) ٻين مشهور طبيبن سان گڏ ڏيکاريل آهي.]]

جيتوڻيڪ ابن رشد جي طبي تصنيفن مان سندس دور جي طب بابت گهري نظرياتي ڄاڻ ظاهر ٿئي ٿي، پر عملي طبيب طور سندس تجربو شايد محدود هو. هن پاڻ پنهنجي هڪ ڪتاب ۾ لکيو ته هن گهڻي عملي طبابت نه ڪئي، سواءِ پنهنجي، پنهنجي مائٽن يا پنهنجن دوستن جي علاج جي.{{sfn|Chandelier|2018|p=163}}{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}
هو موحدي درٻار ۾ شاهي طبيب طور ضرور خدمتون انجام ڏيندو رهيو، پر سندس تعليم ۽ مهارت بنيادي طور نظرياتي هئي.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}

ابن رشد جي مشهور طبي ڪتاب ''[[الڪليات في الطب]]'' ۾ گهڻو ڪري [[جالينوس]] جي طبي نظرين جي پيروي ڪئي وئي آهي. جالينوس ٻي صديءَ جو هڪ اثرائتو يوناني طبيب ۽ مصنف هو، جنهن جي طب ''[[اخلاطِ اربعہ]]'' (رت، صفرا، سودا ۽ بلغم) جي نظريي تي ٻڌل هئي، ۽ انهن اخلاطن جي توازن کي انساني صحت لاءِ ضروري سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}
تنهن هوندي به، ابن رشد پنهنجا ڪجهه اصلي مشاهدا پڻ پيش ڪيا. انهن مان هڪ اک جي [[ريٽينا]] بابت آهي. شايد هو پهريون عالم هو، جنهن اهو سمجهيو ته روشني محسوس ڪرڻ جو ذميوار حصو [[ريٽينا]] آهي، نه ڪي [[عدسو (اک)|عدسو]]، جيئن ان زماني ۾ عام طور سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}

جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي ته ڇا ''الڪليات'' ۾ سندس مطلب واقعي اهو ئي هو، پر ابن رشد ارسطو جي ''[[الحس والمحسوس]]'' تي پنهنجي شرح ۾ به اهڙو ئي خيال بيان ڪيو، جتي هن لکيو ته:

&gt; ''&quot;اک جي سڀ کان اندرين پردي (ريٽينا) کي لازمي طور اک جي رطوبتن (عدسي) کان روشني حاصل ڪرڻ گهرجي، جيئن اک جون رطوبتون هوا کان روشني حاصل ڪن ٿيون.&quot;''{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=378–379}}

جالينوس ۽ پنهنجي دور جي ٻين طبي نظرين کان سندس هڪ ٻيو اهم اختلاف فالج ([[سٽروڪ]]) بابت هو. ابن رشد فالج کي دماغ سان لاڳاپيل بيماري قرار ڏنو ۽ چيو ته اهو دل کان دماغ ڏانهن ويندڙ شريانن ۾ رڪاوٽ سبب پيدا ٿئي ٿو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}} اها وضاحت جالينوس جي نظريي کان وڌيڪ جديد سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جالينوس ان جو سبب دل ۽ جسم جي ٻين حصن جي وچ واري رڪاوٽ کي سمجهندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}}

ابن رشد ''الڪليات'' ۾ [[پارڪنسن جي بيماري]] جي نشانين ۽ علامتن جي پڻ پهريون ڀيرو وضاحت ڪئي، جيتوڻيڪ هن ان بيماري کي ڪو خاص نالو نه ڏنو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=379–380}}

== ورثو ==
{{Main|ابن رشديت}}

=== يهودي روايت ۾ ===

[[ميمونائيڊس]] (وفات: 1204ع) انهن شروعاتي يهودي عالمن مان هو، جن ابن رشد جي تصنيفن کي وڏي جوش سان قبول ڪيو. هن لکيو ته: ''&quot;مون تازو ابن رشد جون ارسطو جي ڪتابن تي لکيل سڀئي تصنيفون حاصل ڪيون آهن، ۽ ابن رشد نهايت درست آهي.&quot;''{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}

تيرهين صديءَ جي ڪيترن ئي يهودي مصنفن، جن ۾ [[سيموئيل ابن طبون]] پنهنجي ڪتاب ''Opinion of the Philosophers''، [[يھودا بن سليمان ها ڪوهن]] پنهنجي ''Search for Wisdom''، ۽ [[شيم طوف ابن فلاڪيرا]] شامل آهن، ابن رشد جي لکڻين تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}
1232ع ۾ [[جوزف ابن قصپي]] ارسطو جي ''[[اورگانون]]'' تي ابن رشد جي شرحن جو عبراني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ڪنهن مڪمل تصنيف جو پهريون يهودي ترجمو هو. 1260ع ۾ [[موسيٰ ابن طبون]] ابن رشد جي لڳ ڀڳ سڀني شرحن ۽ سندس ڪجهه طبي تصنيفن جا به ترجما شايع ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}

چوڏهين صديءَ ۾ يهودي ابن رشديت (Jewish Averroism) پنهنجي عروج تي پهتي.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}} هن دور ۾ ابن رشد کان متاثر يا سندس تصنيفن جا مترجم عالمن ۾ [[ڪالونيمس بن ڪالونيمس]] (آرلس، فرانس)، [[ٽوڊروس ٽوڊروسي]]، [[ايليا ڊيل ميڊيگو]] (ڪينڊيا) ۽ [[گرسونائيڊس]] (لانگڊاڪ) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=132–133}}

ابن رشد جي حوالن کي [[فلاڪيرا]]، [[يھودا موسڪاٽو]] ۽ [[ابراھام بيباگو]] پڻ هن دليل لاءِ استعمال ڪيو ته يونانين پنهنجو سائنسي ۽ فلسفياتي علم يهودين کان حاصل ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Fuss |first=Abraham M. |date=1994 |title=The Study of Science and Philosophy Justified by Jewish Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/40914819 |journal=The Torah U-Madda Journal |volume=5 |pages=101–114 |jstor=40914819 |issn=1050-4745}}&lt;/ref&gt;

=== لاطيني روايت ۾ ===

ابن رشد جو [[مغربي دنيا|عيسائي مغرب]] تي سڀ کان وڏو اثر ارسطو تي سندس تفصيلي شرحن وسيلي ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=131}}

[[مغربي رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ مغربي يورپ ثقافتي زوال جو شڪار ٿيو، جنهن سبب قديم يوناني عالمن، خاص طور ارسطو، جي فڪري ورثي جو وڏو حصو گم ٿي ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=129}} جڏهن ابن رشد جون شرحون لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿي تيرهين صديءَ ۾ يورپ پهتيون، تڏهن انهن ارسطو جي فڪر جي مستند تشريح فراهم ڪئي ۽ ان کي ٻيهر يورپي عالمن تائين پهچايو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}{{sfn|Adamson|2016|pp=181–182}}
سندس شرحن جو اثر ايترو گهڻو هو، جو لاطيني عيسائي ادب ۾ کيس نالي بدران رڳو '''''The Commentator''''' (يعني ''شارح'') چيو ويندو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} ڪڏهن ڪڏهن کيس ''آزاد فڪر ۽ بي اعتقادي جو پيءُ''&lt;ref&gt;{{cite book|last=Guillaume|first=Alfred|title=The Legacy of Islam|year=1945|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bratton|first=Fred|title=Maimonides, medieval modernist|url=https://archive.org/details/maimonidesmediev00brat|url-access=registration|year=1967|publisher=Beacon Press}}&lt;/ref&gt; ۽ ''عقليت پسندي جو پيءُ'' پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gill-2009&quot;&gt;{{cite book |last=Gill |first=John |title=Andalucía : a cultural history |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0195376104 |location=Oxford |pages=108–110}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Averroism |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/averroism-COM_24253?s.num=0&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=averroes |last=Tamer |first=Georges |date=1 February 2011 |volume=3 |language=en |quote=Averroism is a philosophical movement named after the sixth/twelfth-century Andalusian philosopher Ibn Rushd (Averroes, d. 595/1198), which began in the thirteenth century among masters of arts at the University of Paris and continued through the seventeenth century.}}&lt;/ref&gt;

[[مائيڪل اسڪاٽ]] (1175ع – لڳ ڀڳ 1232ع) ابن رشد جو پهريون لاطيني مترجم هو. هن 1217ع کان [[پيرس]] ۽ [[ٽوليڊو]] ۾ ارسطو جي ''[[طبيعيات]]''، ''[[مابعدالطبيعيات]]''، ''[[النفس]]'' ۽ ''[[في السماء]]'' تي لکيل ڊگهيون شرحون، گڏوگڏ ڪيترين وچولين ۽ مختصر شرحن جا ترجما ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=133–134}}
ان کان پوءِ [[هرمانس اليمنس]]، [[وليم ڊي لونا]] ۽ [[آرمنگاڊ آف مونٽپيلير]] جهڙن يورپي عالمن ابن رشد جون ٻيون تصنيفون ترجمو ڪيون، جن مان ڪي ترجما يهودي عالمن جي مدد سان به ٿيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}
جلد ئي ابن رشد جون تصنيفون [[مدرسي فلسفو|مدرسي (Scholastic)]] روايت جي عيسائي عالمن ۾ پکڙجي ويون.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}} سندس فڪر جي پيروي ڪندڙن جو هڪ مضبوط حلقو وجود ۾ آيو، جيڪو [[لاطيني ابن رشديت]] (Latin Averroism) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}
[[پيرس]] ۽ [[پاڊوا]] لاطيني ابن رشديت جا اهم مرڪز بڻيا، جڏهن⁠تہ تيرهين صديءَ ۾ ان جا مشهور اڳواڻ [[سيگر آف برابانٽ]] ۽ [[بوئٿيس آف ڊيچيا]] هئا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}

رومي ڪيٿولڪ چرچ جي اختيارين ابن رشديت جي واڌ ويجهه تي ردعمل ظاهر ڪيو. 1270ع ۾ [[پيرس جي رومي ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|پيرس جي بشپ]] [[ايتيئن ٽيمپيئر]] پندرهن نظرين جي مذمت ڪئي، جيڪي گهڻو ڪري ارسطوي يا ابن رشدي هئا ۽ جن کي هن چرچ جي عقيدن جي خلاف قرار ڏنو. 1277ع ۾ [[پوپ جان XXI]] جي درخواست تي ٽيمپيئر ٻي مذمت جاري ڪئي، جنهن ۾ 219 فلسفياتي نظرين کي نشانو بڻايو ويو، جيڪي گهڻو ڪري ارسطو ۽ ابن رشد جي تعليمات سان لاڳاپيل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=134–135}}

[[File:Benozzo Gozzoli 004a.jpg|thumb|[[بينوتسو گوزولي]] جي تصوير ''سينٽ ٿامس اڪويناس جي ابن رشد تي فتح''، جنهن ۾ [[ٿامس اڪويناس]] (مٿئين وچ ۾) کي ابن رشد (هيٺ) تي غالب ڏيکاريو ويو آهي.]]

ٻين ڪيٿولڪ مفڪرن وٽ ابن رشد جي آجيان ملي جلي رهي. تيرهين صديءَ جي مشهور ڪيٿولڪ مفڪر [[ٿامس اڪويناس]] ارسطو بابت ابن رشد جي تشريحن مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو، پر ڪيترن ئي مسئلن ۾ ساڻس اختلاف به ڪيو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}
مثال طور، هن ابن رشد جي ''عقل جي وحدت'' واري نظريي، جنهن موجب سڀئي انسان هڪ ئي عقل جا شريڪ آهن، تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=192}} هن ڪائنات جي ازلي هجڻ ۽ [[الهي عنايت]] بابت پڻ ابن رشد سان اختلاف ڪيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=140}}

[[ريمون لُل]] پڻ ابن رشديت جي مخالفت ڪئي ۽ اسلام کي هڪ اهڙو مذهب قرار ڏنو جنهن سان رواداري اختيار ڪري سگهجي ٿي، جڏهن⁠تہ ابن رشديت، خاص طور ان جي لاطيني صورت، کي اهڙو فلسفو سمجهيو جنهن جي مخالفت ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bordoy Fernandez|first=Antoni|title=Ramón Llull y la crítica al averroísmo cristiano|url=http://ibdigital.uib.es/greenstone/collect/taula/index/assoc/Taula_20/03v037p0/21.dir/Taula_2003v037p021.pdf|url-access=registration|year=2002|publisher=Universitat de les Illes Balears}}&lt;/ref&gt;
1270ع ۽ 1277ع جي چرچي مذمتن، ۽ ٿامس اڪويناس جي تفصيلي تنقيد، لاطيني عيسائيت ۾ ابن رشديت جي اثر کي ڪمزور ڪيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=135}} جيتوڻيڪ اها روايت سورهين صديءَ تائين قائم رهي، جڏهن يورپي فڪر آهستي آهستي ارسطويت کان پري ٿيڻ لڳو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}
ايندڙ صدين جي مشهور ابن رشدي مفڪرن ۾ [[جان آف جينڊن]] ۽ [[مارسيليئس آف پاڊوا]] (چوڏهين صدي)، [[گائيٽانو دا ٿيني]] ۽ [[پيئٽرو پومپوناتسي]] (پندرهين صدي)، ۽ [[اگوسٽينو نيفو]] ۽ [[مارڪانتونيو زيمارا]] (سورهين صدي) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=137–138}}

=== اسلامي روايت ۾ ===

جديد دور کان اڳ اسلامي فلسفياتي فڪر تي ابن رشد جو اثر گهڻو نمايان نه رهيو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}}
ان جو هڪ سبب جاگرافيائي هو؛ ابن رشد اسلامي تهذيب جي انتهائي اولهندي حصي، يعني اندلس ۾ رهندو هو، جيڪو اسلامي فڪري مرڪزن کان پري هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}
ٻيو سبب اهو هو ته سندس فلسفو شايد پنهنجي دور جي اسلامي عالمن لاءِ گهڻو پرڪشش نه رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}} سندس توجهه ارسطو جي تصنيفن تي مرڪوز هئي، جڏهن⁠تہ ٻارهين صديءَ تائين مسلمان عالم نائين صديءَ کان ارسطو جو تفصيلي جائزو وٺي چڪا هئا ۽ هاڻي وڌيڪ نون فڪري رجحانن، خاص طور [[ابن سينا]] جي فلسفي، سان گهري دلچسپي وٺي رهيا هئا.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}
اوڻيهين صديءَ ۾ مسلمان مفڪرن ابن رشد جي تصنيفن ڏانهن ٻيهر ڌيان ڏنو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}} ان وقت عربي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ ''[[النهضة]]'' (جاڳرتا) نالي هڪ ثقافتي نشاةِ ثانيه هلي رهي هئي، ۽ ابن رشد جي تصنيفن کي اسلامي فڪري روايت جي جديد تجديد لاءِ الهام جو ذريعو سمجهيو ويو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}}

== ثقافتي حوالا ==

[[File:Averroes closeup.jpg|thumb|250px|right|alt=سامهون ويهي لکندڙ شخص جي ڪلهي مٿان ڏسندڙ هڪ شخص جي تصوير|upright|[[رافائيل]] جي ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ ابن رشد جو تفصيلي منظر]]

ابن رشد جا حوالا اولهه ۽ اسلامي دنيا ٻنهي جي مقبول ثقافت ۾ ملن ٿا. اطالوي اديب [[دانتي اليگيري]] جي نظم ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]''، جيڪو 1320ع ۾ مڪمل ٿيو، ۾ ابن رشد کي، جنهن بابت لکيو ويو آهي ته هن &quot;عظيم شرح لکي&quot;، ٻين غيرعيسائي يوناني ۽ مسلمان مفڪرن سان گڏ [[دوزخ جو پهريون دائرو|دوزخ جي پهرين دائري]] ۾ [[صلاح الدين ايوبي]] جي آس پاس ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}} [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' (1387ع) جي تمهيد ۾ پڻ ابن رشد جو نالو انهن طبي اختيارين سان گڏ اچي ٿو، جيڪي ان وقت يورپ ۾ مشهور هئا.{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}}
ابن رشد کي [[رافائيل]] جي 1501ع واري ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ پڻ ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو [[ويٽيڪن سٽي|ويٽيڪن]] جي [[اپاسٽولڪ محل]] کي سينگاري ٿو ۽ فلسفي جي اهم شخصيتن تي مشتمل آهي. تصوير ۾ ابن رشد سائي جبي ۽ پڳ ۾ ڏيکاريل آهي ۽ [[فيثاغورث]] جي پٺيان بيهي ڏسي رهيو آهي، جيڪو ڪتاب لکي رهيو آهي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}}

[[وڪٽر هيوگو]] جي ناول ''[[نوٽر ڊيم جو ڪٻڙو]]'' ۾ پڻ ابن رشد جو مختصر ذڪر اچي ٿو. هي ناول 1831ع ۾ لکيو ويو، پر ان جو پسمنظر 1482ع جي پيرس ۾ رکيل آهي. ناول جو ولن، پادري ڪلاڊ فرولو، [[فلسفين جو پٿر]] ڳولڻ جي پنهنجي جنوني ڪوشش دوران ابن رشد جي ڪيمياگريءَ واري صلاحيتن جي واکاڻ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;''The Hunchback of Notre Dame'', Wordsworth Classics، ترجمو: [[J. Carroll Beckwith]]&lt;/ref&gt;
[[خورخي لوئس بورخيس]] جي 1947ع واري مختصر ڪهاڻي ''[[ابن رشد جي ڳولا]]'' ({{langx|es|La Busca de Averroes}}) ۾ ابن رشد کي اهڙي ثقافت اندر ارسطو جي ''[[شاعريات (ارسطو)|شاعريات]]'' کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندي ڏيکاريو ويو آهي، جتي زنده ناٽڪ جي پيشڪش جي ڪا روايت موجود نه هئي.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=28}} ڪهاڻيءَ جي پڇاڙيءَ واري نوٽ ۾ بورخيس لکي ٿو ته کيس محسوس ٿيو ته اها ڪهاڻي ساڻس ٺٺولي ڪري رهي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ابن رشد جو ٿيٽر کان اڻواقف هوندي ناٽڪ جو تصور ڪرڻ ايترو ئي ناممڪن هو، جيترو بورخيس لاءِ رينان، [[ايڊورڊ وليم لين|لين]] ۽ [[ميگيل آسين پالاسيوس|آسين پالاسيوس]] مان مليل ٿورين ڄاڻن جي بنياد تي ابن رشد جو تصور ڪرڻ.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=29}}

ابن رشد 1997ع جي مصري فلم ''[[تقدير (1997ع فلم)|تقدير]]'' جو مرڪزي ڪردار پڻ آهي، جنهن جي هدايتڪاري [[يوسف شاهين]] ڪئي. هي فلم جزوي طور سندس وفات جي اٺ سؤ ورسيءَ جي ياد ۾ ٺاهي وئي هئي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xiv}}

ٻوٽن جي جنس ''[[اويروئا]]''، جنهن ۾ [[اسٽار فروٽ]] ۽ [[اويروئا بلمبي|بلمبي]] شامل آهن،&lt;ref name=&quot;Quattrocchi1999&quot;&gt;{{cite book|last=Quattrocchi|first=Umberto|title=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|url=https://books.google.com/books?id=A68qyOyhOdkC&amp;pg=PA241|year=1999|publisher=CRC Press|isbn=978-0849326738|page=241}}&lt;/ref&gt; چنڊ جو [[ابن رشد (کڏ)|ابن رشد]] نالي کڏ،&lt;ref&gt;{{gpn|2636}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ننڍڙو سيارو]] [[8318 اويروئس]] سندس نالي پٺيان رکيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=8318 Averroes (1306 T-2) |work=Minor Planet Center |url=https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=8318 |access-date=20 September 2021}}&lt;/ref&gt;

مائل مليح آباديءَ جو 1957ع وارو اردو تاريخي افسانوي ناول ''فلسفي ابن رشد'' سندس زندگيءَ جي چوڌاري گهمي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Falsafi Ibn-e-Rushd by mael malihabadi |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/falsafi-ibn-e-rushd-mael-malihabadi-ebooks |access-date=19 August 2023 |website=Rekhta |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ڪتابيات ==
&lt;div style=&quot;column-count:2&quot;&gt;

{{refbegin|40em}}
* {{cite book |last=al-Aqqad |first=Abbas Mahmoud |title=Ibn Rushd |year=2014 |orig-year=1953 |publisher=Hindawi Foundation |location=Cairo |url=https://www.hindawi.org/books/15273058 |language=ar}}
* {{cite book |last=al-Jabri |first=Mohammed Abed |title=Ibn Rushd: Sira wa Fikr |year=1998 |publisher=Markaz Dirasat al-Wahda al-Arabiyya |location=Beirut |language=ar}}
* {{cite book |last=al-Marrakushi |first='Abd al-Wahid |title=Al-Mu'jib fi Talkhis Akhbar al-Maghrib |year=2006 |publisher=Dar al-Kutub al-Ilmiyyah |location=Beirut |language=ar}}
* {{cite book |last=Foudeh |first=Saeed |title=Mawqif Ibn Rushd al-Falsafi min 'Ilm al-Kalam |year=2009 |publisher=Dar al-Fath |location=Amman |language=ar}}
* {{cite book|first=Peter |last=Adamson|author-link=Peter Adamson (academic)|title=Philosophy in the Islamic World: A History of Philosophy Without Any Gaps|url=https://books.google.com/books?id=KEpRDAAAQBAJ|year=2016|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0199577491}}
* {{cite book|last1=Agutter|first1=Paul S.|last2=Wheatley|first2=Denys N.|title=Thinking about Life: The history and philosophy of biology and other sciences|date=2008|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-1402088667|url=https://books.google.com/books?id=Gm4bqeBMR8cC&amp;q=Averroes+kinetic+force&amp;pg=PA45}}
* {{cite journal|last=Ahmad|first=Jamil|date=1994|title=Averroes|journal=Renaissance|volume=4|issue=9|url=http://www.monthly-renaissance.com/issue/content.aspx?id=744|access-date=14 October 2008|issn=1605-0045|location=[[Lahore]]|publisher=Al-Mawrid}}
* {{cite book|last=Ariew|first=Roger|title=Descartes Among the Scholastics|url=https://books.google.com/books?id=OFD0lVQ4RIQC|year=2011|publisher=Brill|isbn=978-9004207240}}
* {{cite encyclopedia |title=Ibn Rushd|first=Roger|last=Arnaldez |author-link=Roger Arnaldez|encyclopedia=[[The Encyclopaedia of Islam]] |volume=III: H-Iram |date=1986 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] and Luzac &amp; co. |location=[[Leiden]] and [[London]]|editor=B. Lewis |editor2=V.L. Menage |editor3=Ch. Pellat |editor4=J. Schacht|isbn=978-9004081185|pages=909–920|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0340}}
* {{cite book|title=Averroes: A Rationalist in Islam|year=2000|orig-year=1998|first=Roger|last=Arnaldez|translator=David Streight|publisher=University of Notre Dame Press|isbn=0268020086}}
* {{cite encyclopedia|title=Borges on Replication and Concept Formation|first=Yemima|last=Ben-Menahem|editor1=Ayelet Shavit|editor2=Aaron M. Ellison|encyclopedia=Stepping in the Same River Twice: Replication in Biological Research|url=https://books.google.com/books?id=oSeMDgAAQBAJ&amp;pg=PA28|year=2017|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300228038|pages=23–36}}
* {{cite encyclopedia|first=Joël|last=Chandelier|chapter=Averroes on Medicine|editor1=Peter Adamson|editor2=Matteo Di Giovanni|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781316335543.010|pages=158–176|date=2018|title=Interpreting Averroes|isbn=978-1316335543}}
* {{cite journal|first1=Deniz|last1=Belen|first2=Hayrunnisa|last2=Bolay|title=Averroës in The school of Athens: a Renaissance man and his contribution to Western thought and neuroscience|doi=10.1227/01.NEU.0000338262.42326.A1 |pmid=19190465|journal=[[Neurosurgery (journal)|Neurosurgery]] |volume=64 |issue=2 |date=2009 |pages=374–381 |publisher=[[Oxford University Press]] |issn=1524-4040}}
* {{cite journal|last=Dutton|first=Yasin|title=The Introduction to Ibn Rushd's &quot;Bidāyat al-Mujtahid&quot;|doi=10.2307/3399333|jstor=3399333|date=1994|volume=1|issue=2|pages=188–205|journal=Islamic Law and Society}}
* {{Citation |last=Fakhry |first=Majid |title=Averroes (Ibn Rushd) His Life, Works and Influence |publisher=[[Oneworld Publications]] |year=2001 |isbn=978-1851682690 |url=https://books.google.com/books?id=88bWAAAAMAAJ}}
* {{cite encyclopedia |title=Ibn Rushd: Abū al-Walīd Muḥammad ibn Aḥmad ibn Muḥammad ibn Rushd al-Ḥafīd|first=Miquel |last=Forcada|encyclopedia=[[The Biographical Encyclopedia of Astronomers]], Springer Reference |date=2007 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[New York City|New York]]|url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Ibn_Rushd_BEA.htm|editor=Thomas Hockey |display-editors=etal |pages=564–565}}
* {{cite book|last=Glasner|first=Ruth|title=Averroes' Physics: A Turning Point in Medieval Natural Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=cxsUDAAAQBAJ|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199567737}}
* {{cite book|last=Guessoum|first=Nidhal|author-link=Nidhal Guessoum|title=Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science|url=https://books.google.com/books?id=ebcjQwAACAAJ|year=2011|publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=978-1848855182}}
* {{cite encyclopedia|title=Influence of Arabic and Islamic Philosophy on the Latin West|encyclopedia=The [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|last=Hasse|first=Dag Nikolaus|year=2014|editor=Edward N. Zalta|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2014/entries/arabic-islamic-influence/}}
* {{cite encyclopedia|title=Ibn Rushd (Averroes) (1126–1198)|first=H. Chad|last=Hillier|encyclopedia=[[Internet Encyclopedia of Philosophy]]|issn=2161-0002|url=http://www.iep.utm.edu/ibnrushd/}}
* {{cite encyclopedia |first=Albert Z.|last=Iskandar|title=Ibn Rushd (Averroës) |encyclopedia=[[Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures]]|date=2008 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[New York City|New York]]|editor=Helaine Selin|editor-link=Helaine Selin|doi=10.1007/978-1-4020-4425-0_9240|pages=1115–1117|isbn=978-1402045592}}
* {{Citation |last=Leaman |first=Olivier |title=An Introduction to Classical Islamic Philosophy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2002 |edition=2nd |isbn=978-0521797573}}
* {{cite book|first1=Jon|last1=McGinnis|first2=David C.|last2=Reisman|title=Classical Arabic Philosophy: An Anthology of Sources|url=https://books.google.com/books?id=V9ITPVoGjsoC|year=2007|publisher=Hackett Publishing|isbn=978-1603843928}}
* {{cite book|title=Averroès et l'Averroïsme: Essai Historique|last=Renan|first=Ernest|author-link=Ernest Renan|publisher=[[Calmann-Lévy]]|year=1882|url=https://archive.org/details/averrosetlaver00rena|access-date=21 June 2017|language=fr}}
* {{cite book|last=Sonneborn|first=Liz|title=Averroes (Ibn Rushd): Muslim Scholar, Philosopher, and Physician of the Twelfth Century|url=https://books.google.com/books?id=iIjayOIulPcC|year=2006|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1404205147}}
* {{cite encyclopedia|title=Averroes: religious dialectic and Aristotelian philosophical thought|encyclopedia=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|last=Taylor|first=Richard C.|year=2005|editor=Peter Adamson |editor2=Richard C. Taylor|publisher=Cambridge University Press|pages=180–200|url=https://books.google.com/books?id=xowm255qOzQC&amp;pg=PA180|isbn=978-0521520690}}
* {{cite encyclopedia|first1=Juan|last1=Vernet|author-link1=Juan Vernet|first2=Julio|last2=Samsó|title=The development of Arabic science in Andalusia |pages=243–275|editor=[[Roshdi Rashed]]|encyclopedia=Encyclopedia of the History of Arabic Science |date=1996|publisher=Routledge|isbn=|oclc=912501823}}
* {{cite book|last=Wohlman|first=Avital|title=Al-Ghazali, Averroes and the Interpretation of the Qur'an: Common Sense and Philosophy in Islam|url=https://books.google.com/books?id=P0GMAgAAQBAJ|year=2009|publisher=Routledge|isbn=978-1135224448}}
* {{cite encyclopedia|title=Averroës|first=Erwin I.J.|last=Rosenthal|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica, inc.|date=26 December 2017|url=https://www.britannica.com/biography/Averroes}}
{{refend}}

&lt;/div&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{wikisource|works=or}}
{{Wikiquote}}
{{Commons}}

=== ابن رشد جون تصنيفون ===
* [http://dare.uni-koeln.de/ DARE]، ڊجيٽل ابن رشد تحقيقي ماحول، جيڪو ابن رشد جي سڀني قلمي نسخن جون ڊجيٽل تصويرون ۽ ٽنهي ٻوليائي روايتن جا مڪمل متن گڏ ڪرڻ لاءِ جاري منصوبو آهي.
* [http://www.muslimphilosophy.com/ir/index.html ابن رشد]، ''Islamic Philosophy Online''؛ مختلف ٻولين ۾ ابن رشد جي تصنيفن ۽ سندس باري ۾ لکڻين جا ڳنڍڻا.
* [http://oll.libertyfund.org/titles/rushd-the-philosophy-and-theology-of-averroes ''ابن رشد جو فلسفو ۽ علم ڪلام: عربيءَ مان ترجمو ڪيل رسالا'']، مترجم: محمد جميل الرحمان، 1921ع.
* [http://www.muslimphilosophy.com/ir/tt/index.html تهافت التهافت]، سائمن وان ڊين برگ جو ترجمو. [''نوٽ:'' ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رد گهڻو ڪري [[امام غزالي]] جي قولن تي تبصرن تي مشتمل آهن، جيڪي لفظ بہ لفظ نقل ٿيل آهن، تنهنڪري هن تصنيف ۾ ''تهافت الفلاسفه'' جي وڏي حصي جو ترجمو پڻ شامل آهي.] ان جو هڪ اطالوي ترجمو پڻ موجود آهي: [[ماسيمو ڪامپانيني]]، ''Averroè, L'incoerenza dell'incoerenza dei filosofi''، تورين، Utet، 1997ع.
* [http://capricorn.bc.edu/siepm/books.html#12] [[SIEPM|SIEPM مجازي ڪتبخانو]]، جنهن ۾ ابن رشد جي لاطيني تصنيفن جي ''Editio Juntina'' (وينس، 1550–1562ع) جا اسڪين ڪيل PDF نسخا شامل آهن.
* {{cite book|author=Ibn Rushd|title=Bidayat al-Mujtahid wa Nihayat al-Muqtasid|url=https://books.google.com/books?id=9LpsDwAAQBAJ|year=2017|publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah|isbn=978-2745134127}}

=== ابن رشد بابت معلومات ===
* {{Sep entry|ibn-rushd|Ibn Rushd [Averroes]|Fouad Ben Ahmed &amp; Robert Pasnau}}
* {{cite web|url=https://www.iep.utm.edu/ibnrushd/|title=Ibn Rushd (Averroes)|author=H. C. Hillier}}، ''Internet Encyclopedia of Philosophy'' تي.
* [https://dare.uni-koeln.de/works-inventory/ ڪتابيات]، موجود ڪتابيات جو جامع جائزو.
* [https://web.archive.org/web/20071230142029/http://www.thomasinst.uni-koeln.de/averroes/ ابن رشد ڊيٽابيس]، جنهن ۾ سندس تصنيفن جي مڪمل ڪتابيات شامل آهي.
* [https://www.npr.org/2019/10/09/768651310/the-commentator ابن رشد بابت پوڊڪاسٽ]، [[نيشنل پبلڪ ريڊيو|NPR]] جي پروگرام ''[[Throughline]]'' ۾.

{{Aristotelianism}}
{{Medieval Philosophy}}
{{Islamic philosophy}}
{{Islamic medicine}}
{{Portal bar|Islam|Morocco|Philosophy|Law|Medicine|History|Middle Ages|Biography}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ابن رشد| ]]
[[زمرو:1126ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1198ع ۾ وفاتون]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا فلڪيات دان]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا طبيب]]
[[زمرو:موحد خلافت جا عالم]]
[[زمرو:ارسطو جا عربي ٻوليءَ وارا شارح]]
[[زمرو:ارسطوي فيلسوف]]
[[زمرو:افلاطون جا شارح]]
[[زمرو:ڊيوائن ڪاميڊي جا ڪردار]]
[[زمرو:علميات جا ماهر]]
[[زمرو:اسپيني اخلاق جا ماهر]]
[[زمرو:منطق دان]]
[[زمرو:قرون وسطيٰ جا اسپيني فلڪيات دان]]
[[زمرو:الاندلس جا فلڪيات دان]]
[[زمرو:الاندلس جا طبيب]]
[[زمرو:قرون وسطيٰ جا طبيعيات دان]]
[[زمرو:الاندلس جا مالڪي عالم]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا مسلمان متڪلم]]
[[زمرو:وجوديات جا ماهر]]
[[زمرو:قرطبه، اسپين جا ماڻهو]]
[[زمرو:ثقافت جا فيلسوف]]
[[زمرو:تاريخ جا فيلسوف]]
[[زمرو:ٻوليءَ جا فيلسوف]]
[[زمرو:ادب جا فيلسوف]]
[[زمرو:منطق جا فيلسوف]]
[[زمرو:نفسيات جا فيلسوف]]
[[زمرو:مذهب جا فيلسوف]]
[[زمرو:سائنس جا فيلسوف]]
[[زمرو:سياسي فيلسوف]]
[[زمرو:اسپيني نفسيات دان]]
[[زمرو:سماجي فيلسوف]]
[[زمرو:اسلام جا سني مسلمان عالم]]
[[زمرو:عالمي ڊجيٽل ڪتبخاني جون نمائشون]]
[[زمرو:اسپيني سني مسلمان]]
[[زمرو:الحاد جا مسلمان نقاد]]
[[زمرو:ربوبيّت جا نقاد]]
[[زمرو:عيسائيت جا نقاد]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا اسلامي فيلسوف]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا الاندلسي فيلسوف]]
[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>h6oy53mwvgddlvh49gijbwt88h28er5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398677</id>
      <parentid>398566</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T23:35:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>398677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="103954" sha1="8vhjh10gnpow5v7wd5nv5qatlbnsvvv" xml:space="preserve">{{Short description|اندلسي مسلمان همه‌دان (1126–1198ع)}}


{{infobox philosopher
| image            = Andrea di bonaiuto, apoteosi di san tommaso d'aquino, 11 averroè.jpg
| caption          = [[سانتا ماريا نوويلا بيسيليڪا]] ۾ تصوير، {{circa|1366ع}}
| name             = ابن رشد
| native_name      = {{lang|ar|ابن رشد}}
| birth_date       = {{Birth date|1126|4|14|df=yes}}
| birth_place      = [[قرطبه]]، [[الاندلس]]، [[مرابطي سلطنت]]
| death_date       = {{death date and age|1198|12|11|1126|4|14|df=y}}
| death_place      = [[مراڪش]]، [[موحد خلافت]]
| era              = [[قرون وسطيٰ جي فلسفي|قرون وسطيٰ]]، [[اسلامي سنهري دور]]
| region           = [[اسلامي فلسفو]]
| school_tradition = [[ارسطوطاليسيت]]، [[ابن رشديت]]
| main_interests   = [[اسلامي علم ڪلام]]، [[فلسفو]]، [[اسلامي فقھ]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[لسانيات]]
| notable_ideas    = اسلام ۽ فلسفي جو تعلق، عقل ۽ وحي ۾ تضاد نه هجڻ، [[عقل جي وحدت]]
| other_names      = other_names = ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد&lt;br /&gt;'''شارح''' (&lt;br /&gt;ابن رشد الحفيد (ڏوهٽو)
| notable_works    = ''[[الڪليات في الطب]]''، ''[[فصل المقال فيما بين الحڪمة والشريعة من الاتصال]]''، ''[[تھافت التھافت]]''
}}

'''ابن رشد''' (،'''Averroes''')؛ پورو نالو: أبو الوليد محمد بن أحمد بن رشد (14 اپريل 1126ع – 11 ڊسمبر 1198ع)، جنهن کي لاطيني ٻولين ۾ '''اويروئس''' (Averroes) چيو ويندو آهي،{{efn|{{small|انگريزي:}} {{IPAc-en|ə|ˈ|v|ɛr|oʊ|iː|z}}}} هڪ اندلسي مسلمان [[همه‌دان]]، [[فقيه]] ۽ قانوندان هو، جيڪو [[فلسفو]]، [[علم ڪلام]]، [[طب]]، [[فلڪيات]]، [[طبعيات]]، [[نفسيات]]، [[رياضيات]]، [[عصبيات]]، [[اسلامي فقھ]]، [[اسلامي قانون]] ۽ [[لسانيات]] سميت ڪيترن ئي علمي شعبن ۾ مهارت رکندو هو. هن سئو کان وڌيڪ ڪتاب ۽ رسالا تصنيف ڪيا.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia | title = Averroes| first =Juan Eduardo | last= Campo | encyclopedia = Encyclopedia of Islam | publisher= Infobase Publishing | year = 2009| page= 337}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | first= Caroline | last= Stone | date= May–June 2003 | url= https://archive.aramcoworld.com/issue/200303/doctor.philosopher.renaissance.man.htm | title= Doctor, Philosopher, Renaissance Man| work = Saudi Aramco World| accessdate= 9 April 2020}}&lt;/ref&gt; سندس فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطو]] جي ڪتابن تي لکيل تفصيلي شرحون خاص اهميت رکن ٿيون، جن جي ڪري مغربي دنيا ۾ کيس ''شارح'' (شارح) ۽ ''فادر آف ريشنلزم'' (عقليت جو باني) جي لقبن سان سڃاتو ويو.

ابن رشد [[ارسطوطاليسيت]] جو مضبوط حامي هو. هن ارسطو جي اصل تعليمات کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ اڳين مسلمان مفڪرن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت]] واري لاڙي جي مخالفت ڪئي. هن [[امام غزالي]] جهڙن [[اشعري]] متڪلمين جي تنقيد جي مقابلي ۾ فلسفي جي مطالعي جو دفاع ڪيو. سندس خيال موجب اسلام ۾ فلسفي جو مطالعو جائز آهي، بلڪه ڪجهه اهلِ علم لاءِ واجب پڻ آهي. هن اهو پڻ استدلال ڪيو ته جيڪڏهن ظاهرِ نص عقل ۽ فلسفي سان حاصل ٿيل نتيجن جي ابتڙ نظر اچي، ته ان جي مجازي يا تاويلي تشريح ڪرڻ گهرجي.

اسلامي فقھ ۾ هن ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' تصنيف ڪئي، جنهن ۾ اسلامي فقهي مڪتبن جي اختلافن ۽ انهن جي سببن تي بحث ڪيو ويو آهي. طب جي شعبي ۾ هن فالج (اسٽروڪ) بابت هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، [[پارڪنسن جي بيماري]] جون نشانيون ۽ علامتون پهريون ڀيرو بيان ڪيون، ۽ ممڪن آهي ته هو اک جي [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ وارو حصو قرار ڏيندڙ پهريون عالم هو. سندس طبي ڪتاب ''الڪليات في الطب''، جيڪو لاطيني ۾ ''[[ڪوليگيٽ]]'' جي نالي سان ترجمو ٿيو، ڪيترين ئي صدين تائين يورپ ۾ درسي ڪتاب طور استعمال ٿيندو رهيو.

اسلامي دنيا ۾ سندس اثر جاگرافيائي ۽ فڪري سببن جي ڪري محدود رهيو، پر مغرب ۾ ارسطو تي سندس شرحون، جيڪي لاطيني ۽ عبراني ٻولين ۾ ترجمو ٿيون، [[مغربي يورپ]] ۾ ارسطو ۽ قديم يوناني فلسفي جي مطالعي کي نئين سر زنده ڪيو، جيڪو [[مغربي رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ گهڻو ڪري وسري ويو هو. سندس خيالن مان ''[[ابن رشديت]]'' (Averroism) نالي فلسفياتي تحريڪ وجود ۾ آئي. سندس ''[[عقل جي وحدت]]'' وارو نظريو، جنهن موجب سڀ انسان هڪ گڏيل عقل جا شريڪ آهن، مغرب ۾ ابن رشديت جي مشهور ۽ تڪراري نظرين مان شمار ٿئي ٿو. سندس تصنيفن کي [[ڪيٿولڪ چرچ]] 1270ع ۽ 1277ع ۾ مذمت جو نشانو بڻايو، پر [[ٿامس ايڪويناس]] جهڙن مفڪرن جي تنقيد باوجود لاطيني ابن رشديت سورهين صديءَ تائين پنهنجا پوئلڳ برقرار رکيا.

اندلس جو هي مشهور معروف عالم، فاضل، فلسفي، فقہ ۽ حاذق حڪيم ابوالوليد محمد بن احمد بن محمد المعروف ”ابن رشد“ 9 صفر المظفر 560ھ (1164ع) تي قرطبه ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان وڏيءَ پهچ وارو ۽ علم دوست هو. اهڙي سلجهيل ماحول ۾ ابن رشد، ابتدائي سکيا سان گڏ فقه ۽ طب ۾ پڻ خاصي مهارت حاصل ڪئي. وڌيڪ سمجهه ڀريو ٿيڻ سان مشهور فلسفي ۽ طبيب ابن طفيل (1101-1158ع) جي مشوري موجب مراڪش ويو، جتي سرڪاري اعزازن سان سرشار ٿيو ۽ سندس ئي صلاحن سان ارسطو (384-322 ق.م) جي مشهور ڪتابن جون شرحون لکڻ لڳو.
ابن رشد، ڪجهه وقت لاءِ آشبيله ۽ قرطبه ۾ ”قاضي“ به ٿي رهيو. مراڪش جي سلطان ابن يوسف کيس 578ھ/ 1182ع ۾ شاهي خاندان جو طبيب مقرر ڪيو. ستت ئي سندس صلاحيتن جي واکاڻ وڌي، جنهنڪري قرطبه ۾ ”قاضي القضات“ جي ڪرسي سنڀاليائين. پاڻ هڪ وڏو داناءُ ۽ بردبار شخص هو، جنهنڪري [[ارسطو]] جي علمي، ادبي ۽ فلسفيانه نظرين جي شرحن لکڻ کان علاوه ”افلاطون“ (427 ق. م/ 347 ق. م) جي جڳ مشهور ڪتاب ”جمهوريت“ جي شرح به قلمبند ڪيائين. ان کانسواءِ امام غزاليرح (1058-1111ع) جي جواب ۾ ”تهافته التهافته“ نالي ڪتاب به لکيائين. اهڙيءَ طرح فقه جي سلسلي ۾ ”ندايته المجتهد“، طب ۾ ”الڪليات“ ۽ مذهب ۽ فلسفي جي موافقت ۾ وري ”فصل المبقال“ ۽ ”ڪشف المناهج“ نالن سان ڪتاب به لکيائين، جيڪي سندس غير فاني شاهڪار ڪتاب چيا وڃن ٿا. سندس اها دعويٰ هئي ته ”حقيقت ۾ مذهب فلسفي حقيقتن جو چِٽو اظهار آهي، جنهن جي مخالفت مسلمان عالمن توڙي عيسائي پادرين وڏي زور شور سان ڪئي آهي.“ پاڻ عقليت پسند وحدت الوجودي هو ۽ اجتماعي عقل کي اخلاق جو معيار قرار ڏئي ٿو.
هڪ اندازي مطابق ابن رشد چاليهه ڪتاب قلمبند ڪيا. 1198ع ۾ جيل مان آزاد ٿي ٻيهر تصنيف ۽ تاليف کي پنهنجو مشغلو بڻايائين. سلطان منصور سندس جوڳو قدر ڪندي کيس وڏي عزت وارو مرتبو ڏنو. آخر ٿورن ڏينهن بعد 595ھ/ 1198ع ۾ وفات ڪيائين. سندس لکيل ڪتاب جيتوڻيڪ اڄ ڏسڻ لاءِ به موجود نه آهن، صرف دنيا جي مختلف زبانن ۾ انهن جا ترجما، سندس ياد تازي ڪندا رهن ٿا. ان ۾ ڪو به مبالغو نه آهي، ته علم جي اعتبار کان، مشهور فلسفي ارسطو کان پوءِ ابن رشد کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابن%20رشد ابن رشد : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== نالو ==
{{See also|نالن جي لاطيني صورت}}

ابن رشد جو مڪمل عربي نالو، جيڪو رومن اکرن ۾ ''ٽرانسلٽريشن'' سان لکيو ويندو آهي، '''ابو الوليد محمد بن احمد بن رشد''' آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Rosenthal|2017}}
ڪڏهن ڪڏهن سندس نالي سان لقب '''الحفيد''' (يعني ''ڏوهٽو'') پڻ شامل ڪيو ويندو آهي، جيئن کيس سندس ڏاڏي، مشهور قاضي ۽ فقيه [[ابن رشد الجد]]، کان الڳ سڃاتو وڃي.{{sfn|Iskandar|2008|pp=1115–1116}}
'''اويروئس'''، ''ابن رشد'' جي [[قرون وسطيٰ جي لاطيني ٻولي|قرون وسطيٰ جي لاطيني]] صورت آهي. هي نالو عربي اصل نالي جي اسپيني اچار مان نڪتو، جتي ''ابن'' کي ''ابين'' يا ''اوين'' جي صورت ۾ ادا ڪيو ويندو هو.{{sfn|Renan|1882|p=7}}
يورپي ٻولين ۾ سندس نالي جون ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، جن ۾ ''ابن-روس-دين''، ''فلئس روسادس''، ''ابن-رسد''، ''بين-ريخسد''، ''ابن-رڇود''، ''دين-رڇيد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رسد''، ''ابين-رست''، ''اوينروسدي''، ''اوينريز''، ''اڊويرواس''، ''بينروئسٽ''، ''اوينروئيٿ'' ۽ ''اويروئستا'' شامل آهن.{{sfn|Renan|1882|p=7}}

== سوانح ==

=== ابتدائي زندگي ۽ تعليم ===

ابن رشد جي ابتدائي زندگيءَ بابت تمام ٿوري معلومات ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;Oufriha-2015&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha |first=Fatima-Zohra |url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm |title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie |publisher=Chihab Éditions |year=2015 |location=Alger |pages=217–269 |chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection |isbn=978-9947-39-111-2 }}&lt;/ref&gt; سندس پورو نالو '''محمد بن احمد بن محمد بن رشد''' هو، ۽ هو 14 اپريل 1126ع (520هه) تي [[قرطبه]]، [[الاندلس]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Selwood|first=Dominic|url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/12/10/day-1198-islamic-philosopher-averroes-dies-marrakech/|title=On this day in 1198: the Islamic philosopher Averroës dies in Marrakech|date=10 December 2017|work=The Telegraph|access-date=12 April 2020|language=en-GB|issn=0307-1235|author-link=Dominic Selwood}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
سندس خاندان قرطبه ۾ خاص طور قانوني ۽ مذهبي خدمتن سبب وڏي شهرت رکندو هو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Cruz Hernández|first1=Miguel|title=Averroes|url=https://dbe.rah.es/biografias/7043/averroes|website=Real Academia de la Historia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gea|first=Joaquim|date=1 July 2020|title=Averroes, Rationalism and Systematization in Medicine|url=https://www.elsevier.es/en-revista-open-respiratory-archives-11-articulo-averroes-rationalism-systematization-in-medicine-S2659663620300436|journal=Open Respiratory Archives|language=en|volume=2|issue=3|pages=102–103|doi=10.1016/j.opresp.2020.06.002|issn=2659-6636|hdl=10230/48975|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last=Oufriha|first=Fatima-Zohra|url=https://www.cairn.info/au-temps-des-grands-empires-maghrebins--9789947391112-page-217.htm|title=Au temps des grands empires maghrébins. La décolonisation de l'histoire de l'Algérie|publisher=Chihab Éditions|year=2015|location=Alger|pages=217–269|chapter=Ibn-Rochd : le cordouan croyant musulman rationaliste|series=Hors collection|isbn=978-9947-39-111-2}}&lt;/ref&gt;
سندس ڏاڏو [[ابن رشد الجد|ابو الوليد محمد]] (وفات: 1126ع) [[مرابطي سلطنت]] جي دور ۾ قرطبه جو وڏو [[قاضي]] ۽ [[جامع مسجد قرطبه]] جو امام هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Hillier|loc=Biography}} سندس والد ابو القاسم احمد، جيتوڻيڪ پنهنجي والد جيترو مشهور نه هو، پر 1146ع ۾ مرابطين جي جاءِ تي [[موحد خلافت]] قائم ٿيڻ تائين قرطبه جو وڏو قاضي رهيو.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}
روايتي سوانح نگارن موجب ابن رشد اعليٰ درجي جي تعليم حاصل ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}} هن شروعات ۾ [[حديث]]، [[اسلامي فقھ|فقه]]، [[طب]] ۽ [[علم ڪلام]] جو مطالعو ڪيو. هن [[مالڪي فقھ]]، الحافظ ابو محمد ابن رزق کان پڙهي، جڏهن⁠تہ حديث جي تعليم ابن بشڪوال کان حاصل ڪئي، جيڪو سندس ڏاڏي جو شاگرد هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=909}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}
سندس والد پڻ کيس فقھ جي تعليم ڏني، جنهن ۾ [[امام مالڪ]] جي مشهور ڪتاب ''[[موطأ امام مالڪ]]'' جو درس شامل هو. بعد ۾ ابن رشد ''موطأ'' کي حفظ به ڪري ورتو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

هن طب جي تعليم ابو جعفر جريم التجائل کان حاصل ڪئي، جنهن غالباً کيس فلسفي جي تعليم پڻ ڏني.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد [[ابن باجه]] (Avempace) جي تصنيفن کان به واقف هو، ۽ ممڪن آهي ته سندس ذاتي ملاقات به ٿي هجي يا سڌي طرح وٽس تعليم حاصل ڪئي هجي.{{sfn|Hillier|loc=Biography}}{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}

هو [[اشبيليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ فيلسوفن، طبيبن ۽ شاعرن جي باقاعده علمي مجلسن ۾ به شرڪت ڪندو هو، جن ۾ [[ابن طفيل]]، [[ابن زهر]] ۽ مستقبل جو خليفو [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] پڻ شريڪ ٿيندا هئا.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}
ابن رشد [[اشعري]] مڪتب جي [[علم ڪلام]] جو به مطالعو ڪيو، جيتوڻيڪ زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن ان تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
سندس تيرهين صديءَ جي سوانح نگار [[ابن الابار]] موجب، ابن رشد حديث جي ڀيٽ ۾ فقھ ۽ ان جي اصولن (''[[اصول الفقھ]]'') جي مطالعي ۾ وڌيڪ دلچسپي رکندو هو، ۽ خاص طور ''[[خلاف]]'' (فقهي اختلافن ۽ مناظرن) جي علم ۾ غير معمولي مهارت حاصل ڪئي هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
ابن الابار اهو پڻ لکي ٿو ته کيس &quot;قديم علمن&quot; سان به گهري دلچسپي هئي، جنهن مان غالباً [[قديم يوناني فلسفو]] ۽ قديم يوناني سائنسون مراد آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

=== عملي زندگي ===

[[File:Almohad Expansion.png|thumb|upright=1.4|alt=Map of North Africa and Spain, with several shades to mark territories|ابن رشد [[موحد خلافت]] ۾ مختلف سرڪاري عهدن تي فائز رهيو، جن جا علائقا هن نقشي ۾ ڏيکاريل آهن.]]

1153ع تائين ابن رشد [[مراڪش]]، جيڪا ان وقت [[موحد خلافت]] (هاڻوڪي مراڪش) جي گاديءَ جو هنڌ هئي، پهچي چڪو هو. هتي هن فلڪياتي مشاهدا ڪيا ۽ موحدن جي نون علمي ادارن جي قيام واري منصوبي ۾ سهڪار ڪيو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هن جي خواهش هئي ته رڳو فلڪياتي حرڪتن جا رياضيائي قانون نه، پر انهن جا طبعياتي قانون پڻ معلوم ڪري، پر اها تحقيق ڪامياب نه ٿي سگهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

مراڪش ۾ رهائش دوران غالباً سندس ملاقات مشهور فلسفي [[ابن طفيل]] سان ٿي، جيڪو ''[[حي بن يقظان]]'' جو مصنف ۽ درٻار جو طبيب پڻ هو.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} فلسفي ۾ اختلافن باوجود ٻنهي جي وچ ۾ گهري دوستي قائم ٿي.{{sfn|Wohlman|2009|p=16}}{{sfn|Fakhry|2001|p=1}}
1169ع ۾ ابن طفيل، ابن رشد کي موحد خليفي [[ابو يعقوب يوسف]] سان متعارف ڪرايو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي مشهور روايت موجب، خليفي ابن رشد کان پڇيو ته ڇا آسمان ازل کان موجود آهن يا انهن جي ڪا شروعات ٿي هئي؟{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} ابن رشد ڄاڻندو هو ته هي انتهائي تڪراري سوال آهي، تنهنڪري غلط جواب جي خوف کان خاموش رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ان کان پوءِ خليفي پاڻ [[افلاطون]]، [[ارسطو]] ۽ مسلمان فيلسوفن جا رايا بيان ڪيا ۽ ابن طفيل سان انهن تي بحث ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جڏهن ابن رشد کي اطمينان ٿيو ته خليفو علمي بحث جو اهل آهي، تڏهن هن پنهنجو موقف پيش ڪيو، جنهن خليفي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ابن رشد به خليفي جي علم کان حيران ٿيو ۽ پوءِ چيو ته خليفي وٽ &quot;علم جي اهڙي فراواني هئي، جنهن جو مون کي اندازو ئي نه هو.&quot;{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
هن ملاقات کان پوءِ خليفي ابو يعقوب يوسف جي وفات (1184ع) تائين ابن رشد سندس خاص قرب حاصل ڪندو رهيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هڪ دفعي خليفي ابن طفيل سان شڪايت ڪئي ته ارسطو جون تصنيفون سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي. ابن طفيل صلاح ڏني ته ابن رشد انهن جي وضاحت ۽ تشريح لکي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} اهڙيءَ طرح ابن رشد جي ارسطو تي مشهور شرحون لکڻ جو سلسلو شروع ٿيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} جنهن جون پهريون تصنيفون پڻ 1169ع ۾ تيار ٿيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
ساڳئي سال ابن رشد کي [[اشبيليه]] جو [[قاضي]] مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}} 1171ع ۾ هو پنهنجي اباڻي شهر [[قرطبه]] جو قاضي بڻيو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}}{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} قاضي جي حيثيت سان هو شرعي قانون مطابق مقدمن جا فيصلا ڪندو ۽ [[فتويٰ|فتوائون]] جاري ڪندو هو.{{sfn|Dutton|1994|p=196}}

سرڪاري ذميوارين ۽ موحد سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن سفرن باوجود، هن عرصي دوران سندس تصنيفي ڪم ۾ نمايان اضافو ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} هو پنهنجي سفرن دوران فلڪياتي تحقيق پڻ جاري رکندو هو.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}} 1169ع کان 1179ع جي وچ ۾ لکيل سندس ڪيترن ئي ڪتابن تي قرطبه بدران اشبيليه جي تاريخ درج ٿيل آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
1179ع ۾ کيس ٻيهر اشبيليه جو قاضي مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Dutton|1994|p=190}} 1182ع ۾ هن پنهنجي دوست [[ابن طفيل]] جي جاءِ تي درٻاري طبيب جو عهدو سنڀاليو. ساڳئي سال کيس قرطبه جو وڏو قاضي مقرر ڪيو ويو، جيڪو انتهائي باوقار عهدو هو ۽ اڳي سندس ڏاڏي وٽ پڻ رهيو هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Dutton|1994|p=196}}
1184ع ۾ خليفي ابو يعقوب يوسف وفات ڪئي ۽ سندس جانشين [[ابو يوسف يعقوب المنصور]] ٿيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي دور ۾ ابن رشد درٻار ۾ پنهنجي حيثيت برقرار رکي، پر 1195ع ۾ سندس قسمت اوچتو ڦري وئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} مٿس مختلف الزام لڳايا ويا ۽ قرطبه ۾ هڪ عدالت سندس مقدمو هلائي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
عدالت سندس تعليمات جي مذمت ڪئي، سندس ڪتاب ساڙڻ جو حڪم ڏنو ۽ کيس ويجهي شهر [[لوسينا، قرطبه|لوسينا]] ڏانهن جلاوطن ڪيو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} شروعاتي سوانح نگارن موجب سندس زوال جو سبب شايد خليفي بابت سندس تحريرن ۾ توهين آميز اشارا هئا،{{sfn|Fakhry|2001|p=2}} پر جديد محقق ان جا بنيادي سبب سياسي قرار ڏين ٿا.

''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' موجب خليفي وڌيڪ قدامت پسند [[علما]] جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ابن رشد کان فاصلو اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ابن رشد جي فلسفي جا سخت مخالف هئا ۽ عيسائي بادشاهتن خلاف جنگ لاءِ خليفي کي سندن حمايت جي ضرورت هئي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} اسلامي فلسفي جي مؤرخ [[مجيد فخري]] پڻ لکيو آهي ته روايتي مالڪي فقيهن جو عوامي دٻاءُ به هن فيصلي ۾ اهم عنصر هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=2}}
مصري اديب [[عباس محمود العقاد]] جي راءِ موجب ابن رشد جي جلاوطني جا اصل سبب سياسي ۽ ذاتي هئا.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} سندس خيال ۾ موحد حڪومت جو فلسفي سان رواداري وارو رويو اصل ۾ [[فاطمي خلافت]] سان سياسي مقابلي جي نتيجي ۾ هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=12–13}} العقاد ابن رشد جو تقابلي جائزو [[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] سان ڪندي لکي ٿو ته ابن رشد سفارتي مهارت کان محروم هو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=15–16}}
انهيءَ سبب سندس ڪجهه ذاتي روين خليفي ابو يوسف يعقوب کي ناراض ڪيو. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[عبد الواحد المراكشي]] جي ڪتاب ''المعجب في تلخيص أخبار المغرب'' موجب، هڪ دفعي ابن رشد حيوانيات تي پنهنجي شرح ۾ خليفي کي سندس سرڪاري لقبن بدران &quot;بربرن جو بادشاهه&quot; سڏيو.{{sfn|al-Marrakushi|2006|p=317}} ان کان علاوه خليفي جي ڀاءُ ابو يحيٰ، جيڪو قرطبه جو گورنر هو، سان ابن رشد جي ويجهي دوستي به سياسي شڪ شبهن جو سبب بڻي، خاص طور ان وقت جڏهن سلطنت جنگي حالتن مان گذري رهي هئي.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=21–26}} العقاد موجب جڏهن اهي سياسي حالتون ختم ٿيون ته خليفي ابن رشد کي معاف ڪري ٻيهر پنهنجي قرب ۾ آندو.{{sfn|al-Aqqad|2014|p=26}}

مراڪشي فلسفي [[محمد عابد الجابري]] هن مقدمي جي ٻي سياسي تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب ابن رشد کي افلاطون جي ''جمهوريه'' تي پنهنجي شرح ۾ سياسي ظلم ۽ استبداد جي کلي مذمت ڪرڻ سبب سزا ڏني وئي.{{sfn|al-Jabri|1998|p=67}} هن نظرئي موجب، مذهبي الزام دراصل سياسي مخالفت کي خاموش ڪرائڻ جو ذريعو هئا.{{sfn|Foudeh|2009|p=58}}
ابن رشد خلاف کنيل قدم موحد خليفي ابو يوسف يعقوب جي هڪ وسيع نظرياتي مهم جو حصو هئا. ڪتاب ساڙڻ ۽ عالمن تي پابنديون رڳو ابن رشد يا فلسفي تائين محدود نه رهيون. موحد حڪومت روايتي [[مالڪي]] فقيهن کي به نشانو بڻايو ۽ [[سحنون]] جي مشهور فقهي ڪتاب ''مدونة'' جهڙن بنيادي ڪتابن کي عوامي طور ساڙڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Foudeh|2009|p=61}}
خليفي ''علم الفروع'' (عملي فقھ) جي تدريس تي پابندي لڳائي ۽ حڪم ڏنو ته ديني تعليم صرف [[قرآن]] ۽ [[حديث]] تائين محدود رکجي، جڏهن⁠تہ ظاهري معنيٰ تي سختيءَ سان عمل ڪيو وڃي.{{sfn|Foudeh|2009|p=61–62}}
ڪجهه سالن کان پوءِ ابن رشد ٻيهر مراڪش جي درٻار ۾ موٽي آيو ۽ خليفي جو اعتماد ٻيهر حاصل ڪيائين.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}} ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 11 ڊسمبر 1198ع (9 صفر 595هه) تي سندس وفات ٿي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}
شروعات ۾ کيس [[اتر آفريڪا]] ۾ دفن ڪيو ويو، پر پوءِ سندس لاش قرطبه منتقل ڪيو ويو، جتي ٻيهر جنازي جي نماز ادا ڪئي وئي. ان موقعي تي مستقبل جو مشهور صوفي ۽ فلسفي [[ابن عربي]] (1165–1240ع) پڻ موجود هو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}

== تصنيفون ==
{{See also|ابن رشد جي تصنيفن جي فهرست}}

[[File:AverroesAndPorphyry.JPG|thumb|alt=ٻن ويٺل ماڻهن جي بحث جي تصوير|ابن رشد ۽ ٽين صديءَ جي فلسفي [[پورفيري (فلسفي)|پورفيري]] وچ ۾ هڪ خيالي بحث. مونفريڊو ڊي مونٽي امپيريالي جو ''لبر ڊي ھربس''، چوڏهين صدي]]

ابن رشد هڪ گهڻ لکندڙ مصنف هو ۽ فخري موجب سندس تصنيفن ۾ سندس اوڀر وارن اڳوڻن عالمن جي ڀيٽ ۾ &quot;موضوعن جو وڌيڪ وسيع تنوع&quot; شامل هو، جن ۾ فلسفو، طب، فقھ يا قانوني نظريو ۽ لسانيات شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} سندس گهڻيون لکڻيون ارسطو جي تصنيفن جون شرحون يا انهن جا وضاحتي اختصار هيون، جن ۾، خاص طور ڊگهن شرحن ۾، اڪثر سندس پنهنجا اصل خيال به شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
فرانسيسي مصنف [[ارنسٽ رينان]] موجب، ابن رشد گهٽ ۾ گهٽ 67 اصل تصنيفون لکيون، جن ۾ فلسفي بابت 28، طب بابت 20، قانون بابت 8، علم ڪلام بابت 5 ۽ صرف ۽ نحو بابت 4 تصنيفون شامل هيون. انهن کان علاوه هن ارسطو جي گهڻين تصنيفن ۽ [[افلاطون]] جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي پڻ شرحون لکيون.{{sfn|Ahmad|1994}} ابن رشد جون ڪيتريون ئي عربي تصنيفون محفوظ نه رهيون، پر انهن جا [[عبراني ٻولي|عبراني]] يا لاطيني ترجما موجود آهن.{{sfn|Adamson|2016|pp=180–181}} مثال طور، ارسطو تي سندس ڊگهن شرحن مان عربيءَ ۾ فقط تمام ٿورا قلمي نسخا بچيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

=== ارسطو تي شرحون ===

[[File:Arabic aristotle.jpg|thumb|alt=هڪ شخص جي ٻئي شخص کي تعليم ڏيڻ جي تصوير، جنهن جي هيٺان عربي لکت آهي|ارسطو جي هڪ شاگرد کي تعليم ڏيندي عربي تصوير، {{c.}} 1220ع. ابن رشد ارسطو جي تصنيفن تي وسيع شرحون لکيون.]]

ابن رشد ارسطو جي لڳ ڀڳ سڀني محفوظ تصنيفن تي شرحون لکيون.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}} رڳو ''[[سياست (ارسطو)|سياست]]'' ان مان مستثنيٰ هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها تصنيف کيس دستياب نه هئي؛ تنهنڪري هن ان جي بدران افلاطون جي ''[[جمهوريه (افلاطون)|جمهوريه]]'' تي شرح لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}
هن پنهنجي شرحن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو، جن کي جديد عالمن '''مختصر'''، '''وچولي''' ۽ '''ڊگهي''' شرحون نالو ڏنو آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} گهڻيون مختصر شرحون (''جامع'') سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي دور ۾ لکيون ويون ۽ انهن ۾ ارسطوي نظرين جا خلاصا شامل آهن.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}
وچولين شرحن (''تلخيص'') ۾ ارسطو جي اصل متن کي وضاحت ۽ آسان بڻائڻ لاءِ نئين نموني بيان ڪيو ويو آهي.{{sfn|Taylor|2005|p=181}} غالباً اهي شرحون سندس سرپرست خليفي ابو يعقوب يوسف جي ان شڪايت جي جواب ۾ لکيون ويون، جنهن موجب ارسطو جا اصل متن سمجهڻ ڏکيا هئا؛ ساڳي حالت ۾ ٻين پڙهندڙن جي مدد ڪرڻ پڻ انهن جو مقصد هو.{{sfn|Taylor|2005|p=181}}{{sfn|Adamson|2016|p=180}}
ڊگهيون شرحون (''تفسير'' يا ''شرح'')، يعني سٽ بہ سٽ شرحون، اصل تصنيفن جو مڪمل متن ۽ هر سٽ جو تفصيلي تجزيو شامل ڪن ٿيون.{{sfn|McGinnis|Reisman|2007|p=295}} اهي شرحون تمام تفصيلي آهن ۽ انهن ۾ ابن رشد جا گهڻا اصل خيال شامل آهن،{{sfn|Taylor|2005|p=181}} تنهنڪري غالباً اهي عام پڙهندڙن لاءِ نه لکيون ويون هيون.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}

ارسطو جي فقط پنجن تصنيفن تي ٽنهي قسمن جون شرحون موجود هيون: ''[[طبعيات (ارسطو)|طبعيات]]''، ''[[مابعدالطبعيات (ارسطو)|مابعدالطبعيات]]''، ''[[روح بابت]]''، ''[[آسمان بابت]]'' ۽ ''[[پوئين تجزيا]]''.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== الڳ فلسفياتي تصنيفون ===

ابن رشد ڪيترائي الڳ فلسفياتي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''عقل بابت''، ''قياس بابت''، ''فعال عقل سان اتصال بابت''، ''وقت بابت''، ''فلڪي دائري بابت'' ۽ ''دائري جي حرڪت بابت'' شامل آهن.
هن ڪيترائي رد ۽ تنقيدي رسالا پڻ لکيا، جن ۾ ''ارسطو جي طريقي جي ڀيٽ ۾ [[الفارابي]] جي منطق واري طريقي بابت مقالو''، ''[[ابن سينا]] جي [[الشفاء]] ۾ بحث هيٺ آيل مابعدالطبعياتي سوال'' ۽ ''موجود شين جي ابن سينا واري درجيبنديءَ جو رد'' شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=3}}

=== اسلامي علم ڪلام ===

فخري ۽ ''[[انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام]]'' سميت علمي ذريعن ابن رشد جي هن شعبي ۾ ٽن اهم تنقيدي تصنيفن جو ذڪر ڪيو آهي.
''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''، يعني &quot;فيصلائتو مقالو&quot;، 1178ع ۾ لکيل هڪ رسالو آهي، جنهن ۾ اسلام ۽ فلسفي جي موافقت لاءِ دليل ڏنو ويو آهي.{{sfn|Arnaldez|1986|pp=911–912}}
''الڪشف عن مناهج الأدلة''، يعني &quot;دليلن جي طريقن جي وضاحت&quot;، 1179ع ۾ لکيو ويو. هن ۾ [[اشعريت|اشعري عالمن]] جي علم ڪلام تي تنقيد ڪئي وئي آهي،{{sfn|Arnaldez|1986|pp=913–914}} ۽ خدا جي وجود جي اثبات سان گڏ خدا جي صفتن ۽ افعالن بابت ابن رشد جا دليل پيش ڪيا ويا آهن.{{sfn|Arnaldez|1986|p=914}}
1180ع جي تصنيف ''[[تهافت التهافت]]''، يعني &quot;تهافت جو تهافت&quot;، [[امام غزالي]] (وفات 1111ع) جي فلسفي تي مشهور تنقيدي تصنيف ''[[تهافت الفلاسفة]]'' جو رد آهي. هن ڪتاب ۾ ابن رشد پنهنجي شرحن ۽ الڳ فلسفياتي رسالن ۾ پيش ڪيل خيالن کي گڏ ڪري غزالي جي اعتراضن جا جواب ڏنا.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}} هي تصنيف ابن سينا ۽ سندس [[اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|نو افلاطوني لاڙن]] تي پڻ تنقيد ڪري ٿي، ۽ ڪن هنڌن تي ابن رشد، ابن سينا خلاف غزالي جي تنقيد سان اتفاق پڻ ڪري ٿو.{{sfn|Arnaldez|1986|p=915}}

=== طب ===

[[File:Avenzohar, &quot;Colliget Averroys ...&quot;, 1530 Wellcome L0026358.jpg|thumb|alt=لاطيني ڪتاب ''ڪوليجيٽ اوير'' جي عنواني صفحي جي تصوير|''ڪليگٽ'' جي لاطيني ڇاپي جو عنواني صفحو؛ هي ابن رشد جي طب بابت اهم تصنيف هئي]]

ابن رشد، جيڪو موحد درٻار ۾ شاهي طبيب رهيو، طب بابت ڪيترائي رسالا لکيا. انهن مان سڀ کان مشهور ''الڪليات في الطب'' آهي، جنهن جي معنيٰ &quot;طب جا عام اصول&quot; آهي ۽ جنهن کي اولهه ۾ لاطيني صورت ''[[ڪوليجيٽ]]'' سان سڃاتو ويو. هي ڪتاب لڳ ڀڳ 1162ع ۾، سندس درٻاري مقرريءَ کان اڳ لکيو ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

هن ڪتاب جو عنوان سندس دوست [[ابن زهر]] جي تصنيف ''الجزئيات في الطب''، يعني &quot;طب جا جزوي پهلو&quot;، جي ابتڙ هو. ٻنهي عالمن پنهنجي ڪتابن کي هڪ ٻئي جي پورائي ڪرڻ جي ارادي سان لکيو.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=28–29}} ''ڪوليجيٽ'' جو لاطيني ترجمو ڪيترين صدين تائين يورپ ۾ طب جو درسي ڪتاب رهيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

سندس ٻين محفوظ طبي تصنيفن ۾ ''ترياق بابت''، ''مزاجن جا اختلاف'' ۽ ''دوائن وارا ٻوٽا'' شامل آهن.{{sfn|Arnaldez|2000|p=28}} هن يوناني طبيب [[گيلن]] (وفات لڳ ڀڳ 210ع) جي تصنيفن جا خلاصا ۽ [[ابن سينا]] جي ''ارجوزة في الطب''، يعني &quot;طب بابت نظم&quot;، تي شرح پڻ لکي.{{sfn|Fakhry|2001|p=124}}

ابن رشد طب ۾ ڪجهه اڳواڻ مشاهدا پڻ پيش ڪيا. هن عدسي بدران [[ريٽينا]] کي روشني محسوس ڪرڻ جو بنيادي عضوو قرار ڏنو، جيڪو سندس دور جي مروج نظرين کان هڪ اهم انحراف هو. هن [[پارڪنسن جي بيماري]] سان مشابهت رکندڙ حالتن جون ابتدائي وضاحتون ڏنيون ۽ فالج بابت پڻ اهم خيال پيش ڪيا، جن ۾ هن ان جو سبب جسم جي ٻاهرين رڪاوٽن بدران دماغي عملن کي قرار ڏنو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tbakhi |first1=Abdelghani |last2=Amr |first2=Samir S. |date=2008 |title=Ibn Rushd (Averroës): Prince of Science |journal=Annals of Saudi Medicine |volume=28 |issue=2 |pages=145–147 |doi=10.5144/0256-4947.2008.145 |issn=0256-4947 |pmc=6074522 |pmid=18398288}}&lt;/ref&gt;

=== فقھ ۽ قانون ===

ابن رشد ڪيترائي ڀيرا قاضي جي عهدي تي رهيو ۽ اسلامي فقھ ۽ قانوني نظريي بابت ڪيتريون ئي تصنيفون لکيون. انهن مان اڄ فقط ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' محفوظ آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}

هن ڪتاب ۾ هن سني [[مذهب (اسلام)|فقهي مذهبن]] وچ ۾ عملي مسئلن ۽ بنيادي اصولن بابت اختلافن (''[[اختلاف]]'') جي وضاحت ڪئي آهي، ۽ اهو پڻ بيان ڪيو آهي ته اهي اختلاف ڇو ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=188}} پاڻ [[مالڪي]] قاضي هجڻ باوجود، هن ڪتاب ۾ ٻين فقهي مذهبن جي راين تي پڻ بحث ڪيو، جن ۾ نسبتاً آزاد خيال ۽ قدامت پسند راءِ ٻئي شامل آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=xvi}}
هن محفوظ ڪتاب کان علاوه، ڪتابياتي ڄاڻ مان معلوم ٿئي ٿو ته ابن رشد، امام غزالي جي فقهي اصولن بابت تصنيف ''[[المستصفى من علم الأصول]]'' جو خلاصو پڻ لکيو، ۽ [[قرباني (اسلامي رسم)|قرباني]] ۽ زميني محصول بابت رسالا به تصنيف ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=115}}

== فلسفياتي خيال ==

=== اسلامي فلسفي جي روايت ۾ ارسطويت ===

ابن رشد پنهنجي فلسفياتي تصنيفن ۾ [[ارسطويت]] ڏانهن واپسي جي ڪوشش ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب مسلمان فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جي [[نو افلاطونيت|نو افلاطوني]] لاڙن ارسطو جي اصل تعليمات کي بگاڙي ڇڏيو هو.{{sfn|Fakhry|2001|p=5}}{{sfn|Leaman|2002|p=27}}

هن الفارابي جي ان ڪوشش کي رد ڪيو، جنهن ۾ هن افلاطون ۽ ارسطو جي خيالن کي گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، ۽ ٻنهي جي وچ ۾ بنيادي اختلافن ڏانهن ڌيان ڇڪايو، جهڙوڪ ارسطو جو افلاطون جي [[نظريوِ مُثل|نظرييِ مُثل]] کي رد ڪرڻ.{{sfn|Fakhry|2001|p=6}} ابن رشد منطق بابت الفارابي جي تصنيفن تي پڻ تنقيد ڪئي ۽ چيو ته هن انهن ۾ ارسطو جي اصل تعليمات جي صحيح تشريح نه ڪئي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=6–7}}

ابن رشد، وچئين دور جي اسلامي نو افلاطونيت جي نمايان نمائندي [[ابن سينا]] تي پڻ تفصيلي تنقيد ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}} هن دليل ڏنو ته ابن سينا جو [[فيض (فلسفو)|فيض]] وارو نظريو ڪيترين ئي خامين تي ٻڌل آهي ۽ ارسطو جي تصنيفن ۾ ان جو ڪو بنياد موجود نه آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=7}}

ابن رشد، ابن سينا جي ان خيال سان به اختلاف ڪيو ته وجود، ماهيت تي عارض ٿيندڙ هڪ [[عرض (فلسفو)|عرض]] آهي. سندس راءِ موجب حقيقت ان جي ابتڙ آهي؛ شيءِ پهرين پنهنجي ذات سان موجود هوندي آهي ۽ ان جي ماهيت بعد ۾ تجريد ذريعي معلوم ڪئي ويندي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|pp=8–9}} هن ابن سينا جي امڪان واري نظريي ۽ [[برهان الصديقين]] کي به رد ڪيو، جنهن ذريعي ابن سينا خدا جي وجود کي ''واجب الوجود'' طور ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=9}}

ابن رشد مسلمان دنيا ۾ [[قديم يوناني فلسفو]] کي شامل ڪرڻ جو پُرجوش حامي هو ۽ هن لکيو:

{{ blockquote
|language=ar
|وإن كان غيرنا قد فحص عن ذلك فبين أنه يجب علينا أن نستعين على ما نحن بسبيله بما قاله من تقدمنا في ا في ذلك ، وسواء كان ( ذلك ) الغير مشاركا لنا أو غير مشارك في الملة&lt;ref&gt;{{cite book |last1=ابن رشد |first1=أبو الوليد محمد بن أحمد بن محمد الأندلسي المالكي |editor1-last=محمد عابد الجابري |title=فصل المقال في تقرير ما بين الشريعة والحكمة من الاتصال أو وجوب النظر العقلي وحدود التأويل |date=1997 |publisher=مركز دراسات الوحدة العربية |location=بيروت |page=91 |url=https://archive.org/details/20201226_20201226_0805/page/n3/mode/2up?q=%D8%BA%D9%8A%D8%B1%D9%86%D8%A7 |language=ar |trans-title=The Decisive Treatise, Determining the Nature of the Connection between Religion and Philosophy}}&lt;/ref&gt;
|جيڪڏهن اسان کان اڳ ڪنهن حڪمت جي تحقيق ڪئي آهي، ته اسان لاءِ لازم آهي ته ان مان فائدو وٺون. ان سان ڪو فرق نٿو پوي ته اهو شخص اسان جي ملت مان هجي يا ٻي ڪنهن ملت مان.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Virani|first=Shafique N.|year=2011|title=Taqiyya and Identity in a South Asian Community|url=https://www.academia.edu/36996009|journal=The Journal of Asian Studies|volume=70|issue=1|pages=99–139 [131–132]|doi=10.1017/S0021911810002974|s2cid=143431047|issn=0021-9118}}&lt;/ref&gt;
|title=''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]''
}}

=== مذهب ۽ فلسفي جو تعلق ===
{{See also|اسلامي فلسفي ۾ افلاطونيت|تهافت الفلاسفة}}

ابن رشد جي حياتيءَ دوران فلسفي تي [[سني اسلام|سني]] روايت، خاص طور [[حنبلي]] ۽ [[اشعريت|اشعري]] مڪتبن، طرفان سخت تنقيد ٿي رهي هئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}} خاص طور اشعري عالم [[امام غزالي]] (1058–1111ع) پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفة]]'' ۾ اسلامي دنيا جي نو افلاطوني فلسفي ۽ خاص طور ابن سينا جي خيالن تي سخت ۽ اثرائتي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=paragraph 2}}

امام غزالي ٻين ڳالهين سان گڏ فيلسوفن تي اسلام کان انحراف جو الزام لڳايو ۽ منطقي دليلن سان سندن نظرين کي رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Leaman|2002|p=55}}

ابن رشد پنهنجي ''[[فصل المقال فيما بين الحكمة والشريعة من الاتصال|فصل المقال]]'' ۾ دليل ڏئي ٿو ته فلسفو، جيڪو سندس نظر ۾ عقل ۽ منظم استدلال سان حاصل ٿيندڙ نتيجن جو نالو آهي، اسلام جي وحي سان ٽڪراءُ نٿو رکي سگهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ٻئي حقيقت تائين پهچڻ جا مختلف طريقا آهن، ۽ &quot;حق، حق جي مخالفت نٿو ڪري سگهي.&quot;{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

جيڪڏهن فلسفي جا نتيجا ظاهري طور وحي جي متن سان ٽڪراءُ ۾ نظر اچن، ته ابن رشد موجب ان تضاد کي ختم ڪرڻ لاءِ وحي جي تاويل يا مجازي تشريح ڪرڻ گهرجي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}} اهڙي تشريح صرف اهي ماڻهو ڪري سگهن ٿا، جيڪي &quot;علم ۾ پختا&quot; هجن. هي اصطلاح هن قرآن جي سورت [[آل عمران]] (3:7) مان ورتو، ۽ سندس خيال ۾ ان مان مراد اهي فيلسوف آهن، جن وٽ اعليٰ درجي جا علمي طريقا موجود هجن.{{sfn|Guessoum|2011|p=xx}}{{sfn|Adamson|2016|p=184}}

ابن رشد وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته قرآن مسلمانن کي فلسفي جي مطالعي جي ترغيب ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ فطرت تي غور ۽ فڪر ڪرڻ سان انسان کي &quot;صانع&quot; (الله) جي وڌيڪ سڃاڻپ حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}} هو قرآن جون اهي آيتون پيش ڪري ٿو، جيڪي انسان کي ڪائنات ۾ غور ڪرڻ جي دعوت ڏين ٿيون، ۽ انهن جي بنياد تي فتويٰ ڏئي ٿو ته فلسفي جو مطالعو مسلمانن لاءِ جائز آهي، بلڪه جن ماڻهن ۾ ان جي صلاحيت هجي، تن لاءِ اهو فرض پڻ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=182}}

ابن رشد استدلال جي ٽن طريقن ۾ به فرق ڪري ٿو:

* '''خطابي''' (بلاغتي) طريقو، جيڪو قائل ڪرڻ تي ٻڌل آهي ۽ عام ماڻهن لاءِ مناسب آهي.
* '''جدلي''' طريقو، جيڪو بحث ۽ مناظري تي ٻڌل آهي ۽ گهڻو ڪري متڪلم ۽ [[علما]] استعمال ڪندا آهن.
* '''برهاني''' طريقو، جيڪو منطقي استدلال ۽ يقيني دليلن تي ٻڌل آهي.{{sfn|Hillier|loc=Philosophy and Religion}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ابن رشد موجب، قرآن ماڻهن کي حق ڏانهن سڏڻ لاءِ گهڻو ڪري خطابي انداز اختيار ڪري ٿو، جنهن ڪري اهو عام ماڻهن تائين آسانيءَ سان پهچي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}} ان جي ابتڙ، فلسفو برهاني طريقو استعمال ڪري ٿو، جيڪو رڳو اهلِ علم جي پهچ ۾ هوندو آهي، پر اهو ئي حقيقت جي سڀ کان وڌيڪ صحيح سمجهه ۽ علم فراهم ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=183}}

ابن رشد، امام غزالي جي فلسفي تي ڪيل تنقيد جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته غزالي جا گهڻا اعتراض اصل ۾ ابن سينا جي فلسفي تي لاڳو ٿين ٿا، نه ارسطو جي فلسفي تي، جنهن کي ابن رشد حقيقي فلسفو سمجهي ٿو، جڏهن⁠تہ سندس خيال ۾ ابن سينا ان کان انحراف ڪري چڪو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}

=== خدا جي فطرت ===

==== وجود ====

ابن رشد خدا جي وجود ۽ فطرت بابت پنهنجا خيال پنهنجي رسالي ''الڪشف عن مناهج الأدلة'' ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=74}} هن ان ۾ اسلام جي چئن فڪري جماعتن، يعني [[اشعريت|اشعرين]]، [[معتزلا|معتزلين]]، [[تصوف|صوفين]] ۽ انهن ماڻهن، جن کي هو ''الحشوية'' (لفظي ظاهر تي زور ڏيندڙ) سڏي ٿو، جي نظرين جو جائزو ورتو ۽ تنقيدي ڇنڊڇاڻ ڪئي.{{sfn|Fakhry|2001|p=74}}

هن ٻين ڳالهين سان گڏ خدا جي وجود بابت انهن جي پيش ڪيل دليلن جو جائزو ورتو ۽ هر هڪ تي تنقيد ڪئي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}} ابن رشد موجب خدا جي وجود لاءِ فقط ٻه دليل اهڙا آهن، جيڪي منطقي طور مضبوط آهن ۽ قرآن سان پڻ هم آهنگ آهن: ''دليلِ عنايت'' ۽ ''دليلِ اختراع''.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

''دليلِ عنايت'' موجب دنيا ۽ ڪائنات اهڙيءَ ريت ترتيب ڏنل نظر اچي ٿي، جو اها انساني زندگيءَ جي بقا ۽ ڀلائي لاءِ موزون آهي. ابن رشد ان سلسلي ۾ سج، چنڊ، درياهن، سمنڊن ۽ زمين تي انسانن جي رهائش واري مناسب جڳهه جو مثال ڏئي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}} سندس خيال موجب اها هم آهنگي ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿي ته ڪو خالق موجود آهي، جنهن انهن سڀني شين کي انسان جي فائدي لاءِ پيدا ڪيو آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}{{sfn|Fakhry|2001|p=77}}

''دليلِ اختراع'' جو بنياد ان مشاهدي تي آهي ته جانور، ٻوٽا ۽ دنيا جون ٻيون شيون اهڙيءَ ريت منظم ۽ ترتيب ڏنل آهن، ڄڻ ڪنهن انهن کي ارادي سان تخليق ڪيو هجي. تنهن ڪري ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته انهن جي پويان هڪ مدبر ۽ خالق موجود آهي، ۽ اهو خدا آهي.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد جا هي ٻئي دليل [[غائي دليل]] (Teleological argument) جي نوعيت جا آهن، نه ڪي [[ڪوني دليل]] (Cosmological argument) جهڙا، جيڪي [[ارسطو]] ۽ سندس گهڻن همعصر مسلمان [[علم ڪلام|متڪلمن]] استعمال ڪيا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=77–78}}

==== خدا جون صفتون ====

ابن رشد [[توحيد]] جي عقيدي جي حمايت ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته خدا جون ست الهي صفتون آهن: علم، حيات، قدرت، ارادو، ٻڌڻ، ڏسڻ ۽ ڪلام. هو خاص طور ''علم'' جي صفت تي وڌيڪ بحث ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته خدا جو علم انساني علم کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ خدا ڪائنات کي ان ڪري ڄاڻي ٿو جو اهو ان جو خالق ۽ سبب آهي، جڏهن⁠تہ انسان ڪائنات کي رڳو ان جي اثرن ۽ مشاهدن ذريعي ڄاڻي ٿو.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

ابن رشد دليل ڏئي ٿو ته ''حيات'' جي صفت به خدا لاءِ ثابت آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ حيات، علم جي لازمي شرط آهي، ۽ خدا ئي پنهنجي ارادي سان شين کي وجود ۾ آندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=79}} اهڙيءَ طرح ''قدرت'' خدا جي تخليق ڪرڻ جي صلاحيت مان ظاهر ٿئي ٿي. سندس خيال موجب علم ۽ قدرت لازمي طور ''ڪلام'' کي به ثابت ڪن ٿا.

''ڏسڻ'' ۽ ''ڪلام'' بابت ابن رشد چوي ٿو ته جيئن ڪو فنڪار پنهنجي ٺاهيل فن پارو مڪمل طور سڃاڻي ٿو، تيئن خدا، جيڪو سڄي ڪائنات جو خالق آهي، پنهنجي تخليق جي هر جز کي مڪمل طور ڄاڻي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ دنيا ۾ ڏسڻ جهڙيون ۽ ٻڌڻ جهڙيون شيون موجود آهن، تنهن ڪري خدا وٽ لازمي طور ڏسڻ ۽ ڪلام جون صفتون به آهن.{{sfn|Hillier|loc=Existence and Attributes of God}}

[[قدرتِ مطلقه جو تضاد]] (اومني پوٽنس پيراڊوڪس) تي سڀ کان پهرين بحث ابن رشد ڪيو هو،{{refn|name=TT|Averroës, ''Tahafut al-Tahafut (The Incoherence of the Incoherence)'', trans. Simon Van Den Bergh, Luzac &amp; Company, 1969, sections 529–536}} جنهن کان پوءِ [[ٿامس اڪويناس]] به ان تي بحث ڪيو.{{refn|name=TA|[[Thomas Aquinas]], ''[[Summa Theologica]]'', Book 1, Question 25, Article 3}}

=== ڪائنات جي ازليت ===
{{ڏسو پڻ|ڪائنات جي ازليت}}

ابن رشد کان اڳ وارن صدين ۾ مسلمان مفڪرن جي وچ ۾ هن سوال تي بحث هلندو رهيو ته ڇا ڪائنات ڪنهن خاص وقت تي پيدا ڪئي وئي هئي يا اها [[ڪائنات جي ازليت|ازل کان موجود]] رهي آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=14}} [[نوافلاطونيت|نوافلاطوني]] فيلسوفن، جهڙوڪ [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]]، جو موقف هو ته ڪائنات هميشه کان موجود آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن نظرئي تي [[علم ڪلام|متڪلمن]]، خاص طور [[اشعريت|اشعري]] روايت سان واسطو رکندڙ عالمن، تنقيد ڪئي. خاص طور [[امام غزالي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت الفلاسفه]]'' ۾ ڪائنات جي ازليت واري نظريي جو تفصيلي رد لکيو ۽ نوافلاطوني فيلسوفن تي [[ڪفر]] جو الزام هنيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}}

ابن رشد پنهنجي ڪتاب ''[[تهافت التهافت]]'' ۾ امام غزاليءَ جي تنقيد جو جواب ڏنو. هن پهرين دليل ڏنو ته ٻنهي موقفن جي وچ ۾ اختلاف ايترو وڏو نه هو، جو ان جي بنياد تي ڪنهن تي بي ايماني يا ڪفر جو فتويٰ ڏنو وڃي.{{sfn|Fakhry|2001|p=18}} هن وڌيڪ چيو ته ڪائنات جي ازليت جو نظريو لازمي طور قرآن سان ٽڪراءُ ۾ نه آهي، ۽ انهن آيتن جو حوالو ڏنو جن ۾ تخليق جي بيان دوران اڳ ئي موجود ''عرش'' ۽ ''پاڻي'' جو ذڪر اچي ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}}{{sfn|Hillier|loc=Origin of the World}}

ابن رشد جي راءِ موجب قرآن جي غور سان پڙهڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته وقت جي اندر صرف ڪائنات جي ''صورت'' (شڪل يا ترتيب) پيدا ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ ان جو وجود ازلي رهيو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=19}} هن متڪلمن تي اها تنقيد پڻ ڪئي ته اهي اهڙن مسئلن جا جواب، جيڪي فيلسوفن جي بحث جو موضوع هئڻ گهرجن، صحيفن جي پنهنجي تعبيرن ذريعي ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=19–20}}

=== سياست ===

ابن رشد پنهنجي سياسي فلسفي کي [[افلاطون]] جي ''[[رياست (افلاطون)|رياست]]'' (''ريپبلڪ'') تي لکيل پنهنجي شرح ۾ بيان ڪيو آهي. هن پنهنجي خيالن کي افلاطون جي نظرين ۽ اسلامي روايت سان گڏائي پيش ڪيو، ۽ سندس خيال موجب مثالي رياست اها آهي، جيڪا اسلامي قانون ([[شريعت]]) تي ٻڌل هجي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد، [[افلاطون]] جي ''[[فيلسوف بادشاهه]]'' واري تصور جي تشريح ڪندي [[الفارابي]] جي راءِ سان اتفاق ڪيو، جنهن موجب فيلسوف بادشاهه ئي رياست جو [[امام]]، [[خليفو]] ۽ قانون جوڙيندڙ هوندو آهي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}

ابن رشد موجب فيلسوف حڪمران ۾ اهي خوبيون هجڻ گهرجن: علم سان محبت، مضبوط يادگيري، سکڻ جو شوق، سچائيءَ سان محبت، جسماني لذتن کان بي رغبتي، دولت گڏ ڪرڻ جي خواهش کان بي نيازي، وڏي همت، بهادري، ثابت قدمي، فصاحت ۽ اهڙي ذهانت، جيڪا کيس جلدي [[حدِ وسط]] (''مڊل ٽرم'') تائين پهچائي سگهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=111}}
ابن رشد لکي ٿو ته جيڪڏهن فيلسوف پاڻ حڪمران نه بڻجي سگهن—جيئن سندس دور ۾ [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] ۾ هو—ته پوءِ به انهن کي حڪمرانن تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي، جيئن هو مثالي رياست جا اصول نافذ ڪن.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد جي نظر ۾ شهرين کي فضيلت سيکارڻ جا ٻه طريقا آهن: ''قائل ڪرڻ'' ۽ ''زبردستي''.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} قائل ڪرڻ وڌيڪ فطري طريقو آهي، جنهن ۾ خطابت، جدليات ۽ برهاني دليل استعمال ٿيندا آهن؛ پر جيڪي ماڻهو دليل سان قائل نه ٿين، جهڙوڪ رياست جا دشمن، تن لاءِ ڪڏهن ڪڏهن جبر به ضروري هوندو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} انهيءَ بنياد تي هو جنگ کي آخري حل طور جائز قرار ڏئي ٿو ۽ ان جي حمايت ۾ قرآن مان به دليل پيش ڪري ٿو.{{sfn|Fakhry|2001|p=106}} تنهن ڪري سندس خيال موجب حڪمران وٽ حڪمت ۽ بهادري ٻنهي جو هجڻ لازمي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رياست جي انتظام ۽ دفاع لاءِ ضروري آهن.{{sfn|Fakhry|2001|p=107}}

افلاطون وانگر ابن رشد پڻ عورتن جي سياسي ۽ سماجي شرڪت جو حامي هو. سندس راءِ هئي ته عورتن کي مردن سان گڏ رياست جي انتظام ۾ حصو وٺڻ گهرجي، جنهن ۾ سپاهي، فيلسوف ۽ حڪمران طور به سندن ڪردار شامل هجڻ گهرجي.{{sfn|Fakhry|2001|p=110}} هن افسوس ظاهر ڪيو ته سندس دور جي مسلمان معاشرن عورتن جي عوامي ڪردار کي محدود ڪري ڇڏيو هو، ۽ سندس خيال موجب اها پابندي رياست جي ڀلائي لاءِ نقصانڪار هئي.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}
ابن رشد افلاطون جي انهيءَ نظريي کي به قبول ڪيو ته مثالي رياست وقت سان گڏ زوال پذير ٿي سگهي ٿي. هن اسلامي تاريخ مان مثال ڏيندي چيو ته [[راشد خلافت]]، جيڪا سني روايت موجب ''راشد خليفن'' جي دور ۾ مثالي رياست هئي، [[معاويہ اول]] جي دور ۾ [[اموي سلطنت]] جي قيام سان موروثي بادشاهت ۾ تبديل ٿي وئي. هن وڌيڪ لکيو ته [[مرابطي سلطنت]] ۽ [[موحدي خلافت]] پڻ شروعات ۾ شريعت تي ٻڌل مثالي رياستون هيون، پر پوءِ آهستي آهستي [[ٽائيموڪريسي]]، [[اشرافي حڪومت]]، [[جمهوريت]] ۽ آخرڪار [[استبداد]] ۾ تبديل ٿي ويون.{{sfn|Rosenthal|2017|loc=Contents And Significance Of Works}}{{sfn|Fakhry|2001|pp=112–114}}

=== اسلامي قانون جو تنوع ===

قاضي ۽ فقيه جي حيثيت سان پنهنجي دورِ خدمت دوران ابن رشد گهڻو ڪري اسلامي قانون جي [[مالڪي فقھ|مالڪي فقهي]] مطابق فيصلا ڪندو هو ۽ فتويٰ جاري ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس زماني ۾ [[الاندلس]] ۽ اسلامي دنيا جي اولهندي حصي ۾ مالڪي فقھ غالب هئي.{{sfn|Dutton|1994|pp=195–196}} تنهن هوندي به، هو اڪثر پنهنجي آزاد راءِ مطابق عمل ڪندو هو ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[مدينو|مديني]] جي ماڻهن جي ''اجماع'' واري دليل کي به رد ڪري ڇڏيندو هو، جيڪو مالڪي فقھ جي روايتي اصولن مان هڪ هو.{{sfn|Dutton|1994|p=195}}

ابن رشد جي ڪتاب ''[[بداية المجتهد ونهاية المقتصد]]'' کي اسلامي قانون ۾ سندس اهم ترين ڪارنامن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. هن ڪتاب ۾ هو نه رڳو مختلف اسلامي فقهي مڪتبن جي وچ ۾ اختلافن کي بيان ڪري ٿو، پر انهن اختلافن جا نظرياتي سبب پڻ سمجهائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ دليل ڏئي ٿو ته اهي اختلاف ناگزير آهن.{{sfn|Dutton|1994|pp=191–192}}
ابن رشد موجب، جيتوڻيڪ سڀئي اسلامي فقهي مڪتب آخرڪار قرآن ۽ حديث تي ٻڌل آهن، تڏهن به ''اختلاف جا سبب'' (''الأسباب التي أوجبت الاختلاف'') موجود آهن.{{sfn|Dutton|1994|p=192}}{{sfn|Ibn Rushd|2017|p=11}} انهن سببن ۾ شامل آهن: نصوص جي عام يا خاص مفهوم جي تعبير ۾ فرق،{{sfn|Dutton|1994|p=204}} شرعي حڪمن کي واجب يا رڳو مستحب سمجهڻ بابت اختلاف، يا ڪنهن منع کي مڪروه يا مڪمل حرام قرار ڏيڻ بابت اختلاف.{{sfn|Dutton|1994|p=199}} اهڙيءَ طرح لفظن ۽ عبارتن جي معنائن ۾ موجود ابهمي به اختلاف جو سبب بڻجي سگهي ٿي.{{sfn|Dutton|1994|pp=204–205}}
ابن رشد وڌيڪ لکي ٿو ته [[قياس]] (تمثيلي استدلال) جي استعمال سان پڻ مختلف فقهي رايا پيدا ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ فقيه ڪنهن خاص قياس جي لاڳو ٿيڻ بابت هڪ جهڙي راءِ نٿا رکن،{{sfn|Dutton|1994|pp=201–202}} ۽ مختلف قياس پاڻ ۾ هڪ ٻئي جي ابتڙ نتيجا به ڏئي سگهن ٿا.{{sfn|Dutton|1994|p=205}}{{sfn|Fakhry|2001|p=116}}

== قدرتي فلسفو ==

=== فلڪيات ===

[[ابن باجه]] ۽ [[ابن طفيل]] وانگر ابن رشد به [[بطليموسي نظام]] تي فلسفيانه دليلن جي بنياد تي تنقيد ڪئي ۽ چنڊ، سج ۽ سيارن جي ظاهري حرڪتن جي وضاحت لاءِ [[مدار جي بي مرڪزيت]] (eccentrics) ۽ [[تدويري مدار]]ن (epicycles) جي استعمال کي رد ڪيو. سندس خيال هو ته اهي فلڪي اجرام [[ارسطو]] جي اصولن مطابق زمين جي چوڌاري مڪمل دائري ۾ هڪجهڙي رفتار سان گردش ڪن ٿا.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

ابن رشد سيارن جي حرڪتن کي ٽن قسمن ۾ ورهايو: اهي جيڪي ننگي اک سان ڏسي سگهجن ٿيون، اهي جيڪي ڏسڻ لاءِ اوزارن جي ضرورت رکن ٿيون، ۽ اهي جيڪي صرف فلسفيانه استدلال سان سمجهي سگهجن ٿيون.{{sfn|Iskandar|2008|p=1116}}

سندس خيال موجب چنڊ تي ڪڏهن ڪڏهن نظر ايندڙ اونداهن رنگن جو سبب ان جي ٿولهه ۾ فرق آهي؛ ٿلها حصا سج جي روشني وڌيڪ جذب ڪن ٿا ۽ ان ڪري وڌيڪ روشني موٽائين ٿا، جڏهن⁠تہ سنها حصا گهٽ روشني موٽائين ٿا.{{sfn|Ariew|2011|p=193}} يورپ جي [[مدرسي فلسفو|مدرسي فلسفي]] جي عالمن سترهين صديءَ تائين هن وضاحت کي [[گليليو گليلي|گليليو]] جي چنڊ تي موجود [[چنڊ جون مٿاڇري جون خاصيتون|داغن]] بابت مشاهدن جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو، تان⁠جو 1668ع ۾ [[انتوان گودين]] جهڙن عالمن تسليم ڪيو ته اهي نشان گهڻو ڪري [[چنڊ جا جبل|چنڊ جي جبلن]] سبب آهن.{{sfn|Ariew|2011|pp=194–195}}

ابن رشد ۽ [[ابن باجه]] ٻنهي [[سج جا داغ|سج جي داغن]] جو مشاهدو ڪيو، جن کي هنن [[زهره جو سج اڳيان گذر]] ۽ [[عطارد جو سج اڳيان گذر]] سمجهيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

1153ع ۾ ابن رشد [[مراڪش]] ۾ فلڪي مشاهدا ڪيا، جتي هن [[سهيل (تارو)|سهيل]] (عربي: ''سهيل'') تاري کي ڏٺو، جيڪو سندس آبائي شهر اسپين جي ويڪرائي ڦاڪ تان نظر نه ايندو هو. هن هن مشاهدي کي [[ارسطو]] جي [[زمين جي گول هجڻ]] واري دليل جي تائيد لاءِ استعمال ڪيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=264}}

ابن رشد کي خبر هئي ته سندس دور جا عربي ۽ اندلسي فلڪيات جا ماهر بنيادي طور ''رياضياتي فلڪيات'' تي ڌيان ڏيندا هئا، جيڪا حسابن ذريعي صحيح اڳڪٿيون ته ڪري سگهندي هئي، پر ڪائنات جي ڪم ڪرڻ جي جسماني وضاحت پيش نه ڪندي هئي.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|p=266}} سندس لفظن ۾، ''&quot;اسان جي زماني جي فلڪيات حقيقت کي ظاهر نٿي ڪري؛ اها رڳو حسابن سان موافقت رکي ٿي، نه ڪي موجود حقيقت سان.&quot;''{{sfn|Agutter|Wheatley|2008|p=44}}

هن ڪوشش ڪئي ته فلڪيات کي فزڪس، خاص طور ارسطو جي فزڪس، سان هم آهنگ بڻايو وڃي. ارسطو جي ''[[مابعدالطبيعات]]'' تي سندس مفصل شرح ۾ هن پنهنجي هن اصلاحي منصوبي جا اصول بيان ڪيا، پر زندگيءَ جي آخر ۾ هن پاڻ اعتراف ڪيو ته سندس اها ڪوشش ناڪام رهي.{{sfn|Arnaldez|1986|p=910}}{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} هن تسليم ڪيو ته مشاهدي ۾ ايندڙ سيارن جي حرڪتن کي ارسطو جي اصولن سان هم آهنگ ڪرڻ لاءِ وٽس نه ڪافي وقت هو ۽ نه ئي ڪافي علم.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}} ان کان علاوه، هو [[اودوڪسس]] ۽ [[ڪاليپس]] جي فلڪياتي نظرين کان واقف نه هو، تنهن ڪري ارسطو جي ڪجهه فلڪياتي تصنيفن جي اصل پسمنظر کي به سمجهي نه سگهيو.{{sfn|Forcada|2007|pp=554–555}}

تنهن هوندي به، سندس خيالن جو اثر فلڪيات جي ماهر [[نور الدين البطروجي]] (وفات 1204ع) تي پيو، جنهن ابن رشد جي اڪثر اصلاحي اصولن کي اختيار ڪيو ۽ ارسطو جي فزڪس تي ٻڌل هڪ ابتدائي فلڪي نظام پيش ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|Vernet|Samsó|1996|pp=266–267}}

=== طبيعيات ===

طبيعيات ۾ ابن رشد اهو [[استقرائي استدلال]] (انڊڪٽو ريزننگ) وارو طريقو اختيار نه ڪيو، جيڪو اسلامي دنيا ۾ [[البيروني]] ترقي ڏئي رهيو هو ۽ جيڪو جديد طبيعيات جي طريقهٔ ڪار سان وڌيڪ ويجهو هو.{{sfn|Guessoum|2011|p=xxii}}

ان جي بدران، سائنس جي مؤرخ [[روٿ گلاسنر]] جي لفظن ۾، ابن رشد هڪ ''تشريحي'' (اگزيجيٽيڪل) عالم هو، جيڪو اڳين متنن، خاص طور ارسطو جي لکڻين، تي بحث ڪندي فطرت بابت نوان نظريا پيش ڪندو هو.{{sfn|Glasner|2009|p=4}}

هن طريقي سبب کيس اڪثر ارسطو جو محض هڪ غير تخليقي پيروڪار سمجهيو ويو، پر گلاسنر جو دليل آهي ته ابن رشد جي طبيعيات ۾ انتهائي اصلي خيال موجود آهن، خاص طور ارسطو جي ''[[منيمه نيچوراليا]]'' (''minima naturalia'') بابت سندس تشريح ۽ حرڪت کي ''[[فورما فلوئنس]]'' (''forma fluens'') طور سمجهائڻ وارو نظريو. اهي خيال بعد ۾ يورپ ۾ قبول ڪيا ويا ۽ طبيعيات جي مجموعي ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Glasner|2009|pp=1–2}}

=== نفسيات ===

[[File:Bnf lat16151 f22.jpg|thumb|ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي ابن رشد جي ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'')، فرانسيسي قلمي نسخو، تيرهين صديءَ جي ٽئين چوٿين حصي جو.]]

ابن رشد نفسيات بابت پنهنجا خيال ارسطو جي ''[[النفس]]'' تي لکيل پنهنجي ٽنهي شرحن ۾ بيان ڪيا آهن.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} هن جي دلچسپي فلسفيانه طريقن ۽ ارسطو جي نظرين جي تشريح ذريعي انساني عقل جي وضاحت ڪرڻ ۾ هئي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}} سندس فڪر وقت سان گڏ ارتقا ڪندو رهيو، تنهن ڪري هن موضوع تي سندس موقف به مختلف مرحلن ۾ تبديل ٿيندو رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}

پنهنجي پهرين، يعني ''مختصر شرح'' ۾، ابن رشد [[ابن باجه]] جي ان نظريي جي پيروي ڪري ٿو، جنهن موجب ''[[هيولاني عقل]]'' (مٽيريل انٽيليڪٽ) اهڙيون مخصوص تصويرون يا تاثر محفوظ ڪري ٿو، جيڪي انسان پنهنجي تجربي دوران حاصل ڪري ٿو.{{sfn|Adamson|2016|pp=189–190}} اهي تصويرون پوءِ آفاقي ''[[فاعل عقل]]'' (ايجنٽ انٽيليڪٽ) سان ''اتحاد'' جو بنياد بڻجن ٿيون، ۽ جڏهن اهو اتحاد قائم ٿئي ٿو ته انسان ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}}

پنهنجي ''وچولي شرح'' ۾ ابن رشد [[الفارابي]] ۽ [[ابن سينا]] جي خيالن ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿي وڃي ٿو. سندس خيال موجب فاعل عقل انسان کي آفاقي ادراڪ جي صلاحيت عطا ڪري ٿو، ۽ اها صلاحيت هيولاني عقل ۾ موجود هوندي آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} جڏهن ڪنهن تصور بابت انسان وٽ ڪافي تجربي وارا مشاهدا گڏ ٿي وڃن ٿا، تڏهن اها صلاحيت فعال ٿي وڃي ٿي ۽ انسان کي ان تصور بابت ڪلي علم حاصل ٿئي ٿو.{{sfn|Adamson|2016|p=190}} (ڏسو پڻ: [[منطقي استقرا]])

پنهنجي آخري ۽ ''ڊگهي شرح'' (''لانگ ڪمينٽري'') ۾ ابن رشد هڪ نئون نظريو پيش ڪري ٿو، جيڪو ''[[عقل جي وحدت]]'' (يونٽي آف دي انٽيليڪٽ) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Adamson|2016|p=191}} هن نظريي موجب صرف هڪ ئي هيولاني عقل موجود آهي، جيڪو سڀني انسانن لاءِ مشترڪ آهي ۽ انساني جسم سان ملي جليو نه آهي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
مختلف ماڻهن جي مختلف سوچن جي وضاحت لاءِ ابن رشد ''فڪر'' جو تصور پيش ڪري ٿو، جيڪو لاطيني ۾ ''cogitatio'' سڏيو ويو. سندس خيال موجب اهو عمل انساني دماغ ۾ ٿئي ٿو ۽ ان ۾ ڪلي علم نه، پر انهن خاص شين بابت ''فعال غور ويچار'' شامل هوندو آهي، جن سان انسان جو واسطو پيو هجي.{{sfn|Adamson|2016|p=191}}
ابن رشد جو هي نظريو، جڏهن سندس تصنيفون عيسائي يورپ تائين پهتيون، تڏهن وڏي تڪرار جو سبب بڻيو. 1229ع ۾ [[ٿامس اڪويناس]] ''''On the Unity of the Intellect against the Averroists'''' جي عنوان سان ان تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=188}}{{sfn|Hasse|2014|loc=Averroes' Unicity Thesis}}

=== طب ===

[[File:Galenosgruppe (Wiener Dioskurides).jpg|thumb|ڇهين صديءَ جي بازنطيني تصوير، جنهن ۾ [[جالينوس]] (مٿئين وچ ۾) ٻين مشهور طبيبن سان گڏ ڏيکاريل آهي.]]

جيتوڻيڪ ابن رشد جي طبي تصنيفن مان سندس دور جي طب بابت گهري نظرياتي ڄاڻ ظاهر ٿئي ٿي، پر عملي طبيب طور سندس تجربو شايد محدود هو. هن پاڻ پنهنجي هڪ ڪتاب ۾ لکيو ته هن گهڻي عملي طبابت نه ڪئي، سواءِ پنهنجي، پنهنجي مائٽن يا پنهنجن دوستن جي علاج جي.{{sfn|Chandelier|2018|p=163}}{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}
هو موحدي درٻار ۾ شاهي طبيب طور ضرور خدمتون انجام ڏيندو رهيو، پر سندس تعليم ۽ مهارت بنيادي طور نظرياتي هئي.{{sfn|Arnaldez|2000|pp=27–28}}

ابن رشد جي مشهور طبي ڪتاب ''[[الڪليات في الطب]]'' ۾ گهڻو ڪري [[جالينوس]] جي طبي نظرين جي پيروي ڪئي وئي آهي. جالينوس ٻي صديءَ جو هڪ اثرائتو يوناني طبيب ۽ مصنف هو، جنهن جي طب ''[[اخلاطِ اربعہ]]'' (رت، صفرا، سودا ۽ بلغم) جي نظريي تي ٻڌل هئي، ۽ انهن اخلاطن جي توازن کي انساني صحت لاءِ ضروري سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}
تنهن هوندي به، ابن رشد پنهنجا ڪجهه اصلي مشاهدا پڻ پيش ڪيا. انهن مان هڪ اک جي [[ريٽينا]] بابت آهي. شايد هو پهريون عالم هو، جنهن اهو سمجهيو ته روشني محسوس ڪرڻ جو ذميوار حصو [[ريٽينا]] آهي، نه ڪي [[عدسو (اک)|عدسو]]، جيئن ان زماني ۾ عام طور سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=378}}

جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي ته ڇا ''الڪليات'' ۾ سندس مطلب واقعي اهو ئي هو، پر ابن رشد ارسطو جي ''[[الحس والمحسوس]]'' تي پنهنجي شرح ۾ به اهڙو ئي خيال بيان ڪيو، جتي هن لکيو ته:

&gt; ''&quot;اک جي سڀ کان اندرين پردي (ريٽينا) کي لازمي طور اک جي رطوبتن (عدسي) کان روشني حاصل ڪرڻ گهرجي، جيئن اک جون رطوبتون هوا کان روشني حاصل ڪن ٿيون.&quot;''{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=378–379}}

جالينوس ۽ پنهنجي دور جي ٻين طبي نظرين کان سندس هڪ ٻيو اهم اختلاف فالج ([[سٽروڪ]]) بابت هو. ابن رشد فالج کي دماغ سان لاڳاپيل بيماري قرار ڏنو ۽ چيو ته اهو دل کان دماغ ڏانهن ويندڙ شريانن ۾ رڪاوٽ سبب پيدا ٿئي ٿو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}} اها وضاحت جالينوس جي نظريي کان وڌيڪ جديد سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جالينوس ان جو سبب دل ۽ جسم جي ٻين حصن جي وچ واري رڪاوٽ کي سمجهندو هو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|p=379}}

ابن رشد ''الڪليات'' ۾ [[پارڪنسن جي بيماري]] جي نشانين ۽ علامتن جي پڻ پهريون ڀيرو وضاحت ڪئي، جيتوڻيڪ هن ان بيماري کي ڪو خاص نالو نه ڏنو.{{sfn|Belen|Bolay|2009|pp=379–380}}

== ورثو ==
{{Main|ابن رشديت}}

=== يهودي روايت ۾ ===

[[ميمونائيڊس]] (وفات: 1204ع) انهن شروعاتي يهودي عالمن مان هو، جن ابن رشد جي تصنيفن کي وڏي جوش سان قبول ڪيو. هن لکيو ته: ''&quot;مون تازو ابن رشد جون ارسطو جي ڪتابن تي لکيل سڀئي تصنيفون حاصل ڪيون آهن، ۽ ابن رشد نهايت درست آهي.&quot;''{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}

تيرهين صديءَ جي ڪيترن ئي يهودي مصنفن، جن ۾ [[سيموئيل ابن طبون]] پنهنجي ڪتاب ''Opinion of the Philosophers''، [[يھودا بن سليمان ها ڪوهن]] پنهنجي ''Search for Wisdom''، ۽ [[شيم طوف ابن فلاڪيرا]] شامل آهن، ابن رشد جي لکڻين تي گهڻو ڀاڙيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}
1232ع ۾ [[جوزف ابن قصپي]] ارسطو جي ''[[اورگانون]]'' تي ابن رشد جي شرحن جو عبراني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ڪنهن مڪمل تصنيف جو پهريون يهودي ترجمو هو. 1260ع ۾ [[موسيٰ ابن طبون]] ابن رشد جي لڳ ڀڳ سڀني شرحن ۽ سندس ڪجهه طبي تصنيفن جا به ترجما شايع ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=132}}

چوڏهين صديءَ ۾ يهودي ابن رشديت (Jewish Averroism) پنهنجي عروج تي پهتي.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}} هن دور ۾ ابن رشد کان متاثر يا سندس تصنيفن جا مترجم عالمن ۾ [[ڪالونيمس بن ڪالونيمس]] (آرلس، فرانس)، [[ٽوڊروس ٽوڊروسي]]، [[ايليا ڊيل ميڊيگو]] (ڪينڊيا) ۽ [[گرسونائيڊس]] (لانگڊاڪ) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=132–133}}

ابن رشد جي حوالن کي [[فلاڪيرا]]، [[يھودا موسڪاٽو]] ۽ [[ابراھام بيباگو]] پڻ هن دليل لاءِ استعمال ڪيو ته يونانين پنهنجو سائنسي ۽ فلسفياتي علم يهودين کان حاصل ڪيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Fuss |first=Abraham M. |date=1994 |title=The Study of Science and Philosophy Justified by Jewish Tradition |url=https://www.jstor.org/stable/40914819 |journal=The Torah U-Madda Journal |volume=5 |pages=101–114 |jstor=40914819 |issn=1050-4745}}&lt;/ref&gt;

=== لاطيني روايت ۾ ===

ابن رشد جو [[مغربي دنيا|عيسائي مغرب]] تي سڀ کان وڏو اثر ارسطو تي سندس تفصيلي شرحن وسيلي ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=131}}

[[مغربي رومي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ مغربي يورپ ثقافتي زوال جو شڪار ٿيو، جنهن سبب قديم يوناني عالمن، خاص طور ارسطو، جي فڪري ورثي جو وڏو حصو گم ٿي ويو.{{sfn|Fakhry|2001|p=129}} جڏهن ابن رشد جون شرحون لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿي تيرهين صديءَ ۾ يورپ پهتيون، تڏهن انهن ارسطو جي فڪر جي مستند تشريح فراهم ڪئي ۽ ان کي ٻيهر يورپي عالمن تائين پهچايو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}{{sfn|Adamson|2016|pp=181–182}}
سندس شرحن جو اثر ايترو گهڻو هو، جو لاطيني عيسائي ادب ۾ کيس نالي بدران رڳو '''''The Commentator''''' (يعني ''شارح'') چيو ويندو هو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}} ڪڏهن ڪڏهن کيس ''آزاد فڪر ۽ بي اعتقادي جو پيءُ''&lt;ref&gt;{{cite book|last=Guillaume|first=Alfred|title=The Legacy of Islam|year=1945|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bratton|first=Fred|title=Maimonides, medieval modernist|url=https://archive.org/details/maimonidesmediev00brat|url-access=registration|year=1967|publisher=Beacon Press}}&lt;/ref&gt; ۽ ''عقليت پسندي جو پيءُ'' پڻ سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Gill-2009&quot;&gt;{{cite book |last=Gill |first=John |title=Andalucía : a cultural history |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2009 |isbn=978-0195376104 |location=Oxford |pages=108–110}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Averroism |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/averroism-COM_24253?s.num=0&amp;s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-3&amp;s.q=averroes |last=Tamer |first=Georges |date=1 February 2011 |volume=3 |language=en |quote=Averroism is a philosophical movement named after the sixth/twelfth-century Andalusian philosopher Ibn Rushd (Averroes, d. 595/1198), which began in the thirteenth century among masters of arts at the University of Paris and continued through the seventeenth century.}}&lt;/ref&gt;

[[مائيڪل اسڪاٽ]] (1175ع – لڳ ڀڳ 1232ع) ابن رشد جو پهريون لاطيني مترجم هو. هن 1217ع کان [[پيرس]] ۽ [[ٽوليڊو]] ۾ ارسطو جي ''[[طبيعيات]]''، ''[[مابعدالطبيعيات]]''، ''[[النفس]]'' ۽ ''[[في السماء]]'' تي لکيل ڊگهيون شرحون، گڏوگڏ ڪيترين وچولين ۽ مختصر شرحن جا ترجما ڪيا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=133–134}}
ان کان پوءِ [[هرمانس اليمنس]]، [[وليم ڊي لونا]] ۽ [[آرمنگاڊ آف مونٽپيلير]] جهڙن يورپي عالمن ابن رشد جون ٻيون تصنيفون ترجمو ڪيون، جن مان ڪي ترجما يهودي عالمن جي مدد سان به ٿيا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}
جلد ئي ابن رشد جون تصنيفون [[مدرسي فلسفو|مدرسي (Scholastic)]] روايت جي عيسائي عالمن ۾ پکڙجي ويون.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}} سندس فڪر جي پيروي ڪندڙن جو هڪ مضبوط حلقو وجود ۾ آيو، جيڪو [[لاطيني ابن رشديت]] (Latin Averroism) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}
[[پيرس]] ۽ [[پاڊوا]] لاطيني ابن رشديت جا اهم مرڪز بڻيا، جڏهن⁠تہ تيرهين صديءَ ۾ ان جا مشهور اڳواڻ [[سيگر آف برابانٽ]] ۽ [[بوئٿيس آف ڊيچيا]] هئا.{{sfn|Fakhry|2001|p=134}}

رومي ڪيٿولڪ چرچ جي اختيارين ابن رشديت جي واڌ ويجهه تي ردعمل ظاهر ڪيو. 1270ع ۾ [[پيرس جي رومي ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسيس|پيرس جي بشپ]] [[ايتيئن ٽيمپيئر]] پندرهن نظرين جي مذمت ڪئي، جيڪي گهڻو ڪري ارسطوي يا ابن رشدي هئا ۽ جن کي هن چرچ جي عقيدن جي خلاف قرار ڏنو. 1277ع ۾ [[پوپ جان XXI]] جي درخواست تي ٽيمپيئر ٻي مذمت جاري ڪئي، جنهن ۾ 219 فلسفياتي نظرين کي نشانو بڻايو ويو، جيڪي گهڻو ڪري ارسطو ۽ ابن رشد جي تعليمات سان لاڳاپيل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=134–135}}

[[File:Benozzo Gozzoli 004a.jpg|thumb|[[بينوتسو گوزولي]] جي تصوير ''سينٽ ٿامس اڪويناس جي ابن رشد تي فتح''، جنهن ۾ [[ٿامس اڪويناس]] (مٿئين وچ ۾) کي ابن رشد (هيٺ) تي غالب ڏيکاريو ويو آهي.]]

ٻين ڪيٿولڪ مفڪرن وٽ ابن رشد جي آجيان ملي جلي رهي. تيرهين صديءَ جي مشهور ڪيٿولڪ مفڪر [[ٿامس اڪويناس]] ارسطو بابت ابن رشد جي تشريحن مان وڏي پيماني تي فائدو ورتو، پر ڪيترن ئي مسئلن ۾ ساڻس اختلاف به ڪيو.{{sfn|Adamson|2016|p=180}}{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}
مثال طور، هن ابن رشد جي ''عقل جي وحدت'' واري نظريي، جنهن موجب سڀئي انسان هڪ ئي عقل جا شريڪ آهن، تي تفصيلي تنقيد لکي.{{sfn|Adamson|2016|p=192}} هن ڪائنات جي ازلي هجڻ ۽ [[الهي عنايت]] بابت پڻ ابن رشد سان اختلاف ڪيو.{{sfn|Fakhry|2001|p=140}}

[[ريمون لُل]] پڻ ابن رشديت جي مخالفت ڪئي ۽ اسلام کي هڪ اهڙو مذهب قرار ڏنو جنهن سان رواداري اختيار ڪري سگهجي ٿي، جڏهن⁠تہ ابن رشديت، خاص طور ان جي لاطيني صورت، کي اهڙو فلسفو سمجهيو جنهن جي مخالفت ڪرڻ گهرجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Bordoy Fernandez|first=Antoni|title=Ramón Llull y la crítica al averroísmo cristiano|url=http://ibdigital.uib.es/greenstone/collect/taula/index/assoc/Taula_20/03v037p0/21.dir/Taula_2003v037p021.pdf|url-access=registration|year=2002|publisher=Universitat de les Illes Balears}}&lt;/ref&gt;
1270ع ۽ 1277ع جي چرچي مذمتن، ۽ ٿامس اڪويناس جي تفصيلي تنقيد، لاطيني عيسائيت ۾ ابن رشديت جي اثر کي ڪمزور ڪيو،{{sfn|Fakhry|2001|p=135}} جيتوڻيڪ اها روايت سورهين صديءَ تائين قائم رهي، جڏهن يورپي فڪر آهستي آهستي ارسطويت کان پري ٿيڻ لڳو.{{sfn|Fakhry|2001|p=133}}
ايندڙ صدين جي مشهور ابن رشدي مفڪرن ۾ [[جان آف جينڊن]] ۽ [[مارسيليئس آف پاڊوا]] (چوڏهين صدي)، [[گائيٽانو دا ٿيني]] ۽ [[پيئٽرو پومپوناتسي]] (پندرهين صدي)، ۽ [[اگوسٽينو نيفو]] ۽ [[مارڪانتونيو زيمارا]] (سورهين صدي) شامل هئا.{{sfn|Fakhry|2001|pp=137–138}}

=== اسلامي روايت ۾ ===

جديد دور کان اڳ اسلامي فلسفياتي فڪر تي ابن رشد جو اثر گهڻو نمايان نه رهيو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}}
ان جو هڪ سبب جاگرافيائي هو؛ ابن رشد اسلامي تهذيب جي انتهائي اولهندي حصي، يعني اندلس ۾ رهندو هو، جيڪو اسلامي فڪري مرڪزن کان پري هو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}
ٻيو سبب اهو هو ته سندس فلسفو شايد پنهنجي دور جي اسلامي عالمن لاءِ گهڻو پرڪشش نه رهيو.{{sfn|Adamson|2016|p=181}} سندس توجهه ارسطو جي تصنيفن تي مرڪوز هئي، جڏهن⁠تہ ٻارهين صديءَ تائين مسلمان عالم نائين صديءَ کان ارسطو جو تفصيلي جائزو وٺي چڪا هئا ۽ هاڻي وڌيڪ نون فڪري رجحانن، خاص طور [[ابن سينا]] جي فلسفي، سان گهري دلچسپي وٺي رهيا هئا.{{sfn|Adamson|2016|p=181}}
اوڻيهين صديءَ ۾ مسلمان مفڪرن ابن رشد جي تصنيفن ڏانهن ٻيهر ڌيان ڏنو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}} ان وقت عربي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ ''[[النهضة]]'' (جاڳرتا) نالي هڪ ثقافتي نشاةِ ثانيه هلي رهي هئي، ۽ ابن رشد جي تصنيفن کي اسلامي فڪري روايت جي جديد تجديد لاءِ الهام جو ذريعو سمجهيو ويو.{{sfn|Leaman|2002|p=28}}

== ثقافتي حوالا ==

[[File:Averroes closeup.jpg|thumb|250px|right|alt=سامهون ويهي لکندڙ شخص جي ڪلهي مٿان ڏسندڙ هڪ شخص جي تصوير|upright|[[رافائيل]] جي ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ ابن رشد جو تفصيلي منظر]]

ابن رشد جا حوالا اولهه ۽ اسلامي دنيا ٻنهي جي مقبول ثقافت ۾ ملن ٿا. اطالوي اديب [[دانتي اليگيري]] جي نظم ''[[ڊيوائن ڪاميڊي]]''، جيڪو 1320ع ۾ مڪمل ٿيو، ۾ ابن رشد کي، جنهن بابت لکيو ويو آهي ته هن &quot;عظيم شرح لکي&quot;، ٻين غيرعيسائي يوناني ۽ مسلمان مفڪرن سان گڏ [[دوزخ جو پهريون دائرو|دوزخ جي پهرين دائري]] ۾ [[صلاح الدين ايوبي]] جي آس پاس ڏيکاريو ويو آهي.{{sfn|Fakhry|2001|p=138}}{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}} [[جيفري چاسر]] جي ''[[دي ڪينٽربري ٽيلز]]'' (1387ع) جي تمهيد ۾ پڻ ابن رشد جو نالو انهن طبي اختيارين سان گڏ اچي ٿو، جيڪي ان وقت يورپ ۾ مشهور هئا.{{sfn|Sonneborn|2006|p=94}}
ابن رشد کي [[رافائيل]] جي 1501ع واري ڀت چٽ ''[[ايٿنس جو درسگاهه]]'' ۾ پڻ ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو [[ويٽيڪن سٽي|ويٽيڪن]] جي [[اپاسٽولڪ محل]] کي سينگاري ٿو ۽ فلسفي جي اهم شخصيتن تي مشتمل آهي. تصوير ۾ ابن رشد سائي جبي ۽ پڳ ۾ ڏيکاريل آهي ۽ [[فيثاغورث]] جي پٺيان بيهي ڏسي رهيو آهي، جيڪو ڪتاب لکي رهيو آهي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}}

[[وڪٽر هيوگو]] جي ناول ''[[نوٽر ڊيم جو ڪٻڙو]]'' ۾ پڻ ابن رشد جو مختصر ذڪر اچي ٿو. هي ناول 1831ع ۾ لکيو ويو، پر ان جو پسمنظر 1482ع جي پيرس ۾ رکيل آهي. ناول جو ولن، پادري ڪلاڊ فرولو، [[فلسفين جو پٿر]] ڳولڻ جي پنهنجي جنوني ڪوشش دوران ابن رشد جي ڪيمياگريءَ واري صلاحيتن جي واکاڻ ڪري ٿو.&lt;ref&gt;''The Hunchback of Notre Dame'', Wordsworth Classics، ترجمو: [[J. Carroll Beckwith]]&lt;/ref&gt;
[[خورخي لوئس بورخيس]] جي 1947ع واري مختصر ڪهاڻي ''[[ابن رشد جي ڳولا]]'' ({{langx|es|La Busca de Averroes}}) ۾ ابن رشد کي اهڙي ثقافت اندر ارسطو جي ''[[شاعريات (ارسطو)|شاعريات]]'' کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪندي ڏيکاريو ويو آهي، جتي زنده ناٽڪ جي پيشڪش جي ڪا روايت موجود نه هئي.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=28}} ڪهاڻيءَ جي پڇاڙيءَ واري نوٽ ۾ بورخيس لکي ٿو ته کيس محسوس ٿيو ته اها ڪهاڻي ساڻس ٺٺولي ڪري رهي هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ابن رشد جو ٿيٽر کان اڻواقف هوندي ناٽڪ جو تصور ڪرڻ ايترو ئي ناممڪن هو، جيترو بورخيس لاءِ رينان، [[ايڊورڊ وليم لين|لين]] ۽ [[ميگيل آسين پالاسيوس|آسين پالاسيوس]] مان مليل ٿورين ڄاڻن جي بنياد تي ابن رشد جو تصور ڪرڻ.{{sfn|Ben-Menahem|2017|p=29}}

ابن رشد 1997ع جي مصري فلم ''[[تقدير (1997ع فلم)|تقدير]]'' جو مرڪزي ڪردار پڻ آهي، جنهن جي هدايتڪاري [[يوسف شاهين]] ڪئي. هي فلم جزوي طور سندس وفات جي اٺ سؤ ورسيءَ جي ياد ۾ ٺاهي وئي هئي.{{sfn|Sonneborn|2006|p=95}}{{sfn|Guessoum|2011|p=xiv}}

ٻوٽن جي جنس ''[[اويروئا]]''، جنهن ۾ [[اسٽار فروٽ]] ۽ [[اويروئا بلمبي|بلمبي]] شامل آهن،&lt;ref name=&quot;Quattrocchi1999&quot;&gt;{{cite book|last=Quattrocchi|first=Umberto|title=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|url=https://books.google.com/books?id=A68qyOyhOdkC&amp;pg=PA241|year=1999|publisher=CRC Press|isbn=978-0849326738|page=241}}&lt;/ref&gt; چنڊ جو [[ابن رشد (کڏ)|ابن رشد]] نالي کڏ،&lt;ref&gt;{{gpn|2636}}&lt;/ref&gt; ۽ [[ننڍڙو سيارو]] [[8318 اويروئس]] سندس نالي پٺيان رکيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=8318 Averroes (1306 T-2) |work=Minor Planet Center |url=https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=8318 |access-date=20 September 2021}}&lt;/ref&gt;

مائل مليح آباديءَ جو 1957ع وارو اردو تاريخي افسانوي ناول ''فلسفي ابن رشد'' سندس زندگيءَ جي چوڌاري گهمي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Falsafi Ibn-e-Rushd by mael malihabadi |url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/falsafi-ibn-e-rushd-mael-malihabadi-ebooks |access-date=19 August 2023 |website=Rekhta |language=en}}&lt;/ref&gt;

== ڪتابيات ==
&lt;div style=&quot;column-count:2&quot;&gt;

{{refbegin|40em}}
* {{cite book |last=al-Aqqad |first=Abbas Mahmoud |title=Ibn Rushd |year=2014 |orig-year=1953 |publisher=Hindawi Foundation |location=Cairo |url=https://www.hindawi.org/books/15273058 |language=ar}}
* {{cite book |last=al-Jabri |first=Mohammed Abed |title=Ibn Rushd: Sira wa Fikr |year=1998 |publisher=Markaz Dirasat al-Wahda al-Arabiyya |location=Beirut |language=ar}}
* {{cite book |last=al-Marrakushi |first='Abd al-Wahid |title=Al-Mu'jib fi Talkhis Akhbar al-Maghrib |year=2006 |publisher=Dar al-Kutub al-Ilmiyyah |location=Beirut |language=ar}}
* {{cite book |last=Foudeh |first=Saeed |title=Mawqif Ibn Rushd al-Falsafi min 'Ilm al-Kalam |year=2009 |publisher=Dar al-Fath |location=Amman |language=ar}}
* {{cite book|first=Peter |last=Adamson|author-link=Peter Adamson (academic)|title=Philosophy in the Islamic World: A History of Philosophy Without Any Gaps|url=https://books.google.com/books?id=KEpRDAAAQBAJ|year=2016|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0199577491}}
* {{cite book|last1=Agutter|first1=Paul S.|last2=Wheatley|first2=Denys N.|title=Thinking about Life: The history and philosophy of biology and other sciences|date=2008|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-1402088667|url=https://books.google.com/books?id=Gm4bqeBMR8cC&amp;q=Averroes+kinetic+force&amp;pg=PA45}}
* {{cite journal|last=Ahmad|first=Jamil|date=1994|title=Averroes|journal=Renaissance|volume=4|issue=9|url=http://www.monthly-renaissance.com/issue/content.aspx?id=744|access-date=14 October 2008|issn=1605-0045|location=[[Lahore]]|publisher=Al-Mawrid}}
* {{cite book|last=Ariew|first=Roger|title=Descartes Among the Scholastics|url=https://books.google.com/books?id=OFD0lVQ4RIQC|year=2011|publisher=Brill|isbn=978-9004207240}}
* {{cite encyclopedia |title=Ibn Rushd|first=Roger|last=Arnaldez |author-link=Roger Arnaldez|encyclopedia=[[The Encyclopaedia of Islam]] |volume=III: H-Iram |date=1986 |publisher=[[Brill Publishers|Brill]] and Luzac &amp; co. |location=[[Leiden]] and [[London]]|editor=B. Lewis |editor2=V.L. Menage |editor3=Ch. Pellat |editor4=J. Schacht|isbn=978-9004081185|pages=909–920|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0340}}
* {{cite book|title=Averroes: A Rationalist in Islam|year=2000|orig-year=1998|first=Roger|last=Arnaldez|translator=David Streight|publisher=University of Notre Dame Press|isbn=0268020086}}
* {{cite encyclopedia|title=Borges on Replication and Concept Formation|first=Yemima|last=Ben-Menahem|editor1=Ayelet Shavit|editor2=Aaron M. Ellison|encyclopedia=Stepping in the Same River Twice: Replication in Biological Research|url=https://books.google.com/books?id=oSeMDgAAQBAJ&amp;pg=PA28|year=2017|publisher=Yale University Press|isbn=978-0300228038|pages=23–36}}
* {{cite encyclopedia|first=Joël|last=Chandelier|chapter=Averroes on Medicine|editor1=Peter Adamson|editor2=Matteo Di Giovanni|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/9781316335543.010|pages=158–176|date=2018|title=Interpreting Averroes|isbn=978-1316335543}}
* {{cite journal|first1=Deniz|last1=Belen|first2=Hayrunnisa|last2=Bolay|title=Averroës in The school of Athens: a Renaissance man and his contribution to Western thought and neuroscience|doi=10.1227/01.NEU.0000338262.42326.A1 |pmid=19190465|journal=[[Neurosurgery (journal)|Neurosurgery]] |volume=64 |issue=2 |date=2009 |pages=374–381 |publisher=[[Oxford University Press]] |issn=1524-4040}}
* {{cite journal|last=Dutton|first=Yasin|title=The Introduction to Ibn Rushd's &quot;Bidāyat al-Mujtahid&quot;|doi=10.2307/3399333|jstor=3399333|date=1994|volume=1|issue=2|pages=188–205|journal=Islamic Law and Society}}
* {{Citation |last=Fakhry |first=Majid |title=Averroes (Ibn Rushd) His Life, Works and Influence |publisher=[[Oneworld Publications]] |year=2001 |isbn=978-1851682690 |url=https://books.google.com/books?id=88bWAAAAMAAJ}}
* {{cite encyclopedia |title=Ibn Rushd: Abū al-Walīd Muḥammad ibn Aḥmad ibn Muḥammad ibn Rushd al-Ḥafīd|first=Miquel |last=Forcada|encyclopedia=[[The Biographical Encyclopedia of Astronomers]], Springer Reference |date=2007 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[New York City|New York]]|url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Ibn_Rushd_BEA.htm|editor=Thomas Hockey |display-editors=etal |pages=564–565}}
* {{cite book|last=Glasner|first=Ruth|title=Averroes' Physics: A Turning Point in Medieval Natural Philosophy|url=https://books.google.com/books?id=cxsUDAAAQBAJ|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0199567737}}
* {{cite book|last=Guessoum|first=Nidhal|author-link=Nidhal Guessoum|title=Islam's Quantum Question: Reconciling Muslim Tradition and Modern Science|url=https://books.google.com/books?id=ebcjQwAACAAJ|year=2011|publisher=[[I.B. Tauris]] |isbn=978-1848855182}}
* {{cite encyclopedia|title=Influence of Arabic and Islamic Philosophy on the Latin West|encyclopedia=The [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|last=Hasse|first=Dag Nikolaus|year=2014|editor=Edward N. Zalta|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2014/entries/arabic-islamic-influence/}}
* {{cite encyclopedia|title=Ibn Rushd (Averroes) (1126–1198)|first=H. Chad|last=Hillier|encyclopedia=[[Internet Encyclopedia of Philosophy]]|issn=2161-0002|url=http://www.iep.utm.edu/ibnrushd/}}
* {{cite encyclopedia |first=Albert Z.|last=Iskandar|title=Ibn Rushd (Averroës) |encyclopedia=[[Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures]]|date=2008 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |location=[[New York City|New York]]|editor=Helaine Selin|editor-link=Helaine Selin|doi=10.1007/978-1-4020-4425-0_9240|pages=1115–1117|isbn=978-1402045592}}
* {{Citation |last=Leaman |first=Olivier |title=An Introduction to Classical Islamic Philosophy |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2002 |edition=2nd |isbn=978-0521797573}}
* {{cite book|first1=Jon|last1=McGinnis|first2=David C.|last2=Reisman|title=Classical Arabic Philosophy: An Anthology of Sources|url=https://books.google.com/books?id=V9ITPVoGjsoC|year=2007|publisher=Hackett Publishing|isbn=978-1603843928}}
* {{cite book|title=Averroès et l'Averroïsme: Essai Historique|last=Renan|first=Ernest|author-link=Ernest Renan|publisher=[[Calmann-Lévy]]|year=1882|url=https://archive.org/details/averrosetlaver00rena|access-date=21 June 2017|language=fr}}
* {{cite book|last=Sonneborn|first=Liz|title=Averroes (Ibn Rushd): Muslim Scholar, Philosopher, and Physician of the Twelfth Century|url=https://books.google.com/books?id=iIjayOIulPcC|year=2006|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1404205147}}
* {{cite encyclopedia|title=Averroes: religious dialectic and Aristotelian philosophical thought|encyclopedia=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|last=Taylor|first=Richard C.|year=2005|editor=Peter Adamson |editor2=Richard C. Taylor|publisher=Cambridge University Press|pages=180–200|url=https://books.google.com/books?id=xowm255qOzQC&amp;pg=PA180|isbn=978-0521520690}}
* {{cite encyclopedia|first1=Juan|last1=Vernet|author-link1=Juan Vernet|first2=Julio|last2=Samsó|title=The development of Arabic science in Andalusia |pages=243–275|editor=[[Roshdi Rashed]]|encyclopedia=Encyclopedia of the History of Arabic Science |date=1996|publisher=Routledge|isbn=|oclc=912501823}}
* {{cite book|last=Wohlman|first=Avital|title=Al-Ghazali, Averroes and the Interpretation of the Qur'an: Common Sense and Philosophy in Islam|url=https://books.google.com/books?id=P0GMAgAAQBAJ|year=2009|publisher=Routledge|isbn=978-1135224448}}
* {{cite encyclopedia|title=Averroës|first=Erwin I.J.|last=Rosenthal|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|publisher=Encyclopædia Britannica, inc.|date=26 December 2017|url=https://www.britannica.com/biography/Averroes}}
{{refend}}

&lt;/div&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{wikisource|works=or}}
{{Wikiquote}}
{{Commons}}

=== ابن رشد جون تصنيفون ===
* [http://dare.uni-koeln.de/ DARE]، ڊجيٽل ابن رشد تحقيقي ماحول، جيڪو ابن رشد جي سڀني قلمي نسخن جون ڊجيٽل تصويرون ۽ ٽنهي ٻوليائي روايتن جا مڪمل متن گڏ ڪرڻ لاءِ جاري منصوبو آهي.
* [http://www.muslimphilosophy.com/ir/index.html ابن رشد]، ''Islamic Philosophy Online''؛ مختلف ٻولين ۾ ابن رشد جي تصنيفن ۽ سندس باري ۾ لکڻين جا ڳنڍڻا.
* [http://oll.libertyfund.org/titles/rushd-the-philosophy-and-theology-of-averroes ''ابن رشد جو فلسفو ۽ علم ڪلام: عربيءَ مان ترجمو ڪيل رسالا'']، مترجم: محمد جميل الرحمان، 1921ع.
* [http://www.muslimphilosophy.com/ir/tt/index.html تهافت التهافت]، سائمن وان ڊين برگ جو ترجمو. [''نوٽ:'' ڇاڪاڻ⁠تہ اهي رد گهڻو ڪري [[امام غزالي]] جي قولن تي تبصرن تي مشتمل آهن، جيڪي لفظ بہ لفظ نقل ٿيل آهن، تنهنڪري هن تصنيف ۾ ''تهافت الفلاسفه'' جي وڏي حصي جو ترجمو پڻ شامل آهي.] ان جو هڪ اطالوي ترجمو پڻ موجود آهي: [[ماسيمو ڪامپانيني]]، ''Averroè, L'incoerenza dell'incoerenza dei filosofi''، تورين، Utet، 1997ع.
* [http://capricorn.bc.edu/siepm/books.html#12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140802030054/http://capricorn.bc.edu/siepm/books.html#12 |date=2014-08-02 }} [[SIEPM|SIEPM مجازي ڪتبخانو]]، جنهن ۾ ابن رشد جي لاطيني تصنيفن جي ''Editio Juntina'' (وينس، 1550–1562ع) جا اسڪين ڪيل PDF نسخا شامل آهن.
* {{cite book|author=Ibn Rushd|title=Bidayat al-Mujtahid wa Nihayat al-Muqtasid|url=https://books.google.com/books?id=9LpsDwAAQBAJ|year=2017|publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah|isbn=978-2745134127}}

=== ابن رشد بابت معلومات ===
* {{Sep entry|ibn-rushd|Ibn Rushd [Averroes]|Fouad Ben Ahmed &amp; Robert Pasnau}}
* {{cite web|url=https://www.iep.utm.edu/ibnrushd/|title=Ibn Rushd (Averroes)|author=H. C. Hillier}}، ''Internet Encyclopedia of Philosophy'' تي.
* [https://dare.uni-koeln.de/works-inventory/ ڪتابيات]، موجود ڪتابيات جو جامع جائزو.
* [https://web.archive.org/web/20071230142029/http://www.thomasinst.uni-koeln.de/averroes/ ابن رشد ڊيٽابيس]، جنهن ۾ سندس تصنيفن جي مڪمل ڪتابيات شامل آهي.
* [https://www.npr.org/2019/10/09/768651310/the-commentator ابن رشد بابت پوڊڪاسٽ]، [[نيشنل پبلڪ ريڊيو|NPR]] جي پروگرام ''[[Throughline]]'' ۾.

{{Aristotelianism}}
{{Medieval Philosophy}}
{{Islamic philosophy}}
{{Islamic medicine}}
{{Portal bar|Islam|Morocco|Philosophy|Law|Medicine|History|Middle Ages|Biography}}
{{Authority control}}

[[زمرو:ابن رشد| ]]
[[زمرو:1126ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1198ع ۾ وفاتون]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا فلڪيات دان]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا طبيب]]
[[زمرو:موحد خلافت جا عالم]]
[[زمرو:ارسطو جا عربي ٻوليءَ وارا شارح]]
[[زمرو:ارسطوي فيلسوف]]
[[زمرو:افلاطون جا شارح]]
[[زمرو:ڊيوائن ڪاميڊي جا ڪردار]]
[[زمرو:علميات جا ماهر]]
[[زمرو:اسپيني اخلاق جا ماهر]]
[[زمرو:منطق دان]]
[[زمرو:قرون وسطيٰ جا اسپيني فلڪيات دان]]
[[زمرو:الاندلس جا فلڪيات دان]]
[[زمرو:الاندلس جا طبيب]]
[[زمرو:قرون وسطيٰ جا طبيعيات دان]]
[[زمرو:الاندلس جا مالڪي عالم]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا مسلمان متڪلم]]
[[زمرو:وجوديات جا ماهر]]
[[زمرو:قرطبه، اسپين جا ماڻهو]]
[[زمرو:ثقافت جا فيلسوف]]
[[زمرو:تاريخ جا فيلسوف]]
[[زمرو:ٻوليءَ جا فيلسوف]]
[[زمرو:ادب جا فيلسوف]]
[[زمرو:منطق جا فيلسوف]]
[[زمرو:نفسيات جا فيلسوف]]
[[زمرو:مذهب جا فيلسوف]]
[[زمرو:سائنس جا فيلسوف]]
[[زمرو:سياسي فيلسوف]]
[[زمرو:اسپيني نفسيات دان]]
[[زمرو:سماجي فيلسوف]]
[[زمرو:اسلام جا سني مسلمان عالم]]
[[زمرو:عالمي ڊجيٽل ڪتبخاني جون نمائشون]]
[[زمرو:اسپيني سني مسلمان]]
[[زمرو:الحاد جا مسلمان نقاد]]
[[زمرو:ربوبيّت جا نقاد]]
[[زمرو:عيسائيت جا نقاد]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا اسلامي فيلسوف]]
[[زمرو:ٻارهين صديءَ جا الاندلسي فيلسوف]]
[[زمرو:خيالن جي تاريخ]]
[[زمرو:سائنس جي تاريخ]]
[[زمرو:فلسفي جي تاريخ]]
[[زمرو:سياسي فلاسافي]]</text>
      <sha1>8vhjh10gnpow5v7wd5nv5qatlbnsvvv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڊزني لينڊ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31461</id>
    <revision>
      <id>398543</id>
      <parentid>355319</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T13:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>398543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18163" sha1="km6b4nd3r0wutjv6ejrv4da73tp0aq3" xml:space="preserve">{{Short description|Amusement park in Anaheim, California, US}}
{{About|انئهائيم، ڪيليفورنيا ۾ موجود اصل ٿيم پارڪ |چوڌاري ڪمپليڪس |ڊزني لينڊ ريسارٽ |ڊزني برانڊ جي هيٺان ٻيا پارڪ ۽ ريزورٽ |ڊزني ايڪسپيريئس |ٻيا استعمال }}
{{Infobox settlement
| mapframe-wikidata = 
| pushpin_map_caption = Location in Orange County##Location in Greater Los Angeles##Location in California##Location in the United States
| image_blank_emblem = Disneyland Park Logo.svg
| area_land_acre = 
| image_seal = 
| name = ڊزني لينڊ پارڪ
| official_name = 
| native_name = Disneyland Park
| native_name_lang = 
| settlement_type = ٿيم پارڪ
| image_skyline = Christmas_for_Sleeping_Beauty_Castle_(28017248690).jpg
| imagesize = 300px
| image_caption = ڊزني لينڊ جو داخلو
| blank_emblem_type = لوگو
| blank_emblem_size = 300px
| image_map = 
| mapsize = 
| map_caption = 
| area_total_ha = 34
| total_type = ڪل
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{پرچم|آمريڪا}}
| subdivision_type1 = [[گڏيل آمريڪي رياستون|رياست]]
| subdivision_type2 = [[شهر]]
| subdivision_type3 = جاگرافيائي بيهڪ
| subdivision_type4 = مالڪ
| subdivision_type5 = ساليانو سياح
| subdivision_type6 = ويب سائيٽ
| subdivision_name1 = [[ڪيليفورنيا]]
| subdivision_name2 = [[اينئهائيم]]
| subdivision_name3 = 33.8121972222222N
117.918983333333W
| subdivision_name4 = ڊزني لينڊ انٽرپرائيز&lt;br&gt;دي والٽ ڊزني ڪمپني
| subdivision_name5 = 757 ملين (2023ع)
&lt;ref&gt;{{lien web|langue=en|auteur=[[Themed Entertainment Association|TEA]] / [[Aecom]]|url=https://www.aecom.com/content/wp-content/uploads/2019/05/Theme-Index-Museum-Index-2018-2.pdf |titre=2018 Theme Index &amp; Museum Index: The Global Attractions Attendance Report|site=[[Aecom]]/TEA |date=2018 |format=pdf|consulté le=23 mai 2019}}.&lt;/ref&gt;
| subdivision_name6 = [http://disneyland.disney.go.com/ disneyland.disney.go.com]
| established_title = افتتاح جي تاريخ
| established_date = 17 جولائي، 1955ع
| established_title1 = حصو
| established_date1 = ڊزني لينڊ ريزورٽ
| founder = والٽ ڊزني
| pushpin_map = 
| latd = 
| latm = 
| lats = 
| latNS = 
| longd = 
| longm = 
| longs = 
| longEW = 
| coordinates_type = 
}}
'''ڊزني لينڊ''' (Disneyland) [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي رياست، [[ڪيليفورنيا]] جي شهر اناهيم ۾ ڊزني لينڊ ريسارٽ ۾ هڪ ٿيم پارڪ آهي. اهو والٽ ڊزني ڪمپني پاران کوليو ويو پهريون ٿيم پارڪ هو ۽ والٽ ڊزني جي سڌي نگراني هيٺ ٺهيل ۽ تعمير ڪيل واحد پارڪ هو، جيڪو 17 جولاءِ 1955 تي کوليو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/photo/2019/07/opening-day-disneyland-photos-1955/594655/|title=Opening Day at Disneyland: Photos From 1955|last=Taylor|first=Alan|date=July 24, 2019|work=[[The Atlantic]]|access-date=November 3, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724235351/https://www.theatlantic.com/photo/2019/07/opening-day-disneyland-photos-1955/594655/|archive-date=July 24, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڊزني شروعات ۾، مداحن، جيڪا گهمڻ چاهيندا هئا، کي تفريح فراهم ڪرڻ لاءِ، بربنڪ ۾ پنهنجي اسٽوڊيوز جي ڀرسان هڪ سياحتي ڪشش جي ماڳ جو تصور ڪيو هو. بهرحال، هن کي جلد ئي احساس ٿيو ته، تجويز ڪيل جاء،  جيڪي هن وٽ هئي، هن جي منصوبي لاءِ تمام ننڍي آهي. پنهنجي منصوبي لاءِ هڪ مناسب جاء جو تعين ڪرڻ لاء مطالعي لاء، اسٽينفورڊ ريسرچ انسٽيٽيوٽ کي ڀرتي ڪرڻ کان پوءِ، ڊزني 1953ع ۾ اناهيم جي ويجهو هڪ 160 ايڪڙ (65 هيڪٽر) جي زمين جي خريد ڪئي. پارڪ هڪ تخليقي ٽيم پاران ڊزائين ڪيو ويو هو. اندروني ۽ ٻاهرين ڊيزائنون والٽ پاڻ چونڊيو هو. انهن &quot;WED انٽرپرائزز&quot;، اڄ جي &quot;والٽ ڊزني اميجينيشن&quot; جو اڳوڻو،   جي نالي سان هڪ ڪمپني قائم ڪيو. تعمير 1954ع ۾ شروع ٿي ۽ پارڪ کي، 17 جولاءِ 1955ع تي &quot;ABC ٽيليويزن نيٽ ورڪ&quot; تي هڪ خاص ٽيليويزن پريس تقريب دوران ظاهر ڪيو ويو. ان جي افتتاح کان وٺي ڊزني لينڊ ۾ ڪيتريون ئي توسيع ۽ وڏيون مرمتون ڪيون ويون آهن. جن ۾ سال 1966ع ۾ &quot;نيو اورلينز اسڪوائر&quot; جو اضافو، سال 1972ع ۾ &quot;بيئر ڪنٽري&quot; (اڄ &quot;بايو ڪنٽري&quot; جي نالي سان مشهور آهي)، سال 1993ع ۾ &quot;مڪي جو ٽون ٽائون&quot; ۽ سال 2019ع ۾ &quot;اسٽار وار: گليڪسي جو ايج&quot; شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Savvas2&quot;&gt;{{cite web|url=https://disneyparks.disney.go.com/blog/2017/02/star-wars-themed-lands-at-disney-parks-set-to-open-in-2019/|title=Star Wars-Themed Lands at Disney Parks Set to Open in 2019|last=Savvas|first=George|date=February 7, 2017|work=Disney Parks Blog|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208013701/https://disneyparks.disney.go.com/blog/2017/02/star-wars-themed-lands-at-disney-parks-set-to-open-in-2019/|archive-date=February 8, 2017|access-date=February 7, 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; اضافي طور تي، سال 2001ع ۾، ڊزني لينڊ جي اصل پارڪنگ لاٽ جي جاءِ تي ٿيم پارڪ، &quot;ڊزني ڪيليفورنيا ايڊونچر&quot; کوليو ويو.

ڊزني لينڊ ۾ دنيا جي ڪنهن به ٻئي ٿيم پارڪ جي ڀيٽ ۾ وڏي مجموعي حاضري رهي آهي. ان جي کولڻ کان وٺي 757 ملين سياح (ڊسمبر 2021ع تائين) آيا آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.statista.com/statistics/236154/attendance-at-the-disneyland-theme-park-california/|title=Attendance at the Disneyland theme park (Anaheim, California) from 2009 to 2021|website=Statista|access-date=November 17, 2022}}&lt;/ref&gt; سال 2024ع ۾ پارڪ ۾ 17.33 ملين سياح آيا، جيڪا ان سال ان کي، &quot;[[جادوئي بادشاهت|ميجڪ ڪنگڊم]]&quot;، جيڪو هن کان متاثر ٿي بڻايو ويو، کان پوءِ دنيا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ دورو ڪيل تفريحي پارڪ بڻايو.&lt;ref name=&quot;2024 Attendance2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.teaconnect.org/form/2024-tea-global-experience-index|title=TEA/AECOM 2024 Theme Index and Museum Index|year=2024|publisher=[[Themed Entertainment Association]]|access-date=October 24, 2025}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
'''ڊزني لينڊ''' ({{lang-en|Disneyland}}) جو هي موهيندڙ وندر جو هنڌ والٽ ڊزني نالي هڪ شخص اڏيو ۽ سن 1955ع ۾ جولاءِ مهيني جي سترهين تاريخ تي سير ۽ وندر لاءِ کوليو ويو. ان کان پوءِ هن قسم جون تفريح گاهون فلوريڊا رياست، [[جاپان|جپان]] ۽ يورپ ايشيا ۾ پڻ ٺاهيون ويون پر هن پارڪ جي حيثيت ۽ اهميت برقرار آهي. انهيءَ جو مکيه سبب هي آهي ته ٿوري ٿوري وقت کان پوءِ هتي نت نيون شيون آنديون ۽ ڏيکاريون وڃن ٿيون. هتي جي انتظاميا ماڻهن جي سهولت، اطمينان ۽ وندر لاءِڪوششون ۽ اپاءُ وٺندي رهي ٿي. جنهن سبب قطارن ۾ بيهندڙ ماڻهن کي انهيءَ انتظار دوران به ڪا تڪليف محسوس ڪا نه ٿيندي آهي. اهو ئي سبب آهي جو هتي هر سال سراسري طور ملين کان وڌيڪ ماڻهو گهمڻ اچن ٿا.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=327 ڪتاب؛ ٽوئر ٽو آمريڪا،  ليکڪ: عبدالحئي پليجو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912103147/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=327 |date=2017-09-12 }} سنڌ سلامت ڪتاب گھر پاران سنڌ سلامت ڊاٽ ڪام.&lt;/ref&gt;

فيمليءَ وارن ماڻهن جي سهولت لاءِ هتي بيبي ڪيئر سينٽر (Baby Care centre)، ڪُتا آڻيندڙن لاءِ ڪينل (Kennel) ۽ ڪئين ريسٽ روم موجود آهن.
ڊزني لينڊ گهمڻ لاءِ گهربل ٽڪيٽ کي پاسپورٽ سڏيندا آهن. ٻن ۽ ٽن ڏينهن لاءِ گهربل پاسپورٽ ۽ سٺ سالن کان وڏي عمر وارن ماڻهن لاءِ اگهن ۾ ڪجهه ڇوٽ ڏنل آهي. هن پارڪ کي هڪ ڏينهن ۾ مڪمل طور ته نٿو ڏسي سگهجي، ڇو ته عجائبن جو انگ تمام گهڻو آهي. هي پارڪ ستن مکيه ڀاڱن ۾ ورهايل آهي. ڊزني لينڊ ريلوي پنهنجي ڏيڍ ميل واري چڪر ۾ سمورن ڀاڱن جو هڪڙو دلفريب نظارو ڏيکاري ٿي.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

پارڪ جي هر ڀاڱي ۾ ڪيترائي ريسٽورانٽ آهن، جتي هر قسم جو کاڌو پيتو ملي ٿو.
پارڪ ۾ سير جي شروعات مين اسٽريٽ يو ايس اي نالي مکيه دروازي وٽان ٿئي ٿي. گهڙيال جي ڦيري موجب سمورن ڀاڱن مان ٿيندي آخري ڀاڱي ٽومارو لينڊ ۾ دنگ ڪري ٿي. سمورن ڀاڱن ۾ ڪيترائي موسيقار ۽ بازيگر ماڻهن کي اضافي طور وندرائڻ لاءِ موجود آهن.
والٽ ڊزني هڪ ڀيرو چيو هو ته ”مون کي اميد آهي ته اسين هڪڙي نهايت عجيب شيءِ کي ڏسڻ ڪو نه وسارينداسين ۽ اها شيءِ آهي ”مڪي مائوس“ يعني اهو ڪُئو جنهن جي نمائش هتي سڀني اسمن کان پهرين ۽ اڳي ڪئي وئي هئي.“
پارڪ جي لڳ ڀڳ سمورن ڀاڱن ۾ ڪيترائي هٿرادو ساهوارا نمائش لاءِ رکيل آهن. انهن ۾ انسان، حيوان ۽ پکي پڻ شامل آهن. انهن کي اينيميٽرانڪس (Animatronics) سڏجي ٿو. اهي ساهوارا اهڙي ته ڪاريگريءَ سان ٺاهيل آهن جو اهي ڪنهن به طرح هٿرادو نٿا لڳن. سندن چرپر ۽ آواز حقيقي ساهوارن سان مڪمل طور ملندڙ آهي، جنهن سبب ماڻهو کي هن طلسم تي يقين نٿو اچي. هتي ڪيترن ئي قسمن جا هٿرادو گل ۽ وڻندڙ ٻوٽا پڻ نمائش لاءِ رکيل آهن. 
پارڪ جي پهرئين ڀاڱي کي ايڊوينچر لينڊ Adventure land سڏيندا آهن. هن ڀاڱي ۾ پاڻيءَ جا ڪيترائي واهڙ ۽ تلاءُ آهن جن ۾ تراکڙين ٻيڙين ۾ هٿرادو نموني ايشيا، آفريڪا ۽ ڏکڻ آمريڪا جي مختلف تفريح گاهن جا نظارا ٻيڙين ۾ سير وسيلي ڏيکاريا ويندا آهن. جٿي ڪٿي پاڻيءَ ۾ پاڻي وارا وڏا وڏا مختلف قسمن جا مڇ ڏسڻ ۾ ايندا آهن. جيڪي پنهنجي پنهنجي مزاج مطابق ڪرتب ڏيکاريندا رهندا آهن.
پارڪ جي ٻئي ڀاڱي کي ڪريٽر ڪنٽري (Critter Country) سڏيندا آهن. هن ڀاڱي ۾ اتر اولهه آمريڪا جي جهنگلن جي طرز تي گهاٽا جهنگل ڏسڻ ۾ اچن ٿا. انهن جي وچ ۾ ننڍا واهڙ به موجود آهن. هتي جهنگلن ۾ رڇ (Bear) کي ڪرتب ڪندي ڏيکاريو وڃي ٿو. هن جهنگل ۾ وهندڙ واهڙن ۾ وڻن جي ٿڙن مان ٺهيل ننڍيون ٻيڙيون ترنديون آهن، انهن تي چڙهي به ماڻهو هن ڀاڱي جو سير ڪري سگهي ٿو.
پارڪ جي ٽئين ڀاڱي کي فينٽاسي لينڊ (Fantasy Land) سڏيندا آهن. هن ڀاڱي ۾، ڊزني اسٽوڊيو ۾ ٺهيل فلمون ڏيکاريون وڃن ٿيون. انهن ۾ اوڻيهين صديءَ دوران انگلينڊ جي سماجي صورتحال هڪ [[مخصوص|خاص]] انداز ۾ پيش ڪيل آهي. جهڙوڪ ميڊ هيٽر واري چانهه پارٽي، مسٽر ٽوڊ جي جهنگلي سواري، سليپنگ بيوٽيءَ وارو ڪيسل وغيره، تنهن کانسواءِ وائيٽ نِڪل ٽرپ مزيدار راند آهي. جنهن ۾ هڪ ننڍڙيءَ گاڏيءَ ۾ ماڻهو سوار آهن، اهي اوچتو هڪ مٿانهين هنڌ تان هيٺ گوڏن ڀر اچي ڪرن ٿا. هتي هڪڙي ٽرين ۾ هڪڙو سرڪس گهمايو وڃي ٿو جنهن ۾ ٽن ننڍڙن سوئرن جا ڪرتب ڏيکاريندا آهن ۽ ٻيون به ڪيتريون ئي مزيدار شيون ڏيکارين ٿا.
ڊزني لينڊ پارڪ جي چوٿين ڀاڱي کي فرنٽيئر لينڊ (Frontier Land) سڏين ٿا. هن ڀاڱي ۾ پراڻي اولهه جي دنيا کي خاص انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. هتي آمريڪي ندي مسيسيسپي (Mississippi) جو نقل ٺاهي منجهس مارڪ ٽوئن ۽ ڪولمبيا نالي جهازن جو سفر ڏيکارين ٿا. ماڻهو انهن جهازن تي چڙهي ۽ گهمي سگهن ٿا. تنهن کانسواءِ هتي هڪڙي ريل گاڏي هڪڙي غار يا کاڻ مان لنگهندي ڏيکارين ٿا. جتي پٿرن جا ٽڪر ڪرندا ۽ چمڙا وغيره اڏامندا نظر اچن ٿا.
مين اسٽريٽ يو ايس اي (Main Street U.S.A) نالي واري ڀاڱي ۾ اوڻيهئين صديءَ واري آمريڪي صورتحال ڏيکاري وئي آهي. هتي [[فقط|رڳو]] ٽانگا ۽ بگيون هلايون وڃن ٿيون. هتي سينيما اوپيرا هائوس ۽ ٻارن جي رانديڪن ۽ کائڻ پيئڻ جي شين جا دڪان به آهن. اوپيرا هائوس ۾ هڪ شو ڏيکارين ٿا انهيءَ جو نالو آهي مسٽر لنڪن سان گڏ گذاريل عظيم لمحا (Great Moments with Mr. Lincon) انهيءَ ۾ آمريڪي صدر ابراهام لنڪن آمريڪي تاريخ تي هڪڙو ليڪچر ڏيندو آهي.
نيو اورلينس اسڪوائر (New Orleans Square)نالي ڀاڱي ۾ مارڊي گراس پريڊس ۽ ڊڪسيلينڊ جاز نالي موسيقي ۽ ناچ حقيقي فنڪارن طرفان پيش ڪيو وڃي ٿو. تنهن کانسواءِ قديم ڏکڻ آمريڪي تهذيب جي جهلڪ پڻ ڏيکاري وڃي ٿي. جهڙوڪ ڪيريبئين ٻيٽ جيڪو درياهي چورن جو ڳڙهه آهي. اوڏانهن هڪ ٻيڙيءَ جو سفر ڏيکاريو وڃي ٿو ۽ هڪڙي جنن ڀوتن واري آستان جو سير پڻ ڪرايو وڃي ٿو.
ڊزني لينڊ پارڪ جي ستين ڀاڱي جو نالو آهي ٽومارو لينڊ (Tomorrow Land). هن ڀاڱي ۾ سائنسي ڪرتب ۽ ڪرشما ڏيکاريا وڃن ٿا. هتي خلائي سفر، سيارن جو سير ۽ سمنڊ اندر آبدوزن وسيلي سفر جون فلمون ۽ جهلڪيون ڏيکارين ٿا.
مٿي ڄاڻايل سمورن ڀاڱن ۾ پيش ٿيندڙ عجيب ۽ غريب سير ۽ سفر کانسواءِ هن پارڪ ۾ راڪ، فاڪ، پاپ ۽ بگيئينڊ موسيقي ۽ قديم توڙي جديد ناچن جو پڻ جوڳو بندوبست ٿيل آهي جتي هر ماڻهو پنهنجي پسند موجب موسيقي ۽ ناچ مان لطف اندوز ٿي سگهي ٿو.
ڊزني لينڊ جو آخري سرڪس يا لاسٽ پريڊ به هڪ روح پَروڙ منظر کان گهٽ نه آهي. جنهن کي سڄي دنيا جا ماڻهو وڏي چاهه سان هر روز ڏسن ٿا. اسان به رنگينين جي هن ماڳ ۾ هي منظر ڏسي رهيا آهيون. جنهن کي ڏسڻ وارا لکن جي [[تعداد|انگَ]] ۾ ته حصو وٺڻ وارا به هزارن جي [[تعداد|انگَ]] ۾ هي من موهيندڙ پروگرام ڏاڍي سهڻي نموني پيش ڪري رهيا آهن. پرين وانگر سينگاريل اپسرائون هن جلوس ۾ سڀني ماڻهن کي هٿ ٻڌي سلام پيش ڪنديون آهن.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== پارڪ جي ترتيب ۽ ڪشش ==

== آپريشن ==

== پڻ ڏسو ==
* [[نارا ڊريم لينڊ]]
* [[جادوئي بادشاهت]]
* [[پليزر آئلينڊ|پليزر آئيلينڊ]]
* [[ڊزني لينڊ ايڊونچر]]
* [[ڊزني ٿيم پارڪن جي فهرست]]
* [[بيجنگ شيجنگشان اميوزمينٽ پارڪ]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* {{en}} [http://www.seeing-stars.com/Play/Club33.shtml Celebrities at Disneyland]
* {{en}} [http://www.snopes.com/disney/parks/deaths.htm Deaths at Disneyland]
* {{en}} [https://www.mouseinfo.com MouseInfo.com] : information on the Disneyland Resort, Disney movies and more, message boards
* {{en}} [http://www.micechat.com MiceChat.com] : Disneyland news, Rumors, Gossip, Chat, Disney movies Games, Photos, message boards
* {{en}} [http://www.mouseplanet.com Mouse Planet] : a site featuring the latest park updates and upcoming attractions
* {{en}} [http://www.yesterland.com Yesterland] : pour des informations sur les attractions disparues

[[زمرو:ڊزني لينڊ]]
[[زمرو:اينهائيم]]
[[زمرو:ٿيم پارڪ]]
[[زمرو:اميوزمينٽ پارڪ]]
[[زمرو:جادوئي بادشاهت]] 
[[زمرو: 1955 ۾ قائم ٿيل]] 
[[زمرو:ڊزني لينڊ ريسورٽ]] 
[[زمرو:هالي ووڊ واک آف فيم]] 
[[زمرو:لاس اينجلس ۾ ڊزني]]
[[زمرو:ڪيليفورنيا ۾ تفريحي پارڪ]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ پارڪ]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>km6b4nd3r0wutjv6ejrv4da73tp0aq3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ذوالقعده</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31651</id>
    <revision>
      <id>398622</id>
      <parentid>381860</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3652" sha1="coz9evuownu3rxnlm8rky65gv0r9muu" xml:space="preserve">{{ذوالقعد}}
ذوالقعده [[هجري ڪئلينڊر|اسلامي ڪيلينڊر]] جو يارھون مھينو آھي. ھن مھيني جو اھو نالو اسلام جي آمد کان اڳ پيو ھيو. ذوالقعد جي معني آهي ڪنھن جاء تي ويھڻ. ان تحريم واري مھيني ۾ جنگ منع ھئي تنھنڪري ان جو مطلب اھو ھوندو ھو تہ لڙائي بند ڪري ويھي رھڻ. ان مھيني ۾ ماڻھو حج جي تياري ڪندا ھيا. ان مھيني کي اسلام کان اڳ هُواع &lt;ref&gt;ذكره صاحب اللسان وصاحب محيط المحيط وثبته البيروني.&lt;/ref&gt; ۽ ووَرْنَة&lt;ref&gt;ذكره ابن سيده وصاحب تاج العروس.&lt;/ref&gt; پڻ سڏيندا هئا.

[[File:تخطيط كلمة الإسلام.png|thumbnail|200بڪ|]]


'''ذُوالقَعْدَة''' اسلامي قمري سال (يا [[هجري تقويم]]) جو يارهون مهينو آهي، جيڪو [[حج]] کان اڳ ايندو آهي. هي [[حرمت وارا مهينا|حرمت وارن مهينن]] مان پهريون مهينو آهي، جن جو ذڪر [[قرآن شريف]] ۾ ٿيل آهي.

عام طور تي نالي جي اصل بابت اهو خيال ڪيو ويندو آهي ته هي نالو جنگ کان ويهي رهڻ يا هٿ کڻڻ جي تصور سان لاڳاپيل آهي. [[ابو ريحان البيروني]] لکي ٿو: {{ quote|... وذي القعدة للزومهم منازلهم}} (يعني: ذوالقعده ان ڪري، جو هو پنهنجن گهرن ۾ ويهي رهندا هئا). هو ٻئي هنڌ چوي ٿو: {{اقتباس مضمن|ثم ذو القعدة لما قيل فيه اقعدوا أو كفوا عن القتال}} (يعني: پوءِ ان کي ذوالقعده ان ڪري سڏيو ويو، جو ماڻهن کي چيو ويندو هو ته ويهي رهو يا جنگ کان باز رهو).

[[لسان العرب]] ۾ آيو آهي: {{quote |... وقيل سمي بذلك لقعودهم في رحالهم عن الغزو والميرة وطلب الكلأ}} (يعني: اهو به چيو ويو آهي ته هن مهيني ۾ ماڻهو لڙائي، واپار ۽ چراگاهن جي تلاش لاءِ نڪرڻ بدران پنهنجن خيمن ۾ ويهي رهندا هئا).

[[المصباح المنير]] ۾ اسلامي مهينن جي نالن جي وضاحت ڪندي لکيو ويو آهي: {{quote |وذو القعدة لما ذللوا القعدان...}}. هتي ''القعدان''، ''قعود'' جو جمع آهي، جنهن جي معنيٰ نوجوان اُٺ آهي.

سرياني ٻوليءَ ۾ هن نالي جو تعلق گوڏن جهڪائڻ يا رڪوع سان پڻ ٻڌايو ويو آهي. تنهن ڪري ممڪن آهي ته هن مهيني کي حج جي تياريءَ سبب ذوالقعده سڏيو ويو هجي، يا ان ڪري جو [[جاهليت]] جي زماني ۾ به هي هڪ مقدس مهينو هو، جنهن ۾ جنگ ڪرڻ حرام سمجهي ويندي هئي.

ذڪر ملي ٿو ته ڪجهه عرب هن مهيني کي '''هُواع'''&lt;ref&gt;هن نالي جو ذڪر ''لسان العرب''، ''محيط المحيط'' ۽ البيروني ڪيو آهي.&lt;/ref&gt; ۽ '''وَرْنَة'''&lt;ref&gt;هن نالي جو ذڪر [[ابن سيده]] ۽ ''تاج العروس'' ۾ ملي ٿو.&lt;/ref&gt; به سڏيندا هئا.

==حوالا==
{{حوالا}}
{{اسلامي مھينا}}
[[زمرو:اسلامي تقويم]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:اسلامي ڪئلينڊر]]
[[زمرو:اسلامي ڪئلينڊر جا مھينا]]</text>
      <sha1>coz9evuownu3rxnlm8rky65gv0r9muu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398623</id>
      <parentid>398622</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:35:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4693" sha1="hkuxdmpblx23vq6vjnp6759pcaswhdu" xml:space="preserve">{{ذوالقعد}}
ذوالقعده [[هجري ڪئلينڊر|اسلامي ڪيلينڊر]] جو يارھون مھينو آھي. ھن مھيني جو اھو نالو اسلام جي آمد کان اڳ پيو ھيو. ذوالقعد جي معني آهي ڪنھن جاء تي ويھڻ. ان تحريم واري مھيني ۾ جنگ منع ھئي تنھنڪري ان جو مطلب اھو ھوندو ھو تہ لڙائي بند ڪري ويھي رھڻ. ان مھيني ۾ ماڻھو حج جي تياري ڪندا ھيا. ان مھيني کي اسلام کان اڳ هُواع &lt;ref&gt;ذكره صاحب اللسان وصاحب محيط المحيط وثبته البيروني.&lt;/ref&gt; ۽ ووَرْنَة&lt;ref&gt;ذكره ابن سيده وصاحب تاج العروس.&lt;/ref&gt; پڻ سڏيندا هئا.

[[File:تخطيط كلمة الإسلام.png|thumbnail|200بڪ|]]


'''ذُوالقَعْدَة''' اسلامي قمري سال (يا [[هجري تقويم]]) جو يارهون مهينو آهي، جيڪو [[حج]] کان اڳ ايندو آهي. هي [[حرمت وارا مهينا|حرمت وارن مهينن]] مان پهريون مهينو آهي، جن جو ذڪر [[قرآن شريف]] ۾ ٿيل آهي.

عام طور تي نالي جي اصل بابت اهو خيال ڪيو ويندو آهي ته هي نالو جنگ کان ويهي رهڻ يا هٿ کڻڻ جي تصور سان لاڳاپيل آهي. [[ابو ريحان البيروني]] لکي ٿو: {{ quote|... وذي القعدة للزومهم منازلهم}} (يعني: ذوالقعده ان ڪري، جو هو پنهنجن گهرن ۾ ويهي رهندا هئا). هو ٻئي هنڌ چوي ٿو: {{اقتباس مضمن|ثم ذو القعدة لما قيل فيه اقعدوا أو كفوا عن القتال}} (يعني: پوءِ ان کي ذوالقعده ان ڪري سڏيو ويو، جو ماڻهن کي چيو ويندو هو ته ويهي رهو يا جنگ کان باز رهو).

[[لسان العرب]] ۾ آيو آهي: {{quote |... وقيل سمي بذلك لقعودهم في رحالهم عن الغزو والميرة وطلب الكلأ}} (يعني: اهو به چيو ويو آهي ته هن مهيني ۾ ماڻهو لڙائي، واپار ۽ چراگاهن جي تلاش لاءِ نڪرڻ بدران پنهنجن خيمن ۾ ويهي رهندا هئا).

[[المصباح المنير]] ۾ اسلامي مهينن جي نالن جي وضاحت ڪندي لکيو ويو آهي: {{quote |وذو القعدة لما ذللوا القعدان...}}. هتي ''القعدان''، ''قعود'' جو جمع آهي، جنهن جي معنيٰ نوجوان اُٺ آهي.

سرياني ٻوليءَ ۾ هن نالي جو تعلق گوڏن جهڪائڻ يا رڪوع سان پڻ ٻڌايو ويو آهي. تنهن ڪري ممڪن آهي ته هن مهيني کي حج جي تياريءَ سبب ذوالقعده سڏيو ويو هجي، يا ان ڪري جو [[جاهليت]] جي زماني ۾ به هي هڪ مقدس مهينو هو، جنهن ۾ جنگ ڪرڻ حرام سمجهي ويندي هئي.

ذڪر ملي ٿو ته ڪجهه عرب هن مهيني کي '''هُواع'''&lt;ref&gt;هن نالي جو ذڪر ''لسان العرب''، ''محيط المحيط'' ۽ البيروني ڪيو آهي.&lt;/ref&gt; ۽ '''وَرْنَة'''&lt;ref&gt;هن نالي جو ذڪر [[ابن سيده]] ۽ ''تاج العروس'' ۾ ملي ٿو.&lt;/ref&gt; به سڏيندا هئا.

== واقعا ==
* [[1 ذوالقعده|1]] – '''[[فاطمه بنت موسى ڪاظم]]''' جي پيدائش، جيڪا امام [[موسى ڪاظم|موسى بن جعفر ڪاظم]] جي نياڻي ۽ [[ٻارهي امامي شيعا|ٻارهي امامي شيعن]] جي روايت موجب ستين امام جي ڌيءَ هئي. (173هه)
* [[6 ذوالقعده|6]] – '''[[شاه چراغ|احمد بن موسى]]'''، امام موسى بن جعفر ڪاظم جي فرزند، جي يادگار جو ڏينهن (ٻارهي امامي شيعن موجب).
* [[11 ذوالقعده|11]] – امام '''[[علي رضا|علي بن موسى رضا]]''' جي ولادت، جيڪو [[ٻارهي امامي شيعا|ٻارهي امامي شيعن]] موجب اٺون امام آهي. (148هه)
* [[29 ذوالقعده|29]] – امام '''[[محمد جواد|محمد بن علي الجواد]]''' جي شهادت، جيڪو [[ٻارهي امامي شيعا|ٻارهي امامي شيعن]] موجب نائون امام آهي. (220هه)

==حوالا==
{{حوالا}}
{{اسلامي مھينا}}
[[زمرو:اسلامي تقويم]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:اسلامي ڪئلينڊر]]
[[زمرو:اسلامي ڪئلينڊر جا مھينا]]</text>
      <sha1>hkuxdmpblx23vq6vjnp6759pcaswhdu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نارڊڪ ڪانسي وارو دؤر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38999</id>
    <revision>
      <id>398571</id>
      <parentid>352466</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T15:11:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[نارڊڪ برانز دؤر]] کي [[نارڊڪ ڪانسي وارو دؤر]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>352466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3629" sha1="pgp7muhk6r4sl3880wolrta84a2z0lm" xml:space="preserve">[[فائل:Nordic Bronze Age.png|left|200px|thumb|نارڊڪ برانز دؤر جي ثقافت جو نقشو، لڳ ڀڳ 1200 قبل مسيح]]

'''نارڊڪ برانز دؤر''' يا '''نارڊڪ ڪانسي وارو دؤر''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'') اسڪينڊينيويا جو تاريخ کان اڳ وارو هڪ اهم آثارِ قديمه جو دؤر آهي، جيڪو تقريباً 1700 قبل مسيح کان 500 قبل مسيح تائين جاري رهيو. هي دؤر [[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]] کان پوءِ ۽ [[پري-رومن آئرن دؤر]] کان اڳ وارو زمانو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nordic Bronze Age |url=https://www.britannica.com/topic/Nordic-Bronze-Age |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==تاريخي پسمنظر== 
نارڊڪ برانز دؤر دوران اسڪينڊينيويا ۾ ڪانسي (برانز) جي استعمال وڏي اهميت حاصل ڪئي. جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ ٽامي ۽ ٽِن جا قدرتي وسيلا محدود هئا، تنهن هوندي به يورپ جي ٻين علائقن سان واپار ذريعي ڪانسي حاصل ڪئي ويندي هئي. هن دؤر ۾ ڏکڻ اسڪينڊينيويا، خاص طور تي اڄوڪي ڊينمارڪ، ڏکڻ سويڊن ۽ ناروي جا ڪجهه حصا ثقافتي مرڪز بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nordic Bronze Age |url=https://www.nationalmuseet.dk/en/research/prehistoric-denmark/bronze-age/ |website=National Museum of Denmark |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==ثقافتي خصوصيتون== 
*نارڊڪ برانز دؤر جي سڃاڻپ شاندار ڌاتي ڪاريگري، سج جي پوڄا ۽ علامتي فن سان ٿئي ٿي.
*ڪانسيءَ جا هٿيار، زيور ۽ اوزار وڏي مهارت سان تيار ڪيا ويندا هئا.
*سج سان لاڳاپيل نشانين ۽ مذهبي خيالن کي اهم حيثيت حاصل هئي، جنهن جو مثال &quot;سج گاڏي&quot; (Sun Chariot) آهي.

پٿر تي ٺاهيل تصويرون (rock carvings) هن دؤر جي مذهبي ۽ سماجي سوچ کي ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rock Carvings and Religion in the Nordic Bronze Age |url=https://www.worldhistory.org/Nordic_Bronze_Age/ |website=World History Encyclopedia |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>pgp7muhk6r4sl3880wolrta84a2z0lm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398573</id>
      <parentid>398571</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T15:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20355" sha1="ln8p82hdnw5aicf1forbodkmqcv1rrc" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}


{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}


'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=The Early Bronze Age societies that evolved after 2000 BC thus inherited their basic social and cosmological order from the Beaker and Battle-Axe cultures of the third millennium BC. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=The northern Bronze Age may be said to begin shortly after 2000 BC with the introduction and use of simple bronze tools, especially axes. At the same time, huge longhouses for large (chiefly) households emerged. With the more systematic adoption of metalworking bronze technology after 1750 BC, a diversified use of new tools, weapons, and ornaments made of bronze appeared, together with a new warrior elite.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=The Bronze Age proper commenced c. 1700 B.C. and concluded c. 500 B.C., but metals became socially integrated by about 2000 B.C., during the Late Neolithic period—already a bronze age in all but name.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=As early as c. 4400 BC, there are signs of a faint awareness of copper technologies in Scandinavia in the form of rare imports of copper axes into the region's Late Mesolithic communities. A thousand years later, local metallurgy was likely practiced in the Middle Neolithic Funnelbeaker culture, only to disappear again subsequently. During most of the third millennium, metallurgy seems absent from the region, even if experiments with casting copper axes and hammering sheet ornaments reappear in Bell Beaker environments in Jutland, 2400–2100 BC. ... At 2000 BC, however, a copper-based technology begins to achieve full economic and social integration in Scandinavia simultaneously with the spread of bronze, or copper with similar properties, across Europe|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=a remarkable change occurred in the period c. 2200–2100 BC when Britain was the first region in Europe to completely switch all metalwork from (arsenical) copper to full tin-bronze (typically 10% tin). This full adoption or 'bronzization' subsequently occurred across Scandinavia and Central Europe by around 1800 BC and finally in southern Iberia, the Aegean and Egypt by around 1500/1300 BC}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=In the Nordic Bronze Age of period 2 one finds more east Mediterranean and Mycenaean influences in metalwork, prestige goods and cosmology than in any other region in Europe. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=The core region of the classic Nordic Bronze Age is southern Scandinavia, consisting of Denmark, Schleswig, and Scania. The adjoining northern European lowland in present-day Germany, as well as southern Norway and south-central Sweden, can be considered to be closely associated.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=For someone who has studied at first hand the metalwork of the second millennium [BC] in Europe for more than twenty-five years, it has become increasingly clear that the Nordic Bronze Age culture (especially in its beginnings in Montelius period 2 from 1500 to 1300 BC) represents something unique. Qualitatively the artistic and technical expressions are above anything in Europe except Minoan/Mycenaean culture; quantitatively there is no region in Europe with such an accumulation of high-quality weapons and ornaments during the period 1500–1000 BC, and that includes the Minoan/Mycenaean culture. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=iron technology was practiced in the Nordic region from at least the ninth century BC (Hjärthner-Holdar 1993; Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

==تاريخي پسمنظر== 
نارڊڪ برانز دؤر دوران اسڪينڊينيويا ۾ ڪانسي (برانز) جي استعمال وڏي اهميت حاصل ڪئي. جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ ٽامي ۽ ٽِن جا قدرتي وسيلا محدود هئا، تنهن هوندي به يورپ جي ٻين علائقن سان واپار ذريعي ڪانسي حاصل ڪئي ويندي هئي. هن دؤر ۾ ڏکڻ اسڪينڊينيويا، خاص طور تي اڄوڪي ڊينمارڪ، ڏکڻ سويڊن ۽ ناروي جا ڪجهه حصا ثقافتي مرڪز بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nordic Bronze Age |url=https://www.nationalmuseet.dk/en/research/prehistoric-denmark/bronze-age/ |website=National Museum of Denmark |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==ثقافتي خصوصيتون== 
*نارڊڪ برانز دؤر جي سڃاڻپ شاندار ڌاتي ڪاريگري، سج جي پوڄا ۽ علامتي فن سان ٿئي ٿي.
*ڪانسيءَ جا هٿيار، زيور ۽ اوزار وڏي مهارت سان تيار ڪيا ويندا هئا.
*سج سان لاڳاپيل نشانين ۽ مذهبي خيالن کي اهم حيثيت حاصل هئي، جنهن جو مثال &quot;سج گاڏي&quot; (Sun Chariot) آهي.

پٿر تي ٺاهيل تصويرون (rock carvings) هن دؤر جي مذهبي ۽ سماجي سوچ کي ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rock Carvings and Religion in the Nordic Bronze Age |url=https://www.worldhistory.org/Nordic_Bronze_Age/ |website=World History Encyclopedia |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ln8p82hdnw5aicf1forbodkmqcv1rrc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398574</id>
      <parentid>398573</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T15:24:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21868" sha1="om8vmf1krhl4q50wund19sqfsmnx5ec" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=a remarkable change occurred in the period c. 2200–2100 BC when Britain was the first region in Europe to completely switch all metalwork from (arsenical) copper to full tin-bronze (typically 10% tin). This full adoption or 'bronzization' subsequently occurred across Scandinavia and Central Europe by around 1800 BC and finally in southern Iberia, the Aegean and Egypt by around 1500/1300 BC}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=In the Nordic Bronze Age of period 2 one finds more east Mediterranean and Mycenaean influences in metalwork, prestige goods and cosmology than in any other region in Europe. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=The core region of the classic Nordic Bronze Age is southern Scandinavia, consisting of Denmark, Schleswig, and Scania. The adjoining northern European lowland in present-day Germany, as well as southern Norway and south-central Sweden, can be considered to be closely associated.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=For someone who has studied at first hand the metalwork of the second millennium [BC] in Europe for more than twenty-five years, it has become increasingly clear that the Nordic Bronze Age culture (especially in its beginnings in Montelius period 2 from 1500 to 1300 BC) represents something unique. Qualitatively the artistic and technical expressions are above anything in Europe except Minoan/Mycenaean culture; quantitatively there is no region in Europe with such an accumulation of high-quality weapons and ornaments during the period 1500–1000 BC, and that includes the Minoan/Mycenaean culture. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=iron technology was practiced in the Nordic region from at least the ninth century BC (Hjärthner-Holdar 1993; Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

==تاريخي پسمنظر== 
نارڊڪ برانز دؤر دوران اسڪينڊينيويا ۾ ڪانسي (برانز) جي استعمال وڏي اهميت حاصل ڪئي. جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ ٽامي ۽ ٽِن جا قدرتي وسيلا محدود هئا، تنهن هوندي به يورپ جي ٻين علائقن سان واپار ذريعي ڪانسي حاصل ڪئي ويندي هئي. هن دؤر ۾ ڏکڻ اسڪينڊينيويا، خاص طور تي اڄوڪي ڊينمارڪ، ڏکڻ سويڊن ۽ ناروي جا ڪجهه حصا ثقافتي مرڪز بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nordic Bronze Age |url=https://www.nationalmuseet.dk/en/research/prehistoric-denmark/bronze-age/ |website=National Museum of Denmark |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==ثقافتي خصوصيتون== 
*نارڊڪ برانز دؤر جي سڃاڻپ شاندار ڌاتي ڪاريگري، سج جي پوڄا ۽ علامتي فن سان ٿئي ٿي.
*ڪانسيءَ جا هٿيار، زيور ۽ اوزار وڏي مهارت سان تيار ڪيا ويندا هئا.
*سج سان لاڳاپيل نشانين ۽ مذهبي خيالن کي اهم حيثيت حاصل هئي، جنهن جو مثال &quot;سج گاڏي&quot; (Sun Chariot) آهي.

پٿر تي ٺاهيل تصويرون (rock carvings) هن دؤر جي مذهبي ۽ سماجي سوچ کي ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rock Carvings and Religion in the Nordic Bronze Age |url=https://www.worldhistory.org/Nordic_Bronze_Age/ |website=World History Encyclopedia |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>om8vmf1krhl4q50wund19sqfsmnx5ec</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398576</id>
      <parentid>398574</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T15:30:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23444" sha1="0lx029y2psq38jiza1x527f4kyw9d3y" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

==تاريخي پسمنظر== 
نارڊڪ برانز دؤر دوران اسڪينڊينيويا ۾ ڪانسي (برانز) جي استعمال وڏي اهميت حاصل ڪئي. جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ ٽامي ۽ ٽِن جا قدرتي وسيلا محدود هئا، تنهن هوندي به يورپ جي ٻين علائقن سان واپار ذريعي ڪانسي حاصل ڪئي ويندي هئي. هن دؤر ۾ ڏکڻ اسڪينڊينيويا، خاص طور تي اڄوڪي ڊينمارڪ، ڏکڻ سويڊن ۽ ناروي جا ڪجهه حصا ثقافتي مرڪز بڻيا.&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Nordic Bronze Age |url=https://www.nationalmuseet.dk/en/research/prehistoric-denmark/bronze-age/ |website=National Museum of Denmark |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==ثقافتي خصوصيتون== 
*نارڊڪ برانز دؤر جي سڃاڻپ شاندار ڌاتي ڪاريگري، سج جي پوڄا ۽ علامتي فن سان ٿئي ٿي.
*ڪانسيءَ جا هٿيار، زيور ۽ اوزار وڏي مهارت سان تيار ڪيا ويندا هئا.
*سج سان لاڳاپيل نشانين ۽ مذهبي خيالن کي اهم حيثيت حاصل هئي، جنهن جو مثال &quot;سج گاڏي&quot; (Sun Chariot) آهي.

پٿر تي ٺاهيل تصويرون (rock carvings) هن دؤر جي مذهبي ۽ سماجي سوچ کي ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rock Carvings and Religion in the Nordic Bronze Age |url=https://www.worldhistory.org/Nordic_Bronze_Age/ |website=World History Encyclopedia |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>0lx029y2psq38jiza1x527f4kyw9d3y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398578</id>
      <parentid>398576</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T15:34:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* تاريخ */</comment>
      <origin>398578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26383" sha1="fghavt6mnklxaqmaruwq7rldgzch1s8" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (&quot;اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي&quot;) ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي دورن ۾ ورهايو. هيءَ دوربندي اڄ به وڏي پيماني تي استعمال ٿئي ٿي.

سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) گهڻي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان ٺهڪي اچي ٿي، سواءِ ان جي ته هن دور جي شروعات مونٽيليئس جي تجويز ڪيل 1800 ق.م. بدران لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائينيڪي]] جو هڪ مختلف نظام استعمال ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور آهن.
اترين ڪانسي واري دور کي وڌيڪ وسيع طور ٻن مکيه مرحلن ۾ ورهايو وڃي ٿو:

شروعاتي اترين ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين اترين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 500 ق.م.

انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿيو.

==ثقافتي خصوصيتون== 
*نارڊڪ برانز دؤر جي سڃاڻپ شاندار ڌاتي ڪاريگري، سج جي پوڄا ۽ علامتي فن سان ٿئي ٿي.
*ڪانسيءَ جا هٿيار، زيور ۽ اوزار وڏي مهارت سان تيار ڪيا ويندا هئا.
*سج سان لاڳاپيل نشانين ۽ مذهبي خيالن کي اهم حيثيت حاصل هئي، جنهن جو مثال &quot;سج گاڏي&quot; (Sun Chariot) آهي.

پٿر تي ٺاهيل تصويرون (rock carvings) هن دؤر جي مذهبي ۽ سماجي سوچ کي ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rock Carvings and Religion in the Nordic Bronze Age |url=https://www.worldhistory.org/Nordic_Bronze_Age/ |website=World History Encyclopedia |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>fghavt6mnklxaqmaruwq7rldgzch1s8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398580</id>
      <parentid>398578</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T15:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* دوربندي */</comment>
      <origin>398580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27087" sha1="32cwj1ubhym65f0725xtps6hofskg6h" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

{{Timeline |caption=اترين ڪانسي واري دور جي دوربندي |from=-1700 |to=-500 |periods= {{Timeline entry|from=-1700|to=-1100|label=شروعاتي اترين ڪانسي وارو دور}} {{Timeline entry|from=-1100|to=-500|label=ديرين اترين ڪانسي وارو دور}} {{Timeline entry|from=-1700|to=-1500|label=I}} {{Timeline entry|from=-1500|to=-1300|label=II}} {{Timeline entry|from=-1300|to=-1100|label=III}} {{Timeline entry|from=-1100|to=-900|label=IV}} {{Timeline entry|from=-900|to=-700|label=V}} {{Timeline entry|from=-700|to=-500|label=VI}} }}

هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

==ثقافتي خصوصيتون== 
*نارڊڪ برانز دؤر جي سڃاڻپ شاندار ڌاتي ڪاريگري، سج جي پوڄا ۽ علامتي فن سان ٿئي ٿي.
*ڪانسيءَ جا هٿيار، زيور ۽ اوزار وڏي مهارت سان تيار ڪيا ويندا هئا.
*سج سان لاڳاپيل نشانين ۽ مذهبي خيالن کي اهم حيثيت حاصل هئي، جنهن جو مثال &quot;سج گاڏي&quot; (Sun Chariot) آهي.

پٿر تي ٺاهيل تصويرون (rock carvings) هن دؤر جي مذهبي ۽ سماجي سوچ کي ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rock Carvings and Religion in the Nordic Bronze Age |url=https://www.worldhistory.org/Nordic_Bronze_Age/ |website=World History Encyclopedia |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>32cwj1ubhym65f0725xtps6hofskg6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398593</id>
      <parentid>398580</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T15:53:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* دوربندي */</comment>
      <origin>398593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27419" sha1="rmo4lnp6wfudgy5869cz0i3lr39ss4c" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

==ثقافتي خصوصيتون== 
*نارڊڪ برانز دؤر جي سڃاڻپ شاندار ڌاتي ڪاريگري، سج جي پوڄا ۽ علامتي فن سان ٿئي ٿي.
*ڪانسيءَ جا هٿيار، زيور ۽ اوزار وڏي مهارت سان تيار ڪيا ويندا هئا.
*سج سان لاڳاپيل نشانين ۽ مذهبي خيالن کي اهم حيثيت حاصل هئي، جنهن جو مثال &quot;سج گاڏي&quot; (Sun Chariot) آهي.

پٿر تي ٺاهيل تصويرون (rock carvings) هن دؤر جي مذهبي ۽ سماجي سوچ کي ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rock Carvings and Religion in the Nordic Bronze Age |url=https://www.worldhistory.org/Nordic_Bronze_Age/ |website=World History Encyclopedia |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>rmo4lnp6wfudgy5869cz0i3lr39ss4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398594</id>
      <parentid>398593</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T15:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38628" sha1="8qqvffpkafczprg3zsijkfcqkfxugsv" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>8qqvffpkafczprg3zsijkfcqkfxugsv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398595</id>
      <parentid>398594</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T16:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50968" sha1="dyynnaj95xbkttqvl8dvbz6xt6bhlzb" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>dyynnaj95xbkttqvl8dvbz6xt6bhlzb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398596</id>
      <parentid>398595</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T16:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56045" sha1="koqex7hr1q4v16ppcauepe3fmeddm1f" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>koqex7hr1q4v16ppcauepe3fmeddm1f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398597</id>
      <parentid>398596</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T16:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64518" sha1="phdgv3k6ok5yqccbt29klo73jzaiok4" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>phdgv3k6ok5yqccbt29klo73jzaiok4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398598</id>
      <parentid>398597</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T16:06:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69716" sha1="r44yco5fw4tcp4ndv2zjv5bofkaa2ek" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>r44yco5fw4tcp4ndv2zjv5bofkaa2ek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398600</id>
      <parentid>398598</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T16:14:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81095" sha1="a91in2v6nq4isxqni9eael8cf4sfqle" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>a91in2v6nq4isxqni9eael8cf4sfqle</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398601</id>
      <parentid>398600</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T16:21:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93394" sha1="c3uorhcbk4v9c3bnyr24b9guzzj1aqy" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=In Greece, amber objects first make their appearance in the seventeenth or sixteenth centuries BCE at the very beginning of the Mycenaean period. ... the amber objects had not reached Greece from the Baltic, but, mostly as finished products, from the area of the Wessex culture of southern England. ... There is an amazing similarity between the shaft grave period and the Wessex culture not only in the amber items as such and their close association with gold, but also in the social contexts of the appearance of amber jewellery … in both regions such special amber objects were confined to the very small group of the most richly furnished burials.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>c3uorhcbk4v9c3bnyr24b9guzzj1aqy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398602</id>
      <parentid>398601</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T16:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93819" sha1="gyq5hw194q6p140gs9nm946jem57yav" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>gyq5hw194q6p140gs9nm946jem57yav</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398603</id>
      <parentid>398602</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T16:27:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102330" sha1="18o6kk4pqgwwkajky4g50n4xnmp99id" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

===جنتري===
{{See also|فلڪيات جي تاريخ#قبل از تاريخ}}
[[File:Solvognen-00100.jpg|thumb|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|title=The Sun Chariot|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162114/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Randsborg |first=Klavs |date=2006 |title=Calendars of the Bronze Age |url=https://worldarchaeology.org/publications/ |journal=Acta Archaeologica |volume=77 |pages=62–90|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; انهن آثارن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رتھ]] جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، [[بالڪاڪرا رسمي شيءِ|بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“]] ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen|first1=Rahlf|last2=Rink|first2=Christine|title=Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71501|pages=93–126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=May|first=Jens|title=&quot;Die gefangene Zeit&quot;. Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503 |doi=10.11588/apa.2008.0.71503 |pages=127–155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |page=47| url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse/page/46/mode/2up |isbn=3-926982-95-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/35176394 |title=THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM |publisher=Archaeolingua |date=2015 |last=Ilon |first=Gabor |page=73 |isbn=978-963-9911-71-0 |quote=In the Nordic Bronze Age, sets of 7 and 28 appear on the Aspeberget rock carvings, one of which portrays a figure holding a sistrum-like object in its right hand, depicted by twenty-eight cup marks arranged in four rows of seven each. In his study devoted to ancient astronomy, Flemming Kaul suggested that it depicted the four lunar phases and the lunar months}}&lt;/ref&gt; انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ [[نيبرا آسماني ٿالهي]] ۽ [[سون جون ٽوپيون]]، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Menghin|first=Wilfried|title=Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71505|pages=157–169}}&lt;/ref&gt; اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC |title=Indo-European Poetry and Myth |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928075-9 |last=West |first=M.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf |journal=Hyperboreus |volume=18 |issue=1 |date=2012 |last=Pachenko |first=Dmitri |title=Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport}}&lt;/ref&gt;

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي [[ميٽوني چڪر]] بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/14021967 |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=85 |issue=2 |date=2010 |title=… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben |last=Sommerfel |first=Christoph |doi=10.1515/PZ.2010.01 |pages=207–242|doi-broken-date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt; قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور [[فرانڪليبن جو خزانو|فرانڪليبن جي خزاني]] مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري [[جنتري]] سان لاڳاپيل ڪنهن [[عددي سرشتي]] جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf |journal=Adoranten |date=2020 |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |pages=57–73 |title=Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/44636664 |title=GEFJON 4 |date=2019 |publisher=Aarhus Univeritetsforlag |pages=86–151 |chapter=Håndtegnets udstrakte fngre |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |isbn=978-87-7219-054-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113062837/https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|url-status=live|archive-date=13 January 2019|title=Hoards&quot; Halle State Museum of Prehistory|website=Landesmuseum-vorgeschicte.de|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر|ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]] جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Avanton Cone&quot; Musée d'Archaeologie Nationale, Paris |url=https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217090925/https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-date=2022-02-17 |access-date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse|last=Sperber |first=Lothar |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |isbn=3-926982-95-0 |editor-last=Springer |editor-first=Tobias |pages=215–216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1388038/Mysterious-gold-cones-hats-of-ancient-wizards.html|title=Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'|website=Telegraph.co.uk|date=17 March 2002 |access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>18o6kk4pqgwwkajky4g50n4xnmp99id</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398604</id>
      <parentid>398603</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T16:29:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110886" sha1="phhqj0j02umzs289khh5tzgev9qzjo1" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

===جنتري===
{{See also|فلڪيات جي تاريخ#قبل از تاريخ}}
[[File:Solvognen-00100.jpg|thumb|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|title=The Sun Chariot|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162114/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Randsborg |first=Klavs |date=2006 |title=Calendars of the Bronze Age |url=https://worldarchaeology.org/publications/ |journal=Acta Archaeologica |volume=77 |pages=62–90|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; انهن آثارن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رتھ]] جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، [[بالڪاڪرا رسمي شيءِ|بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“]] ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen|first1=Rahlf|last2=Rink|first2=Christine|title=Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71501|pages=93–126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=May|first=Jens|title=&quot;Die gefangene Zeit&quot;. Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503 |doi=10.11588/apa.2008.0.71503 |pages=127–155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |page=47| url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse/page/46/mode/2up |isbn=3-926982-95-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/35176394 |title=THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM |publisher=Archaeolingua |date=2015 |last=Ilon |first=Gabor |page=73 |isbn=978-963-9911-71-0 |quote=In the Nordic Bronze Age, sets of 7 and 28 appear on the Aspeberget rock carvings, one of which portrays a figure holding a sistrum-like object in its right hand, depicted by twenty-eight cup marks arranged in four rows of seven each. In his study devoted to ancient astronomy, Flemming Kaul suggested that it depicted the four lunar phases and the lunar months}}&lt;/ref&gt; انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ [[نيبرا آسماني ٿالهي]] ۽ [[سون جون ٽوپيون]]، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Menghin|first=Wilfried|title=Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71505|pages=157–169}}&lt;/ref&gt; اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC |title=Indo-European Poetry and Myth |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928075-9 |last=West |first=M.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf |journal=Hyperboreus |volume=18 |issue=1 |date=2012 |last=Pachenko |first=Dmitri |title=Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport}}&lt;/ref&gt;

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي [[ميٽوني چڪر]] بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/14021967 |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=85 |issue=2 |date=2010 |title=… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben |last=Sommerfel |first=Christoph |doi=10.1515/PZ.2010.01 |pages=207–242|doi-broken-date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt; قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور [[فرانڪليبن جو خزانو|فرانڪليبن جي خزاني]] مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري [[جنتري]] سان لاڳاپيل ڪنهن [[عددي سرشتي]] جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf |journal=Adoranten |date=2020 |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |pages=57–73 |title=Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/44636664 |title=GEFJON 4 |date=2019 |publisher=Aarhus Univeritetsforlag |pages=86–151 |chapter=Håndtegnets udstrakte fngre |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |isbn=978-87-7219-054-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113062837/https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|url-status=live|archive-date=13 January 2019|title=Hoards&quot; Halle State Museum of Prehistory|website=Landesmuseum-vorgeschicte.de|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر|ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]] جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Avanton Cone&quot; Musée d'Archaeologie Nationale, Paris |url=https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217090925/https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-date=2022-02-17 |access-date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse|last=Sperber |first=Lothar |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |isbn=3-926982-95-0 |editor-last=Springer |editor-first=Tobias |pages=215–216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1388038/Mysterious-gold-cones-hats-of-ancient-wizards.html|title=Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'|website=Telegraph.co.uk|date=17 March 2002 |access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۽ مذهبي رسومات===

[[File:Bæltepladen fra Langstrup B2307- 00023.jpg|thumb|left|[[لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، ڊينمارڪ، 1400 ق م.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|title=The belt plate from Langstrup|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162125/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|194x194px]]

نورڊڪ برونز دور جي مذهب، ان جي [[ديوتا|ديوتائن]]، ڪائنات بابت ان جي تصور ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي طريقن بابت ڪو به مڪمل ۽ مربوط علم موجود ناهي. ان دور جا لکت وارا ذريعا موجود نه آهن، تنهنڪري رڳو قديم آثارن مان مليل شيون ئي ان زماني جي مذهبي رسمن ۽ عقيدن جي هڪ ڌنڌلي ۽ ٽٽل تصوير پيش ڪن ٿيون. رڳو ڪجهه ممڪن مذهبي فرقن ۽ ڪن مخصوص قبيلن بابت ئي ڄاڻ ملي ٿي. ان دور بابت سڀ کان اهم اشارا [[دڙي واري قبر|دڙي وارين قبرن]]، نفيس قديم آثارن، [[نذرانو|نذرانن]] ۽ اتر يورپ ۾ پکڙيل پٿريلي نقاشين مان حاصل ٿين ٿا. هن دور جون پٿريليون نقاشيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. انهن جي تاريخ جو تعين انهن ۾ ڏيکاريل شين، جهڙوڪ برونز جي ڪهاڙين ۽ تلوارن، سان ڀيٽ ڪري ڪيو ويو آهي. ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]] جي نقاشين سان حيرت انگيز مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان کان علاوه [[نورڊڪ پٿر دور]] جون به گهڻيون پٿريليون نقاشيون موجود آهن، جن مان اتر اسڪينڊينيوا واريون گهڻو ڪري [[يورپي هرڻ]] کي ڏيکارين ٿيون.

[[File:Lur-fra-Brudevælte DO-10906 original.jpg|thumb|[[بروديويلٽي لور|برونز جو لور]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-lurs-of-the-bronze-age/ |title=The lurs of the Bronze Age |website=Nationalmuseet, Denmark}}&lt;/ref&gt;|264x264px]]

گهڻيون دريافتون، خاص طور پٿريليون نقاشيون، ظاهر ڪن ٿيون ته [[سج جو ديوتا|سج جي پوڄا]] هن مذهب جو مرڪزي عنصر هئي. جڏهن سج کي شخصي روپ ڏنو ويندو هو ته ان کي عورت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان جو تعلق مختلف نشانين ۽ شين، جهڙوڪ [[سواستيڪا]]، [[سج وارو صليب]]، ٻيڙين، ۽ جانورن جهڙوڪ گهوڙن، پکين، نانگن ۽ مڇين سان جوڙيو ويندو هو (ڏسو [[سول]])؛ البت نانگن جو سج سان تعلق شايد رڳو مذهبي ماهرن جي هڪ مخصوص گروهه وٽ هو، جيئن سندن پاڪين تي نظر اچي ٿو، جڏهن ته پٿريلي نقاشين ۾ بيان ٿيل ڏندڪٿائن مان معلوم ٿئي ٿو ته نانگ سج جا دشمن هئا. عقيدي موجب ڏينهن جو سج کي گهوڙو يا ٻيڙي کڻي هلندي هئي، جڏهن ته رات جو اهو رات واري ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪندو هو، پوءِ ٻيهر ڏينهن واري ٻيڙي يا گهوڙي ڏانهن موٽندو هو. اهو عمل هر ڏينهن ۽ هر رات ورجائبو رهندو هو.

اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته سج جي ديوي سان گڏ ٻه مرد [[ديوي جا جڙواڻ|جڙواڻ ديوتا]] پڻ پوڄيا ويندا هئا، جن جو تعلق [[لور]]ن، سڱن وارن ٽوپن ۽ هٿيارن، خاص طور ڪهاڙين ۽ تلوارن سان هو. جتي به قربانيءَ جون شيون دفن ڪيون ويون آهن، اتي اهي گهڻو ڪري جوڙن ۾ مليون آهن، ۽ پٿريلي نقاشين ۾ به ٻيڙين سميت ڪيترين شين کي جوڙن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. قربانيءَ جي ذخيرن مان ملندڙ سڱن وارا ٽوپا خالص رسمن لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ انهن جو عملي جنگي استعمال نه هو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي جڙواڻ ديوتا سج جا محافظ هئا، جيڪي رات جو ان جي حفاظت ڪندا هئا ته جيئن اهو ٻيهر صبح جو اڀري سگهي ۽ روزانو آسمان ۾ پنهنجو سفر جاري رکي، ۽ اهو سلسلو هر ڏينهن ۽ هر رات جاري رهي.

[[File:DO-4220.jpg|thumb|left|امبر جو [[سج وارو صليب]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200 ق م&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/80363367|title=Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany|chapter=The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power|last=Meller|first=Harald|date=2021|publisher=Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale).|isbn=978-3-948618-22-3|access-date=10 January 2023|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109183344/https://www.academia.edu/80363367|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|162x162px]]

جينيٽ واربيرگ قديم آثارن مان مليل انهن ثبوتن جي بنياد تي، جن ۾ گهوڙن جي ساز و سامان کي عورتن جي زيورن ۽ گاڏين سان گڏ ڏٺو ويو آهي، تجويز ڪيو آهي ته آخري برونز دور ۾ هڪ اهڙي ديوي جي پوڄا ٿيندي هئي، جنهن جو تعلق جنگ ۽ گهوڙن سان هو، ۽ جنهن کي هوءَ &quot;جنگ ۽ گهوڙي جي خاتون&quot; سڏي ٿي.&lt;ref&gt;Varberg, Jeanette (2013). &quot;Lady of the Battle and of the Horse: on Anthropomorphic Gods and their Cult in Late Bronze Age Scandinavia&quot;. ''Counterpoint: Essays in Archaeology and Heritage Studies in Honour of Professor Kristian Kristiansen''. British Archaeological Reports International Series 2508, Hadrian Books Ltd. pp 147-157. {{ISBN|978-1-4073-1126-5}}.&lt;/ref&gt;

[[قرباني]]، جنهن ۾ جانورن، هٿيارن، زيورن ۽ انسانن جون قربانيون پڻ شامل هيون، گهڻو ڪري پاڻيءَ سان لاڳاپيل هوندي هئي. دلدل، تلاءَ، وهڪرا ۽ ڍنڍون رسمن ۽ مقدس هنڌن طور استعمال ٿينديون هيون، ۽ اهڙين جڳهن تان بيشمار قديم شيون هٿ آيون آهن. رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار، جهڙوڪ برونز جا [[لور]]، خاص طور ڊينمارڪ ۽ اولهندي سوئيڊن مان مليا آهن. لورن جون تصويرون ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ پڻ موجود آهن، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي مذهبي رسمن دوران وڄايا ويندا هئا.

[[File:Mariesminde find.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[فين ٻيٽ]] مان مليل برونز جو ايمفورا ۽ سون جا پيالا، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.researchgate.net/figure/Late-NBA-bronze-amphora-adorned-with-sun-bird-ship-motif-and-originally-containing-the-11_fig3_327259960 |title=Hybrid beasts of the Nordic Bronze Age (Vandkilde 2018)}}&lt;/ref&gt;]]

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نورڊڪ برونز دور جو مذهب ۽ ڏندڪٿائون بنيادي طور [[هند-يورپي مذهب]] سان لاڳاپيل هيون، ۽ پوءِ اهي ئي اڳتي هلي [[نورس ڏندڪٿا]]، نورس مذهب ۽ وسيع [[جرمني ڏندڪٿا]] ۽ جرمني مذهب جا بنياد بڻيون.

نورڊڪ برونز دور جي تصويرن ۽ وچ جرمني جي [[نيبرا آسماني ٿالهي]]، جيڪا [[اونيتيتسه ثقافت]] سان لاڳاپيل آهي، جي وچ ۾ پڻ نمايان هڪجهڙايون ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.astronomicalheritage.net/show-entity?identity=96&amp;idsubentity=1 |website=UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy |title=Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany}}&lt;/ref&gt;

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>phhqj0j02umzs289khh5tzgev9qzjo1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398605</id>
      <parentid>398604</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T16:56:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117327" sha1="5bwwn0uiosxvd4cifoezcgf85mwauke" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

===جنتري===
{{See also|فلڪيات جي تاريخ#قبل از تاريخ}}
[[File:Solvognen-00100.jpg|thumb|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|title=The Sun Chariot|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162114/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Randsborg |first=Klavs |date=2006 |title=Calendars of the Bronze Age |url=https://worldarchaeology.org/publications/ |journal=Acta Archaeologica |volume=77 |pages=62–90|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; انهن آثارن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رتھ]] جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، [[بالڪاڪرا رسمي شيءِ|بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“]] ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen|first1=Rahlf|last2=Rink|first2=Christine|title=Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71501|pages=93–126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=May|first=Jens|title=&quot;Die gefangene Zeit&quot;. Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503 |doi=10.11588/apa.2008.0.71503 |pages=127–155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |page=47| url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse/page/46/mode/2up |isbn=3-926982-95-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/35176394 |title=THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM |publisher=Archaeolingua |date=2015 |last=Ilon |first=Gabor |page=73 |isbn=978-963-9911-71-0 |quote=In the Nordic Bronze Age, sets of 7 and 28 appear on the Aspeberget rock carvings, one of which portrays a figure holding a sistrum-like object in its right hand, depicted by twenty-eight cup marks arranged in four rows of seven each. In his study devoted to ancient astronomy, Flemming Kaul suggested that it depicted the four lunar phases and the lunar months}}&lt;/ref&gt; انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ [[نيبرا آسماني ٿالهي]] ۽ [[سون جون ٽوپيون]]، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Menghin|first=Wilfried|title=Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71505|pages=157–169}}&lt;/ref&gt; اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC |title=Indo-European Poetry and Myth |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928075-9 |last=West |first=M.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf |journal=Hyperboreus |volume=18 |issue=1 |date=2012 |last=Pachenko |first=Dmitri |title=Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport}}&lt;/ref&gt;

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي [[ميٽوني چڪر]] بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/14021967 |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=85 |issue=2 |date=2010 |title=… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben |last=Sommerfel |first=Christoph |doi=10.1515/PZ.2010.01 |pages=207–242|doi-broken-date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt; قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور [[فرانڪليبن جو خزانو|فرانڪليبن جي خزاني]] مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري [[جنتري]] سان لاڳاپيل ڪنهن [[عددي سرشتي]] جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf |journal=Adoranten |date=2020 |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |pages=57–73 |title=Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/44636664 |title=GEFJON 4 |date=2019 |publisher=Aarhus Univeritetsforlag |pages=86–151 |chapter=Håndtegnets udstrakte fngre |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |isbn=978-87-7219-054-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113062837/https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|url-status=live|archive-date=13 January 2019|title=Hoards&quot; Halle State Museum of Prehistory|website=Landesmuseum-vorgeschicte.de|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر|ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]] جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Avanton Cone&quot; Musée d'Archaeologie Nationale, Paris |url=https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217090925/https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-date=2022-02-17 |access-date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse|last=Sperber |first=Lothar |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |isbn=3-926982-95-0 |editor-last=Springer |editor-first=Tobias |pages=215–216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1388038/Mysterious-gold-cones-hats-of-ancient-wizards.html|title=Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'|website=Telegraph.co.uk|date=17 March 2002 |access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۽ مذهبي رسومات===

[[File:Bæltepladen fra Langstrup B2307- 00023.jpg|thumb|left|[[لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، ڊينمارڪ، 1400 ق م.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|title=The belt plate from Langstrup|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162125/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|194x194px]]

نورڊڪ برونز دور جي مذهب، ان جي [[ديوتا|ديوتائن]]، ڪائنات بابت ان جي تصور ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي طريقن بابت ڪو به مڪمل ۽ مربوط علم موجود ناهي. ان دور جا لکت وارا ذريعا موجود نه آهن، تنهنڪري رڳو قديم آثارن مان مليل شيون ئي ان زماني جي مذهبي رسمن ۽ عقيدن جي هڪ ڌنڌلي ۽ ٽٽل تصوير پيش ڪن ٿيون. رڳو ڪجهه ممڪن مذهبي فرقن ۽ ڪن مخصوص قبيلن بابت ئي ڄاڻ ملي ٿي. ان دور بابت سڀ کان اهم اشارا [[دڙي واري قبر|دڙي وارين قبرن]]، نفيس قديم آثارن، [[نذرانو|نذرانن]] ۽ اتر يورپ ۾ پکڙيل پٿريلي نقاشين مان حاصل ٿين ٿا. هن دور جون پٿريليون نقاشيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. انهن جي تاريخ جو تعين انهن ۾ ڏيکاريل شين، جهڙوڪ برونز جي ڪهاڙين ۽ تلوارن، سان ڀيٽ ڪري ڪيو ويو آهي. ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]] جي نقاشين سان حيرت انگيز مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان کان علاوه [[نورڊڪ پٿر دور]] جون به گهڻيون پٿريليون نقاشيون موجود آهن، جن مان اتر اسڪينڊينيوا واريون گهڻو ڪري [[يورپي هرڻ]] کي ڏيکارين ٿيون.

[[File:Lur-fra-Brudevælte DO-10906 original.jpg|thumb|[[بروديويلٽي لور|برونز جو لور]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-lurs-of-the-bronze-age/ |title=The lurs of the Bronze Age |website=Nationalmuseet, Denmark}}&lt;/ref&gt;|264x264px]]

گهڻيون دريافتون، خاص طور پٿريليون نقاشيون، ظاهر ڪن ٿيون ته [[سج جو ديوتا|سج جي پوڄا]] هن مذهب جو مرڪزي عنصر هئي. جڏهن سج کي شخصي روپ ڏنو ويندو هو ته ان کي عورت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان جو تعلق مختلف نشانين ۽ شين، جهڙوڪ [[سواستيڪا]]، [[سج وارو صليب]]، ٻيڙين، ۽ جانورن جهڙوڪ گهوڙن، پکين، نانگن ۽ مڇين سان جوڙيو ويندو هو (ڏسو [[سول]])؛ البت نانگن جو سج سان تعلق شايد رڳو مذهبي ماهرن جي هڪ مخصوص گروهه وٽ هو، جيئن سندن پاڪين تي نظر اچي ٿو، جڏهن ته پٿريلي نقاشين ۾ بيان ٿيل ڏندڪٿائن مان معلوم ٿئي ٿو ته نانگ سج جا دشمن هئا. عقيدي موجب ڏينهن جو سج کي گهوڙو يا ٻيڙي کڻي هلندي هئي، جڏهن ته رات جو اهو رات واري ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪندو هو، پوءِ ٻيهر ڏينهن واري ٻيڙي يا گهوڙي ڏانهن موٽندو هو. اهو عمل هر ڏينهن ۽ هر رات ورجائبو رهندو هو.

اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته سج جي ديوي سان گڏ ٻه مرد [[ديوي جا جڙواڻ|جڙواڻ ديوتا]] پڻ پوڄيا ويندا هئا، جن جو تعلق [[لور]]ن، سڱن وارن ٽوپن ۽ هٿيارن، خاص طور ڪهاڙين ۽ تلوارن سان هو. جتي به قربانيءَ جون شيون دفن ڪيون ويون آهن، اتي اهي گهڻو ڪري جوڙن ۾ مليون آهن، ۽ پٿريلي نقاشين ۾ به ٻيڙين سميت ڪيترين شين کي جوڙن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. قربانيءَ جي ذخيرن مان ملندڙ سڱن وارا ٽوپا خالص رسمن لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ انهن جو عملي جنگي استعمال نه هو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي جڙواڻ ديوتا سج جا محافظ هئا، جيڪي رات جو ان جي حفاظت ڪندا هئا ته جيئن اهو ٻيهر صبح جو اڀري سگهي ۽ روزانو آسمان ۾ پنهنجو سفر جاري رکي، ۽ اهو سلسلو هر ڏينهن ۽ هر رات جاري رهي.

[[File:DO-4220.jpg|thumb|left|امبر جو [[سج وارو صليب]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200 ق م&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/80363367|title=Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany|chapter=The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power|last=Meller|first=Harald|date=2021|publisher=Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale).|isbn=978-3-948618-22-3|access-date=10 January 2023|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109183344/https://www.academia.edu/80363367|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|162x162px]]

جينيٽ واربيرگ قديم آثارن مان مليل انهن ثبوتن جي بنياد تي، جن ۾ گهوڙن جي ساز و سامان کي عورتن جي زيورن ۽ گاڏين سان گڏ ڏٺو ويو آهي، تجويز ڪيو آهي ته آخري برونز دور ۾ هڪ اهڙي ديوي جي پوڄا ٿيندي هئي، جنهن جو تعلق جنگ ۽ گهوڙن سان هو، ۽ جنهن کي هوءَ &quot;جنگ ۽ گهوڙي جي خاتون&quot; سڏي ٿي.&lt;ref&gt;Varberg, Jeanette (2013). &quot;Lady of the Battle and of the Horse: on Anthropomorphic Gods and their Cult in Late Bronze Age Scandinavia&quot;. ''Counterpoint: Essays in Archaeology and Heritage Studies in Honour of Professor Kristian Kristiansen''. British Archaeological Reports International Series 2508, Hadrian Books Ltd. pp 147-157. {{ISBN|978-1-4073-1126-5}}.&lt;/ref&gt;

[[قرباني]]، جنهن ۾ جانورن، هٿيارن، زيورن ۽ انسانن جون قربانيون پڻ شامل هيون، گهڻو ڪري پاڻيءَ سان لاڳاپيل هوندي هئي. دلدل، تلاءَ، وهڪرا ۽ ڍنڍون رسمن ۽ مقدس هنڌن طور استعمال ٿينديون هيون، ۽ اهڙين جڳهن تان بيشمار قديم شيون هٿ آيون آهن. رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار، جهڙوڪ برونز جا [[لور]]، خاص طور ڊينمارڪ ۽ اولهندي سوئيڊن مان مليا آهن. لورن جون تصويرون ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ پڻ موجود آهن، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي مذهبي رسمن دوران وڄايا ويندا هئا.

[[File:Mariesminde find.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[فين ٻيٽ]] مان مليل برونز جو ايمفورا ۽ سون جا پيالا، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.researchgate.net/figure/Late-NBA-bronze-amphora-adorned-with-sun-bird-ship-motif-and-originally-containing-the-11_fig3_327259960 |title=Hybrid beasts of the Nordic Bronze Age (Vandkilde 2018)}}&lt;/ref&gt;]]

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نورڊڪ برونز دور جو مذهب ۽ ڏندڪٿائون بنيادي طور [[هند-يورپي مذهب]] سان لاڳاپيل هيون، ۽ پوءِ اهي ئي اڳتي هلي [[نورس ڏندڪٿا]]، نورس مذهب ۽ وسيع [[جرمني ڏندڪٿا]] ۽ جرمني مذهب جا بنياد بڻيون.

نورڊڪ برونز دور جي تصويرن ۽ وچ جرمني جي [[نيبرا آسماني ٿالهي]]، جيڪا [[اونيتيتسه ثقافت]] سان لاڳاپيل آهي، جي وچ ۾ پڻ نمايان هڪجهڙايون ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.astronomicalheritage.net/show-entity?identity=96&amp;idsubentity=1 |website=UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy |title=Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany}}&lt;/ref&gt;

===سامونڊي سفر ۽ ٻيڙيون===

[[File:Model-af-Hjortspringbåden DO-2304 original.jpg|thumb|[[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] جو نمونو، لڳ ڀڳ 400 ق م، جيڪو برونز دور جي پٿريلي نقاشين سان گهڻي مشابهت رکي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |title=The Hjortspring Boat |access-date=1 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501220757/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asingh2009&quot;&gt;{{cite book|author=Pauline Asingh|title=Grauballemanden: portræt af et moselig|url=https://books.google.com/books?id=zZy-4znpeWIC&amp;pg=PA195 |page=195 |year=2009 |location=Copenhagen |language=da |publisher=Gyldendal A/S|isbn=978-87-02-05688-4}}&lt;/ref&gt;]]

نورڊڪ برونز دور جون هزارين پٿريليون نقاشيون ٻيڙين کي ڏيکارين ٿيون، جڏهن ته [[پٿريلي ٻيڙي]] جي نالي سان سڃاتل وڏا پٿريلا تدفيني يادگار پڻ مليا آهن. اهي ماڳ ظاهر ڪن ٿا ته ٻيڙين ۽ سامونڊي سفر کي ان ثقافت ۾ مجموعي طور اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135 |journal=Norwegian Archaeological Review |volume=57 |issue=1 |date=2024 |title=Evidence of Large Vessels and Sail in Bronze Age Scandinavia |last1=Bengtsson |first1=Boel |display-authors=etal |doi=10.1080/00293652.2024.2357135 |pages=59–84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Horn | first1=Christian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/water-and-the-afterlife-waterrelated-resources-in-the-burial-construction-of-the-nordic-bronze-age/E13860A2D97D492AD75F181B1F4A944B| title=Water and the Afterlife – Water-related Resources in the Burial Construction of the Nordic Bronze Age (Horn 2024) |journal=Proceedings of the Prehistoric Society | date=December 2024 | volume=90 | pages=63–83 | doi=10.1017/ppr.2024.4 }}&lt;/ref&gt; نقاشين ۾ ڏيکاريل ٻيڙيون گهڻو ڪري تختن کي سئيءَ سان ڳنڍي ٺاهيل [[ٻيڙِي|ننڍين ٻيڙين]] جي صورت جون هيون، جيڪي جنگ، مڇي مارڻ ۽ واپار لاءِ استعمال ٿينديون هيون. ممڪن آهي ته اهڙين ٻيڙين جي شروعات [[نئون پٿر دور]] تائين وڃي پهچي، ۽ انهن جو استعمال روم کان اڳ واري لوهه دور تائين جاري رهيو، جنهن جو مثال [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/286412431 |journal=Antiquity |volume=89 |issue=348 |date=2015 |pages=1353–1372 |title=Plankboat skeuomorphs in Bronze Age logboats: A Scandinavian perspective |last=Kastholm |first=Ole Thirup |doi=10.15184/aqy.2015.112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ling 2008. ''Elevated Rock Art''. GOTARC Serie B. Gothenburg Archaeological Thesis 49. Department of Archaeology and Ancient History, University of Gothenburg, Goumlteborg, 2008. {{ISBN|978-91-85245-34-5}}.&lt;/ref&gt; هن علائقي مان 3,600 سال پراڻيون برونز جون ڪهاڙيون ۽ [[قبرص|قبرصي]] ٽامي مان ٺاهيل ٻيا اوزار پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mandal |first1=Dattatreya |url=https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ |title=Cypriot Copper-Made Axes Found In Bronze Age Sweden|work=Realm of History |date=17 May 2016 |access-date=13 September 2018 |archive-date=13 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913112335/https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ }}&lt;/ref&gt;

محققن موجب اسڪينڊينيوا جي سماج ۾ ٻيڙين جي مسلسل اهميت جي لحاظ کان وڏي تسلسل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ٻيڙي ٺاهڻ ۽ سامونڊي سفر جون جيڪي روايتون نورڊڪ برونز دور ۾ قائم ٿيون، سي پوءِ مختلف دورن تائين جاري رهيون ۽ [[روم کان اڳ وارو لوهه دور|لوهه دور]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون. ڪجهه قديم آثارن جي ماهرن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته سامونڊي رخ رکندڙ هن ثقافت پنهنجي اوج تي [[وائڪنگ دور]] ۾ پهتي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Skoglund|first=Peter|date=2008|title=Stone Ships: Continuity and Change in Scandinavian Prehistory|journal=World Archaeology|volume=40|issue=3|pages=390–406|doi=10.1080/00438240802261440|jstor=40388220|s2cid=161302612|issn=0043-8243}}&lt;/ref&gt;

==آبهوا==

نورڊڪ برونز دور جي شروعاتي زماني جي خاصيت گرم آبهوا هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 2700 ق م ۾ آيل موسمي تبديليءَ کان پوءِ شروع ٿي. ان وقت جي آبهوا اڄوڪي وچ جرمني ۽ اتر فرانس جي آبهوا سان ڀيٽڻ جهڙي هئي، جنهن سبب نسبتاً گهڻي آبادي رهڻ ۽ پوکيءَ لاءِ سٺا موقعا موجود هئا؛ مثال طور، ان دور ۾ اسڪينڊينيوا ۾ [[انگور]] پڻ پوکيا ويندا هئا. 850 ق م ۽ 760 ق م جي وچ ۾ آبهوا ۾ هڪ معمولي تبديلي آئي، جنهن سان موسم وڌيڪ آلي ۽ ٿڌي ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 650 ق م کان وڌيڪ وڏي موسمي تبديلي شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kane |first=Njord |url=https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane%2C+njord+%281+november+2016%29.+the+viking+stone+age%3A+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |title=The Viking Stone Age: Birth of the Ax Culture |date=1 November 2016 |publisher=Spangenhelm Publishing |isbn=978-1-943066-19-3 |language=en |access-date=27 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163941/https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane,+njord+(1+november+2016).+the+viking+stone+age:+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>5bwwn0uiosxvd4cifoezcgf85mwauke</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398606</id>
      <parentid>398605</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T16:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124860" sha1="sn2n7ejvr5zaqm3vpk65aza3lsgakoe" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

===جنتري===
{{See also|فلڪيات جي تاريخ#قبل از تاريخ}}
[[File:Solvognen-00100.jpg|thumb|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|title=The Sun Chariot|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162114/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Randsborg |first=Klavs |date=2006 |title=Calendars of the Bronze Age |url=https://worldarchaeology.org/publications/ |journal=Acta Archaeologica |volume=77 |pages=62–90|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; انهن آثارن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رتھ]] جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، [[بالڪاڪرا رسمي شيءِ|بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“]] ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen|first1=Rahlf|last2=Rink|first2=Christine|title=Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71501|pages=93–126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=May|first=Jens|title=&quot;Die gefangene Zeit&quot;. Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503 |doi=10.11588/apa.2008.0.71503 |pages=127–155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |page=47| url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse/page/46/mode/2up |isbn=3-926982-95-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/35176394 |title=THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM |publisher=Archaeolingua |date=2015 |last=Ilon |first=Gabor |page=73 |isbn=978-963-9911-71-0 |quote=In the Nordic Bronze Age, sets of 7 and 28 appear on the Aspeberget rock carvings, one of which portrays a figure holding a sistrum-like object in its right hand, depicted by twenty-eight cup marks arranged in four rows of seven each. In his study devoted to ancient astronomy, Flemming Kaul suggested that it depicted the four lunar phases and the lunar months}}&lt;/ref&gt; انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ [[نيبرا آسماني ٿالهي]] ۽ [[سون جون ٽوپيون]]، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Menghin|first=Wilfried|title=Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71505|pages=157–169}}&lt;/ref&gt; اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC |title=Indo-European Poetry and Myth |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928075-9 |last=West |first=M.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf |journal=Hyperboreus |volume=18 |issue=1 |date=2012 |last=Pachenko |first=Dmitri |title=Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport}}&lt;/ref&gt;

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي [[ميٽوني چڪر]] بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/14021967 |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=85 |issue=2 |date=2010 |title=… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben |last=Sommerfel |first=Christoph |doi=10.1515/PZ.2010.01 |pages=207–242|doi-broken-date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt; قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور [[فرانڪليبن جو خزانو|فرانڪليبن جي خزاني]] مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري [[جنتري]] سان لاڳاپيل ڪنهن [[عددي سرشتي]] جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf |journal=Adoranten |date=2020 |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |pages=57–73 |title=Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/44636664 |title=GEFJON 4 |date=2019 |publisher=Aarhus Univeritetsforlag |pages=86–151 |chapter=Håndtegnets udstrakte fngre |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |isbn=978-87-7219-054-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113062837/https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|url-status=live|archive-date=13 January 2019|title=Hoards&quot; Halle State Museum of Prehistory|website=Landesmuseum-vorgeschicte.de|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر|ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]] جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Avanton Cone&quot; Musée d'Archaeologie Nationale, Paris |url=https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217090925/https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-date=2022-02-17 |access-date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse|last=Sperber |first=Lothar |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |isbn=3-926982-95-0 |editor-last=Springer |editor-first=Tobias |pages=215–216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1388038/Mysterious-gold-cones-hats-of-ancient-wizards.html|title=Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'|website=Telegraph.co.uk|date=17 March 2002 |access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۽ مذهبي رسومات===

[[File:Bæltepladen fra Langstrup B2307- 00023.jpg|thumb|left|[[لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، ڊينمارڪ، 1400 ق م.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|title=The belt plate from Langstrup|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162125/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|194x194px]]

نورڊڪ برونز دور جي مذهب، ان جي [[ديوتا|ديوتائن]]، ڪائنات بابت ان جي تصور ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي طريقن بابت ڪو به مڪمل ۽ مربوط علم موجود ناهي. ان دور جا لکت وارا ذريعا موجود نه آهن، تنهنڪري رڳو قديم آثارن مان مليل شيون ئي ان زماني جي مذهبي رسمن ۽ عقيدن جي هڪ ڌنڌلي ۽ ٽٽل تصوير پيش ڪن ٿيون. رڳو ڪجهه ممڪن مذهبي فرقن ۽ ڪن مخصوص قبيلن بابت ئي ڄاڻ ملي ٿي. ان دور بابت سڀ کان اهم اشارا [[دڙي واري قبر|دڙي وارين قبرن]]، نفيس قديم آثارن، [[نذرانو|نذرانن]] ۽ اتر يورپ ۾ پکڙيل پٿريلي نقاشين مان حاصل ٿين ٿا. هن دور جون پٿريليون نقاشيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. انهن جي تاريخ جو تعين انهن ۾ ڏيکاريل شين، جهڙوڪ برونز جي ڪهاڙين ۽ تلوارن، سان ڀيٽ ڪري ڪيو ويو آهي. ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]] جي نقاشين سان حيرت انگيز مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان کان علاوه [[نورڊڪ پٿر دور]] جون به گهڻيون پٿريليون نقاشيون موجود آهن، جن مان اتر اسڪينڊينيوا واريون گهڻو ڪري [[يورپي هرڻ]] کي ڏيکارين ٿيون.

[[File:Lur-fra-Brudevælte DO-10906 original.jpg|thumb|[[بروديويلٽي لور|برونز جو لور]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-lurs-of-the-bronze-age/ |title=The lurs of the Bronze Age |website=Nationalmuseet, Denmark}}&lt;/ref&gt;|264x264px]]

گهڻيون دريافتون، خاص طور پٿريليون نقاشيون، ظاهر ڪن ٿيون ته [[سج جو ديوتا|سج جي پوڄا]] هن مذهب جو مرڪزي عنصر هئي. جڏهن سج کي شخصي روپ ڏنو ويندو هو ته ان کي عورت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان جو تعلق مختلف نشانين ۽ شين، جهڙوڪ [[سواستيڪا]]، [[سج وارو صليب]]، ٻيڙين، ۽ جانورن جهڙوڪ گهوڙن، پکين، نانگن ۽ مڇين سان جوڙيو ويندو هو (ڏسو [[سول]])؛ البت نانگن جو سج سان تعلق شايد رڳو مذهبي ماهرن جي هڪ مخصوص گروهه وٽ هو، جيئن سندن پاڪين تي نظر اچي ٿو، جڏهن ته پٿريلي نقاشين ۾ بيان ٿيل ڏندڪٿائن مان معلوم ٿئي ٿو ته نانگ سج جا دشمن هئا. عقيدي موجب ڏينهن جو سج کي گهوڙو يا ٻيڙي کڻي هلندي هئي، جڏهن ته رات جو اهو رات واري ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪندو هو، پوءِ ٻيهر ڏينهن واري ٻيڙي يا گهوڙي ڏانهن موٽندو هو. اهو عمل هر ڏينهن ۽ هر رات ورجائبو رهندو هو.

اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته سج جي ديوي سان گڏ ٻه مرد [[ديوي جا جڙواڻ|جڙواڻ ديوتا]] پڻ پوڄيا ويندا هئا، جن جو تعلق [[لور]]ن، سڱن وارن ٽوپن ۽ هٿيارن، خاص طور ڪهاڙين ۽ تلوارن سان هو. جتي به قربانيءَ جون شيون دفن ڪيون ويون آهن، اتي اهي گهڻو ڪري جوڙن ۾ مليون آهن، ۽ پٿريلي نقاشين ۾ به ٻيڙين سميت ڪيترين شين کي جوڙن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. قربانيءَ جي ذخيرن مان ملندڙ سڱن وارا ٽوپا خالص رسمن لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ انهن جو عملي جنگي استعمال نه هو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي جڙواڻ ديوتا سج جا محافظ هئا، جيڪي رات جو ان جي حفاظت ڪندا هئا ته جيئن اهو ٻيهر صبح جو اڀري سگهي ۽ روزانو آسمان ۾ پنهنجو سفر جاري رکي، ۽ اهو سلسلو هر ڏينهن ۽ هر رات جاري رهي.

[[File:DO-4220.jpg|thumb|left|امبر جو [[سج وارو صليب]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200 ق م&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/80363367|title=Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany|chapter=The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power|last=Meller|first=Harald|date=2021|publisher=Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale).|isbn=978-3-948618-22-3|access-date=10 January 2023|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109183344/https://www.academia.edu/80363367|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|162x162px]]

جينيٽ واربيرگ قديم آثارن مان مليل انهن ثبوتن جي بنياد تي، جن ۾ گهوڙن جي ساز و سامان کي عورتن جي زيورن ۽ گاڏين سان گڏ ڏٺو ويو آهي، تجويز ڪيو آهي ته آخري برونز دور ۾ هڪ اهڙي ديوي جي پوڄا ٿيندي هئي، جنهن جو تعلق جنگ ۽ گهوڙن سان هو، ۽ جنهن کي هوءَ &quot;جنگ ۽ گهوڙي جي خاتون&quot; سڏي ٿي.&lt;ref&gt;Varberg, Jeanette (2013). &quot;Lady of the Battle and of the Horse: on Anthropomorphic Gods and their Cult in Late Bronze Age Scandinavia&quot;. ''Counterpoint: Essays in Archaeology and Heritage Studies in Honour of Professor Kristian Kristiansen''. British Archaeological Reports International Series 2508, Hadrian Books Ltd. pp 147-157. {{ISBN|978-1-4073-1126-5}}.&lt;/ref&gt;

[[قرباني]]، جنهن ۾ جانورن، هٿيارن، زيورن ۽ انسانن جون قربانيون پڻ شامل هيون، گهڻو ڪري پاڻيءَ سان لاڳاپيل هوندي هئي. دلدل، تلاءَ، وهڪرا ۽ ڍنڍون رسمن ۽ مقدس هنڌن طور استعمال ٿينديون هيون، ۽ اهڙين جڳهن تان بيشمار قديم شيون هٿ آيون آهن. رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار، جهڙوڪ برونز جا [[لور]]، خاص طور ڊينمارڪ ۽ اولهندي سوئيڊن مان مليا آهن. لورن جون تصويرون ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ پڻ موجود آهن، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي مذهبي رسمن دوران وڄايا ويندا هئا.

[[File:Mariesminde find.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[فين ٻيٽ]] مان مليل برونز جو ايمفورا ۽ سون جا پيالا، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.researchgate.net/figure/Late-NBA-bronze-amphora-adorned-with-sun-bird-ship-motif-and-originally-containing-the-11_fig3_327259960 |title=Hybrid beasts of the Nordic Bronze Age (Vandkilde 2018)}}&lt;/ref&gt;]]

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نورڊڪ برونز دور جو مذهب ۽ ڏندڪٿائون بنيادي طور [[هند-يورپي مذهب]] سان لاڳاپيل هيون، ۽ پوءِ اهي ئي اڳتي هلي [[نورس ڏندڪٿا]]، نورس مذهب ۽ وسيع [[جرمني ڏندڪٿا]] ۽ جرمني مذهب جا بنياد بڻيون.

نورڊڪ برونز دور جي تصويرن ۽ وچ جرمني جي [[نيبرا آسماني ٿالهي]]، جيڪا [[اونيتيتسه ثقافت]] سان لاڳاپيل آهي، جي وچ ۾ پڻ نمايان هڪجهڙايون ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.astronomicalheritage.net/show-entity?identity=96&amp;idsubentity=1 |website=UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy |title=Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany}}&lt;/ref&gt;

===سامونڊي سفر ۽ ٻيڙيون===

[[File:Model-af-Hjortspringbåden DO-2304 original.jpg|thumb|[[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] جو نمونو، لڳ ڀڳ 400 ق م، جيڪو برونز دور جي پٿريلي نقاشين سان گهڻي مشابهت رکي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |title=The Hjortspring Boat |access-date=1 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501220757/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asingh2009&quot;&gt;{{cite book|author=Pauline Asingh|title=Grauballemanden: portræt af et moselig|url=https://books.google.com/books?id=zZy-4znpeWIC&amp;pg=PA195 |page=195 |year=2009 |location=Copenhagen |language=da |publisher=Gyldendal A/S|isbn=978-87-02-05688-4}}&lt;/ref&gt;]]

نورڊڪ برونز دور جون هزارين پٿريليون نقاشيون ٻيڙين کي ڏيکارين ٿيون، جڏهن ته [[پٿريلي ٻيڙي]] جي نالي سان سڃاتل وڏا پٿريلا تدفيني يادگار پڻ مليا آهن. اهي ماڳ ظاهر ڪن ٿا ته ٻيڙين ۽ سامونڊي سفر کي ان ثقافت ۾ مجموعي طور اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135 |journal=Norwegian Archaeological Review |volume=57 |issue=1 |date=2024 |title=Evidence of Large Vessels and Sail in Bronze Age Scandinavia |last1=Bengtsson |first1=Boel |display-authors=etal |doi=10.1080/00293652.2024.2357135 |pages=59–84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Horn | first1=Christian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/water-and-the-afterlife-waterrelated-resources-in-the-burial-construction-of-the-nordic-bronze-age/E13860A2D97D492AD75F181B1F4A944B| title=Water and the Afterlife – Water-related Resources in the Burial Construction of the Nordic Bronze Age (Horn 2024) |journal=Proceedings of the Prehistoric Society | date=December 2024 | volume=90 | pages=63–83 | doi=10.1017/ppr.2024.4 }}&lt;/ref&gt; نقاشين ۾ ڏيکاريل ٻيڙيون گهڻو ڪري تختن کي سئيءَ سان ڳنڍي ٺاهيل [[ٻيڙِي|ننڍين ٻيڙين]] جي صورت جون هيون، جيڪي جنگ، مڇي مارڻ ۽ واپار لاءِ استعمال ٿينديون هيون. ممڪن آهي ته اهڙين ٻيڙين جي شروعات [[نئون پٿر دور]] تائين وڃي پهچي، ۽ انهن جو استعمال روم کان اڳ واري لوهه دور تائين جاري رهيو، جنهن جو مثال [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/286412431 |journal=Antiquity |volume=89 |issue=348 |date=2015 |pages=1353–1372 |title=Plankboat skeuomorphs in Bronze Age logboats: A Scandinavian perspective |last=Kastholm |first=Ole Thirup |doi=10.15184/aqy.2015.112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ling 2008. ''Elevated Rock Art''. GOTARC Serie B. Gothenburg Archaeological Thesis 49. Department of Archaeology and Ancient History, University of Gothenburg, Goumlteborg, 2008. {{ISBN|978-91-85245-34-5}}.&lt;/ref&gt; هن علائقي مان 3,600 سال پراڻيون برونز جون ڪهاڙيون ۽ [[قبرص|قبرصي]] ٽامي مان ٺاهيل ٻيا اوزار پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mandal |first1=Dattatreya |url=https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ |title=Cypriot Copper-Made Axes Found In Bronze Age Sweden|work=Realm of History |date=17 May 2016 |access-date=13 September 2018 |archive-date=13 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913112335/https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ }}&lt;/ref&gt;

محققن موجب اسڪينڊينيوا جي سماج ۾ ٻيڙين جي مسلسل اهميت جي لحاظ کان وڏي تسلسل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ٻيڙي ٺاهڻ ۽ سامونڊي سفر جون جيڪي روايتون نورڊڪ برونز دور ۾ قائم ٿيون، سي پوءِ مختلف دورن تائين جاري رهيون ۽ [[روم کان اڳ وارو لوهه دور|لوهه دور]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون. ڪجهه قديم آثارن جي ماهرن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته سامونڊي رخ رکندڙ هن ثقافت پنهنجي اوج تي [[وائڪنگ دور]] ۾ پهتي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Skoglund|first=Peter|date=2008|title=Stone Ships: Continuity and Change in Scandinavian Prehistory|journal=World Archaeology|volume=40|issue=3|pages=390–406|doi=10.1080/00438240802261440|jstor=40388220|s2cid=161302612|issn=0043-8243}}&lt;/ref&gt;

==آبهوا==

نورڊڪ برونز دور جي شروعاتي زماني جي خاصيت گرم آبهوا هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 2700 ق م ۾ آيل موسمي تبديليءَ کان پوءِ شروع ٿي. ان وقت جي آبهوا اڄوڪي وچ جرمني ۽ اتر فرانس جي آبهوا سان ڀيٽڻ جهڙي هئي، جنهن سبب نسبتاً گهڻي آبادي رهڻ ۽ پوکيءَ لاءِ سٺا موقعا موجود هئا؛ مثال طور، ان دور ۾ اسڪينڊينيوا ۾ [[انگور]] پڻ پوکيا ويندا هئا. 850 ق م ۽ 760 ق م جي وچ ۾ آبهوا ۾ هڪ معمولي تبديلي آئي، جنهن سان موسم وڌيڪ آلي ۽ ٿڌي ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 650 ق م کان وڌيڪ وڏي موسمي تبديلي شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kane |first=Njord |url=https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane%2C+njord+%281+november+2016%29.+the+viking+stone+age%3A+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |title=The Viking Stone Age: Birth of the Ax Culture |date=1 November 2016 |publisher=Spangenhelm Publishing |isbn=978-1-943066-19-3 |language=en |access-date=27 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163941/https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane,+njord+(1+november+2016).+the+viking+stone+age:+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== جينيات ==
{{See also|موٽالا#قديم جينيات}}
[[File:02020 Modellfiguren eines bronzezeitlichen Germanenpaars, Der Revekol und seine Umgebung in vor- und frühgeschichtlicher Zeit von Walter Witt.png|thumb|نورڊڪ برونز دور جي هڪ جوڙي جي نمونياتي ٻيهر جوڙجڪ|252x252px]]

جون 2015ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس مان معلوم ٿيو ته نورڊڪ برونز دور جا ماڻهو جينياتي طور [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]]، [[بيڪر ثقافت]] ۽ [[اونيتيتسه ثقافت]] جي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا رکندا هئا. نورڊڪ برونز دور ۽ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت جي ماڻهن ۾ برونز دور جي يورپين جي ڀيٽ ۾ [[ليڪٽيس جي برقرار رهڻ|ليڪٽوز برداشت ڪرڻ]] جي صلاحيت سڀ کان وڌيڪ هئي. اڀياس ۾ تجويز ڪيو ويو ته [[سنتاشتا ثقافت]] ۽ ان کان پوءِ واري [[اندرونووو ثقافت]]، رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر طرف لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون. {{Efn|name=Genetic Contacts|&quot;يورپ جي آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جون ثقافتون، جهڙوڪ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت، بيل بيڪر، اونيتيتسه ۽ اسڪينڊينيوا جون ثقافتون، جينياتي طور هڪ ٻئي سان تمام گهڻيون مشابهت رکن ٿيون... رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ سنتاشتا ثقافت جي ماڻهن جي وچ ۾ جيڪا ويجهي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي، اها ٻنهي لاءِ هڪجهڙن جينياتي سرچشمن ڏانهن اشارو ڪري ٿي... برونز دور جي يورپين ۾ برداشت جي سڀ کان وڌيڪ شرح رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل اسڪينڊينيوا جي برونز دور وارين ثقافتن ۾ ملي... اندرونووو ثقافت، جيڪا پوئين برونز دور ۾ وچ ايشيا ۾ وجود ۾ آئي، جينياتي طور سنتاشتا ماڻهن سان ويجهي لاڳاپيل آهي ۽ يامنايا ۽ افاناسيئوو ٻنهي کان چٽيءَ ريت مختلف آهي. تنهنڪري اندرونووو، سنتاشتا جي جينياتي ذخيري جي زماني ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي نمائندگي ڪري ٿي... سنتاشتا/اندرونووو رسمن ۽ رگ ويد ۾ بيان ڪيل رسمن جي وچ ۾ گهڻيون مشابهتون آهن، ۽ اهڙيون مشابهتون نورڊڪ برونز دور تائين پڻ پهچن ٿيون.&quot;{{sfn|Allentoft|2015}} }}

جون 2015ع واري اڀياس ۾ ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن جي اترين برونز دور ۽ ان کان اڳ وارين نئين پٿر دور جي ثقافتن سان لاڳاپيل نَوَ فردن جي باقيات جو جائزو ورتو ويو، جن جي تاريخ لڳ ڀڳ 2850 ق م کان 500 ق م تائين هئي. نئين پٿر دور وارن فردن مان ٽن مردن ۾ بالترتيب [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، [[هيپلوگروپ آر 1 اي|آر 1 اي 1 اي 1]] ۽ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269#آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1 (آر-يو 106)|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1]] هيپلوگروپ مليا. نورڊڪ برونز دور جي فردن مان ٻن مردن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، جڏهن ته ٻن ٻين ۾ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2]] هيپلوگروپ مليا.{{sfn|Allentoft|2015}}{{sfn|Mathieson|2015}}{{sfn|Mathieson|2018}}

2024ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس ۾ آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جي ڏاکڻي اسڪينڊينيوا سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 40 فردن جو تجزيو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Allentoft |first1=Morten E. |last2=Sikora |first2=Martin |last3=Fischer |first3=Anders |last4=Sjögren |first4=Karl-Göran |last5=Ingason |first5=Andrés |last6=Macleod |first6=Ruairidh |last7=Rosengren |first7=Anders |last8=Schulz Paulsson |first8=Bettina |last9=Jørkov |first9=Marie Louise Schjellerup |last10=Novosolov |first10=Maria |last11=Stenderup |first11=Jesper |last12=Price |first12=T. Douglas |last13=Fischer Mortensen |first13=Morten |last14=Nielsen |first14=Anne Birgitte |last15=Ulfeldt Hede |first15=Mikkel |date=January 2024 |title=100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark |journal=Nature |language=en |volume=625 |issue=7994 |pages=329–337 |doi=10.1038/s41586-023-06862-3 |pmid=38200294 |pmc=10781617 |bibcode=2024Natur.625..329A |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; اڀياس ۾ ٽن جدا جينياتي گروهن جا ثبوت مليا:

'''ايل اين بي اي مرحلو پهريون''' — ان جي تاريخ 4,600 کان 4,300 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق [[جنگي ڪهاڙي ثقافت]] ۽ شروعاتي [[اڪيلو قبر ثقافت]] سان هو. ايل اين بي اي مرحلي پهرئين جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 اي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٻيو''' — ان جي تاريخ 4,300 کان 3,700 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق چقمقي خنجر واري دور، لڳ ڀڳ 2300–2000 ق م، سان هو. ايل اين بي اي مرحلي ٻئي جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 بي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٽيون''' — هي آخري مرحلو لڳ ڀڳ 4,000 ڪئلينڊري سال اڳ کان شروع ٿيو، جنهن ۾ اسڪينڊينيوا جي اهڙن فردن جو هڪ الڳ گروهه ظاهر ٿيو، جنهن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]] وائي-هيپلوگروپ رکندڙ مردن جي گهڻائي هئي. قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق اتر يا اتر اوڀر کان ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ پٿري صندوق جهڙين قبرن جي ظاهر ٿيڻ سان هو، جنهن سان نورڊڪ برونز دور جي شروعات ٿي. اڀياس مان معلوم ٿيو ته '''ايل اين بي اي مرحلي ٽئين''' وارو گروهه نگراني هيٺ نسب نامي جي نموني بنديءَ ۾ لوهه دور جي اسڪينڊينيوا ۽ وائڪنگ دور جي اسڪينڊينيوا جي ايندڙ آبادين لاءِ مکيه سرچشمو هو. اهو گروهه انهن غير اسڪينڊينيائي آبادين لاءِ پڻ اهم نسب نامياتي سرچشمو هو، جن جو اسڪينڊينيائي يا [[جرمن قومون|جرمن]] لاڳاپو هو، جهڙوڪ [[اينگلو-سيڪسن]]، [[گوٿ]] ۽ [[لومبارڊ|لانگوبارڊ]]. اهي نتيجا نورڊڪ برونز دور ۽ ابتدائي جرمن ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ قديم آثارن ۽ لسانيات جي بنياد تي قائم ڪيل لاڳاپن سان هم آهنگ آهن.

==سماجي ۽ معاشي زندگي==
هن دؤر ۾ سماج گهڻو ڪري زرعي هو، جتي زراعت ۽ مال پالڻ بنيادي معاشي ذريعا هئا. واپار ذريعي بالٽڪ علائقن، مرڪزي يورپ ۽ ميڊيٽرينين دنيا سان لاڳاپا قائم ٿيا. امبر (ڪهرُو) اهم واپاري شيءِ هئي، جيڪا ڏورانهن علائقن تائين موڪلي ويندي هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Trade and Society in the Bronze Age Scandinavia |url=https://www.archaeology.org/issues/bronze-age-scandinavia |website=Archaeology Magazine |access-date=4 February 2026}}&lt;/ref&gt;

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>sn2n7ejvr5zaqm3vpk65aza3lsgakoe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398607</id>
      <parentid>398606</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:00:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124207" sha1="nzzkgpgr5qe5of06s8cx10aq5kmln7p" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

===جنتري===
{{See also|فلڪيات جي تاريخ#قبل از تاريخ}}
[[File:Solvognen-00100.jpg|thumb|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|title=The Sun Chariot|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162114/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Randsborg |first=Klavs |date=2006 |title=Calendars of the Bronze Age |url=https://worldarchaeology.org/publications/ |journal=Acta Archaeologica |volume=77 |pages=62–90|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; انهن آثارن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رتھ]] جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، [[بالڪاڪرا رسمي شيءِ|بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“]] ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen|first1=Rahlf|last2=Rink|first2=Christine|title=Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71501|pages=93–126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=May|first=Jens|title=&quot;Die gefangene Zeit&quot;. Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503 |doi=10.11588/apa.2008.0.71503 |pages=127–155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |page=47| url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse/page/46/mode/2up |isbn=3-926982-95-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/35176394 |title=THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM |publisher=Archaeolingua |date=2015 |last=Ilon |first=Gabor |page=73 |isbn=978-963-9911-71-0 |quote=In the Nordic Bronze Age, sets of 7 and 28 appear on the Aspeberget rock carvings, one of which portrays a figure holding a sistrum-like object in its right hand, depicted by twenty-eight cup marks arranged in four rows of seven each. In his study devoted to ancient astronomy, Flemming Kaul suggested that it depicted the four lunar phases and the lunar months}}&lt;/ref&gt; انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ [[نيبرا آسماني ٿالهي]] ۽ [[سون جون ٽوپيون]]، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Menghin|first=Wilfried|title=Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71505|pages=157–169}}&lt;/ref&gt; اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC |title=Indo-European Poetry and Myth |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928075-9 |last=West |first=M.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf |journal=Hyperboreus |volume=18 |issue=1 |date=2012 |last=Pachenko |first=Dmitri |title=Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport}}&lt;/ref&gt;

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي [[ميٽوني چڪر]] بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/14021967 |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=85 |issue=2 |date=2010 |title=… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben |last=Sommerfel |first=Christoph |doi=10.1515/PZ.2010.01 |pages=207–242|doi-broken-date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt; قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور [[فرانڪليبن جو خزانو|فرانڪليبن جي خزاني]] مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري [[جنتري]] سان لاڳاپيل ڪنهن [[عددي سرشتي]] جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf |journal=Adoranten |date=2020 |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |pages=57–73 |title=Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/44636664 |title=GEFJON 4 |date=2019 |publisher=Aarhus Univeritetsforlag |pages=86–151 |chapter=Håndtegnets udstrakte fngre |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |isbn=978-87-7219-054-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113062837/https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|url-status=live|archive-date=13 January 2019|title=Hoards&quot; Halle State Museum of Prehistory|website=Landesmuseum-vorgeschicte.de|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر|ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]] جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Avanton Cone&quot; Musée d'Archaeologie Nationale, Paris |url=https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217090925/https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-date=2022-02-17 |access-date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse|last=Sperber |first=Lothar |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |isbn=3-926982-95-0 |editor-last=Springer |editor-first=Tobias |pages=215–216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1388038/Mysterious-gold-cones-hats-of-ancient-wizards.html|title=Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'|website=Telegraph.co.uk|date=17 March 2002 |access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۽ مذهبي رسومات===

[[File:Bæltepladen fra Langstrup B2307- 00023.jpg|thumb|left|[[لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، ڊينمارڪ، 1400 ق م.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|title=The belt plate from Langstrup|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162125/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|194x194px]]

نورڊڪ برونز دور جي مذهب، ان جي [[ديوتا|ديوتائن]]، ڪائنات بابت ان جي تصور ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي طريقن بابت ڪو به مڪمل ۽ مربوط علم موجود ناهي. ان دور جا لکت وارا ذريعا موجود نه آهن، تنهنڪري رڳو قديم آثارن مان مليل شيون ئي ان زماني جي مذهبي رسمن ۽ عقيدن جي هڪ ڌنڌلي ۽ ٽٽل تصوير پيش ڪن ٿيون. رڳو ڪجهه ممڪن مذهبي فرقن ۽ ڪن مخصوص قبيلن بابت ئي ڄاڻ ملي ٿي. ان دور بابت سڀ کان اهم اشارا [[دڙي واري قبر|دڙي وارين قبرن]]، نفيس قديم آثارن، [[نذرانو|نذرانن]] ۽ اتر يورپ ۾ پکڙيل پٿريلي نقاشين مان حاصل ٿين ٿا. هن دور جون پٿريليون نقاشيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. انهن جي تاريخ جو تعين انهن ۾ ڏيکاريل شين، جهڙوڪ برونز جي ڪهاڙين ۽ تلوارن، سان ڀيٽ ڪري ڪيو ويو آهي. ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]] جي نقاشين سان حيرت انگيز مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان کان علاوه [[نورڊڪ پٿر دور]] جون به گهڻيون پٿريليون نقاشيون موجود آهن، جن مان اتر اسڪينڊينيوا واريون گهڻو ڪري [[يورپي هرڻ]] کي ڏيکارين ٿيون.

[[File:Lur-fra-Brudevælte DO-10906 original.jpg|thumb|[[بروديويلٽي لور|برونز جو لور]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-lurs-of-the-bronze-age/ |title=The lurs of the Bronze Age |website=Nationalmuseet, Denmark}}&lt;/ref&gt;|264x264px]]

گهڻيون دريافتون، خاص طور پٿريليون نقاشيون، ظاهر ڪن ٿيون ته [[سج جو ديوتا|سج جي پوڄا]] هن مذهب جو مرڪزي عنصر هئي. جڏهن سج کي شخصي روپ ڏنو ويندو هو ته ان کي عورت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان جو تعلق مختلف نشانين ۽ شين، جهڙوڪ [[سواستيڪا]]، [[سج وارو صليب]]، ٻيڙين، ۽ جانورن جهڙوڪ گهوڙن، پکين، نانگن ۽ مڇين سان جوڙيو ويندو هو (ڏسو [[سول]])؛ البت نانگن جو سج سان تعلق شايد رڳو مذهبي ماهرن جي هڪ مخصوص گروهه وٽ هو، جيئن سندن پاڪين تي نظر اچي ٿو، جڏهن ته پٿريلي نقاشين ۾ بيان ٿيل ڏندڪٿائن مان معلوم ٿئي ٿو ته نانگ سج جا دشمن هئا. عقيدي موجب ڏينهن جو سج کي گهوڙو يا ٻيڙي کڻي هلندي هئي، جڏهن ته رات جو اهو رات واري ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪندو هو، پوءِ ٻيهر ڏينهن واري ٻيڙي يا گهوڙي ڏانهن موٽندو هو. اهو عمل هر ڏينهن ۽ هر رات ورجائبو رهندو هو.

اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته سج جي ديوي سان گڏ ٻه مرد [[ديوي جا جڙواڻ|جڙواڻ ديوتا]] پڻ پوڄيا ويندا هئا، جن جو تعلق [[لور]]ن، سڱن وارن ٽوپن ۽ هٿيارن، خاص طور ڪهاڙين ۽ تلوارن سان هو. جتي به قربانيءَ جون شيون دفن ڪيون ويون آهن، اتي اهي گهڻو ڪري جوڙن ۾ مليون آهن، ۽ پٿريلي نقاشين ۾ به ٻيڙين سميت ڪيترين شين کي جوڙن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. قربانيءَ جي ذخيرن مان ملندڙ سڱن وارا ٽوپا خالص رسمن لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ انهن جو عملي جنگي استعمال نه هو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي جڙواڻ ديوتا سج جا محافظ هئا، جيڪي رات جو ان جي حفاظت ڪندا هئا ته جيئن اهو ٻيهر صبح جو اڀري سگهي ۽ روزانو آسمان ۾ پنهنجو سفر جاري رکي، ۽ اهو سلسلو هر ڏينهن ۽ هر رات جاري رهي.

[[File:DO-4220.jpg|thumb|left|امبر جو [[سج وارو صليب]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200 ق م&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/80363367|title=Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany|chapter=The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power|last=Meller|first=Harald|date=2021|publisher=Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale).|isbn=978-3-948618-22-3|access-date=10 January 2023|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109183344/https://www.academia.edu/80363367|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|162x162px]]

جينيٽ واربيرگ قديم آثارن مان مليل انهن ثبوتن جي بنياد تي، جن ۾ گهوڙن جي ساز و سامان کي عورتن جي زيورن ۽ گاڏين سان گڏ ڏٺو ويو آهي، تجويز ڪيو آهي ته آخري برونز دور ۾ هڪ اهڙي ديوي جي پوڄا ٿيندي هئي، جنهن جو تعلق جنگ ۽ گهوڙن سان هو، ۽ جنهن کي هوءَ &quot;جنگ ۽ گهوڙي جي خاتون&quot; سڏي ٿي.&lt;ref&gt;Varberg, Jeanette (2013). &quot;Lady of the Battle and of the Horse: on Anthropomorphic Gods and their Cult in Late Bronze Age Scandinavia&quot;. ''Counterpoint: Essays in Archaeology and Heritage Studies in Honour of Professor Kristian Kristiansen''. British Archaeological Reports International Series 2508, Hadrian Books Ltd. pp 147-157. {{ISBN|978-1-4073-1126-5}}.&lt;/ref&gt;

[[قرباني]]، جنهن ۾ جانورن، هٿيارن، زيورن ۽ انسانن جون قربانيون پڻ شامل هيون، گهڻو ڪري پاڻيءَ سان لاڳاپيل هوندي هئي. دلدل، تلاءَ، وهڪرا ۽ ڍنڍون رسمن ۽ مقدس هنڌن طور استعمال ٿينديون هيون، ۽ اهڙين جڳهن تان بيشمار قديم شيون هٿ آيون آهن. رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار، جهڙوڪ برونز جا [[لور]]، خاص طور ڊينمارڪ ۽ اولهندي سوئيڊن مان مليا آهن. لورن جون تصويرون ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ پڻ موجود آهن، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي مذهبي رسمن دوران وڄايا ويندا هئا.

[[File:Mariesminde find.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[فين ٻيٽ]] مان مليل برونز جو ايمفورا ۽ سون جا پيالا، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.researchgate.net/figure/Late-NBA-bronze-amphora-adorned-with-sun-bird-ship-motif-and-originally-containing-the-11_fig3_327259960 |title=Hybrid beasts of the Nordic Bronze Age (Vandkilde 2018)}}&lt;/ref&gt;]]

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نورڊڪ برونز دور جو مذهب ۽ ڏندڪٿائون بنيادي طور [[هند-يورپي مذهب]] سان لاڳاپيل هيون، ۽ پوءِ اهي ئي اڳتي هلي [[نورس ڏندڪٿا]]، نورس مذهب ۽ وسيع [[جرمني ڏندڪٿا]] ۽ جرمني مذهب جا بنياد بڻيون.

نورڊڪ برونز دور جي تصويرن ۽ وچ جرمني جي [[نيبرا آسماني ٿالهي]]، جيڪا [[اونيتيتسه ثقافت]] سان لاڳاپيل آهي، جي وچ ۾ پڻ نمايان هڪجهڙايون ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.astronomicalheritage.net/show-entity?identity=96&amp;idsubentity=1 |website=UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy |title=Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany}}&lt;/ref&gt;

===سامونڊي سفر ۽ ٻيڙيون===

[[File:Model-af-Hjortspringbåden DO-2304 original.jpg|thumb|[[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] جو نمونو، لڳ ڀڳ 400 ق م، جيڪو برونز دور جي پٿريلي نقاشين سان گهڻي مشابهت رکي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |title=The Hjortspring Boat |access-date=1 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501220757/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asingh2009&quot;&gt;{{cite book|author=Pauline Asingh|title=Grauballemanden: portræt af et moselig|url=https://books.google.com/books?id=zZy-4znpeWIC&amp;pg=PA195 |page=195 |year=2009 |location=Copenhagen |language=da |publisher=Gyldendal A/S|isbn=978-87-02-05688-4}}&lt;/ref&gt;]]

نورڊڪ برونز دور جون هزارين پٿريليون نقاشيون ٻيڙين کي ڏيکارين ٿيون، جڏهن ته [[پٿريلي ٻيڙي]] جي نالي سان سڃاتل وڏا پٿريلا تدفيني يادگار پڻ مليا آهن. اهي ماڳ ظاهر ڪن ٿا ته ٻيڙين ۽ سامونڊي سفر کي ان ثقافت ۾ مجموعي طور اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135 |journal=Norwegian Archaeological Review |volume=57 |issue=1 |date=2024 |title=Evidence of Large Vessels and Sail in Bronze Age Scandinavia |last1=Bengtsson |first1=Boel |display-authors=etal |doi=10.1080/00293652.2024.2357135 |pages=59–84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Horn | first1=Christian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/water-and-the-afterlife-waterrelated-resources-in-the-burial-construction-of-the-nordic-bronze-age/E13860A2D97D492AD75F181B1F4A944B| title=Water and the Afterlife – Water-related Resources in the Burial Construction of the Nordic Bronze Age (Horn 2024) |journal=Proceedings of the Prehistoric Society | date=December 2024 | volume=90 | pages=63–83 | doi=10.1017/ppr.2024.4 }}&lt;/ref&gt; نقاشين ۾ ڏيکاريل ٻيڙيون گهڻو ڪري تختن کي سئيءَ سان ڳنڍي ٺاهيل [[ٻيڙِي|ننڍين ٻيڙين]] جي صورت جون هيون، جيڪي جنگ، مڇي مارڻ ۽ واپار لاءِ استعمال ٿينديون هيون. ممڪن آهي ته اهڙين ٻيڙين جي شروعات [[نئون پٿر دور]] تائين وڃي پهچي، ۽ انهن جو استعمال روم کان اڳ واري لوهه دور تائين جاري رهيو، جنهن جو مثال [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/286412431 |journal=Antiquity |volume=89 |issue=348 |date=2015 |pages=1353–1372 |title=Plankboat skeuomorphs in Bronze Age logboats: A Scandinavian perspective |last=Kastholm |first=Ole Thirup |doi=10.15184/aqy.2015.112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ling 2008. ''Elevated Rock Art''. GOTARC Serie B. Gothenburg Archaeological Thesis 49. Department of Archaeology and Ancient History, University of Gothenburg, Goumlteborg, 2008. {{ISBN|978-91-85245-34-5}}.&lt;/ref&gt; هن علائقي مان 3,600 سال پراڻيون برونز جون ڪهاڙيون ۽ [[قبرص|قبرصي]] ٽامي مان ٺاهيل ٻيا اوزار پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mandal |first1=Dattatreya |url=https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ |title=Cypriot Copper-Made Axes Found In Bronze Age Sweden|work=Realm of History |date=17 May 2016 |access-date=13 September 2018 |archive-date=13 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913112335/https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ }}&lt;/ref&gt;

محققن موجب اسڪينڊينيوا جي سماج ۾ ٻيڙين جي مسلسل اهميت جي لحاظ کان وڏي تسلسل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ٻيڙي ٺاهڻ ۽ سامونڊي سفر جون جيڪي روايتون نورڊڪ برونز دور ۾ قائم ٿيون، سي پوءِ مختلف دورن تائين جاري رهيون ۽ [[روم کان اڳ وارو لوهه دور|لوهه دور]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون. ڪجهه قديم آثارن جي ماهرن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته سامونڊي رخ رکندڙ هن ثقافت پنهنجي اوج تي [[وائڪنگ دور]] ۾ پهتي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Skoglund|first=Peter|date=2008|title=Stone Ships: Continuity and Change in Scandinavian Prehistory|journal=World Archaeology|volume=40|issue=3|pages=390–406|doi=10.1080/00438240802261440|jstor=40388220|s2cid=161302612|issn=0043-8243}}&lt;/ref&gt;

==آبهوا==

نورڊڪ برونز دور جي شروعاتي زماني جي خاصيت گرم آبهوا هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 2700 ق م ۾ آيل موسمي تبديليءَ کان پوءِ شروع ٿي. ان وقت جي آبهوا اڄوڪي وچ جرمني ۽ اتر فرانس جي آبهوا سان ڀيٽڻ جهڙي هئي، جنهن سبب نسبتاً گهڻي آبادي رهڻ ۽ پوکيءَ لاءِ سٺا موقعا موجود هئا؛ مثال طور، ان دور ۾ اسڪينڊينيوا ۾ [[انگور]] پڻ پوکيا ويندا هئا. 850 ق م ۽ 760 ق م جي وچ ۾ آبهوا ۾ هڪ معمولي تبديلي آئي، جنهن سان موسم وڌيڪ آلي ۽ ٿڌي ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 650 ق م کان وڌيڪ وڏي موسمي تبديلي شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kane |first=Njord |url=https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane%2C+njord+%281+november+2016%29.+the+viking+stone+age%3A+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |title=The Viking Stone Age: Birth of the Ax Culture |date=1 November 2016 |publisher=Spangenhelm Publishing |isbn=978-1-943066-19-3 |language=en |access-date=27 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163941/https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane,+njord+(1+november+2016).+the+viking+stone+age:+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== جينيات ==
{{See also|موٽالا#قديم جينيات}}
[[File:02020 Modellfiguren eines bronzezeitlichen Germanenpaars, Der Revekol und seine Umgebung in vor- und frühgeschichtlicher Zeit von Walter Witt.png|thumb|نورڊڪ برونز دور جي هڪ جوڙي جي نمونياتي ٻيهر جوڙجڪ|252x252px]]

جون 2015ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس مان معلوم ٿيو ته نورڊڪ برونز دور جا ماڻهو جينياتي طور [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]]، [[بيڪر ثقافت]] ۽ [[اونيتيتسه ثقافت]] جي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا رکندا هئا. نورڊڪ برونز دور ۽ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت جي ماڻهن ۾ برونز دور جي يورپين جي ڀيٽ ۾ [[ليڪٽيس جي برقرار رهڻ|ليڪٽوز برداشت ڪرڻ]] جي صلاحيت سڀ کان وڌيڪ هئي. اڀياس ۾ تجويز ڪيو ويو ته [[سنتاشتا ثقافت]] ۽ ان کان پوءِ واري [[اندرونووو ثقافت]]، رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر طرف لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون. {{Efn|name=Genetic Contacts|&quot;يورپ جي آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جون ثقافتون، جهڙوڪ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت، بيل بيڪر، اونيتيتسه ۽ اسڪينڊينيوا جون ثقافتون، جينياتي طور هڪ ٻئي سان تمام گهڻيون مشابهت رکن ٿيون... رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ سنتاشتا ثقافت جي ماڻهن جي وچ ۾ جيڪا ويجهي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي، اها ٻنهي لاءِ هڪجهڙن جينياتي سرچشمن ڏانهن اشارو ڪري ٿي... برونز دور جي يورپين ۾ برداشت جي سڀ کان وڌيڪ شرح رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل اسڪينڊينيوا جي برونز دور وارين ثقافتن ۾ ملي... اندرونووو ثقافت، جيڪا پوئين برونز دور ۾ وچ ايشيا ۾ وجود ۾ آئي، جينياتي طور سنتاشتا ماڻهن سان ويجهي لاڳاپيل آهي ۽ يامنايا ۽ افاناسيئوو ٻنهي کان چٽيءَ ريت مختلف آهي. تنهنڪري اندرونووو، سنتاشتا جي جينياتي ذخيري جي زماني ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي نمائندگي ڪري ٿي... سنتاشتا/اندرونووو رسمن ۽ رگ ويد ۾ بيان ڪيل رسمن جي وچ ۾ گهڻيون مشابهتون آهن، ۽ اهڙيون مشابهتون نورڊڪ برونز دور تائين پڻ پهچن ٿيون.&quot;{{sfn|Allentoft|2015}} }}

جون 2015ع واري اڀياس ۾ ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن جي اترين برونز دور ۽ ان کان اڳ وارين نئين پٿر دور جي ثقافتن سان لاڳاپيل نَوَ فردن جي باقيات جو جائزو ورتو ويو، جن جي تاريخ لڳ ڀڳ 2850 ق م کان 500 ق م تائين هئي. نئين پٿر دور وارن فردن مان ٽن مردن ۾ بالترتيب [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، [[هيپلوگروپ آر 1 اي|آر 1 اي 1 اي 1]] ۽ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269#آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1 (آر-يو 106)|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1]] هيپلوگروپ مليا. نورڊڪ برونز دور جي فردن مان ٻن مردن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، جڏهن ته ٻن ٻين ۾ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2]] هيپلوگروپ مليا.{{sfn|Allentoft|2015}}{{sfn|Mathieson|2015}}{{sfn|Mathieson|2018}}

2024ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس ۾ آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جي ڏاکڻي اسڪينڊينيوا سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 40 فردن جو تجزيو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Allentoft |first1=Morten E. |last2=Sikora |first2=Martin |last3=Fischer |first3=Anders |last4=Sjögren |first4=Karl-Göran |last5=Ingason |first5=Andrés |last6=Macleod |first6=Ruairidh |last7=Rosengren |first7=Anders |last8=Schulz Paulsson |first8=Bettina |last9=Jørkov |first9=Marie Louise Schjellerup |last10=Novosolov |first10=Maria |last11=Stenderup |first11=Jesper |last12=Price |first12=T. Douglas |last13=Fischer Mortensen |first13=Morten |last14=Nielsen |first14=Anne Birgitte |last15=Ulfeldt Hede |first15=Mikkel |date=January 2024 |title=100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark |journal=Nature |language=en |volume=625 |issue=7994 |pages=329–337 |doi=10.1038/s41586-023-06862-3 |pmid=38200294 |pmc=10781617 |bibcode=2024Natur.625..329A |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; اڀياس ۾ ٽن جدا جينياتي گروهن جا ثبوت مليا:

'''ايل اين بي اي مرحلو پهريون''' — ان جي تاريخ 4,600 کان 4,300 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق [[جنگي ڪهاڙي ثقافت]] ۽ شروعاتي [[اڪيلو قبر ثقافت]] سان هو. ايل اين بي اي مرحلي پهرئين جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 اي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٻيو''' — ان جي تاريخ 4,300 کان 3,700 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق چقمقي خنجر واري دور، لڳ ڀڳ 2300–2000 ق م، سان هو. ايل اين بي اي مرحلي ٻئي جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 بي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٽيون''' — هي آخري مرحلو لڳ ڀڳ 4,000 ڪئلينڊري سال اڳ کان شروع ٿيو، جنهن ۾ اسڪينڊينيوا جي اهڙن فردن جو هڪ الڳ گروهه ظاهر ٿيو، جنهن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]] وائي-هيپلوگروپ رکندڙ مردن جي گهڻائي هئي. قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق اتر يا اتر اوڀر کان ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ پٿري صندوق جهڙين قبرن جي ظاهر ٿيڻ سان هو، جنهن سان نورڊڪ برونز دور جي شروعات ٿي. اڀياس مان معلوم ٿيو ته '''ايل اين بي اي مرحلي ٽئين''' وارو گروهه نگراني هيٺ نسب نامي جي نموني بنديءَ ۾ لوهه دور جي اسڪينڊينيوا ۽ وائڪنگ دور جي اسڪينڊينيوا جي ايندڙ آبادين لاءِ مکيه سرچشمو هو. اهو گروهه انهن غير اسڪينڊينيائي آبادين لاءِ پڻ اهم نسب نامياتي سرچشمو هو، جن جو اسڪينڊينيائي يا [[جرمن قومون|جرمن]] لاڳاپو هو، جهڙوڪ [[اينگلو-سيڪسن]]، [[گوٿ]] ۽ [[لومبارڊ|لانگوبارڊ]]. اهي نتيجا نورڊڪ برونز دور ۽ ابتدائي جرمن ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ قديم آثارن ۽ لسانيات جي بنياد تي قائم ڪيل لاڳاپن سان هم آهنگ آهن.

==دؤر جي پڄاڻي==
تقريباً 500 قبل مسيح کان پوءِ ڪانسي جي جاءِ تي لوھ جو استعمال وڌڻ لڳو، جنهن سان نارڊڪ برانز دؤر جو خاتمو ٿيو ۽ [[پري رومن آئرن دؤر]] جي شروعات ٿي. هن تبديلي سماجي ۽ ٽيڪنالاجيڪل ڍانچي ۾ بنيادي فرق آندا.

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>nzzkgpgr5qe5of06s8cx10aq5kmln7p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398608</id>
      <parentid>398607</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:02:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130523" sha1="2qsw5nt4gd2rgyovdo2utff9ewoh357" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

===جنتري===
{{See also|فلڪيات جي تاريخ#قبل از تاريخ}}
[[File:Solvognen-00100.jpg|thumb|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|title=The Sun Chariot|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162114/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Randsborg |first=Klavs |date=2006 |title=Calendars of the Bronze Age |url=https://worldarchaeology.org/publications/ |journal=Acta Archaeologica |volume=77 |pages=62–90|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; انهن آثارن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رتھ]] جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، [[بالڪاڪرا رسمي شيءِ|بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“]] ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen|first1=Rahlf|last2=Rink|first2=Christine|title=Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71501|pages=93–126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=May|first=Jens|title=&quot;Die gefangene Zeit&quot;. Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503 |doi=10.11588/apa.2008.0.71503 |pages=127–155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |page=47| url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse/page/46/mode/2up |isbn=3-926982-95-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/35176394 |title=THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM |publisher=Archaeolingua |date=2015 |last=Ilon |first=Gabor |page=73 |isbn=978-963-9911-71-0 |quote=In the Nordic Bronze Age, sets of 7 and 28 appear on the Aspeberget rock carvings, one of which portrays a figure holding a sistrum-like object in its right hand, depicted by twenty-eight cup marks arranged in four rows of seven each. In his study devoted to ancient astronomy, Flemming Kaul suggested that it depicted the four lunar phases and the lunar months}}&lt;/ref&gt; انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ [[نيبرا آسماني ٿالهي]] ۽ [[سون جون ٽوپيون]]، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Menghin|first=Wilfried|title=Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71505|pages=157–169}}&lt;/ref&gt; اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC |title=Indo-European Poetry and Myth |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928075-9 |last=West |first=M.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf |journal=Hyperboreus |volume=18 |issue=1 |date=2012 |last=Pachenko |first=Dmitri |title=Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport}}&lt;/ref&gt;

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي [[ميٽوني چڪر]] بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/14021967 |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=85 |issue=2 |date=2010 |title=… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben |last=Sommerfel |first=Christoph |doi=10.1515/PZ.2010.01 |pages=207–242|doi-broken-date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt; قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور [[فرانڪليبن جو خزانو|فرانڪليبن جي خزاني]] مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري [[جنتري]] سان لاڳاپيل ڪنهن [[عددي سرشتي]] جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf |journal=Adoranten |date=2020 |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |pages=57–73 |title=Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/44636664 |title=GEFJON 4 |date=2019 |publisher=Aarhus Univeritetsforlag |pages=86–151 |chapter=Håndtegnets udstrakte fngre |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |isbn=978-87-7219-054-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113062837/https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|url-status=live|archive-date=13 January 2019|title=Hoards&quot; Halle State Museum of Prehistory|website=Landesmuseum-vorgeschicte.de|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر|ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]] جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Avanton Cone&quot; Musée d'Archaeologie Nationale, Paris |url=https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217090925/https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-date=2022-02-17 |access-date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse|last=Sperber |first=Lothar |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |isbn=3-926982-95-0 |editor-last=Springer |editor-first=Tobias |pages=215–216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1388038/Mysterious-gold-cones-hats-of-ancient-wizards.html|title=Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'|website=Telegraph.co.uk|date=17 March 2002 |access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۽ مذهبي رسومات===

[[File:Bæltepladen fra Langstrup B2307- 00023.jpg|thumb|left|[[لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، ڊينمارڪ، 1400 ق م.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|title=The belt plate from Langstrup|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162125/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|194x194px]]

نورڊڪ برونز دور جي مذهب، ان جي [[ديوتا|ديوتائن]]، ڪائنات بابت ان جي تصور ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي طريقن بابت ڪو به مڪمل ۽ مربوط علم موجود ناهي. ان دور جا لکت وارا ذريعا موجود نه آهن، تنهنڪري رڳو قديم آثارن مان مليل شيون ئي ان زماني جي مذهبي رسمن ۽ عقيدن جي هڪ ڌنڌلي ۽ ٽٽل تصوير پيش ڪن ٿيون. رڳو ڪجهه ممڪن مذهبي فرقن ۽ ڪن مخصوص قبيلن بابت ئي ڄاڻ ملي ٿي. ان دور بابت سڀ کان اهم اشارا [[دڙي واري قبر|دڙي وارين قبرن]]، نفيس قديم آثارن، [[نذرانو|نذرانن]] ۽ اتر يورپ ۾ پکڙيل پٿريلي نقاشين مان حاصل ٿين ٿا. هن دور جون پٿريليون نقاشيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. انهن جي تاريخ جو تعين انهن ۾ ڏيکاريل شين، جهڙوڪ برونز جي ڪهاڙين ۽ تلوارن، سان ڀيٽ ڪري ڪيو ويو آهي. ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]] جي نقاشين سان حيرت انگيز مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان کان علاوه [[نورڊڪ پٿر دور]] جون به گهڻيون پٿريليون نقاشيون موجود آهن، جن مان اتر اسڪينڊينيوا واريون گهڻو ڪري [[يورپي هرڻ]] کي ڏيکارين ٿيون.

[[File:Lur-fra-Brudevælte DO-10906 original.jpg|thumb|[[بروديويلٽي لور|برونز جو لور]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-lurs-of-the-bronze-age/ |title=The lurs of the Bronze Age |website=Nationalmuseet, Denmark}}&lt;/ref&gt;|264x264px]]

گهڻيون دريافتون، خاص طور پٿريليون نقاشيون، ظاهر ڪن ٿيون ته [[سج جو ديوتا|سج جي پوڄا]] هن مذهب جو مرڪزي عنصر هئي. جڏهن سج کي شخصي روپ ڏنو ويندو هو ته ان کي عورت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان جو تعلق مختلف نشانين ۽ شين، جهڙوڪ [[سواستيڪا]]، [[سج وارو صليب]]، ٻيڙين، ۽ جانورن جهڙوڪ گهوڙن، پکين، نانگن ۽ مڇين سان جوڙيو ويندو هو (ڏسو [[سول]])؛ البت نانگن جو سج سان تعلق شايد رڳو مذهبي ماهرن جي هڪ مخصوص گروهه وٽ هو، جيئن سندن پاڪين تي نظر اچي ٿو، جڏهن ته پٿريلي نقاشين ۾ بيان ٿيل ڏندڪٿائن مان معلوم ٿئي ٿو ته نانگ سج جا دشمن هئا. عقيدي موجب ڏينهن جو سج کي گهوڙو يا ٻيڙي کڻي هلندي هئي، جڏهن ته رات جو اهو رات واري ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪندو هو، پوءِ ٻيهر ڏينهن واري ٻيڙي يا گهوڙي ڏانهن موٽندو هو. اهو عمل هر ڏينهن ۽ هر رات ورجائبو رهندو هو.

اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته سج جي ديوي سان گڏ ٻه مرد [[ديوي جا جڙواڻ|جڙواڻ ديوتا]] پڻ پوڄيا ويندا هئا، جن جو تعلق [[لور]]ن، سڱن وارن ٽوپن ۽ هٿيارن، خاص طور ڪهاڙين ۽ تلوارن سان هو. جتي به قربانيءَ جون شيون دفن ڪيون ويون آهن، اتي اهي گهڻو ڪري جوڙن ۾ مليون آهن، ۽ پٿريلي نقاشين ۾ به ٻيڙين سميت ڪيترين شين کي جوڙن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. قربانيءَ جي ذخيرن مان ملندڙ سڱن وارا ٽوپا خالص رسمن لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ انهن جو عملي جنگي استعمال نه هو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي جڙواڻ ديوتا سج جا محافظ هئا، جيڪي رات جو ان جي حفاظت ڪندا هئا ته جيئن اهو ٻيهر صبح جو اڀري سگهي ۽ روزانو آسمان ۾ پنهنجو سفر جاري رکي، ۽ اهو سلسلو هر ڏينهن ۽ هر رات جاري رهي.

[[File:DO-4220.jpg|thumb|left|امبر جو [[سج وارو صليب]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200 ق م&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/80363367|title=Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany|chapter=The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power|last=Meller|first=Harald|date=2021|publisher=Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale).|isbn=978-3-948618-22-3|access-date=10 January 2023|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109183344/https://www.academia.edu/80363367|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|162x162px]]

جينيٽ واربيرگ قديم آثارن مان مليل انهن ثبوتن جي بنياد تي، جن ۾ گهوڙن جي ساز و سامان کي عورتن جي زيورن ۽ گاڏين سان گڏ ڏٺو ويو آهي، تجويز ڪيو آهي ته آخري برونز دور ۾ هڪ اهڙي ديوي جي پوڄا ٿيندي هئي، جنهن جو تعلق جنگ ۽ گهوڙن سان هو، ۽ جنهن کي هوءَ &quot;جنگ ۽ گهوڙي جي خاتون&quot; سڏي ٿي.&lt;ref&gt;Varberg, Jeanette (2013). &quot;Lady of the Battle and of the Horse: on Anthropomorphic Gods and their Cult in Late Bronze Age Scandinavia&quot;. ''Counterpoint: Essays in Archaeology and Heritage Studies in Honour of Professor Kristian Kristiansen''. British Archaeological Reports International Series 2508, Hadrian Books Ltd. pp 147-157. {{ISBN|978-1-4073-1126-5}}.&lt;/ref&gt;

[[قرباني]]، جنهن ۾ جانورن، هٿيارن، زيورن ۽ انسانن جون قربانيون پڻ شامل هيون، گهڻو ڪري پاڻيءَ سان لاڳاپيل هوندي هئي. دلدل، تلاءَ، وهڪرا ۽ ڍنڍون رسمن ۽ مقدس هنڌن طور استعمال ٿينديون هيون، ۽ اهڙين جڳهن تان بيشمار قديم شيون هٿ آيون آهن. رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار، جهڙوڪ برونز جا [[لور]]، خاص طور ڊينمارڪ ۽ اولهندي سوئيڊن مان مليا آهن. لورن جون تصويرون ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ پڻ موجود آهن، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي مذهبي رسمن دوران وڄايا ويندا هئا.

[[File:Mariesminde find.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[فين ٻيٽ]] مان مليل برونز جو ايمفورا ۽ سون جا پيالا، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.researchgate.net/figure/Late-NBA-bronze-amphora-adorned-with-sun-bird-ship-motif-and-originally-containing-the-11_fig3_327259960 |title=Hybrid beasts of the Nordic Bronze Age (Vandkilde 2018)}}&lt;/ref&gt;]]

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نورڊڪ برونز دور جو مذهب ۽ ڏندڪٿائون بنيادي طور [[هند-يورپي مذهب]] سان لاڳاپيل هيون، ۽ پوءِ اهي ئي اڳتي هلي [[نورس ڏندڪٿا]]، نورس مذهب ۽ وسيع [[جرمني ڏندڪٿا]] ۽ جرمني مذهب جا بنياد بڻيون.

نورڊڪ برونز دور جي تصويرن ۽ وچ جرمني جي [[نيبرا آسماني ٿالهي]]، جيڪا [[اونيتيتسه ثقافت]] سان لاڳاپيل آهي، جي وچ ۾ پڻ نمايان هڪجهڙايون ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.astronomicalheritage.net/show-entity?identity=96&amp;idsubentity=1 |website=UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy |title=Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany}}&lt;/ref&gt;

===سامونڊي سفر ۽ ٻيڙيون===

[[File:Model-af-Hjortspringbåden DO-2304 original.jpg|thumb|[[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] جو نمونو، لڳ ڀڳ 400 ق م، جيڪو برونز دور جي پٿريلي نقاشين سان گهڻي مشابهت رکي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |title=The Hjortspring Boat |access-date=1 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501220757/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asingh2009&quot;&gt;{{cite book|author=Pauline Asingh|title=Grauballemanden: portræt af et moselig|url=https://books.google.com/books?id=zZy-4znpeWIC&amp;pg=PA195 |page=195 |year=2009 |location=Copenhagen |language=da |publisher=Gyldendal A/S|isbn=978-87-02-05688-4}}&lt;/ref&gt;]]

نورڊڪ برونز دور جون هزارين پٿريليون نقاشيون ٻيڙين کي ڏيکارين ٿيون، جڏهن ته [[پٿريلي ٻيڙي]] جي نالي سان سڃاتل وڏا پٿريلا تدفيني يادگار پڻ مليا آهن. اهي ماڳ ظاهر ڪن ٿا ته ٻيڙين ۽ سامونڊي سفر کي ان ثقافت ۾ مجموعي طور اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135 |journal=Norwegian Archaeological Review |volume=57 |issue=1 |date=2024 |title=Evidence of Large Vessels and Sail in Bronze Age Scandinavia |last1=Bengtsson |first1=Boel |display-authors=etal |doi=10.1080/00293652.2024.2357135 |pages=59–84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Horn | first1=Christian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/water-and-the-afterlife-waterrelated-resources-in-the-burial-construction-of-the-nordic-bronze-age/E13860A2D97D492AD75F181B1F4A944B| title=Water and the Afterlife – Water-related Resources in the Burial Construction of the Nordic Bronze Age (Horn 2024) |journal=Proceedings of the Prehistoric Society | date=December 2024 | volume=90 | pages=63–83 | doi=10.1017/ppr.2024.4 }}&lt;/ref&gt; نقاشين ۾ ڏيکاريل ٻيڙيون گهڻو ڪري تختن کي سئيءَ سان ڳنڍي ٺاهيل [[ٻيڙِي|ننڍين ٻيڙين]] جي صورت جون هيون، جيڪي جنگ، مڇي مارڻ ۽ واپار لاءِ استعمال ٿينديون هيون. ممڪن آهي ته اهڙين ٻيڙين جي شروعات [[نئون پٿر دور]] تائين وڃي پهچي، ۽ انهن جو استعمال روم کان اڳ واري لوهه دور تائين جاري رهيو، جنهن جو مثال [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/286412431 |journal=Antiquity |volume=89 |issue=348 |date=2015 |pages=1353–1372 |title=Plankboat skeuomorphs in Bronze Age logboats: A Scandinavian perspective |last=Kastholm |first=Ole Thirup |doi=10.15184/aqy.2015.112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ling 2008. ''Elevated Rock Art''. GOTARC Serie B. Gothenburg Archaeological Thesis 49. Department of Archaeology and Ancient History, University of Gothenburg, Goumlteborg, 2008. {{ISBN|978-91-85245-34-5}}.&lt;/ref&gt; هن علائقي مان 3,600 سال پراڻيون برونز جون ڪهاڙيون ۽ [[قبرص|قبرصي]] ٽامي مان ٺاهيل ٻيا اوزار پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mandal |first1=Dattatreya |url=https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ |title=Cypriot Copper-Made Axes Found In Bronze Age Sweden|work=Realm of History |date=17 May 2016 |access-date=13 September 2018 |archive-date=13 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913112335/https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ }}&lt;/ref&gt;

محققن موجب اسڪينڊينيوا جي سماج ۾ ٻيڙين جي مسلسل اهميت جي لحاظ کان وڏي تسلسل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ٻيڙي ٺاهڻ ۽ سامونڊي سفر جون جيڪي روايتون نورڊڪ برونز دور ۾ قائم ٿيون، سي پوءِ مختلف دورن تائين جاري رهيون ۽ [[روم کان اڳ وارو لوهه دور|لوهه دور]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون. ڪجهه قديم آثارن جي ماهرن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته سامونڊي رخ رکندڙ هن ثقافت پنهنجي اوج تي [[وائڪنگ دور]] ۾ پهتي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Skoglund|first=Peter|date=2008|title=Stone Ships: Continuity and Change in Scandinavian Prehistory|journal=World Archaeology|volume=40|issue=3|pages=390–406|doi=10.1080/00438240802261440|jstor=40388220|s2cid=161302612|issn=0043-8243}}&lt;/ref&gt;

==آبهوا==

نورڊڪ برونز دور جي شروعاتي زماني جي خاصيت گرم آبهوا هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 2700 ق م ۾ آيل موسمي تبديليءَ کان پوءِ شروع ٿي. ان وقت جي آبهوا اڄوڪي وچ جرمني ۽ اتر فرانس جي آبهوا سان ڀيٽڻ جهڙي هئي، جنهن سبب نسبتاً گهڻي آبادي رهڻ ۽ پوکيءَ لاءِ سٺا موقعا موجود هئا؛ مثال طور، ان دور ۾ اسڪينڊينيوا ۾ [[انگور]] پڻ پوکيا ويندا هئا. 850 ق م ۽ 760 ق م جي وچ ۾ آبهوا ۾ هڪ معمولي تبديلي آئي، جنهن سان موسم وڌيڪ آلي ۽ ٿڌي ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 650 ق م کان وڌيڪ وڏي موسمي تبديلي شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kane |first=Njord |url=https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane%2C+njord+%281+november+2016%29.+the+viking+stone+age%3A+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |title=The Viking Stone Age: Birth of the Ax Culture |date=1 November 2016 |publisher=Spangenhelm Publishing |isbn=978-1-943066-19-3 |language=en |access-date=27 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163941/https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane,+njord+(1+november+2016).+the+viking+stone+age:+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== جينيات ==
{{See also|موٽالا#قديم جينيات}}
[[File:02020 Modellfiguren eines bronzezeitlichen Germanenpaars, Der Revekol und seine Umgebung in vor- und frühgeschichtlicher Zeit von Walter Witt.png|thumb|نورڊڪ برونز دور جي هڪ جوڙي جي نمونياتي ٻيهر جوڙجڪ|252x252px]]

جون 2015ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس مان معلوم ٿيو ته نورڊڪ برونز دور جا ماڻهو جينياتي طور [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]]، [[بيڪر ثقافت]] ۽ [[اونيتيتسه ثقافت]] جي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا رکندا هئا. نورڊڪ برونز دور ۽ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت جي ماڻهن ۾ برونز دور جي يورپين جي ڀيٽ ۾ [[ليڪٽيس جي برقرار رهڻ|ليڪٽوز برداشت ڪرڻ]] جي صلاحيت سڀ کان وڌيڪ هئي. اڀياس ۾ تجويز ڪيو ويو ته [[سنتاشتا ثقافت]] ۽ ان کان پوءِ واري [[اندرونووو ثقافت]]، رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر طرف لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون. {{Efn|name=Genetic Contacts|&quot;يورپ جي آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جون ثقافتون، جهڙوڪ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت، بيل بيڪر، اونيتيتسه ۽ اسڪينڊينيوا جون ثقافتون، جينياتي طور هڪ ٻئي سان تمام گهڻيون مشابهت رکن ٿيون... رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ سنتاشتا ثقافت جي ماڻهن جي وچ ۾ جيڪا ويجهي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي، اها ٻنهي لاءِ هڪجهڙن جينياتي سرچشمن ڏانهن اشارو ڪري ٿي... برونز دور جي يورپين ۾ برداشت جي سڀ کان وڌيڪ شرح رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل اسڪينڊينيوا جي برونز دور وارين ثقافتن ۾ ملي... اندرونووو ثقافت، جيڪا پوئين برونز دور ۾ وچ ايشيا ۾ وجود ۾ آئي، جينياتي طور سنتاشتا ماڻهن سان ويجهي لاڳاپيل آهي ۽ يامنايا ۽ افاناسيئوو ٻنهي کان چٽيءَ ريت مختلف آهي. تنهنڪري اندرونووو، سنتاشتا جي جينياتي ذخيري جي زماني ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي نمائندگي ڪري ٿي... سنتاشتا/اندرونووو رسمن ۽ رگ ويد ۾ بيان ڪيل رسمن جي وچ ۾ گهڻيون مشابهتون آهن، ۽ اهڙيون مشابهتون نورڊڪ برونز دور تائين پڻ پهچن ٿيون.&quot;{{sfn|Allentoft|2015}} }}

جون 2015ع واري اڀياس ۾ ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن جي اترين برونز دور ۽ ان کان اڳ وارين نئين پٿر دور جي ثقافتن سان لاڳاپيل نَوَ فردن جي باقيات جو جائزو ورتو ويو، جن جي تاريخ لڳ ڀڳ 2850 ق م کان 500 ق م تائين هئي. نئين پٿر دور وارن فردن مان ٽن مردن ۾ بالترتيب [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، [[هيپلوگروپ آر 1 اي|آر 1 اي 1 اي 1]] ۽ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269#آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1 (آر-يو 106)|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1]] هيپلوگروپ مليا. نورڊڪ برونز دور جي فردن مان ٻن مردن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، جڏهن ته ٻن ٻين ۾ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2]] هيپلوگروپ مليا.{{sfn|Allentoft|2015}}{{sfn|Mathieson|2015}}{{sfn|Mathieson|2018}}

2024ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس ۾ آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جي ڏاکڻي اسڪينڊينيوا سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 40 فردن جو تجزيو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Allentoft |first1=Morten E. |last2=Sikora |first2=Martin |last3=Fischer |first3=Anders |last4=Sjögren |first4=Karl-Göran |last5=Ingason |first5=Andrés |last6=Macleod |first6=Ruairidh |last7=Rosengren |first7=Anders |last8=Schulz Paulsson |first8=Bettina |last9=Jørkov |first9=Marie Louise Schjellerup |last10=Novosolov |first10=Maria |last11=Stenderup |first11=Jesper |last12=Price |first12=T. Douglas |last13=Fischer Mortensen |first13=Morten |last14=Nielsen |first14=Anne Birgitte |last15=Ulfeldt Hede |first15=Mikkel |date=January 2024 |title=100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark |journal=Nature |language=en |volume=625 |issue=7994 |pages=329–337 |doi=10.1038/s41586-023-06862-3 |pmid=38200294 |pmc=10781617 |bibcode=2024Natur.625..329A |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; اڀياس ۾ ٽن جدا جينياتي گروهن جا ثبوت مليا:

'''ايل اين بي اي مرحلو پهريون''' — ان جي تاريخ 4,600 کان 4,300 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق [[جنگي ڪهاڙي ثقافت]] ۽ شروعاتي [[اڪيلو قبر ثقافت]] سان هو. ايل اين بي اي مرحلي پهرئين جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 اي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٻيو''' — ان جي تاريخ 4,300 کان 3,700 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق چقمقي خنجر واري دور، لڳ ڀڳ 2300–2000 ق م، سان هو. ايل اين بي اي مرحلي ٻئي جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 بي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٽيون''' — هي آخري مرحلو لڳ ڀڳ 4,000 ڪئلينڊري سال اڳ کان شروع ٿيو، جنهن ۾ اسڪينڊينيوا جي اهڙن فردن جو هڪ الڳ گروهه ظاهر ٿيو، جنهن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]] وائي-هيپلوگروپ رکندڙ مردن جي گهڻائي هئي. قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق اتر يا اتر اوڀر کان ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ پٿري صندوق جهڙين قبرن جي ظاهر ٿيڻ سان هو، جنهن سان نورڊڪ برونز دور جي شروعات ٿي. اڀياس مان معلوم ٿيو ته '''ايل اين بي اي مرحلي ٽئين''' وارو گروهه نگراني هيٺ نسب نامي جي نموني بنديءَ ۾ لوهه دور جي اسڪينڊينيوا ۽ وائڪنگ دور جي اسڪينڊينيوا جي ايندڙ آبادين لاءِ مکيه سرچشمو هو. اهو گروهه انهن غير اسڪينڊينيائي آبادين لاءِ پڻ اهم نسب نامياتي سرچشمو هو، جن جو اسڪينڊينيائي يا [[جرمن قومون|جرمن]] لاڳاپو هو، جهڙوڪ [[اينگلو-سيڪسن]]، [[گوٿ]] ۽ [[لومبارڊ|لانگوبارڊ]]. اهي نتيجا نورڊڪ برونز دور ۽ ابتدائي جرمن ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ قديم آثارن ۽ لسانيات جي بنياد تي قائم ڪيل لاڳاپن سان هم آهنگ آهن.


==گئلري==

===قديم آثار===

&lt;gallery&gt;
File:DO-10045.jpg|[[اسڪيلڊال]]، ڊينمارڪ مان سون جي ڇلن سان گڏ برونز جي دٻلي، 1950–1700 ق م
File:DO-10827.jpg|ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن مان ملندڙ برونز جون ڍالون
File:Hagahogen burial goods1.jpg|[[هوگا دڙو|هوگا دڙي]] مان مليل قبر جو سامان، لڳ ڀڳ 1000 ق م
File:Kedelvogn-fra-Skallerup DO-1581 original.jpg|[[اسڪاليروپ ٿانو]]، ڊينمارڪ، 1300–1100 ق م
File:DO-848.jpg|سون جو ڪنگڻ، ڊينمارڪ
File:Viby-økserne.jpg|برونز جون ڪهاڙيون، ڊينمارڪ
File:DO-2114.jpg|سون جا پيالا، ڊينمارڪ، 1000–800 ق م
File:Kallerup bronze hoard 2.png|[[ڪاليروپ جو خزانو]]، ڊينمارڪ، 1200–1000 ق م
File:DO-845-Smykker fra yngre bronzealder.jpg|برونز ۽ سون جون نذراني واريون شيون
File:Processionsøkse af bronze, Nordsjælland.jpg|رسمي ڪهاڙي، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1100 ق م کان پوءِ
File:Funeral offerings Hverrus Nationalmuseet.jpeg|هويروس، ڊينمارڪ مان مليل قبر جو سامان، 1400 ق م
File:DO-4362.jpg|سوروپ، ڊينمارڪ مان مليل برونز جي ڍال
File:DO-919-Guldkar fra Borgbjerg.jpg|[[بورگبيرگ]]، ڊينمارڪ مان مليل سون جا ٿانو
File:Mens clothing Trindhøj.jpg|[[ٽرنڊهائي جو ماڻهو|ٽرنڊهائي جي ماڻهوءَ]] جا اُوني ڪپڙا، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4372.jpg|بوروم ايشائي مان مليل ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4760a.jpg|سون جون ڇليون، ڊينمارڪ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/the-mysterious-oath-rings/ |title=The mysterious oath rings |website=natmus.dk}}&lt;/ref&gt;
File:2M16-B1606 Kopia av kam fr Hasslekärr i Hångsdala sn.jpg|برونز جون ڪنگهيون، گوٽلينڊ، سوئيڊن
File:DO-687-Ragekniv med skibsornamentik.jpg|ڏاڙهي لاهڻ لاءِ برونز جو پاڪي، اسڪانيا، سوئيڊن
File:Bronze dagger, tweezers and button with gold decoration, Sweden.png|سون جي سينگار سان خنجر، چمٽي ۽ بٽڻ، سوئيڊن
File:DO-3409-Bronzefigur fra Fårdal.jpg|برونز جا جانورن وارا ننڍڙا مجسما، ڊينمارڪ
File:Shmbild tiff shmbild pcd2033 photo cd images img0019.jpg|برونز جا ٿانو، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 900 ق م
File:Balkåkra ritual object (4663417814).jpg|[[بالڪاڪرا رسمي شيءِ]]، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م
File:Hällristningar Tanum 9 1 skepp.jpg|ٻيڙيءَ جي پٿريلي نقاشي، تانوم، سوئيڊن
File:Aspeberget hällristningar Tanum 12.1.jpg|[[تانومشيڊي]]، اولهندي سوئيڊن جون پٿريليون نقاشيون
File:Petroglypgh Group Nordic Bronze Age 009.svg|پوکي ٻاري؛ ڏاندن سان هر هلائڻ جي تانوم، سوئيڊن مان مليل پٿريلي نقاشي
File:Tjelvars grav01.jpg|[[پٿريلي ٻيڙي]] جا يادگار، [[گوٽلينڊ]]، سوئيڊن
&lt;/gallery&gt;===وسنديون===

&lt;gallery&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (2).jpg|ڊگهي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=12 August 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (1).jpg|ڊگهي گهر جا آثار، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Bronzealderhuset.jpg|[[اسڪريڊسٽروپ]]، ڊينمارڪ ۾ 500 ميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ايراضيءَ واري سردار جي ايوان جو خاڪو، لڳ ڀڳ 1500 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vojens.dk/skrydstrup-pigen/ |title=The Skrydstrup Woman and the Bronze Age House |website=vojens.dk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |title=Høvdingehallen fra Skrydstrup |website=egtvedmuseum.dk |access-date=19 May 2023 |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519173250/https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ugeavisen.dk/egtvedposten/bronzealderudstilling-fortaeller-den-brede-historie |title=Model of the Skrydstrup longhouse |date=4 March 2021 }}&lt;/ref&gt;
File:Hühnenburg bei Watenstedt rekonstruktion.jpg|[[واٽنشيٽي ڀرسان هُوننبرگ]]، جرمني؛ مرڪزي وسنديءَ جي ٻيهر جوڙجڪ، {{Circa|1000 BC}}
File:Landa 005.jpg|[[لانڊا]]، ناروي ۾ برونز دور جي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1500 ق م
File:Building1.png|اوسٽبرڪ، ڊينمارڪ ۾ هڪ عمارت جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1800 ق م
File:Totenhaus von Tesperhude.png|اتر جرمني جي [[ٽيسپرهوڊي جو مئلن وارو گهر|ٽيسپرهوڊي]] ۾ ڪاٺ جي تابوت واري تدفين سميت [[مئلن جو گهر|مئلن واري گهر]] جي تصوير، لڳ ڀڳ 1200 ق م
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==

*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>2qsw5nt4gd2rgyovdo2utff9ewoh357</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398609</id>
      <parentid>398608</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:04:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>398609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130859" sha1="gn4ler30evnz7stynay6g3dm77zncmp" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

===جنتري===
{{See also|فلڪيات جي تاريخ#قبل از تاريخ}}
[[File:Solvognen-00100.jpg|thumb|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|title=The Sun Chariot|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162114/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Randsborg |first=Klavs |date=2006 |title=Calendars of the Bronze Age |url=https://worldarchaeology.org/publications/ |journal=Acta Archaeologica |volume=77 |pages=62–90|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; انهن آثارن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رتھ]] جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، [[بالڪاڪرا رسمي شيءِ|بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“]] ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen|first1=Rahlf|last2=Rink|first2=Christine|title=Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71501|pages=93–126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=May|first=Jens|title=&quot;Die gefangene Zeit&quot;. Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503 |doi=10.11588/apa.2008.0.71503 |pages=127–155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |page=47| url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse/page/46/mode/2up |isbn=3-926982-95-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/35176394 |title=THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM |publisher=Archaeolingua |date=2015 |last=Ilon |first=Gabor |page=73 |isbn=978-963-9911-71-0 |quote=In the Nordic Bronze Age, sets of 7 and 28 appear on the Aspeberget rock carvings, one of which portrays a figure holding a sistrum-like object in its right hand, depicted by twenty-eight cup marks arranged in four rows of seven each. In his study devoted to ancient astronomy, Flemming Kaul suggested that it depicted the four lunar phases and the lunar months}}&lt;/ref&gt; انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ [[نيبرا آسماني ٿالهي]] ۽ [[سون جون ٽوپيون]]، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Menghin|first=Wilfried|title=Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71505|pages=157–169}}&lt;/ref&gt; اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC |title=Indo-European Poetry and Myth |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928075-9 |last=West |first=M.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf |journal=Hyperboreus |volume=18 |issue=1 |date=2012 |last=Pachenko |first=Dmitri |title=Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport}}&lt;/ref&gt;

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي [[ميٽوني چڪر]] بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/14021967 |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=85 |issue=2 |date=2010 |title=… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben |last=Sommerfel |first=Christoph |doi=10.1515/PZ.2010.01 |pages=207–242|doi-broken-date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt; قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور [[فرانڪليبن جو خزانو|فرانڪليبن جي خزاني]] مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري [[جنتري]] سان لاڳاپيل ڪنهن [[عددي سرشتي]] جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf |journal=Adoranten |date=2020 |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |pages=57–73 |title=Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/44636664 |title=GEFJON 4 |date=2019 |publisher=Aarhus Univeritetsforlag |pages=86–151 |chapter=Håndtegnets udstrakte fngre |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |isbn=978-87-7219-054-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113062837/https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|url-status=live|archive-date=13 January 2019|title=Hoards&quot; Halle State Museum of Prehistory|website=Landesmuseum-vorgeschicte.de|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر|ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]] جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Avanton Cone&quot; Musée d'Archaeologie Nationale, Paris |url=https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217090925/https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-date=2022-02-17 |access-date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse|last=Sperber |first=Lothar |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |isbn=3-926982-95-0 |editor-last=Springer |editor-first=Tobias |pages=215–216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1388038/Mysterious-gold-cones-hats-of-ancient-wizards.html|title=Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'|website=Telegraph.co.uk|date=17 March 2002 |access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۽ مذهبي رسومات===

[[File:Bæltepladen fra Langstrup B2307- 00023.jpg|thumb|left|[[لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، ڊينمارڪ، 1400 ق م.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|title=The belt plate from Langstrup|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162125/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|194x194px]]

نورڊڪ برونز دور جي مذهب، ان جي [[ديوتا|ديوتائن]]، ڪائنات بابت ان جي تصور ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي طريقن بابت ڪو به مڪمل ۽ مربوط علم موجود ناهي. ان دور جا لکت وارا ذريعا موجود نه آهن، تنهنڪري رڳو قديم آثارن مان مليل شيون ئي ان زماني جي مذهبي رسمن ۽ عقيدن جي هڪ ڌنڌلي ۽ ٽٽل تصوير پيش ڪن ٿيون. رڳو ڪجهه ممڪن مذهبي فرقن ۽ ڪن مخصوص قبيلن بابت ئي ڄاڻ ملي ٿي. ان دور بابت سڀ کان اهم اشارا [[دڙي واري قبر|دڙي وارين قبرن]]، نفيس قديم آثارن، [[نذرانو|نذرانن]] ۽ اتر يورپ ۾ پکڙيل پٿريلي نقاشين مان حاصل ٿين ٿا. هن دور جون پٿريليون نقاشيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. انهن جي تاريخ جو تعين انهن ۾ ڏيکاريل شين، جهڙوڪ برونز جي ڪهاڙين ۽ تلوارن، سان ڀيٽ ڪري ڪيو ويو آهي. ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]] جي نقاشين سان حيرت انگيز مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان کان علاوه [[نورڊڪ پٿر دور]] جون به گهڻيون پٿريليون نقاشيون موجود آهن، جن مان اتر اسڪينڊينيوا واريون گهڻو ڪري [[يورپي هرڻ]] کي ڏيکارين ٿيون.

[[File:Lur-fra-Brudevælte DO-10906 original.jpg|thumb|[[بروديويلٽي لور|برونز جو لور]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-lurs-of-the-bronze-age/ |title=The lurs of the Bronze Age |website=Nationalmuseet, Denmark}}&lt;/ref&gt;|264x264px]]

گهڻيون دريافتون، خاص طور پٿريليون نقاشيون، ظاهر ڪن ٿيون ته [[سج جو ديوتا|سج جي پوڄا]] هن مذهب جو مرڪزي عنصر هئي. جڏهن سج کي شخصي روپ ڏنو ويندو هو ته ان کي عورت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان جو تعلق مختلف نشانين ۽ شين، جهڙوڪ [[سواستيڪا]]، [[سج وارو صليب]]، ٻيڙين، ۽ جانورن جهڙوڪ گهوڙن، پکين، نانگن ۽ مڇين سان جوڙيو ويندو هو (ڏسو [[سول]])؛ البت نانگن جو سج سان تعلق شايد رڳو مذهبي ماهرن جي هڪ مخصوص گروهه وٽ هو، جيئن سندن پاڪين تي نظر اچي ٿو، جڏهن ته پٿريلي نقاشين ۾ بيان ٿيل ڏندڪٿائن مان معلوم ٿئي ٿو ته نانگ سج جا دشمن هئا. عقيدي موجب ڏينهن جو سج کي گهوڙو يا ٻيڙي کڻي هلندي هئي، جڏهن ته رات جو اهو رات واري ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪندو هو، پوءِ ٻيهر ڏينهن واري ٻيڙي يا گهوڙي ڏانهن موٽندو هو. اهو عمل هر ڏينهن ۽ هر رات ورجائبو رهندو هو.

اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته سج جي ديوي سان گڏ ٻه مرد [[ديوي جا جڙواڻ|جڙواڻ ديوتا]] پڻ پوڄيا ويندا هئا، جن جو تعلق [[لور]]ن، سڱن وارن ٽوپن ۽ هٿيارن، خاص طور ڪهاڙين ۽ تلوارن سان هو. جتي به قربانيءَ جون شيون دفن ڪيون ويون آهن، اتي اهي گهڻو ڪري جوڙن ۾ مليون آهن، ۽ پٿريلي نقاشين ۾ به ٻيڙين سميت ڪيترين شين کي جوڙن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. قربانيءَ جي ذخيرن مان ملندڙ سڱن وارا ٽوپا خالص رسمن لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ انهن جو عملي جنگي استعمال نه هو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي جڙواڻ ديوتا سج جا محافظ هئا، جيڪي رات جو ان جي حفاظت ڪندا هئا ته جيئن اهو ٻيهر صبح جو اڀري سگهي ۽ روزانو آسمان ۾ پنهنجو سفر جاري رکي، ۽ اهو سلسلو هر ڏينهن ۽ هر رات جاري رهي.

[[File:DO-4220.jpg|thumb|left|امبر جو [[سج وارو صليب]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200 ق م&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/80363367|title=Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany|chapter=The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power|last=Meller|first=Harald|date=2021|publisher=Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale).|isbn=978-3-948618-22-3|access-date=10 January 2023|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109183344/https://www.academia.edu/80363367|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|162x162px]]

جينيٽ واربيرگ قديم آثارن مان مليل انهن ثبوتن جي بنياد تي، جن ۾ گهوڙن جي ساز و سامان کي عورتن جي زيورن ۽ گاڏين سان گڏ ڏٺو ويو آهي، تجويز ڪيو آهي ته آخري برونز دور ۾ هڪ اهڙي ديوي جي پوڄا ٿيندي هئي، جنهن جو تعلق جنگ ۽ گهوڙن سان هو، ۽ جنهن کي هوءَ &quot;جنگ ۽ گهوڙي جي خاتون&quot; سڏي ٿي.&lt;ref&gt;Varberg, Jeanette (2013). &quot;Lady of the Battle and of the Horse: on Anthropomorphic Gods and their Cult in Late Bronze Age Scandinavia&quot;. ''Counterpoint: Essays in Archaeology and Heritage Studies in Honour of Professor Kristian Kristiansen''. British Archaeological Reports International Series 2508, Hadrian Books Ltd. pp 147-157. {{ISBN|978-1-4073-1126-5}}.&lt;/ref&gt;

[[قرباني]]، جنهن ۾ جانورن، هٿيارن، زيورن ۽ انسانن جون قربانيون پڻ شامل هيون، گهڻو ڪري پاڻيءَ سان لاڳاپيل هوندي هئي. دلدل، تلاءَ، وهڪرا ۽ ڍنڍون رسمن ۽ مقدس هنڌن طور استعمال ٿينديون هيون، ۽ اهڙين جڳهن تان بيشمار قديم شيون هٿ آيون آهن. رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار، جهڙوڪ برونز جا [[لور]]، خاص طور ڊينمارڪ ۽ اولهندي سوئيڊن مان مليا آهن. لورن جون تصويرون ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ پڻ موجود آهن، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي مذهبي رسمن دوران وڄايا ويندا هئا.

[[File:Mariesminde find.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[فين ٻيٽ]] مان مليل برونز جو ايمفورا ۽ سون جا پيالا، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.researchgate.net/figure/Late-NBA-bronze-amphora-adorned-with-sun-bird-ship-motif-and-originally-containing-the-11_fig3_327259960 |title=Hybrid beasts of the Nordic Bronze Age (Vandkilde 2018)}}&lt;/ref&gt;]]

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نورڊڪ برونز دور جو مذهب ۽ ڏندڪٿائون بنيادي طور [[هند-يورپي مذهب]] سان لاڳاپيل هيون، ۽ پوءِ اهي ئي اڳتي هلي [[نورس ڏندڪٿا]]، نورس مذهب ۽ وسيع [[جرمني ڏندڪٿا]] ۽ جرمني مذهب جا بنياد بڻيون.

نورڊڪ برونز دور جي تصويرن ۽ وچ جرمني جي [[نيبرا آسماني ٿالهي]]، جيڪا [[اونيتيتسه ثقافت]] سان لاڳاپيل آهي، جي وچ ۾ پڻ نمايان هڪجهڙايون ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.astronomicalheritage.net/show-entity?identity=96&amp;idsubentity=1 |website=UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy |title=Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany}}&lt;/ref&gt;

===سامونڊي سفر ۽ ٻيڙيون===

[[File:Model-af-Hjortspringbåden DO-2304 original.jpg|thumb|[[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] جو نمونو، لڳ ڀڳ 400 ق م، جيڪو برونز دور جي پٿريلي نقاشين سان گهڻي مشابهت رکي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |title=The Hjortspring Boat |access-date=1 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501220757/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asingh2009&quot;&gt;{{cite book|author=Pauline Asingh|title=Grauballemanden: portræt af et moselig|url=https://books.google.com/books?id=zZy-4znpeWIC&amp;pg=PA195 |page=195 |year=2009 |location=Copenhagen |language=da |publisher=Gyldendal A/S|isbn=978-87-02-05688-4}}&lt;/ref&gt;]]

نورڊڪ برونز دور جون هزارين پٿريليون نقاشيون ٻيڙين کي ڏيکارين ٿيون، جڏهن ته [[پٿريلي ٻيڙي]] جي نالي سان سڃاتل وڏا پٿريلا تدفيني يادگار پڻ مليا آهن. اهي ماڳ ظاهر ڪن ٿا ته ٻيڙين ۽ سامونڊي سفر کي ان ثقافت ۾ مجموعي طور اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135 |journal=Norwegian Archaeological Review |volume=57 |issue=1 |date=2024 |title=Evidence of Large Vessels and Sail in Bronze Age Scandinavia |last1=Bengtsson |first1=Boel |display-authors=etal |doi=10.1080/00293652.2024.2357135 |pages=59–84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Horn | first1=Christian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/water-and-the-afterlife-waterrelated-resources-in-the-burial-construction-of-the-nordic-bronze-age/E13860A2D97D492AD75F181B1F4A944B| title=Water and the Afterlife – Water-related Resources in the Burial Construction of the Nordic Bronze Age (Horn 2024) |journal=Proceedings of the Prehistoric Society | date=December 2024 | volume=90 | pages=63–83 | doi=10.1017/ppr.2024.4 }}&lt;/ref&gt; نقاشين ۾ ڏيکاريل ٻيڙيون گهڻو ڪري تختن کي سئيءَ سان ڳنڍي ٺاهيل [[ٻيڙِي|ننڍين ٻيڙين]] جي صورت جون هيون، جيڪي جنگ، مڇي مارڻ ۽ واپار لاءِ استعمال ٿينديون هيون. ممڪن آهي ته اهڙين ٻيڙين جي شروعات [[نئون پٿر دور]] تائين وڃي پهچي، ۽ انهن جو استعمال روم کان اڳ واري لوهه دور تائين جاري رهيو، جنهن جو مثال [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/286412431 |journal=Antiquity |volume=89 |issue=348 |date=2015 |pages=1353–1372 |title=Plankboat skeuomorphs in Bronze Age logboats: A Scandinavian perspective |last=Kastholm |first=Ole Thirup |doi=10.15184/aqy.2015.112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ling 2008. ''Elevated Rock Art''. GOTARC Serie B. Gothenburg Archaeological Thesis 49. Department of Archaeology and Ancient History, University of Gothenburg, Goumlteborg, 2008. {{ISBN|978-91-85245-34-5}}.&lt;/ref&gt; هن علائقي مان 3,600 سال پراڻيون برونز جون ڪهاڙيون ۽ [[قبرص|قبرصي]] ٽامي مان ٺاهيل ٻيا اوزار پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mandal |first1=Dattatreya |url=https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ |title=Cypriot Copper-Made Axes Found In Bronze Age Sweden|work=Realm of History |date=17 May 2016 |access-date=13 September 2018 |archive-date=13 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913112335/https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ }}&lt;/ref&gt;

محققن موجب اسڪينڊينيوا جي سماج ۾ ٻيڙين جي مسلسل اهميت جي لحاظ کان وڏي تسلسل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ٻيڙي ٺاهڻ ۽ سامونڊي سفر جون جيڪي روايتون نورڊڪ برونز دور ۾ قائم ٿيون، سي پوءِ مختلف دورن تائين جاري رهيون ۽ [[روم کان اڳ وارو لوهه دور|لوهه دور]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون. ڪجهه قديم آثارن جي ماهرن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته سامونڊي رخ رکندڙ هن ثقافت پنهنجي اوج تي [[وائڪنگ دور]] ۾ پهتي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Skoglund|first=Peter|date=2008|title=Stone Ships: Continuity and Change in Scandinavian Prehistory|journal=World Archaeology|volume=40|issue=3|pages=390–406|doi=10.1080/00438240802261440|jstor=40388220|s2cid=161302612|issn=0043-8243}}&lt;/ref&gt;

==آبهوا==

نورڊڪ برونز دور جي شروعاتي زماني جي خاصيت گرم آبهوا هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 2700 ق م ۾ آيل موسمي تبديليءَ کان پوءِ شروع ٿي. ان وقت جي آبهوا اڄوڪي وچ جرمني ۽ اتر فرانس جي آبهوا سان ڀيٽڻ جهڙي هئي، جنهن سبب نسبتاً گهڻي آبادي رهڻ ۽ پوکيءَ لاءِ سٺا موقعا موجود هئا؛ مثال طور، ان دور ۾ اسڪينڊينيوا ۾ [[انگور]] پڻ پوکيا ويندا هئا. 850 ق م ۽ 760 ق م جي وچ ۾ آبهوا ۾ هڪ معمولي تبديلي آئي، جنهن سان موسم وڌيڪ آلي ۽ ٿڌي ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 650 ق م کان وڌيڪ وڏي موسمي تبديلي شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kane |first=Njord |url=https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane%2C+njord+%281+november+2016%29.+the+viking+stone+age%3A+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |title=The Viking Stone Age: Birth of the Ax Culture |date=1 November 2016 |publisher=Spangenhelm Publishing |isbn=978-1-943066-19-3 |language=en |access-date=27 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163941/https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane,+njord+(1+november+2016).+the+viking+stone+age:+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== جينيات ==
{{See also|موٽالا#قديم جينيات}}
[[File:02020 Modellfiguren eines bronzezeitlichen Germanenpaars, Der Revekol und seine Umgebung in vor- und frühgeschichtlicher Zeit von Walter Witt.png|thumb|نورڊڪ برونز دور جي هڪ جوڙي جي نمونياتي ٻيهر جوڙجڪ|252x252px]]

جون 2015ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس مان معلوم ٿيو ته نورڊڪ برونز دور جا ماڻهو جينياتي طور [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]]، [[بيڪر ثقافت]] ۽ [[اونيتيتسه ثقافت]] جي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا رکندا هئا. نورڊڪ برونز دور ۽ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت جي ماڻهن ۾ برونز دور جي يورپين جي ڀيٽ ۾ [[ليڪٽيس جي برقرار رهڻ|ليڪٽوز برداشت ڪرڻ]] جي صلاحيت سڀ کان وڌيڪ هئي. اڀياس ۾ تجويز ڪيو ويو ته [[سنتاشتا ثقافت]] ۽ ان کان پوءِ واري [[اندرونووو ثقافت]]، رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر طرف لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون. {{Efn|name=Genetic Contacts|&quot;يورپ جي آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جون ثقافتون، جهڙوڪ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت، بيل بيڪر، اونيتيتسه ۽ اسڪينڊينيوا جون ثقافتون، جينياتي طور هڪ ٻئي سان تمام گهڻيون مشابهت رکن ٿيون... رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ سنتاشتا ثقافت جي ماڻهن جي وچ ۾ جيڪا ويجهي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي، اها ٻنهي لاءِ هڪجهڙن جينياتي سرچشمن ڏانهن اشارو ڪري ٿي... برونز دور جي يورپين ۾ برداشت جي سڀ کان وڌيڪ شرح رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل اسڪينڊينيوا جي برونز دور وارين ثقافتن ۾ ملي... اندرونووو ثقافت، جيڪا پوئين برونز دور ۾ وچ ايشيا ۾ وجود ۾ آئي، جينياتي طور سنتاشتا ماڻهن سان ويجهي لاڳاپيل آهي ۽ يامنايا ۽ افاناسيئوو ٻنهي کان چٽيءَ ريت مختلف آهي. تنهنڪري اندرونووو، سنتاشتا جي جينياتي ذخيري جي زماني ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي نمائندگي ڪري ٿي... سنتاشتا/اندرونووو رسمن ۽ رگ ويد ۾ بيان ڪيل رسمن جي وچ ۾ گهڻيون مشابهتون آهن، ۽ اهڙيون مشابهتون نورڊڪ برونز دور تائين پڻ پهچن ٿيون.&quot;{{sfn|Allentoft|2015}} }}

جون 2015ع واري اڀياس ۾ ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن جي اترين برونز دور ۽ ان کان اڳ وارين نئين پٿر دور جي ثقافتن سان لاڳاپيل نَوَ فردن جي باقيات جو جائزو ورتو ويو، جن جي تاريخ لڳ ڀڳ 2850 ق م کان 500 ق م تائين هئي. نئين پٿر دور وارن فردن مان ٽن مردن ۾ بالترتيب [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، [[هيپلوگروپ آر 1 اي|آر 1 اي 1 اي 1]] ۽ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269#آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1 (آر-يو 106)|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1]] هيپلوگروپ مليا. نورڊڪ برونز دور جي فردن مان ٻن مردن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، جڏهن ته ٻن ٻين ۾ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2]] هيپلوگروپ مليا.{{sfn|Allentoft|2015}}{{sfn|Mathieson|2015}}{{sfn|Mathieson|2018}}

2024ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس ۾ آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جي ڏاکڻي اسڪينڊينيوا سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 40 فردن جو تجزيو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Allentoft |first1=Morten E. |last2=Sikora |first2=Martin |last3=Fischer |first3=Anders |last4=Sjögren |first4=Karl-Göran |last5=Ingason |first5=Andrés |last6=Macleod |first6=Ruairidh |last7=Rosengren |first7=Anders |last8=Schulz Paulsson |first8=Bettina |last9=Jørkov |first9=Marie Louise Schjellerup |last10=Novosolov |first10=Maria |last11=Stenderup |first11=Jesper |last12=Price |first12=T. Douglas |last13=Fischer Mortensen |first13=Morten |last14=Nielsen |first14=Anne Birgitte |last15=Ulfeldt Hede |first15=Mikkel |date=January 2024 |title=100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark |journal=Nature |language=en |volume=625 |issue=7994 |pages=329–337 |doi=10.1038/s41586-023-06862-3 |pmid=38200294 |pmc=10781617 |bibcode=2024Natur.625..329A |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; اڀياس ۾ ٽن جدا جينياتي گروهن جا ثبوت مليا:

'''ايل اين بي اي مرحلو پهريون''' — ان جي تاريخ 4,600 کان 4,300 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق [[جنگي ڪهاڙي ثقافت]] ۽ شروعاتي [[اڪيلو قبر ثقافت]] سان هو. ايل اين بي اي مرحلي پهرئين جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 اي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٻيو''' — ان جي تاريخ 4,300 کان 3,700 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق چقمقي خنجر واري دور، لڳ ڀڳ 2300–2000 ق م، سان هو. ايل اين بي اي مرحلي ٻئي جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 بي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٽيون''' — هي آخري مرحلو لڳ ڀڳ 4,000 ڪئلينڊري سال اڳ کان شروع ٿيو، جنهن ۾ اسڪينڊينيوا جي اهڙن فردن جو هڪ الڳ گروهه ظاهر ٿيو، جنهن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]] وائي-هيپلوگروپ رکندڙ مردن جي گهڻائي هئي. قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق اتر يا اتر اوڀر کان ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ پٿري صندوق جهڙين قبرن جي ظاهر ٿيڻ سان هو، جنهن سان نورڊڪ برونز دور جي شروعات ٿي. اڀياس مان معلوم ٿيو ته '''ايل اين بي اي مرحلي ٽئين''' وارو گروهه نگراني هيٺ نسب نامي جي نموني بنديءَ ۾ لوهه دور جي اسڪينڊينيوا ۽ وائڪنگ دور جي اسڪينڊينيوا جي ايندڙ آبادين لاءِ مکيه سرچشمو هو. اهو گروهه انهن غير اسڪينڊينيائي آبادين لاءِ پڻ اهم نسب نامياتي سرچشمو هو، جن جو اسڪينڊينيائي يا [[جرمن قومون|جرمن]] لاڳاپو هو، جهڙوڪ [[اينگلو-سيڪسن]]، [[گوٿ]] ۽ [[لومبارڊ|لانگوبارڊ]]. اهي نتيجا نورڊڪ برونز دور ۽ ابتدائي جرمن ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ قديم آثارن ۽ لسانيات جي بنياد تي قائم ڪيل لاڳاپن سان هم آهنگ آهن.


==گئلري==

===قديم آثار===

&lt;gallery&gt;
File:DO-10045.jpg|[[اسڪيلڊال]]، ڊينمارڪ مان سون جي ڇلن سان گڏ برونز جي دٻلي، 1950–1700 ق م
File:DO-10827.jpg|ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن مان ملندڙ برونز جون ڍالون
File:Hagahogen burial goods1.jpg|[[هوگا دڙو|هوگا دڙي]] مان مليل قبر جو سامان، لڳ ڀڳ 1000 ق م
File:Kedelvogn-fra-Skallerup DO-1581 original.jpg|[[اسڪاليروپ ٿانو]]، ڊينمارڪ، 1300–1100 ق م
File:DO-848.jpg|سون جو ڪنگڻ، ڊينمارڪ
File:Viby-økserne.jpg|برونز جون ڪهاڙيون، ڊينمارڪ
File:DO-2114.jpg|سون جا پيالا، ڊينمارڪ، 1000–800 ق م
File:Kallerup bronze hoard 2.png|[[ڪاليروپ جو خزانو]]، ڊينمارڪ، 1200–1000 ق م
File:DO-845-Smykker fra yngre bronzealder.jpg|برونز ۽ سون جون نذراني واريون شيون
File:Processionsøkse af bronze, Nordsjælland.jpg|رسمي ڪهاڙي، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1100 ق م کان پوءِ
File:Funeral offerings Hverrus Nationalmuseet.jpeg|هويروس، ڊينمارڪ مان مليل قبر جو سامان، 1400 ق م
File:DO-4362.jpg|سوروپ، ڊينمارڪ مان مليل برونز جي ڍال
File:DO-919-Guldkar fra Borgbjerg.jpg|[[بورگبيرگ]]، ڊينمارڪ مان مليل سون جا ٿانو
File:Mens clothing Trindhøj.jpg|[[ٽرنڊهائي جو ماڻهو|ٽرنڊهائي جي ماڻهوءَ]] جا اُوني ڪپڙا، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4372.jpg|بوروم ايشائي مان مليل ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4760a.jpg|سون جون ڇليون، ڊينمارڪ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/the-mysterious-oath-rings/ |title=The mysterious oath rings |website=natmus.dk}}&lt;/ref&gt;
File:2M16-B1606 Kopia av kam fr Hasslekärr i Hångsdala sn.jpg|برونز جون ڪنگهيون، گوٽلينڊ، سوئيڊن
File:DO-687-Ragekniv med skibsornamentik.jpg|ڏاڙهي لاهڻ لاءِ برونز جو پاڪي، اسڪانيا، سوئيڊن
File:Bronze dagger, tweezers and button with gold decoration, Sweden.png|سون جي سينگار سان خنجر، چمٽي ۽ بٽڻ، سوئيڊن
File:DO-3409-Bronzefigur fra Fårdal.jpg|برونز جا جانورن وارا ننڍڙا مجسما، ڊينمارڪ
File:Shmbild tiff shmbild pcd2033 photo cd images img0019.jpg|برونز جا ٿانو، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 900 ق م
File:Balkåkra ritual object (4663417814).jpg|[[بالڪاڪرا رسمي شيءِ]]، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م
File:Hällristningar Tanum 9 1 skepp.jpg|ٻيڙيءَ جي پٿريلي نقاشي، تانوم، سوئيڊن
File:Aspeberget hällristningar Tanum 12.1.jpg|[[تانومشيڊي]]، اولهندي سوئيڊن جون پٿريليون نقاشيون
File:Petroglypgh Group Nordic Bronze Age 009.svg|پوکي ٻاري؛ ڏاندن سان هر هلائڻ جي تانوم، سوئيڊن مان مليل پٿريلي نقاشي
File:Tjelvars grav01.jpg|[[پٿريلي ٻيڙي]] جا يادگار، [[گوٽلينڊ]]، سوئيڊن
&lt;/gallery&gt;===وسنديون===

&lt;gallery&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (2).jpg|ڊگهي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=12 August 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (1).jpg|ڊگهي گهر جا آثار، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Bronzealderhuset.jpg|[[اسڪريڊسٽروپ]]، ڊينمارڪ ۾ 500 ميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ايراضيءَ واري سردار جي ايوان جو خاڪو، لڳ ڀڳ 1500 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vojens.dk/skrydstrup-pigen/ |title=The Skrydstrup Woman and the Bronze Age House |website=vojens.dk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |title=Høvdingehallen fra Skrydstrup |website=egtvedmuseum.dk |access-date=19 May 2023 |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519173250/https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ugeavisen.dk/egtvedposten/bronzealderudstilling-fortaeller-den-brede-historie |title=Model of the Skrydstrup longhouse |date=4 March 2021 }}&lt;/ref&gt;
File:Hühnenburg bei Watenstedt rekonstruktion.jpg|[[واٽنشيٽي ڀرسان هُوننبرگ]]، جرمني؛ مرڪزي وسنديءَ جي ٻيهر جوڙجڪ، {{Circa|1000 BC}}
File:Landa 005.jpg|[[لانڊا]]، ناروي ۾ برونز دور جي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1500 ق م
File:Building1.png|اوسٽبرڪ، ڊينمارڪ ۾ هڪ عمارت جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1800 ق م
File:Totenhaus von Tesperhude.png|اتر جرمني جي [[ٽيسپرهوڊي جو مئلن وارو گهر|ٽيسپرهوڊي]] ۾ ڪاٺ جي تابوت واري تدفين سميت [[مئلن جو گهر|مئلن واري گهر]] جي تصوير، لڳ ڀڳ 1200 ق م
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{commons category}}
* [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور]]
* [[ڪانسي دور جي تلوار]]
* [[ايگٽويد ڇوڪري]]
* [[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]]
* [[پٿريلي ٻيڙي]]
* [[تانوم جون پٿريليون نقاشيون]]
* [[پوميرانيائي ثقافت]]
* [[اڪيلو قبر ثقافت]]
*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[آئرن دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>gn4ler30evnz7stynay6g3dm77zncmp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398610</id>
      <parentid>398609</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:04:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>398610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130865" sha1="ffjretzy9f0kh14usa47fgrxryq4rb5" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

===جنتري===
{{See also|فلڪيات جي تاريخ#قبل از تاريخ}}
[[File:Solvognen-00100.jpg|thumb|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|title=The Sun Chariot|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162114/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Randsborg |first=Klavs |date=2006 |title=Calendars of the Bronze Age |url=https://worldarchaeology.org/publications/ |journal=Acta Archaeologica |volume=77 |pages=62–90|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; انهن آثارن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رتھ]] جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، [[بالڪاڪرا رسمي شيءِ|بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“]] ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen|first1=Rahlf|last2=Rink|first2=Christine|title=Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71501|pages=93–126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=May|first=Jens|title=&quot;Die gefangene Zeit&quot;. Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503 |doi=10.11588/apa.2008.0.71503 |pages=127–155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |page=47| url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse/page/46/mode/2up |isbn=3-926982-95-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/35176394 |title=THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM |publisher=Archaeolingua |date=2015 |last=Ilon |first=Gabor |page=73 |isbn=978-963-9911-71-0 |quote=In the Nordic Bronze Age, sets of 7 and 28 appear on the Aspeberget rock carvings, one of which portrays a figure holding a sistrum-like object in its right hand, depicted by twenty-eight cup marks arranged in four rows of seven each. In his study devoted to ancient astronomy, Flemming Kaul suggested that it depicted the four lunar phases and the lunar months}}&lt;/ref&gt; انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ [[نيبرا آسماني ٿالهي]] ۽ [[سون جون ٽوپيون]]، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Menghin|first=Wilfried|title=Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71505|pages=157–169}}&lt;/ref&gt; اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC |title=Indo-European Poetry and Myth |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928075-9 |last=West |first=M.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf |journal=Hyperboreus |volume=18 |issue=1 |date=2012 |last=Pachenko |first=Dmitri |title=Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport}}&lt;/ref&gt;

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي [[ميٽوني چڪر]] بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/14021967 |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=85 |issue=2 |date=2010 |title=… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben |last=Sommerfel |first=Christoph |doi=10.1515/PZ.2010.01 |pages=207–242|doi-broken-date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt; قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور [[فرانڪليبن جو خزانو|فرانڪليبن جي خزاني]] مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري [[جنتري]] سان لاڳاپيل ڪنهن [[عددي سرشتي]] جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf |journal=Adoranten |date=2020 |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |pages=57–73 |title=Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/44636664 |title=GEFJON 4 |date=2019 |publisher=Aarhus Univeritetsforlag |pages=86–151 |chapter=Håndtegnets udstrakte fngre |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |isbn=978-87-7219-054-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113062837/https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|url-status=live|archive-date=13 January 2019|title=Hoards&quot; Halle State Museum of Prehistory|website=Landesmuseum-vorgeschicte.de|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر|ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]] جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Avanton Cone&quot; Musée d'Archaeologie Nationale, Paris |url=https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217090925/https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-date=2022-02-17 |access-date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse|last=Sperber |first=Lothar |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |isbn=3-926982-95-0 |editor-last=Springer |editor-first=Tobias |pages=215–216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1388038/Mysterious-gold-cones-hats-of-ancient-wizards.html|title=Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'|website=Telegraph.co.uk|date=17 March 2002 |access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۽ مذهبي رسومات===

[[File:Bæltepladen fra Langstrup B2307- 00023.jpg|thumb|left|[[لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، ڊينمارڪ، 1400 ق م.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|title=The belt plate from Langstrup|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162125/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|194x194px]]

نورڊڪ برونز دور جي مذهب، ان جي [[ديوتا|ديوتائن]]، ڪائنات بابت ان جي تصور ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي طريقن بابت ڪو به مڪمل ۽ مربوط علم موجود ناهي. ان دور جا لکت وارا ذريعا موجود نه آهن، تنهنڪري رڳو قديم آثارن مان مليل شيون ئي ان زماني جي مذهبي رسمن ۽ عقيدن جي هڪ ڌنڌلي ۽ ٽٽل تصوير پيش ڪن ٿيون. رڳو ڪجهه ممڪن مذهبي فرقن ۽ ڪن مخصوص قبيلن بابت ئي ڄاڻ ملي ٿي. ان دور بابت سڀ کان اهم اشارا [[دڙي واري قبر|دڙي وارين قبرن]]، نفيس قديم آثارن، [[نذرانو|نذرانن]] ۽ اتر يورپ ۾ پکڙيل پٿريلي نقاشين مان حاصل ٿين ٿا. هن دور جون پٿريليون نقاشيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. انهن جي تاريخ جو تعين انهن ۾ ڏيکاريل شين، جهڙوڪ برونز جي ڪهاڙين ۽ تلوارن، سان ڀيٽ ڪري ڪيو ويو آهي. ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]] جي نقاشين سان حيرت انگيز مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان کان علاوه [[نورڊڪ پٿر دور]] جون به گهڻيون پٿريليون نقاشيون موجود آهن، جن مان اتر اسڪينڊينيوا واريون گهڻو ڪري [[يورپي هرڻ]] کي ڏيکارين ٿيون.

[[File:Lur-fra-Brudevælte DO-10906 original.jpg|thumb|[[بروديويلٽي لور|برونز جو لور]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-lurs-of-the-bronze-age/ |title=The lurs of the Bronze Age |website=Nationalmuseet, Denmark}}&lt;/ref&gt;|264x264px]]

گهڻيون دريافتون، خاص طور پٿريليون نقاشيون، ظاهر ڪن ٿيون ته [[سج جو ديوتا|سج جي پوڄا]] هن مذهب جو مرڪزي عنصر هئي. جڏهن سج کي شخصي روپ ڏنو ويندو هو ته ان کي عورت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان جو تعلق مختلف نشانين ۽ شين، جهڙوڪ [[سواستيڪا]]، [[سج وارو صليب]]، ٻيڙين، ۽ جانورن جهڙوڪ گهوڙن، پکين، نانگن ۽ مڇين سان جوڙيو ويندو هو (ڏسو [[سول]])؛ البت نانگن جو سج سان تعلق شايد رڳو مذهبي ماهرن جي هڪ مخصوص گروهه وٽ هو، جيئن سندن پاڪين تي نظر اچي ٿو، جڏهن ته پٿريلي نقاشين ۾ بيان ٿيل ڏندڪٿائن مان معلوم ٿئي ٿو ته نانگ سج جا دشمن هئا. عقيدي موجب ڏينهن جو سج کي گهوڙو يا ٻيڙي کڻي هلندي هئي، جڏهن ته رات جو اهو رات واري ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪندو هو، پوءِ ٻيهر ڏينهن واري ٻيڙي يا گهوڙي ڏانهن موٽندو هو. اهو عمل هر ڏينهن ۽ هر رات ورجائبو رهندو هو.

اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته سج جي ديوي سان گڏ ٻه مرد [[ديوي جا جڙواڻ|جڙواڻ ديوتا]] پڻ پوڄيا ويندا هئا، جن جو تعلق [[لور]]ن، سڱن وارن ٽوپن ۽ هٿيارن، خاص طور ڪهاڙين ۽ تلوارن سان هو. جتي به قربانيءَ جون شيون دفن ڪيون ويون آهن، اتي اهي گهڻو ڪري جوڙن ۾ مليون آهن، ۽ پٿريلي نقاشين ۾ به ٻيڙين سميت ڪيترين شين کي جوڙن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. قربانيءَ جي ذخيرن مان ملندڙ سڱن وارا ٽوپا خالص رسمن لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ انهن جو عملي جنگي استعمال نه هو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي جڙواڻ ديوتا سج جا محافظ هئا، جيڪي رات جو ان جي حفاظت ڪندا هئا ته جيئن اهو ٻيهر صبح جو اڀري سگهي ۽ روزانو آسمان ۾ پنهنجو سفر جاري رکي، ۽ اهو سلسلو هر ڏينهن ۽ هر رات جاري رهي.

[[File:DO-4220.jpg|thumb|left|امبر جو [[سج وارو صليب]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200 ق م&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/80363367|title=Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany|chapter=The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power|last=Meller|first=Harald|date=2021|publisher=Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale).|isbn=978-3-948618-22-3|access-date=10 January 2023|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109183344/https://www.academia.edu/80363367|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|162x162px]]

جينيٽ واربيرگ قديم آثارن مان مليل انهن ثبوتن جي بنياد تي، جن ۾ گهوڙن جي ساز و سامان کي عورتن جي زيورن ۽ گاڏين سان گڏ ڏٺو ويو آهي، تجويز ڪيو آهي ته آخري برونز دور ۾ هڪ اهڙي ديوي جي پوڄا ٿيندي هئي، جنهن جو تعلق جنگ ۽ گهوڙن سان هو، ۽ جنهن کي هوءَ &quot;جنگ ۽ گهوڙي جي خاتون&quot; سڏي ٿي.&lt;ref&gt;Varberg, Jeanette (2013). &quot;Lady of the Battle and of the Horse: on Anthropomorphic Gods and their Cult in Late Bronze Age Scandinavia&quot;. ''Counterpoint: Essays in Archaeology and Heritage Studies in Honour of Professor Kristian Kristiansen''. British Archaeological Reports International Series 2508, Hadrian Books Ltd. pp 147-157. {{ISBN|978-1-4073-1126-5}}.&lt;/ref&gt;

[[قرباني]]، جنهن ۾ جانورن، هٿيارن، زيورن ۽ انسانن جون قربانيون پڻ شامل هيون، گهڻو ڪري پاڻيءَ سان لاڳاپيل هوندي هئي. دلدل، تلاءَ، وهڪرا ۽ ڍنڍون رسمن ۽ مقدس هنڌن طور استعمال ٿينديون هيون، ۽ اهڙين جڳهن تان بيشمار قديم شيون هٿ آيون آهن. رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار، جهڙوڪ برونز جا [[لور]]، خاص طور ڊينمارڪ ۽ اولهندي سوئيڊن مان مليا آهن. لورن جون تصويرون ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ پڻ موجود آهن، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي مذهبي رسمن دوران وڄايا ويندا هئا.

[[File:Mariesminde find.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[فين ٻيٽ]] مان مليل برونز جو ايمفورا ۽ سون جا پيالا، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.researchgate.net/figure/Late-NBA-bronze-amphora-adorned-with-sun-bird-ship-motif-and-originally-containing-the-11_fig3_327259960 |title=Hybrid beasts of the Nordic Bronze Age (Vandkilde 2018)}}&lt;/ref&gt;]]

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نورڊڪ برونز دور جو مذهب ۽ ڏندڪٿائون بنيادي طور [[هند-يورپي مذهب]] سان لاڳاپيل هيون، ۽ پوءِ اهي ئي اڳتي هلي [[نورس ڏندڪٿا]]، نورس مذهب ۽ وسيع [[جرمني ڏندڪٿا]] ۽ جرمني مذهب جا بنياد بڻيون.

نورڊڪ برونز دور جي تصويرن ۽ وچ جرمني جي [[نيبرا آسماني ٿالهي]]، جيڪا [[اونيتيتسه ثقافت]] سان لاڳاپيل آهي، جي وچ ۾ پڻ نمايان هڪجهڙايون ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.astronomicalheritage.net/show-entity?identity=96&amp;idsubentity=1 |website=UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy |title=Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany}}&lt;/ref&gt;

===سامونڊي سفر ۽ ٻيڙيون===

[[File:Model-af-Hjortspringbåden DO-2304 original.jpg|thumb|[[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] جو نمونو، لڳ ڀڳ 400 ق م، جيڪو برونز دور جي پٿريلي نقاشين سان گهڻي مشابهت رکي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |title=The Hjortspring Boat |access-date=1 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501220757/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asingh2009&quot;&gt;{{cite book|author=Pauline Asingh|title=Grauballemanden: portræt af et moselig|url=https://books.google.com/books?id=zZy-4znpeWIC&amp;pg=PA195 |page=195 |year=2009 |location=Copenhagen |language=da |publisher=Gyldendal A/S|isbn=978-87-02-05688-4}}&lt;/ref&gt;]]

نورڊڪ برونز دور جون هزارين پٿريليون نقاشيون ٻيڙين کي ڏيکارين ٿيون، جڏهن ته [[پٿريلي ٻيڙي]] جي نالي سان سڃاتل وڏا پٿريلا تدفيني يادگار پڻ مليا آهن. اهي ماڳ ظاهر ڪن ٿا ته ٻيڙين ۽ سامونڊي سفر کي ان ثقافت ۾ مجموعي طور اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135 |journal=Norwegian Archaeological Review |volume=57 |issue=1 |date=2024 |title=Evidence of Large Vessels and Sail in Bronze Age Scandinavia |last1=Bengtsson |first1=Boel |display-authors=etal |doi=10.1080/00293652.2024.2357135 |pages=59–84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Horn | first1=Christian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/water-and-the-afterlife-waterrelated-resources-in-the-burial-construction-of-the-nordic-bronze-age/E13860A2D97D492AD75F181B1F4A944B| title=Water and the Afterlife – Water-related Resources in the Burial Construction of the Nordic Bronze Age (Horn 2024) |journal=Proceedings of the Prehistoric Society | date=December 2024 | volume=90 | pages=63–83 | doi=10.1017/ppr.2024.4 }}&lt;/ref&gt; نقاشين ۾ ڏيکاريل ٻيڙيون گهڻو ڪري تختن کي سئيءَ سان ڳنڍي ٺاهيل [[ٻيڙِي|ننڍين ٻيڙين]] جي صورت جون هيون، جيڪي جنگ، مڇي مارڻ ۽ واپار لاءِ استعمال ٿينديون هيون. ممڪن آهي ته اهڙين ٻيڙين جي شروعات [[نئون پٿر دور]] تائين وڃي پهچي، ۽ انهن جو استعمال روم کان اڳ واري لوهه دور تائين جاري رهيو، جنهن جو مثال [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/286412431 |journal=Antiquity |volume=89 |issue=348 |date=2015 |pages=1353–1372 |title=Plankboat skeuomorphs in Bronze Age logboats: A Scandinavian perspective |last=Kastholm |first=Ole Thirup |doi=10.15184/aqy.2015.112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ling 2008. ''Elevated Rock Art''. GOTARC Serie B. Gothenburg Archaeological Thesis 49. Department of Archaeology and Ancient History, University of Gothenburg, Goumlteborg, 2008. {{ISBN|978-91-85245-34-5}}.&lt;/ref&gt; هن علائقي مان 3,600 سال پراڻيون برونز جون ڪهاڙيون ۽ [[قبرص|قبرصي]] ٽامي مان ٺاهيل ٻيا اوزار پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mandal |first1=Dattatreya |url=https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ |title=Cypriot Copper-Made Axes Found In Bronze Age Sweden|work=Realm of History |date=17 May 2016 |access-date=13 September 2018 |archive-date=13 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913112335/https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ }}&lt;/ref&gt;

محققن موجب اسڪينڊينيوا جي سماج ۾ ٻيڙين جي مسلسل اهميت جي لحاظ کان وڏي تسلسل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ٻيڙي ٺاهڻ ۽ سامونڊي سفر جون جيڪي روايتون نورڊڪ برونز دور ۾ قائم ٿيون، سي پوءِ مختلف دورن تائين جاري رهيون ۽ [[روم کان اڳ وارو لوهه دور|لوهه دور]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون. ڪجهه قديم آثارن جي ماهرن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته سامونڊي رخ رکندڙ هن ثقافت پنهنجي اوج تي [[وائڪنگ دور]] ۾ پهتي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Skoglund|first=Peter|date=2008|title=Stone Ships: Continuity and Change in Scandinavian Prehistory|journal=World Archaeology|volume=40|issue=3|pages=390–406|doi=10.1080/00438240802261440|jstor=40388220|s2cid=161302612|issn=0043-8243}}&lt;/ref&gt;

==آبهوا==

نورڊڪ برونز دور جي شروعاتي زماني جي خاصيت گرم آبهوا هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 2700 ق م ۾ آيل موسمي تبديليءَ کان پوءِ شروع ٿي. ان وقت جي آبهوا اڄوڪي وچ جرمني ۽ اتر فرانس جي آبهوا سان ڀيٽڻ جهڙي هئي، جنهن سبب نسبتاً گهڻي آبادي رهڻ ۽ پوکيءَ لاءِ سٺا موقعا موجود هئا؛ مثال طور، ان دور ۾ اسڪينڊينيوا ۾ [[انگور]] پڻ پوکيا ويندا هئا. 850 ق م ۽ 760 ق م جي وچ ۾ آبهوا ۾ هڪ معمولي تبديلي آئي، جنهن سان موسم وڌيڪ آلي ۽ ٿڌي ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 650 ق م کان وڌيڪ وڏي موسمي تبديلي شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kane |first=Njord |url=https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane%2C+njord+%281+november+2016%29.+the+viking+stone+age%3A+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |title=The Viking Stone Age: Birth of the Ax Culture |date=1 November 2016 |publisher=Spangenhelm Publishing |isbn=978-1-943066-19-3 |language=en |access-date=27 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163941/https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane,+njord+(1+november+2016).+the+viking+stone+age:+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== جينيات ==
{{See also|موٽالا#قديم جينيات}}
[[File:02020 Modellfiguren eines bronzezeitlichen Germanenpaars, Der Revekol und seine Umgebung in vor- und frühgeschichtlicher Zeit von Walter Witt.png|thumb|نورڊڪ برونز دور جي هڪ جوڙي جي نمونياتي ٻيهر جوڙجڪ|252x252px]]

جون 2015ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس مان معلوم ٿيو ته نورڊڪ برونز دور جا ماڻهو جينياتي طور [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]]، [[بيڪر ثقافت]] ۽ [[اونيتيتسه ثقافت]] جي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا رکندا هئا. نورڊڪ برونز دور ۽ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت جي ماڻهن ۾ برونز دور جي يورپين جي ڀيٽ ۾ [[ليڪٽيس جي برقرار رهڻ|ليڪٽوز برداشت ڪرڻ]] جي صلاحيت سڀ کان وڌيڪ هئي. اڀياس ۾ تجويز ڪيو ويو ته [[سنتاشتا ثقافت]] ۽ ان کان پوءِ واري [[اندرونووو ثقافت]]، رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر طرف لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون. {{Efn|name=Genetic Contacts|&quot;يورپ جي آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جون ثقافتون، جهڙوڪ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت، بيل بيڪر، اونيتيتسه ۽ اسڪينڊينيوا جون ثقافتون، جينياتي طور هڪ ٻئي سان تمام گهڻيون مشابهت رکن ٿيون... رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ سنتاشتا ثقافت جي ماڻهن جي وچ ۾ جيڪا ويجهي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي، اها ٻنهي لاءِ هڪجهڙن جينياتي سرچشمن ڏانهن اشارو ڪري ٿي... برونز دور جي يورپين ۾ برداشت جي سڀ کان وڌيڪ شرح رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل اسڪينڊينيوا جي برونز دور وارين ثقافتن ۾ ملي... اندرونووو ثقافت، جيڪا پوئين برونز دور ۾ وچ ايشيا ۾ وجود ۾ آئي، جينياتي طور سنتاشتا ماڻهن سان ويجهي لاڳاپيل آهي ۽ يامنايا ۽ افاناسيئوو ٻنهي کان چٽيءَ ريت مختلف آهي. تنهنڪري اندرونووو، سنتاشتا جي جينياتي ذخيري جي زماني ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي نمائندگي ڪري ٿي... سنتاشتا/اندرونووو رسمن ۽ رگ ويد ۾ بيان ڪيل رسمن جي وچ ۾ گهڻيون مشابهتون آهن، ۽ اهڙيون مشابهتون نورڊڪ برونز دور تائين پڻ پهچن ٿيون.&quot;{{sfn|Allentoft|2015}} }}

جون 2015ع واري اڀياس ۾ ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن جي اترين برونز دور ۽ ان کان اڳ وارين نئين پٿر دور جي ثقافتن سان لاڳاپيل نَوَ فردن جي باقيات جو جائزو ورتو ويو، جن جي تاريخ لڳ ڀڳ 2850 ق م کان 500 ق م تائين هئي. نئين پٿر دور وارن فردن مان ٽن مردن ۾ بالترتيب [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، [[هيپلوگروپ آر 1 اي|آر 1 اي 1 اي 1]] ۽ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269#آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1 (آر-يو 106)|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1]] هيپلوگروپ مليا. نورڊڪ برونز دور جي فردن مان ٻن مردن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، جڏهن ته ٻن ٻين ۾ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2]] هيپلوگروپ مليا.{{sfn|Allentoft|2015}}{{sfn|Mathieson|2015}}{{sfn|Mathieson|2018}}

2024ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس ۾ آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جي ڏاکڻي اسڪينڊينيوا سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 40 فردن جو تجزيو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Allentoft |first1=Morten E. |last2=Sikora |first2=Martin |last3=Fischer |first3=Anders |last4=Sjögren |first4=Karl-Göran |last5=Ingason |first5=Andrés |last6=Macleod |first6=Ruairidh |last7=Rosengren |first7=Anders |last8=Schulz Paulsson |first8=Bettina |last9=Jørkov |first9=Marie Louise Schjellerup |last10=Novosolov |first10=Maria |last11=Stenderup |first11=Jesper |last12=Price |first12=T. Douglas |last13=Fischer Mortensen |first13=Morten |last14=Nielsen |first14=Anne Birgitte |last15=Ulfeldt Hede |first15=Mikkel |date=January 2024 |title=100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark |journal=Nature |language=en |volume=625 |issue=7994 |pages=329–337 |doi=10.1038/s41586-023-06862-3 |pmid=38200294 |pmc=10781617 |bibcode=2024Natur.625..329A |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; اڀياس ۾ ٽن جدا جينياتي گروهن جا ثبوت مليا:

'''ايل اين بي اي مرحلو پهريون''' — ان جي تاريخ 4,600 کان 4,300 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق [[جنگي ڪهاڙي ثقافت]] ۽ شروعاتي [[اڪيلو قبر ثقافت]] سان هو. ايل اين بي اي مرحلي پهرئين جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 اي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٻيو''' — ان جي تاريخ 4,300 کان 3,700 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق چقمقي خنجر واري دور، لڳ ڀڳ 2300–2000 ق م، سان هو. ايل اين بي اي مرحلي ٻئي جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 بي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٽيون''' — هي آخري مرحلو لڳ ڀڳ 4,000 ڪئلينڊري سال اڳ کان شروع ٿيو، جنهن ۾ اسڪينڊينيوا جي اهڙن فردن جو هڪ الڳ گروهه ظاهر ٿيو، جنهن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]] وائي-هيپلوگروپ رکندڙ مردن جي گهڻائي هئي. قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق اتر يا اتر اوڀر کان ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ پٿري صندوق جهڙين قبرن جي ظاهر ٿيڻ سان هو، جنهن سان نورڊڪ برونز دور جي شروعات ٿي. اڀياس مان معلوم ٿيو ته '''ايل اين بي اي مرحلي ٽئين''' وارو گروهه نگراني هيٺ نسب نامي جي نموني بنديءَ ۾ لوهه دور جي اسڪينڊينيوا ۽ وائڪنگ دور جي اسڪينڊينيوا جي ايندڙ آبادين لاءِ مکيه سرچشمو هو. اهو گروهه انهن غير اسڪينڊينيائي آبادين لاءِ پڻ اهم نسب نامياتي سرچشمو هو، جن جو اسڪينڊينيائي يا [[جرمن قومون|جرمن]] لاڳاپو هو، جهڙوڪ [[اينگلو-سيڪسن]]، [[گوٿ]] ۽ [[لومبارڊ|لانگوبارڊ]]. اهي نتيجا نورڊڪ برونز دور ۽ ابتدائي جرمن ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ قديم آثارن ۽ لسانيات جي بنياد تي قائم ڪيل لاڳاپن سان هم آهنگ آهن.


==گئلري==

===قديم آثار===

&lt;gallery&gt;
File:DO-10045.jpg|[[اسڪيلڊال]]، ڊينمارڪ مان سون جي ڇلن سان گڏ برونز جي دٻلي، 1950–1700 ق م
File:DO-10827.jpg|ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن مان ملندڙ برونز جون ڍالون
File:Hagahogen burial goods1.jpg|[[هوگا دڙو|هوگا دڙي]] مان مليل قبر جو سامان، لڳ ڀڳ 1000 ق م
File:Kedelvogn-fra-Skallerup DO-1581 original.jpg|[[اسڪاليروپ ٿانو]]، ڊينمارڪ، 1300–1100 ق م
File:DO-848.jpg|سون جو ڪنگڻ، ڊينمارڪ
File:Viby-økserne.jpg|برونز جون ڪهاڙيون، ڊينمارڪ
File:DO-2114.jpg|سون جا پيالا، ڊينمارڪ، 1000–800 ق م
File:Kallerup bronze hoard 2.png|[[ڪاليروپ جو خزانو]]، ڊينمارڪ، 1200–1000 ق م
File:DO-845-Smykker fra yngre bronzealder.jpg|برونز ۽ سون جون نذراني واريون شيون
File:Processionsøkse af bronze, Nordsjælland.jpg|رسمي ڪهاڙي، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1100 ق م کان پوءِ
File:Funeral offerings Hverrus Nationalmuseet.jpeg|هويروس، ڊينمارڪ مان مليل قبر جو سامان، 1400 ق م
File:DO-4362.jpg|سوروپ، ڊينمارڪ مان مليل برونز جي ڍال
File:DO-919-Guldkar fra Borgbjerg.jpg|[[بورگبيرگ]]، ڊينمارڪ مان مليل سون جا ٿانو
File:Mens clothing Trindhøj.jpg|[[ٽرنڊهائي جو ماڻهو|ٽرنڊهائي جي ماڻهوءَ]] جا اُوني ڪپڙا، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4372.jpg|بوروم ايشائي مان مليل ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4760a.jpg|سون جون ڇليون، ڊينمارڪ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/the-mysterious-oath-rings/ |title=The mysterious oath rings |website=natmus.dk}}&lt;/ref&gt;
File:2M16-B1606 Kopia av kam fr Hasslekärr i Hångsdala sn.jpg|برونز جون ڪنگهيون، گوٽلينڊ، سوئيڊن
File:DO-687-Ragekniv med skibsornamentik.jpg|ڏاڙهي لاهڻ لاءِ برونز جو پاڪي، اسڪانيا، سوئيڊن
File:Bronze dagger, tweezers and button with gold decoration, Sweden.png|سون جي سينگار سان خنجر، چمٽي ۽ بٽڻ، سوئيڊن
File:DO-3409-Bronzefigur fra Fårdal.jpg|برونز جا جانورن وارا ننڍڙا مجسما، ڊينمارڪ
File:Shmbild tiff shmbild pcd2033 photo cd images img0019.jpg|برونز جا ٿانو، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 900 ق م
File:Balkåkra ritual object (4663417814).jpg|[[بالڪاڪرا رسمي شيءِ]]، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م
File:Hällristningar Tanum 9 1 skepp.jpg|ٻيڙيءَ جي پٿريلي نقاشي، تانوم، سوئيڊن
File:Aspeberget hällristningar Tanum 12.1.jpg|[[تانومشيڊي]]، اولهندي سوئيڊن جون پٿريليون نقاشيون
File:Petroglypgh Group Nordic Bronze Age 009.svg|پوکي ٻاري؛ ڏاندن سان هر هلائڻ جي تانوم، سوئيڊن مان مليل پٿريلي نقاشي
File:Tjelvars grav01.jpg|[[پٿريلي ٻيڙي]] جا يادگار، [[گوٽلينڊ]]، سوئيڊن
&lt;/gallery&gt;===وسنديون===

&lt;gallery&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (2).jpg|ڊگهي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=12 August 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (1).jpg|ڊگهي گهر جا آثار، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Bronzealderhuset.jpg|[[اسڪريڊسٽروپ]]، ڊينمارڪ ۾ 500 ميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ايراضيءَ واري سردار جي ايوان جو خاڪو، لڳ ڀڳ 1500 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vojens.dk/skrydstrup-pigen/ |title=The Skrydstrup Woman and the Bronze Age House |website=vojens.dk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |title=Høvdingehallen fra Skrydstrup |website=egtvedmuseum.dk |access-date=19 May 2023 |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519173250/https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ugeavisen.dk/egtvedposten/bronzealderudstilling-fortaeller-den-brede-historie |title=Model of the Skrydstrup longhouse |date=4 March 2021 }}&lt;/ref&gt;
File:Hühnenburg bei Watenstedt rekonstruktion.jpg|[[واٽنشيٽي ڀرسان هُوننبرگ]]، جرمني؛ مرڪزي وسنديءَ جي ٻيهر جوڙجڪ، {{Circa|1000 BC}}
File:Landa 005.jpg|[[لانڊا]]، ناروي ۾ برونز دور جي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1500 ق م
File:Building1.png|اوسٽبرڪ، ڊينمارڪ ۾ هڪ عمارت جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1800 ق م
File:Totenhaus von Tesperhude.png|اتر جرمني جي [[ٽيسپرهوڊي جو مئلن وارو گهر|ٽيسپرهوڊي]] ۾ ڪاٺ جي تابوت واري تدفين سميت [[مئلن جو گهر|مئلن واري گهر]] جي تصوير، لڳ ڀڳ 1200 ق م
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{commons category}}
* [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور]]
* [[ڪانسي دور جي تلوار]]
* [[ايگٽويد ڇوڪري]]
* [[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]]
* [[پٿريلي ٻيڙي]]
* [[تانوم جون پٿريليون نقاشيون]]
* [[پوميرانيائي ثقافت]]
* [[اڪيلو قبر ثقافت]]
*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن لوھ جو دؤر]]
*[[لوھ جو دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ffjretzy9f0kh14usa47fgrxryq4rb5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398611</id>
      <parentid>398610</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130862" sha1="pg47anwg9us5xytiii96kbuvi7o7x67" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

===جنتري===
{{See also|فلڪيات جي تاريخ#قبل از تاريخ}}
[[File:Solvognen-00100.jpg|thumb|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|title=The Sun Chariot|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162114/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Randsborg |first=Klavs |date=2006 |title=Calendars of the Bronze Age |url=https://worldarchaeology.org/publications/ |journal=Acta Archaeologica |volume=77 |pages=62–90|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; انهن آثارن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رتھ]] جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، [[بالڪاڪرا رسمي شيءِ|بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“]] ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen|first1=Rahlf|last2=Rink|first2=Christine|title=Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71501|pages=93–126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=May|first=Jens|title=&quot;Die gefangene Zeit&quot;. Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503 |doi=10.11588/apa.2008.0.71503 |pages=127–155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |page=47| url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse/page/46/mode/2up |isbn=3-926982-95-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/35176394 |title=THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM |publisher=Archaeolingua |date=2015 |last=Ilon |first=Gabor |page=73 |isbn=978-963-9911-71-0 |quote=In the Nordic Bronze Age, sets of 7 and 28 appear on the Aspeberget rock carvings, one of which portrays a figure holding a sistrum-like object in its right hand, depicted by twenty-eight cup marks arranged in four rows of seven each. In his study devoted to ancient astronomy, Flemming Kaul suggested that it depicted the four lunar phases and the lunar months}}&lt;/ref&gt; انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ [[نيبرا آسماني ٿالهي]] ۽ [[سون جون ٽوپيون]]، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Menghin|first=Wilfried|title=Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71505|pages=157–169}}&lt;/ref&gt; اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC |title=Indo-European Poetry and Myth |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928075-9 |last=West |first=M.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf |journal=Hyperboreus |volume=18 |issue=1 |date=2012 |last=Pachenko |first=Dmitri |title=Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport}}&lt;/ref&gt;

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي [[ميٽوني چڪر]] بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/14021967 |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=85 |issue=2 |date=2010 |title=… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben |last=Sommerfel |first=Christoph |doi=10.1515/PZ.2010.01 |pages=207–242|doi-broken-date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt; قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور [[فرانڪليبن جو خزانو|فرانڪليبن جي خزاني]] مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري [[جنتري]] سان لاڳاپيل ڪنهن [[عددي سرشتي]] جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf |journal=Adoranten |date=2020 |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |pages=57–73 |title=Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/44636664 |title=GEFJON 4 |date=2019 |publisher=Aarhus Univeritetsforlag |pages=86–151 |chapter=Håndtegnets udstrakte fngre |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |isbn=978-87-7219-054-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113062837/https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|url-status=live|archive-date=13 January 2019|title=Hoards&quot; Halle State Museum of Prehistory|website=Landesmuseum-vorgeschicte.de|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر|ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]] جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Avanton Cone&quot; Musée d'Archaeologie Nationale, Paris |url=https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217090925/https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-date=2022-02-17 |access-date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse|last=Sperber |first=Lothar |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |isbn=3-926982-95-0 |editor-last=Springer |editor-first=Tobias |pages=215–216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1388038/Mysterious-gold-cones-hats-of-ancient-wizards.html|title=Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'|website=Telegraph.co.uk|date=17 March 2002 |access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۽ مذهبي رسومات===

[[File:Bæltepladen fra Langstrup B2307- 00023.jpg|thumb|left|[[لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، ڊينمارڪ، 1400 ق م.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|title=The belt plate from Langstrup|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162125/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|194x194px]]

نورڊڪ برونز دور جي مذهب، ان جي [[ديوتا|ديوتائن]]، ڪائنات بابت ان جي تصور ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي طريقن بابت ڪو به مڪمل ۽ مربوط علم موجود ناهي. ان دور جا لکت وارا ذريعا موجود نه آهن، تنهنڪري رڳو قديم آثارن مان مليل شيون ئي ان زماني جي مذهبي رسمن ۽ عقيدن جي هڪ ڌنڌلي ۽ ٽٽل تصوير پيش ڪن ٿيون. رڳو ڪجهه ممڪن مذهبي فرقن ۽ ڪن مخصوص قبيلن بابت ئي ڄاڻ ملي ٿي. ان دور بابت سڀ کان اهم اشارا [[دڙي واري قبر|دڙي وارين قبرن]]، نفيس قديم آثارن، [[نذرانو|نذرانن]] ۽ اتر يورپ ۾ پکڙيل پٿريلي نقاشين مان حاصل ٿين ٿا. هن دور جون پٿريليون نقاشيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. انهن جي تاريخ جو تعين انهن ۾ ڏيکاريل شين، جهڙوڪ برونز جي ڪهاڙين ۽ تلوارن، سان ڀيٽ ڪري ڪيو ويو آهي. ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]] جي نقاشين سان حيرت انگيز مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان کان علاوه [[نورڊڪ پٿر دور]] جون به گهڻيون پٿريليون نقاشيون موجود آهن، جن مان اتر اسڪينڊينيوا واريون گهڻو ڪري [[يورپي هرڻ]] کي ڏيکارين ٿيون.

[[File:Lur-fra-Brudevælte DO-10906 original.jpg|thumb|[[بروديويلٽي لور|برونز جو لور]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-lurs-of-the-bronze-age/ |title=The lurs of the Bronze Age |website=Nationalmuseet, Denmark}}&lt;/ref&gt;|264x264px]]

گهڻيون دريافتون، خاص طور پٿريليون نقاشيون، ظاهر ڪن ٿيون ته [[سج جو ديوتا|سج جي پوڄا]] هن مذهب جو مرڪزي عنصر هئي. جڏهن سج کي شخصي روپ ڏنو ويندو هو ته ان کي عورت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان جو تعلق مختلف نشانين ۽ شين، جهڙوڪ [[سواستيڪا]]، [[سج وارو صليب]]، ٻيڙين، ۽ جانورن جهڙوڪ گهوڙن، پکين، نانگن ۽ مڇين سان جوڙيو ويندو هو (ڏسو [[سول]])؛ البت نانگن جو سج سان تعلق شايد رڳو مذهبي ماهرن جي هڪ مخصوص گروهه وٽ هو، جيئن سندن پاڪين تي نظر اچي ٿو، جڏهن ته پٿريلي نقاشين ۾ بيان ٿيل ڏندڪٿائن مان معلوم ٿئي ٿو ته نانگ سج جا دشمن هئا. عقيدي موجب ڏينهن جو سج کي گهوڙو يا ٻيڙي کڻي هلندي هئي، جڏهن ته رات جو اهو رات واري ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪندو هو، پوءِ ٻيهر ڏينهن واري ٻيڙي يا گهوڙي ڏانهن موٽندو هو. اهو عمل هر ڏينهن ۽ هر رات ورجائبو رهندو هو.

اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته سج جي ديوي سان گڏ ٻه مرد [[ديوي جا جڙواڻ|جڙواڻ ديوتا]] پڻ پوڄيا ويندا هئا، جن جو تعلق [[لور]]ن، سڱن وارن ٽوپن ۽ هٿيارن، خاص طور ڪهاڙين ۽ تلوارن سان هو. جتي به قربانيءَ جون شيون دفن ڪيون ويون آهن، اتي اهي گهڻو ڪري جوڙن ۾ مليون آهن، ۽ پٿريلي نقاشين ۾ به ٻيڙين سميت ڪيترين شين کي جوڙن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. قربانيءَ جي ذخيرن مان ملندڙ سڱن وارا ٽوپا خالص رسمن لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ انهن جو عملي جنگي استعمال نه هو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي جڙواڻ ديوتا سج جا محافظ هئا، جيڪي رات جو ان جي حفاظت ڪندا هئا ته جيئن اهو ٻيهر صبح جو اڀري سگهي ۽ روزانو آسمان ۾ پنهنجو سفر جاري رکي، ۽ اهو سلسلو هر ڏينهن ۽ هر رات جاري رهي.

[[File:DO-4220.jpg|thumb|left|امبر جو [[سج وارو صليب]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200 ق م&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/80363367|title=Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany|chapter=The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power|last=Meller|first=Harald|date=2021|publisher=Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale).|isbn=978-3-948618-22-3|access-date=10 January 2023|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109183344/https://www.academia.edu/80363367|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|162x162px]]

جينيٽ واربيرگ قديم آثارن مان مليل انهن ثبوتن جي بنياد تي، جن ۾ گهوڙن جي ساز و سامان کي عورتن جي زيورن ۽ گاڏين سان گڏ ڏٺو ويو آهي، تجويز ڪيو آهي ته آخري برونز دور ۾ هڪ اهڙي ديوي جي پوڄا ٿيندي هئي، جنهن جو تعلق جنگ ۽ گهوڙن سان هو، ۽ جنهن کي هوءَ &quot;جنگ ۽ گهوڙي جي خاتون&quot; سڏي ٿي.&lt;ref&gt;Varberg, Jeanette (2013). &quot;Lady of the Battle and of the Horse: on Anthropomorphic Gods and their Cult in Late Bronze Age Scandinavia&quot;. ''Counterpoint: Essays in Archaeology and Heritage Studies in Honour of Professor Kristian Kristiansen''. British Archaeological Reports International Series 2508, Hadrian Books Ltd. pp 147-157. {{ISBN|978-1-4073-1126-5}}.&lt;/ref&gt;

[[قرباني]]، جنهن ۾ جانورن، هٿيارن، زيورن ۽ انسانن جون قربانيون پڻ شامل هيون، گهڻو ڪري پاڻيءَ سان لاڳاپيل هوندي هئي. دلدل، تلاءَ، وهڪرا ۽ ڍنڍون رسمن ۽ مقدس هنڌن طور استعمال ٿينديون هيون، ۽ اهڙين جڳهن تان بيشمار قديم شيون هٿ آيون آهن. رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار، جهڙوڪ برونز جا [[لور]]، خاص طور ڊينمارڪ ۽ اولهندي سوئيڊن مان مليا آهن. لورن جون تصويرون ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ پڻ موجود آهن، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي مذهبي رسمن دوران وڄايا ويندا هئا.

[[File:Mariesminde find.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[فين ٻيٽ]] مان مليل برونز جو ايمفورا ۽ سون جا پيالا، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.researchgate.net/figure/Late-NBA-bronze-amphora-adorned-with-sun-bird-ship-motif-and-originally-containing-the-11_fig3_327259960 |title=Hybrid beasts of the Nordic Bronze Age (Vandkilde 2018)}}&lt;/ref&gt;]]

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نورڊڪ برونز دور جو مذهب ۽ ڏندڪٿائون بنيادي طور [[هند-يورپي مذهب]] سان لاڳاپيل هيون، ۽ پوءِ اهي ئي اڳتي هلي [[نورس ڏندڪٿا]]، نورس مذهب ۽ وسيع [[جرمني ڏندڪٿا]] ۽ جرمني مذهب جا بنياد بڻيون.

نورڊڪ برونز دور جي تصويرن ۽ وچ جرمني جي [[نيبرا آسماني ٿالهي]]، جيڪا [[اونيتيتسه ثقافت]] سان لاڳاپيل آهي، جي وچ ۾ پڻ نمايان هڪجهڙايون ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.astronomicalheritage.net/show-entity?identity=96&amp;idsubentity=1 |website=UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy |title=Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany}}&lt;/ref&gt;

===سامونڊي سفر ۽ ٻيڙيون===

[[File:Model-af-Hjortspringbåden DO-2304 original.jpg|thumb|[[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] جو نمونو، لڳ ڀڳ 400 ق م، جيڪو برونز دور جي پٿريلي نقاشين سان گهڻي مشابهت رکي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |title=The Hjortspring Boat |access-date=1 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501220757/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asingh2009&quot;&gt;{{cite book|author=Pauline Asingh|title=Grauballemanden: portræt af et moselig|url=https://books.google.com/books?id=zZy-4znpeWIC&amp;pg=PA195 |page=195 |year=2009 |location=Copenhagen |language=da |publisher=Gyldendal A/S|isbn=978-87-02-05688-4}}&lt;/ref&gt;]]

نورڊڪ برونز دور جون هزارين پٿريليون نقاشيون ٻيڙين کي ڏيکارين ٿيون، جڏهن ته [[پٿريلي ٻيڙي]] جي نالي سان سڃاتل وڏا پٿريلا تدفيني يادگار پڻ مليا آهن. اهي ماڳ ظاهر ڪن ٿا ته ٻيڙين ۽ سامونڊي سفر کي ان ثقافت ۾ مجموعي طور اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135 |journal=Norwegian Archaeological Review |volume=57 |issue=1 |date=2024 |title=Evidence of Large Vessels and Sail in Bronze Age Scandinavia |last1=Bengtsson |first1=Boel |display-authors=etal |doi=10.1080/00293652.2024.2357135 |pages=59–84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Horn | first1=Christian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/water-and-the-afterlife-waterrelated-resources-in-the-burial-construction-of-the-nordic-bronze-age/E13860A2D97D492AD75F181B1F4A944B| title=Water and the Afterlife – Water-related Resources in the Burial Construction of the Nordic Bronze Age (Horn 2024) |journal=Proceedings of the Prehistoric Society | date=December 2024 | volume=90 | pages=63–83 | doi=10.1017/ppr.2024.4 }}&lt;/ref&gt; نقاشين ۾ ڏيکاريل ٻيڙيون گهڻو ڪري تختن کي سئيءَ سان ڳنڍي ٺاهيل [[ٻيڙِي|ننڍين ٻيڙين]] جي صورت جون هيون، جيڪي جنگ، مڇي مارڻ ۽ واپار لاءِ استعمال ٿينديون هيون. ممڪن آهي ته اهڙين ٻيڙين جي شروعات [[نئون پٿر دور]] تائين وڃي پهچي، ۽ انهن جو استعمال روم کان اڳ واري لوهه دور تائين جاري رهيو، جنهن جو مثال [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/286412431 |journal=Antiquity |volume=89 |issue=348 |date=2015 |pages=1353–1372 |title=Plankboat skeuomorphs in Bronze Age logboats: A Scandinavian perspective |last=Kastholm |first=Ole Thirup |doi=10.15184/aqy.2015.112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ling 2008. ''Elevated Rock Art''. GOTARC Serie B. Gothenburg Archaeological Thesis 49. Department of Archaeology and Ancient History, University of Gothenburg, Goumlteborg, 2008. {{ISBN|978-91-85245-34-5}}.&lt;/ref&gt; هن علائقي مان 3,600 سال پراڻيون برونز جون ڪهاڙيون ۽ [[قبرص|قبرصي]] ٽامي مان ٺاهيل ٻيا اوزار پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mandal |first1=Dattatreya |url=https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ |title=Cypriot Copper-Made Axes Found In Bronze Age Sweden|work=Realm of History |date=17 May 2016 |access-date=13 September 2018 |archive-date=13 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913112335/https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ }}&lt;/ref&gt;

محققن موجب اسڪينڊينيوا جي سماج ۾ ٻيڙين جي مسلسل اهميت جي لحاظ کان وڏي تسلسل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ٻيڙي ٺاهڻ ۽ سامونڊي سفر جون جيڪي روايتون نورڊڪ برونز دور ۾ قائم ٿيون، سي پوءِ مختلف دورن تائين جاري رهيون ۽ [[روم کان اڳ وارو لوهه دور|لوهه دور]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون. ڪجهه قديم آثارن جي ماهرن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته سامونڊي رخ رکندڙ هن ثقافت پنهنجي اوج تي [[وائڪنگ دور]] ۾ پهتي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Skoglund|first=Peter|date=2008|title=Stone Ships: Continuity and Change in Scandinavian Prehistory|journal=World Archaeology|volume=40|issue=3|pages=390–406|doi=10.1080/00438240802261440|jstor=40388220|s2cid=161302612|issn=0043-8243}}&lt;/ref&gt;

==آبهوا==

نورڊڪ برونز دور جي شروعاتي زماني جي خاصيت گرم آبهوا هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 2700 ق م ۾ آيل موسمي تبديليءَ کان پوءِ شروع ٿي. ان وقت جي آبهوا اڄوڪي وچ جرمني ۽ اتر فرانس جي آبهوا سان ڀيٽڻ جهڙي هئي، جنهن سبب نسبتاً گهڻي آبادي رهڻ ۽ پوکيءَ لاءِ سٺا موقعا موجود هئا؛ مثال طور، ان دور ۾ اسڪينڊينيوا ۾ [[انگور]] پڻ پوکيا ويندا هئا. 850 ق م ۽ 760 ق م جي وچ ۾ آبهوا ۾ هڪ معمولي تبديلي آئي، جنهن سان موسم وڌيڪ آلي ۽ ٿڌي ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 650 ق م کان وڌيڪ وڏي موسمي تبديلي شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kane |first=Njord |url=https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane%2C+njord+%281+november+2016%29.+the+viking+stone+age%3A+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |title=The Viking Stone Age: Birth of the Ax Culture |date=1 November 2016 |publisher=Spangenhelm Publishing |isbn=978-1-943066-19-3 |language=en |access-date=27 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163941/https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane,+njord+(1+november+2016).+the+viking+stone+age:+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== جينيات ==
{{See also|موٽالا#قديم جينيات}}
[[File:02020 Modellfiguren eines bronzezeitlichen Germanenpaars, Der Revekol und seine Umgebung in vor- und frühgeschichtlicher Zeit von Walter Witt.png|thumb|نورڊڪ برونز دور جي هڪ جوڙي جي نمونياتي ٻيهر جوڙجڪ|252x252px]]

جون 2015ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس مان معلوم ٿيو ته نورڊڪ برونز دور جا ماڻهو جينياتي طور [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]]، [[بيڪر ثقافت]] ۽ [[اونيتيتسه ثقافت]] جي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا رکندا هئا. نورڊڪ برونز دور ۽ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت جي ماڻهن ۾ برونز دور جي يورپين جي ڀيٽ ۾ [[ليڪٽيس جي برقرار رهڻ|ليڪٽوز برداشت ڪرڻ]] جي صلاحيت سڀ کان وڌيڪ هئي. اڀياس ۾ تجويز ڪيو ويو ته [[سنتاشتا ثقافت]] ۽ ان کان پوءِ واري [[اندرونووو ثقافت]]، رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر طرف لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون. {{Efn|name=Genetic Contacts|&quot;يورپ جي آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جون ثقافتون، جهڙوڪ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت، بيل بيڪر، اونيتيتسه ۽ اسڪينڊينيوا جون ثقافتون، جينياتي طور هڪ ٻئي سان تمام گهڻيون مشابهت رکن ٿيون... رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ سنتاشتا ثقافت جي ماڻهن جي وچ ۾ جيڪا ويجهي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي، اها ٻنهي لاءِ هڪجهڙن جينياتي سرچشمن ڏانهن اشارو ڪري ٿي... برونز دور جي يورپين ۾ برداشت جي سڀ کان وڌيڪ شرح رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل اسڪينڊينيوا جي برونز دور وارين ثقافتن ۾ ملي... اندرونووو ثقافت، جيڪا پوئين برونز دور ۾ وچ ايشيا ۾ وجود ۾ آئي، جينياتي طور سنتاشتا ماڻهن سان ويجهي لاڳاپيل آهي ۽ يامنايا ۽ افاناسيئوو ٻنهي کان چٽيءَ ريت مختلف آهي. تنهنڪري اندرونووو، سنتاشتا جي جينياتي ذخيري جي زماني ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي نمائندگي ڪري ٿي... سنتاشتا/اندرونووو رسمن ۽ رگ ويد ۾ بيان ڪيل رسمن جي وچ ۾ گهڻيون مشابهتون آهن، ۽ اهڙيون مشابهتون نورڊڪ برونز دور تائين پڻ پهچن ٿيون.&quot;{{sfn|Allentoft|2015}} }}

جون 2015ع واري اڀياس ۾ ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن جي اترين برونز دور ۽ ان کان اڳ وارين نئين پٿر دور جي ثقافتن سان لاڳاپيل نَوَ فردن جي باقيات جو جائزو ورتو ويو، جن جي تاريخ لڳ ڀڳ 2850 ق م کان 500 ق م تائين هئي. نئين پٿر دور وارن فردن مان ٽن مردن ۾ بالترتيب [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، [[هيپلوگروپ آر 1 اي|آر 1 اي 1 اي 1]] ۽ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269#آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1 (آر-يو 106)|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1]] هيپلوگروپ مليا. نورڊڪ برونز دور جي فردن مان ٻن مردن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، جڏهن ته ٻن ٻين ۾ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2]] هيپلوگروپ مليا.{{sfn|Allentoft|2015}}{{sfn|Mathieson|2015}}{{sfn|Mathieson|2018}}

2024ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس ۾ آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جي ڏاکڻي اسڪينڊينيوا سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 40 فردن جو تجزيو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Allentoft |first1=Morten E. |last2=Sikora |first2=Martin |last3=Fischer |first3=Anders |last4=Sjögren |first4=Karl-Göran |last5=Ingason |first5=Andrés |last6=Macleod |first6=Ruairidh |last7=Rosengren |first7=Anders |last8=Schulz Paulsson |first8=Bettina |last9=Jørkov |first9=Marie Louise Schjellerup |last10=Novosolov |first10=Maria |last11=Stenderup |first11=Jesper |last12=Price |first12=T. Douglas |last13=Fischer Mortensen |first13=Morten |last14=Nielsen |first14=Anne Birgitte |last15=Ulfeldt Hede |first15=Mikkel |date=January 2024 |title=100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark |journal=Nature |language=en |volume=625 |issue=7994 |pages=329–337 |doi=10.1038/s41586-023-06862-3 |pmid=38200294 |pmc=10781617 |bibcode=2024Natur.625..329A |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; اڀياس ۾ ٽن جدا جينياتي گروهن جا ثبوت مليا:

'''ايل اين بي اي مرحلو پهريون''' — ان جي تاريخ 4,600 کان 4,300 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق [[جنگي ڪهاڙي ثقافت]] ۽ شروعاتي [[اڪيلو قبر ثقافت]] سان هو. ايل اين بي اي مرحلي پهرئين جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 اي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٻيو''' — ان جي تاريخ 4,300 کان 3,700 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق چقمقي خنجر واري دور، لڳ ڀڳ 2300–2000 ق م، سان هو. ايل اين بي اي مرحلي ٻئي جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 بي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٽيون''' — هي آخري مرحلو لڳ ڀڳ 4,000 ڪئلينڊري سال اڳ کان شروع ٿيو، جنهن ۾ اسڪينڊينيوا جي اهڙن فردن جو هڪ الڳ گروهه ظاهر ٿيو، جنهن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]] وائي-هيپلوگروپ رکندڙ مردن جي گهڻائي هئي. قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق اتر يا اتر اوڀر کان ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ پٿري صندوق جهڙين قبرن جي ظاهر ٿيڻ سان هو، جنهن سان نورڊڪ برونز دور جي شروعات ٿي. اڀياس مان معلوم ٿيو ته '''ايل اين بي اي مرحلي ٽئين''' وارو گروهه نگراني هيٺ نسب نامي جي نموني بنديءَ ۾ لوهه دور جي اسڪينڊينيوا ۽ وائڪنگ دور جي اسڪينڊينيوا جي ايندڙ آبادين لاءِ مکيه سرچشمو هو. اهو گروهه انهن غير اسڪينڊينيائي آبادين لاءِ پڻ اهم نسب نامياتي سرچشمو هو، جن جو اسڪينڊينيائي يا [[جرمن قومون|جرمن]] لاڳاپو هو، جهڙوڪ [[اينگلو-سيڪسن]]، [[گوٿ]] ۽ [[لومبارڊ|لانگوبارڊ]]. اهي نتيجا نورڊڪ برونز دور ۽ ابتدائي جرمن ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ قديم آثارن ۽ لسانيات جي بنياد تي قائم ڪيل لاڳاپن سان هم آهنگ آهن.


==گئلري==

===قديم آثار===

&lt;gallery&gt;
File:DO-10045.jpg|[[اسڪيلڊال]]، ڊينمارڪ مان سون جي ڇلن سان گڏ برونز جي دٻلي، 1950–1700 ق م
File:DO-10827.jpg|ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن مان ملندڙ برونز جون ڍالون
File:Hagahogen burial goods1.jpg|[[هوگا دڙو|هوگا دڙي]] مان مليل قبر جو سامان، لڳ ڀڳ 1000 ق م
File:Kedelvogn-fra-Skallerup DO-1581 original.jpg|[[اسڪاليروپ ٿانو]]، ڊينمارڪ، 1300–1100 ق م
File:DO-848.jpg|سون جو ڪنگڻ، ڊينمارڪ
File:Viby-økserne.jpg|برونز جون ڪهاڙيون، ڊينمارڪ
File:DO-2114.jpg|سون جا پيالا، ڊينمارڪ، 1000–800 ق م
File:Kallerup bronze hoard 2.png|[[ڪاليروپ جو خزانو]]، ڊينمارڪ، 1200–1000 ق م
File:DO-845-Smykker fra yngre bronzealder.jpg|برونز ۽ سون جون نذراني واريون شيون
File:Processionsøkse af bronze, Nordsjælland.jpg|رسمي ڪهاڙي، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1100 ق م کان پوءِ
File:Funeral offerings Hverrus Nationalmuseet.jpeg|هويروس، ڊينمارڪ مان مليل قبر جو سامان، 1400 ق م
File:DO-4362.jpg|سوروپ، ڊينمارڪ مان مليل برونز جي ڍال
File:DO-919-Guldkar fra Borgbjerg.jpg|[[بورگبيرگ]]، ڊينمارڪ مان مليل سون جا ٿانو
File:Mens clothing Trindhøj.jpg|[[ٽرنڊهائي جو ماڻهو|ٽرنڊهائي جي ماڻهوءَ]] جا اُوني ڪپڙا، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4372.jpg|بوروم ايشائي مان مليل ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4760a.jpg|سون جون ڇليون، ڊينمارڪ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/the-mysterious-oath-rings/ |title=The mysterious oath rings |website=natmus.dk}}&lt;/ref&gt;
File:2M16-B1606 Kopia av kam fr Hasslekärr i Hångsdala sn.jpg|برونز جون ڪنگهيون، گوٽلينڊ، سوئيڊن
File:DO-687-Ragekniv med skibsornamentik.jpg|ڏاڙهي لاهڻ لاءِ برونز جو پاڪي، اسڪانيا، سوئيڊن
File:Bronze dagger, tweezers and button with gold decoration, Sweden.png|سون جي سينگار سان خنجر، چمٽي ۽ بٽڻ، سوئيڊن
File:DO-3409-Bronzefigur fra Fårdal.jpg|برونز جا جانورن وارا ننڍڙا مجسما، ڊينمارڪ
File:Shmbild tiff shmbild pcd2033 photo cd images img0019.jpg|برونز جا ٿانو، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 900 ق م
File:Balkåkra ritual object (4663417814).jpg|[[بالڪاڪرا رسمي شيءِ]]، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م
File:Hällristningar Tanum 9 1 skepp.jpg|ٻيڙيءَ جي پٿريلي نقاشي، تانوم، سوئيڊن
File:Aspeberget hällristningar Tanum 12.1.jpg|[[تانومشيڊي]]، اولهندي سوئيڊن جون پٿريليون نقاشيون
File:Petroglypgh Group Nordic Bronze Age 009.svg|پوکي ٻاري؛ ڏاندن سان هر هلائڻ جي تانوم، سوئيڊن مان مليل پٿريلي نقاشي
File:Tjelvars grav01.jpg|[[پٿريلي ٻيڙي]] جا يادگار، [[گوٽلينڊ]]، سوئيڊن
&lt;/gallery&gt;===وسنديون===

&lt;gallery&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (2).jpg|ڊگهي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=12 August 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (1).jpg|ڊگهي گهر جا آثار، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Bronzealderhuset.jpg|[[اسڪريڊسٽروپ]]، ڊينمارڪ ۾ 500 ميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ايراضيءَ واري سردار جي ايوان جو خاڪو، لڳ ڀڳ 1500 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vojens.dk/skrydstrup-pigen/ |title=The Skrydstrup Woman and the Bronze Age House |website=vojens.dk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |title=Høvdingehallen fra Skrydstrup |website=egtvedmuseum.dk |access-date=19 May 2023 |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519173250/https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ugeavisen.dk/egtvedposten/bronzealderudstilling-fortaeller-den-brede-historie |title=Model of the Skrydstrup longhouse |date=4 March 2021 }}&lt;/ref&gt;
File:Hühnenburg bei Watenstedt rekonstruktion.jpg|[[واٽنشيٽي ڀرسان هُوننبرگ]]، جرمني؛ مرڪزي وسنديءَ جي ٻيهر جوڙجڪ، {{Circa|1000 BC}}
File:Landa 005.jpg|[[لانڊا]]، ناروي ۾ برونز دور جي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1500 ق م
File:Building1.png|اوسٽبرڪ، ڊينمارڪ ۾ هڪ عمارت جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1800 ق م
File:Totenhaus von Tesperhude.png|اتر جرمني جي [[ٽيسپرهوڊي جو مئلن وارو گهر|ٽيسپرهوڊي]] ۾ ڪاٺ جي تابوت واري تدفين سميت [[مئلن جو گهر|مئلن واري گهر]] جي تصوير، لڳ ڀڳ 1200 ق م
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{commons category}}
* [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور]]
* [[ڪانسي دور جي تلوار]]
* [[ايگٽويد ڇوڪري]]
* [[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]]
* [[پٿريلي ٻيڙي]]
* [[تانوم جون پٿريليون نقاشيون]]
* [[پوميرانيائي ثقافت]]
* [[اڪيلو قبر ثقافت]]
*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[لوھ جو دؤر]]

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>pg47anwg9us5xytiii96kbuvi7o7x67</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398612</id>
      <parentid>398611</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142335" sha1="f96r83esdx0aaqt564jr3nfxpgffjqg" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

===جنتري===
{{See also|فلڪيات جي تاريخ#قبل از تاريخ}}
[[File:Solvognen-00100.jpg|thumb|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|title=The Sun Chariot|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162114/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Randsborg |first=Klavs |date=2006 |title=Calendars of the Bronze Age |url=https://worldarchaeology.org/publications/ |journal=Acta Archaeologica |volume=77 |pages=62–90|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; انهن آثارن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رتھ]] جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، [[بالڪاڪرا رسمي شيءِ|بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“]] ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen|first1=Rahlf|last2=Rink|first2=Christine|title=Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71501|pages=93–126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=May|first=Jens|title=&quot;Die gefangene Zeit&quot;. Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503 |doi=10.11588/apa.2008.0.71503 |pages=127–155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |page=47| url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse/page/46/mode/2up |isbn=3-926982-95-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/35176394 |title=THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM |publisher=Archaeolingua |date=2015 |last=Ilon |first=Gabor |page=73 |isbn=978-963-9911-71-0 |quote=In the Nordic Bronze Age, sets of 7 and 28 appear on the Aspeberget rock carvings, one of which portrays a figure holding a sistrum-like object in its right hand, depicted by twenty-eight cup marks arranged in four rows of seven each. In his study devoted to ancient astronomy, Flemming Kaul suggested that it depicted the four lunar phases and the lunar months}}&lt;/ref&gt; انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ [[نيبرا آسماني ٿالهي]] ۽ [[سون جون ٽوپيون]]، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Menghin|first=Wilfried|title=Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71505|pages=157–169}}&lt;/ref&gt; اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC |title=Indo-European Poetry and Myth |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928075-9 |last=West |first=M.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf |journal=Hyperboreus |volume=18 |issue=1 |date=2012 |last=Pachenko |first=Dmitri |title=Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport}}&lt;/ref&gt;

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي [[ميٽوني چڪر]] بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/14021967 |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=85 |issue=2 |date=2010 |title=… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben |last=Sommerfel |first=Christoph |doi=10.1515/PZ.2010.01 |pages=207–242|doi-broken-date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt; قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور [[فرانڪليبن جو خزانو|فرانڪليبن جي خزاني]] مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري [[جنتري]] سان لاڳاپيل ڪنهن [[عددي سرشتي]] جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf |journal=Adoranten |date=2020 |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |pages=57–73 |title=Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/44636664 |title=GEFJON 4 |date=2019 |publisher=Aarhus Univeritetsforlag |pages=86–151 |chapter=Håndtegnets udstrakte fngre |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |isbn=978-87-7219-054-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113062837/https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|url-status=live|archive-date=13 January 2019|title=Hoards&quot; Halle State Museum of Prehistory|website=Landesmuseum-vorgeschicte.de|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر|ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]] جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Avanton Cone&quot; Musée d'Archaeologie Nationale, Paris |url=https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217090925/https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-date=2022-02-17 |access-date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse|last=Sperber |first=Lothar |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |isbn=3-926982-95-0 |editor-last=Springer |editor-first=Tobias |pages=215–216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1388038/Mysterious-gold-cones-hats-of-ancient-wizards.html|title=Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'|website=Telegraph.co.uk|date=17 March 2002 |access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۽ مذهبي رسومات===

[[File:Bæltepladen fra Langstrup B2307- 00023.jpg|thumb|left|[[لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، ڊينمارڪ، 1400 ق م.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|title=The belt plate from Langstrup|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162125/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|194x194px]]

نورڊڪ برونز دور جي مذهب، ان جي [[ديوتا|ديوتائن]]، ڪائنات بابت ان جي تصور ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي طريقن بابت ڪو به مڪمل ۽ مربوط علم موجود ناهي. ان دور جا لکت وارا ذريعا موجود نه آهن، تنهنڪري رڳو قديم آثارن مان مليل شيون ئي ان زماني جي مذهبي رسمن ۽ عقيدن جي هڪ ڌنڌلي ۽ ٽٽل تصوير پيش ڪن ٿيون. رڳو ڪجهه ممڪن مذهبي فرقن ۽ ڪن مخصوص قبيلن بابت ئي ڄاڻ ملي ٿي. ان دور بابت سڀ کان اهم اشارا [[دڙي واري قبر|دڙي وارين قبرن]]، نفيس قديم آثارن، [[نذرانو|نذرانن]] ۽ اتر يورپ ۾ پکڙيل پٿريلي نقاشين مان حاصل ٿين ٿا. هن دور جون پٿريليون نقاشيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. انهن جي تاريخ جو تعين انهن ۾ ڏيکاريل شين، جهڙوڪ برونز جي ڪهاڙين ۽ تلوارن، سان ڀيٽ ڪري ڪيو ويو آهي. ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]] جي نقاشين سان حيرت انگيز مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان کان علاوه [[نورڊڪ پٿر دور]] جون به گهڻيون پٿريليون نقاشيون موجود آهن، جن مان اتر اسڪينڊينيوا واريون گهڻو ڪري [[يورپي هرڻ]] کي ڏيکارين ٿيون.

[[File:Lur-fra-Brudevælte DO-10906 original.jpg|thumb|[[بروديويلٽي لور|برونز جو لور]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-lurs-of-the-bronze-age/ |title=The lurs of the Bronze Age |website=Nationalmuseet, Denmark}}&lt;/ref&gt;|264x264px]]

گهڻيون دريافتون، خاص طور پٿريليون نقاشيون، ظاهر ڪن ٿيون ته [[سج جو ديوتا|سج جي پوڄا]] هن مذهب جو مرڪزي عنصر هئي. جڏهن سج کي شخصي روپ ڏنو ويندو هو ته ان کي عورت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان جو تعلق مختلف نشانين ۽ شين، جهڙوڪ [[سواستيڪا]]، [[سج وارو صليب]]، ٻيڙين، ۽ جانورن جهڙوڪ گهوڙن، پکين، نانگن ۽ مڇين سان جوڙيو ويندو هو (ڏسو [[سول]])؛ البت نانگن جو سج سان تعلق شايد رڳو مذهبي ماهرن جي هڪ مخصوص گروهه وٽ هو، جيئن سندن پاڪين تي نظر اچي ٿو، جڏهن ته پٿريلي نقاشين ۾ بيان ٿيل ڏندڪٿائن مان معلوم ٿئي ٿو ته نانگ سج جا دشمن هئا. عقيدي موجب ڏينهن جو سج کي گهوڙو يا ٻيڙي کڻي هلندي هئي، جڏهن ته رات جو اهو رات واري ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪندو هو، پوءِ ٻيهر ڏينهن واري ٻيڙي يا گهوڙي ڏانهن موٽندو هو. اهو عمل هر ڏينهن ۽ هر رات ورجائبو رهندو هو.

اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته سج جي ديوي سان گڏ ٻه مرد [[ديوي جا جڙواڻ|جڙواڻ ديوتا]] پڻ پوڄيا ويندا هئا، جن جو تعلق [[لور]]ن، سڱن وارن ٽوپن ۽ هٿيارن، خاص طور ڪهاڙين ۽ تلوارن سان هو. جتي به قربانيءَ جون شيون دفن ڪيون ويون آهن، اتي اهي گهڻو ڪري جوڙن ۾ مليون آهن، ۽ پٿريلي نقاشين ۾ به ٻيڙين سميت ڪيترين شين کي جوڙن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. قربانيءَ جي ذخيرن مان ملندڙ سڱن وارا ٽوپا خالص رسمن لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ انهن جو عملي جنگي استعمال نه هو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي جڙواڻ ديوتا سج جا محافظ هئا، جيڪي رات جو ان جي حفاظت ڪندا هئا ته جيئن اهو ٻيهر صبح جو اڀري سگهي ۽ روزانو آسمان ۾ پنهنجو سفر جاري رکي، ۽ اهو سلسلو هر ڏينهن ۽ هر رات جاري رهي.

[[File:DO-4220.jpg|thumb|left|امبر جو [[سج وارو صليب]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200 ق م&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/80363367|title=Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany|chapter=The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power|last=Meller|first=Harald|date=2021|publisher=Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale).|isbn=978-3-948618-22-3|access-date=10 January 2023|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109183344/https://www.academia.edu/80363367|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|162x162px]]

جينيٽ واربيرگ قديم آثارن مان مليل انهن ثبوتن جي بنياد تي، جن ۾ گهوڙن جي ساز و سامان کي عورتن جي زيورن ۽ گاڏين سان گڏ ڏٺو ويو آهي، تجويز ڪيو آهي ته آخري برونز دور ۾ هڪ اهڙي ديوي جي پوڄا ٿيندي هئي، جنهن جو تعلق جنگ ۽ گهوڙن سان هو، ۽ جنهن کي هوءَ &quot;جنگ ۽ گهوڙي جي خاتون&quot; سڏي ٿي.&lt;ref&gt;Varberg, Jeanette (2013). &quot;Lady of the Battle and of the Horse: on Anthropomorphic Gods and their Cult in Late Bronze Age Scandinavia&quot;. ''Counterpoint: Essays in Archaeology and Heritage Studies in Honour of Professor Kristian Kristiansen''. British Archaeological Reports International Series 2508, Hadrian Books Ltd. pp 147-157. {{ISBN|978-1-4073-1126-5}}.&lt;/ref&gt;

[[قرباني]]، جنهن ۾ جانورن، هٿيارن، زيورن ۽ انسانن جون قربانيون پڻ شامل هيون، گهڻو ڪري پاڻيءَ سان لاڳاپيل هوندي هئي. دلدل، تلاءَ، وهڪرا ۽ ڍنڍون رسمن ۽ مقدس هنڌن طور استعمال ٿينديون هيون، ۽ اهڙين جڳهن تان بيشمار قديم شيون هٿ آيون آهن. رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار، جهڙوڪ برونز جا [[لور]]، خاص طور ڊينمارڪ ۽ اولهندي سوئيڊن مان مليا آهن. لورن جون تصويرون ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ پڻ موجود آهن، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي مذهبي رسمن دوران وڄايا ويندا هئا.

[[File:Mariesminde find.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[فين ٻيٽ]] مان مليل برونز جو ايمفورا ۽ سون جا پيالا، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.researchgate.net/figure/Late-NBA-bronze-amphora-adorned-with-sun-bird-ship-motif-and-originally-containing-the-11_fig3_327259960 |title=Hybrid beasts of the Nordic Bronze Age (Vandkilde 2018)}}&lt;/ref&gt;]]

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نورڊڪ برونز دور جو مذهب ۽ ڏندڪٿائون بنيادي طور [[هند-يورپي مذهب]] سان لاڳاپيل هيون، ۽ پوءِ اهي ئي اڳتي هلي [[نورس ڏندڪٿا]]، نورس مذهب ۽ وسيع [[جرمني ڏندڪٿا]] ۽ جرمني مذهب جا بنياد بڻيون.

نورڊڪ برونز دور جي تصويرن ۽ وچ جرمني جي [[نيبرا آسماني ٿالهي]]، جيڪا [[اونيتيتسه ثقافت]] سان لاڳاپيل آهي، جي وچ ۾ پڻ نمايان هڪجهڙايون ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.astronomicalheritage.net/show-entity?identity=96&amp;idsubentity=1 |website=UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy |title=Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany}}&lt;/ref&gt;

===سامونڊي سفر ۽ ٻيڙيون===

[[File:Model-af-Hjortspringbåden DO-2304 original.jpg|thumb|[[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] جو نمونو، لڳ ڀڳ 400 ق م، جيڪو برونز دور جي پٿريلي نقاشين سان گهڻي مشابهت رکي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |title=The Hjortspring Boat |access-date=1 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501220757/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asingh2009&quot;&gt;{{cite book|author=Pauline Asingh|title=Grauballemanden: portræt af et moselig|url=https://books.google.com/books?id=zZy-4znpeWIC&amp;pg=PA195 |page=195 |year=2009 |location=Copenhagen |language=da |publisher=Gyldendal A/S|isbn=978-87-02-05688-4}}&lt;/ref&gt;]]

نورڊڪ برونز دور جون هزارين پٿريليون نقاشيون ٻيڙين کي ڏيکارين ٿيون، جڏهن ته [[پٿريلي ٻيڙي]] جي نالي سان سڃاتل وڏا پٿريلا تدفيني يادگار پڻ مليا آهن. اهي ماڳ ظاهر ڪن ٿا ته ٻيڙين ۽ سامونڊي سفر کي ان ثقافت ۾ مجموعي طور اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135 |journal=Norwegian Archaeological Review |volume=57 |issue=1 |date=2024 |title=Evidence of Large Vessels and Sail in Bronze Age Scandinavia |last1=Bengtsson |first1=Boel |display-authors=etal |doi=10.1080/00293652.2024.2357135 |pages=59–84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Horn | first1=Christian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/water-and-the-afterlife-waterrelated-resources-in-the-burial-construction-of-the-nordic-bronze-age/E13860A2D97D492AD75F181B1F4A944B| title=Water and the Afterlife – Water-related Resources in the Burial Construction of the Nordic Bronze Age (Horn 2024) |journal=Proceedings of the Prehistoric Society | date=December 2024 | volume=90 | pages=63–83 | doi=10.1017/ppr.2024.4 }}&lt;/ref&gt; نقاشين ۾ ڏيکاريل ٻيڙيون گهڻو ڪري تختن کي سئيءَ سان ڳنڍي ٺاهيل [[ٻيڙِي|ننڍين ٻيڙين]] جي صورت جون هيون، جيڪي جنگ، مڇي مارڻ ۽ واپار لاءِ استعمال ٿينديون هيون. ممڪن آهي ته اهڙين ٻيڙين جي شروعات [[نئون پٿر دور]] تائين وڃي پهچي، ۽ انهن جو استعمال روم کان اڳ واري لوهه دور تائين جاري رهيو، جنهن جو مثال [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/286412431 |journal=Antiquity |volume=89 |issue=348 |date=2015 |pages=1353–1372 |title=Plankboat skeuomorphs in Bronze Age logboats: A Scandinavian perspective |last=Kastholm |first=Ole Thirup |doi=10.15184/aqy.2015.112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ling 2008. ''Elevated Rock Art''. GOTARC Serie B. Gothenburg Archaeological Thesis 49. Department of Archaeology and Ancient History, University of Gothenburg, Goumlteborg, 2008. {{ISBN|978-91-85245-34-5}}.&lt;/ref&gt; هن علائقي مان 3,600 سال پراڻيون برونز جون ڪهاڙيون ۽ [[قبرص|قبرصي]] ٽامي مان ٺاهيل ٻيا اوزار پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mandal |first1=Dattatreya |url=https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ |title=Cypriot Copper-Made Axes Found In Bronze Age Sweden|work=Realm of History |date=17 May 2016 |access-date=13 September 2018 |archive-date=13 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913112335/https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ }}&lt;/ref&gt;

محققن موجب اسڪينڊينيوا جي سماج ۾ ٻيڙين جي مسلسل اهميت جي لحاظ کان وڏي تسلسل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ٻيڙي ٺاهڻ ۽ سامونڊي سفر جون جيڪي روايتون نورڊڪ برونز دور ۾ قائم ٿيون، سي پوءِ مختلف دورن تائين جاري رهيون ۽ [[روم کان اڳ وارو لوهه دور|لوهه دور]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون. ڪجهه قديم آثارن جي ماهرن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته سامونڊي رخ رکندڙ هن ثقافت پنهنجي اوج تي [[وائڪنگ دور]] ۾ پهتي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Skoglund|first=Peter|date=2008|title=Stone Ships: Continuity and Change in Scandinavian Prehistory|journal=World Archaeology|volume=40|issue=3|pages=390–406|doi=10.1080/00438240802261440|jstor=40388220|s2cid=161302612|issn=0043-8243}}&lt;/ref&gt;

==آبهوا==

نورڊڪ برونز دور جي شروعاتي زماني جي خاصيت گرم آبهوا هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 2700 ق م ۾ آيل موسمي تبديليءَ کان پوءِ شروع ٿي. ان وقت جي آبهوا اڄوڪي وچ جرمني ۽ اتر فرانس جي آبهوا سان ڀيٽڻ جهڙي هئي، جنهن سبب نسبتاً گهڻي آبادي رهڻ ۽ پوکيءَ لاءِ سٺا موقعا موجود هئا؛ مثال طور، ان دور ۾ اسڪينڊينيوا ۾ [[انگور]] پڻ پوکيا ويندا هئا. 850 ق م ۽ 760 ق م جي وچ ۾ آبهوا ۾ هڪ معمولي تبديلي آئي، جنهن سان موسم وڌيڪ آلي ۽ ٿڌي ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 650 ق م کان وڌيڪ وڏي موسمي تبديلي شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kane |first=Njord |url=https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane%2C+njord+%281+november+2016%29.+the+viking+stone+age%3A+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |title=The Viking Stone Age: Birth of the Ax Culture |date=1 November 2016 |publisher=Spangenhelm Publishing |isbn=978-1-943066-19-3 |language=en |access-date=27 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163941/https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane,+njord+(1+november+2016).+the+viking+stone+age:+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== جينيات ==
{{See also|موٽالا#قديم جينيات}}
[[File:02020 Modellfiguren eines bronzezeitlichen Germanenpaars, Der Revekol und seine Umgebung in vor- und frühgeschichtlicher Zeit von Walter Witt.png|thumb|نورڊڪ برونز دور جي هڪ جوڙي جي نمونياتي ٻيهر جوڙجڪ|252x252px]]

جون 2015ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس مان معلوم ٿيو ته نورڊڪ برونز دور جا ماڻهو جينياتي طور [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]]، [[بيڪر ثقافت]] ۽ [[اونيتيتسه ثقافت]] جي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا رکندا هئا. نورڊڪ برونز دور ۽ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت جي ماڻهن ۾ برونز دور جي يورپين جي ڀيٽ ۾ [[ليڪٽيس جي برقرار رهڻ|ليڪٽوز برداشت ڪرڻ]] جي صلاحيت سڀ کان وڌيڪ هئي. اڀياس ۾ تجويز ڪيو ويو ته [[سنتاشتا ثقافت]] ۽ ان کان پوءِ واري [[اندرونووو ثقافت]]، رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر طرف لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون. {{Efn|name=Genetic Contacts|&quot;يورپ جي آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جون ثقافتون، جهڙوڪ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت، بيل بيڪر، اونيتيتسه ۽ اسڪينڊينيوا جون ثقافتون، جينياتي طور هڪ ٻئي سان تمام گهڻيون مشابهت رکن ٿيون... رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ سنتاشتا ثقافت جي ماڻهن جي وچ ۾ جيڪا ويجهي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي، اها ٻنهي لاءِ هڪجهڙن جينياتي سرچشمن ڏانهن اشارو ڪري ٿي... برونز دور جي يورپين ۾ برداشت جي سڀ کان وڌيڪ شرح رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل اسڪينڊينيوا جي برونز دور وارين ثقافتن ۾ ملي... اندرونووو ثقافت، جيڪا پوئين برونز دور ۾ وچ ايشيا ۾ وجود ۾ آئي، جينياتي طور سنتاشتا ماڻهن سان ويجهي لاڳاپيل آهي ۽ يامنايا ۽ افاناسيئوو ٻنهي کان چٽيءَ ريت مختلف آهي. تنهنڪري اندرونووو، سنتاشتا جي جينياتي ذخيري جي زماني ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي نمائندگي ڪري ٿي... سنتاشتا/اندرونووو رسمن ۽ رگ ويد ۾ بيان ڪيل رسمن جي وچ ۾ گهڻيون مشابهتون آهن، ۽ اهڙيون مشابهتون نورڊڪ برونز دور تائين پڻ پهچن ٿيون.&quot;{{sfn|Allentoft|2015}} }}

جون 2015ع واري اڀياس ۾ ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن جي اترين برونز دور ۽ ان کان اڳ وارين نئين پٿر دور جي ثقافتن سان لاڳاپيل نَوَ فردن جي باقيات جو جائزو ورتو ويو، جن جي تاريخ لڳ ڀڳ 2850 ق م کان 500 ق م تائين هئي. نئين پٿر دور وارن فردن مان ٽن مردن ۾ بالترتيب [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، [[هيپلوگروپ آر 1 اي|آر 1 اي 1 اي 1]] ۽ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269#آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1 (آر-يو 106)|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1]] هيپلوگروپ مليا. نورڊڪ برونز دور جي فردن مان ٻن مردن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، جڏهن ته ٻن ٻين ۾ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2]] هيپلوگروپ مليا.{{sfn|Allentoft|2015}}{{sfn|Mathieson|2015}}{{sfn|Mathieson|2018}}

2024ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس ۾ آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جي ڏاکڻي اسڪينڊينيوا سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 40 فردن جو تجزيو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Allentoft |first1=Morten E. |last2=Sikora |first2=Martin |last3=Fischer |first3=Anders |last4=Sjögren |first4=Karl-Göran |last5=Ingason |first5=Andrés |last6=Macleod |first6=Ruairidh |last7=Rosengren |first7=Anders |last8=Schulz Paulsson |first8=Bettina |last9=Jørkov |first9=Marie Louise Schjellerup |last10=Novosolov |first10=Maria |last11=Stenderup |first11=Jesper |last12=Price |first12=T. Douglas |last13=Fischer Mortensen |first13=Morten |last14=Nielsen |first14=Anne Birgitte |last15=Ulfeldt Hede |first15=Mikkel |date=January 2024 |title=100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark |journal=Nature |language=en |volume=625 |issue=7994 |pages=329–337 |doi=10.1038/s41586-023-06862-3 |pmid=38200294 |pmc=10781617 |bibcode=2024Natur.625..329A |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; اڀياس ۾ ٽن جدا جينياتي گروهن جا ثبوت مليا:

'''ايل اين بي اي مرحلو پهريون''' — ان جي تاريخ 4,600 کان 4,300 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق [[جنگي ڪهاڙي ثقافت]] ۽ شروعاتي [[اڪيلو قبر ثقافت]] سان هو. ايل اين بي اي مرحلي پهرئين جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 اي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٻيو''' — ان جي تاريخ 4,300 کان 3,700 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق چقمقي خنجر واري دور، لڳ ڀڳ 2300–2000 ق م، سان هو. ايل اين بي اي مرحلي ٻئي جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 بي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٽيون''' — هي آخري مرحلو لڳ ڀڳ 4,000 ڪئلينڊري سال اڳ کان شروع ٿيو، جنهن ۾ اسڪينڊينيوا جي اهڙن فردن جو هڪ الڳ گروهه ظاهر ٿيو، جنهن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]] وائي-هيپلوگروپ رکندڙ مردن جي گهڻائي هئي. قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق اتر يا اتر اوڀر کان ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ پٿري صندوق جهڙين قبرن جي ظاهر ٿيڻ سان هو، جنهن سان نورڊڪ برونز دور جي شروعات ٿي. اڀياس مان معلوم ٿيو ته '''ايل اين بي اي مرحلي ٽئين''' وارو گروهه نگراني هيٺ نسب نامي جي نموني بنديءَ ۾ لوهه دور جي اسڪينڊينيوا ۽ وائڪنگ دور جي اسڪينڊينيوا جي ايندڙ آبادين لاءِ مکيه سرچشمو هو. اهو گروهه انهن غير اسڪينڊينيائي آبادين لاءِ پڻ اهم نسب نامياتي سرچشمو هو، جن جو اسڪينڊينيائي يا [[جرمن قومون|جرمن]] لاڳاپو هو، جهڙوڪ [[اينگلو-سيڪسن]]، [[گوٿ]] ۽ [[لومبارڊ|لانگوبارڊ]]. اهي نتيجا نورڊڪ برونز دور ۽ ابتدائي جرمن ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ قديم آثارن ۽ لسانيات جي بنياد تي قائم ڪيل لاڳاپن سان هم آهنگ آهن.


==گئلري==

===قديم آثار===

&lt;gallery&gt;
File:DO-10045.jpg|[[اسڪيلڊال]]، ڊينمارڪ مان سون جي ڇلن سان گڏ برونز جي دٻلي، 1950–1700 ق م
File:DO-10827.jpg|ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن مان ملندڙ برونز جون ڍالون
File:Hagahogen burial goods1.jpg|[[هوگا دڙو|هوگا دڙي]] مان مليل قبر جو سامان، لڳ ڀڳ 1000 ق م
File:Kedelvogn-fra-Skallerup DO-1581 original.jpg|[[اسڪاليروپ ٿانو]]، ڊينمارڪ، 1300–1100 ق م
File:DO-848.jpg|سون جو ڪنگڻ، ڊينمارڪ
File:Viby-økserne.jpg|برونز جون ڪهاڙيون، ڊينمارڪ
File:DO-2114.jpg|سون جا پيالا، ڊينمارڪ، 1000–800 ق م
File:Kallerup bronze hoard 2.png|[[ڪاليروپ جو خزانو]]، ڊينمارڪ، 1200–1000 ق م
File:DO-845-Smykker fra yngre bronzealder.jpg|برونز ۽ سون جون نذراني واريون شيون
File:Processionsøkse af bronze, Nordsjælland.jpg|رسمي ڪهاڙي، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1100 ق م کان پوءِ
File:Funeral offerings Hverrus Nationalmuseet.jpeg|هويروس، ڊينمارڪ مان مليل قبر جو سامان، 1400 ق م
File:DO-4362.jpg|سوروپ، ڊينمارڪ مان مليل برونز جي ڍال
File:DO-919-Guldkar fra Borgbjerg.jpg|[[بورگبيرگ]]، ڊينمارڪ مان مليل سون جا ٿانو
File:Mens clothing Trindhøj.jpg|[[ٽرنڊهائي جو ماڻهو|ٽرنڊهائي جي ماڻهوءَ]] جا اُوني ڪپڙا، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4372.jpg|بوروم ايشائي مان مليل ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4760a.jpg|سون جون ڇليون، ڊينمارڪ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/the-mysterious-oath-rings/ |title=The mysterious oath rings |website=natmus.dk}}&lt;/ref&gt;
File:2M16-B1606 Kopia av kam fr Hasslekärr i Hångsdala sn.jpg|برونز جون ڪنگهيون، گوٽلينڊ، سوئيڊن
File:DO-687-Ragekniv med skibsornamentik.jpg|ڏاڙهي لاهڻ لاءِ برونز جو پاڪي، اسڪانيا، سوئيڊن
File:Bronze dagger, tweezers and button with gold decoration, Sweden.png|سون جي سينگار سان خنجر، چمٽي ۽ بٽڻ، سوئيڊن
File:DO-3409-Bronzefigur fra Fårdal.jpg|برونز جا جانورن وارا ننڍڙا مجسما، ڊينمارڪ
File:Shmbild tiff shmbild pcd2033 photo cd images img0019.jpg|برونز جا ٿانو، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 900 ق م
File:Balkåkra ritual object (4663417814).jpg|[[بالڪاڪرا رسمي شيءِ]]، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م
File:Hällristningar Tanum 9 1 skepp.jpg|ٻيڙيءَ جي پٿريلي نقاشي، تانوم، سوئيڊن
File:Aspeberget hällristningar Tanum 12.1.jpg|[[تانومشيڊي]]، اولهندي سوئيڊن جون پٿريليون نقاشيون
File:Petroglypgh Group Nordic Bronze Age 009.svg|پوکي ٻاري؛ ڏاندن سان هر هلائڻ جي تانوم، سوئيڊن مان مليل پٿريلي نقاشي
File:Tjelvars grav01.jpg|[[پٿريلي ٻيڙي]] جا يادگار، [[گوٽلينڊ]]، سوئيڊن
&lt;/gallery&gt;===وسنديون===

&lt;gallery&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (2).jpg|ڊگهي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=12 August 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (1).jpg|ڊگهي گهر جا آثار، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Bronzealderhuset.jpg|[[اسڪريڊسٽروپ]]، ڊينمارڪ ۾ 500 ميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ايراضيءَ واري سردار جي ايوان جو خاڪو، لڳ ڀڳ 1500 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vojens.dk/skrydstrup-pigen/ |title=The Skrydstrup Woman and the Bronze Age House |website=vojens.dk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |title=Høvdingehallen fra Skrydstrup |website=egtvedmuseum.dk |access-date=19 May 2023 |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519173250/https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ugeavisen.dk/egtvedposten/bronzealderudstilling-fortaeller-den-brede-historie |title=Model of the Skrydstrup longhouse |date=4 March 2021 }}&lt;/ref&gt;
File:Hühnenburg bei Watenstedt rekonstruktion.jpg|[[واٽنشيٽي ڀرسان هُوننبرگ]]، جرمني؛ مرڪزي وسنديءَ جي ٻيهر جوڙجڪ، {{Circa|1000 BC}}
File:Landa 005.jpg|[[لانڊا]]، ناروي ۾ برونز دور جي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1500 ق م
File:Building1.png|اوسٽبرڪ، ڊينمارڪ ۾ هڪ عمارت جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1800 ق م
File:Totenhaus von Tesperhude.png|اتر جرمني جي [[ٽيسپرهوڊي جو مئلن وارو گهر|ٽيسپرهوڊي]] ۾ ڪاٺ جي تابوت واري تدفين سميت [[مئلن جو گهر|مئلن واري گهر]] جي تصوير، لڳ ڀڳ 1200 ق م
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{commons category}}
* [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور]]
* [[ڪانسي دور جي تلوار]]
* [[ايگٽويد ڇوڪري]]
* [[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]]
* [[پٿريلي ٻيڙي]]
* [[تانوم جون پٿريليون نقاشيون]]
* [[پوميرانيائي ثقافت]]
* [[اڪيلو قبر ثقافت]]
*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[لوھ جو دؤر]]

=ڪتابيات ==
{{Refbegin|2}}
* {{cite journal|last1=Allentoft|first1=ME|date=11 June 2015|title=Population genomics of Bronze Age Eurasia|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=522|issue=7555|pages=167–172|bibcode=2015Natur.522..167A|doi=10.1038/nature14507|pmid=26062507|s2cid=4399103|url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155|access-date=30 August 2020|archive-date=13 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713182031/https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155|url-status=live}}
* Dabrowski, J. (1989). ''Nordische Kreis un Kulturen Polnischer Gebiete''. ''Die Bronzezeit im Ostseegebiet. Ein Rapport der Kgl. Schwedischen Akademie der Literatur Geschichte und Alter unt Altertumsforschung über das Julita-Symposium 1986''. Ed. [[بيورن امبروسياني]]. Kungl. Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien. Konferenser 22. Stockholm.
* Davidson, H. R. Ellis; Gelling, Peter. ''The Chariot of the Sun and other Rites and Symbols of the Northern European Bronze Age''.
* Demakopoulou, K. (ed.). ''Gods and Heroes of the European Bronze Age''. Published on the occasion of the exhibition &quot;Gods and Heroes of the Bronze Age. Europe at the Time of Ulysses&quot;, National Museum of Denmark, Copenhagen, 19 December 1998 – 5 April 1999. London (1999). {{ISBN|0-500-01915-0}}.
* Demougeot, E. ''La formation de l'Europe et les invasions barbares''. Paris: Editions Montaigne, 1969–1974.
* {{Cite book|last=Douglas Price|first=Theron|title=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings|publisher=Oxford University Press|year=2015|isbn=978-0-19-023197-2}}
* {{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Frei|first1=Karin Margarita|date=21 August 2019|title=Mapping human mobility during the third and second millennia BC in present-day Denmark|journal=[[پلوس ون]]|publisher=[[پلوس]]|volume=14|issue=8|article-number=e0219850|bibcode=2019PLoSO..1419850F|doi=10.1371/journal.pone.0219850|doi-access=free|pmc=6703675|pmid=31433798}}
* {{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Gubanov|first1=I.B|date=June 2012|title=Grave Circle B at Mycenae in the Context of Links Between the Eastern Mediterranean and Scandinavia in the Bronze Age|journal=[[يوروشيا جي آثار قديمه، نسليات ۽ بشريات]]|publisher=[[Elsevier B.V.]]|volume=40|issue=2|pages=99–103|doi=10.1016/j.aeae.2012.08.011}}
* {{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}
* {{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}
* [[اينڊرس ڪالف]]. 2001. ''Gothic Connections. Contacts between eastern Scandinavia and the southern Baltic coast 1000 BC – 500 AD''.
* {{cite journal|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Suchowska-Ducke|first2=Paulina|date=December 2015|title=Connected Histories: the Dynamics of Bronze Age Interaction and Trade 1500–1100 bc|journal=[[Proceedings of the Prehistoric Society]]|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|volume=81|pages=361–392|doi=10.1017/ppr.2015.17|doi-access=free}}
* {{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}
* {{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-1-4419-6300-0_7|publisher=Springer|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219020738/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4419-6300-0_7|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Mathieson|first1=Iain|date=23 November 2015|title=Genome-wide patterns of selection in 230 ancient Eurasians|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=528|issue=7583|pages=499–503|bibcode=2015Natur.528..499M|doi=10.1038/nature16152|pmc=4918750|pmid=26595274}}
* {{cite journal|last1=Mathieson|first1=Iain|date=21 February 2018|title=The Genomic History of Southeastern Europe|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=555|issue=7695|pages=197–203|bibcode=2018Natur.555..197M|doi=10.1038/nature25778|pmc=6091220|pmid=29466330}}
* {{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections: Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}
* [[آسڪر مونٽيليئس]]. 1885. ''Om tidsbestämning inom bronsåldern med särskilt avseende på Skandinavien''.
* Musset, L. ''Les invasions: les vagues germanique''. Paris: Presses universitaires de France, 1965.
* {{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}
* {{cite journal|last1=Schmidt|first1=Karl Horst|year=1991|title=The Celts and the Ethnogenesis of the Germanic People|journal=[[تاريخي لسانيات جي تحقيق]]|publisher=[[Vandenhoeck &amp; Ruprecht]]|volume=104|issue=1|pages=129–152|jstor=40849016}}
* {{cite book|last1=Thomas|first1=Homer L.|year=1992|chapter=Archaeology And Indo-European Comparative Linguistics|editor1-last=Polomé|editor1-first=Edgar C.|title=Reconstructing Languages and Cultures|url=https://books.google.com/books?id=-H4CLMHMRsEC|url-access=limited|volume=1|publisher=[[Walter de Gruyter]]|pages=281–315|isbn=978-3-11-012671-6|access-date=9 February 2020|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131048/https://books.google.com/books?id=-H4CLMHMRsEC|url-status=live}}
* {{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}
* {{cite encyclopedia |last1=Zvelebil|first1=Marek|title=Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|year=1997|chapter=Pitted Ware And Related Cultures Of Neolithic Northern Europe|editor1-last=Bogucki|editor1-first=Peter I.|editor2-last=Crabtree|editor2-first=Pam J.|encyclopedia=Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000: An Encyclopedia of the Barbarian World|volume=1|publisher=[[Scribner]]|pages=431–435|isbn=0-684-80669-X}}
{{Refend}}

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>f96r83esdx0aaqt564jr3nfxpgffjqg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398613</id>
      <parentid>398612</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142336" sha1="9yaa13krkdv87rb3uwgbtjnaarh5x1q" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

===جنتري===
{{See also|فلڪيات جي تاريخ#قبل از تاريخ}}
[[File:Solvognen-00100.jpg|thumb|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|title=The Sun Chariot|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162114/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Randsborg |first=Klavs |date=2006 |title=Calendars of the Bronze Age |url=https://worldarchaeology.org/publications/ |journal=Acta Archaeologica |volume=77 |pages=62–90|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; انهن آثارن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رتھ]] جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، [[بالڪاڪرا رسمي شيءِ|بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“]] ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen|first1=Rahlf|last2=Rink|first2=Christine|title=Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71501|pages=93–126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=May|first=Jens|title=&quot;Die gefangene Zeit&quot;. Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503 |doi=10.11588/apa.2008.0.71503 |pages=127–155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |page=47| url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse/page/46/mode/2up |isbn=3-926982-95-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/35176394 |title=THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM |publisher=Archaeolingua |date=2015 |last=Ilon |first=Gabor |page=73 |isbn=978-963-9911-71-0 |quote=In the Nordic Bronze Age, sets of 7 and 28 appear on the Aspeberget rock carvings, one of which portrays a figure holding a sistrum-like object in its right hand, depicted by twenty-eight cup marks arranged in four rows of seven each. In his study devoted to ancient astronomy, Flemming Kaul suggested that it depicted the four lunar phases and the lunar months}}&lt;/ref&gt; انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ [[نيبرا آسماني ٿالهي]] ۽ [[سون جون ٽوپيون]]، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Menghin|first=Wilfried|title=Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71505|pages=157–169}}&lt;/ref&gt; اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC |title=Indo-European Poetry and Myth |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928075-9 |last=West |first=M.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf |journal=Hyperboreus |volume=18 |issue=1 |date=2012 |last=Pachenko |first=Dmitri |title=Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport}}&lt;/ref&gt;

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي [[ميٽوني چڪر]] بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/14021967 |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=85 |issue=2 |date=2010 |title=… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben |last=Sommerfel |first=Christoph |doi=10.1515/PZ.2010.01 |pages=207–242|doi-broken-date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt; قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور [[فرانڪليبن جو خزانو|فرانڪليبن جي خزاني]] مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري [[جنتري]] سان لاڳاپيل ڪنهن [[عددي سرشتي]] جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf |journal=Adoranten |date=2020 |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |pages=57–73 |title=Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/44636664 |title=GEFJON 4 |date=2019 |publisher=Aarhus Univeritetsforlag |pages=86–151 |chapter=Håndtegnets udstrakte fngre |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |isbn=978-87-7219-054-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113062837/https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|url-status=live|archive-date=13 January 2019|title=Hoards&quot; Halle State Museum of Prehistory|website=Landesmuseum-vorgeschicte.de|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر|ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]] جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Avanton Cone&quot; Musée d'Archaeologie Nationale, Paris |url=https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217090925/https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-date=2022-02-17 |access-date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse|last=Sperber |first=Lothar |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |isbn=3-926982-95-0 |editor-last=Springer |editor-first=Tobias |pages=215–216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1388038/Mysterious-gold-cones-hats-of-ancient-wizards.html|title=Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'|website=Telegraph.co.uk|date=17 March 2002 |access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۽ مذهبي رسومات===

[[File:Bæltepladen fra Langstrup B2307- 00023.jpg|thumb|left|[[لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، ڊينمارڪ، 1400 ق م.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|title=The belt plate from Langstrup|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162125/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|194x194px]]

نورڊڪ برونز دور جي مذهب، ان جي [[ديوتا|ديوتائن]]، ڪائنات بابت ان جي تصور ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي طريقن بابت ڪو به مڪمل ۽ مربوط علم موجود ناهي. ان دور جا لکت وارا ذريعا موجود نه آهن، تنهنڪري رڳو قديم آثارن مان مليل شيون ئي ان زماني جي مذهبي رسمن ۽ عقيدن جي هڪ ڌنڌلي ۽ ٽٽل تصوير پيش ڪن ٿيون. رڳو ڪجهه ممڪن مذهبي فرقن ۽ ڪن مخصوص قبيلن بابت ئي ڄاڻ ملي ٿي. ان دور بابت سڀ کان اهم اشارا [[دڙي واري قبر|دڙي وارين قبرن]]، نفيس قديم آثارن، [[نذرانو|نذرانن]] ۽ اتر يورپ ۾ پکڙيل پٿريلي نقاشين مان حاصل ٿين ٿا. هن دور جون پٿريليون نقاشيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. انهن جي تاريخ جو تعين انهن ۾ ڏيکاريل شين، جهڙوڪ برونز جي ڪهاڙين ۽ تلوارن، سان ڀيٽ ڪري ڪيو ويو آهي. ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]] جي نقاشين سان حيرت انگيز مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان کان علاوه [[نورڊڪ پٿر دور]] جون به گهڻيون پٿريليون نقاشيون موجود آهن، جن مان اتر اسڪينڊينيوا واريون گهڻو ڪري [[يورپي هرڻ]] کي ڏيکارين ٿيون.

[[File:Lur-fra-Brudevælte DO-10906 original.jpg|thumb|[[بروديويلٽي لور|برونز جو لور]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-lurs-of-the-bronze-age/ |title=The lurs of the Bronze Age |website=Nationalmuseet, Denmark}}&lt;/ref&gt;|264x264px]]

گهڻيون دريافتون، خاص طور پٿريليون نقاشيون، ظاهر ڪن ٿيون ته [[سج جو ديوتا|سج جي پوڄا]] هن مذهب جو مرڪزي عنصر هئي. جڏهن سج کي شخصي روپ ڏنو ويندو هو ته ان کي عورت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان جو تعلق مختلف نشانين ۽ شين، جهڙوڪ [[سواستيڪا]]، [[سج وارو صليب]]، ٻيڙين، ۽ جانورن جهڙوڪ گهوڙن، پکين، نانگن ۽ مڇين سان جوڙيو ويندو هو (ڏسو [[سول]])؛ البت نانگن جو سج سان تعلق شايد رڳو مذهبي ماهرن جي هڪ مخصوص گروهه وٽ هو، جيئن سندن پاڪين تي نظر اچي ٿو، جڏهن ته پٿريلي نقاشين ۾ بيان ٿيل ڏندڪٿائن مان معلوم ٿئي ٿو ته نانگ سج جا دشمن هئا. عقيدي موجب ڏينهن جو سج کي گهوڙو يا ٻيڙي کڻي هلندي هئي، جڏهن ته رات جو اهو رات واري ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪندو هو، پوءِ ٻيهر ڏينهن واري ٻيڙي يا گهوڙي ڏانهن موٽندو هو. اهو عمل هر ڏينهن ۽ هر رات ورجائبو رهندو هو.

اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته سج جي ديوي سان گڏ ٻه مرد [[ديوي جا جڙواڻ|جڙواڻ ديوتا]] پڻ پوڄيا ويندا هئا، جن جو تعلق [[لور]]ن، سڱن وارن ٽوپن ۽ هٿيارن، خاص طور ڪهاڙين ۽ تلوارن سان هو. جتي به قربانيءَ جون شيون دفن ڪيون ويون آهن، اتي اهي گهڻو ڪري جوڙن ۾ مليون آهن، ۽ پٿريلي نقاشين ۾ به ٻيڙين سميت ڪيترين شين کي جوڙن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. قربانيءَ جي ذخيرن مان ملندڙ سڱن وارا ٽوپا خالص رسمن لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ انهن جو عملي جنگي استعمال نه هو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي جڙواڻ ديوتا سج جا محافظ هئا، جيڪي رات جو ان جي حفاظت ڪندا هئا ته جيئن اهو ٻيهر صبح جو اڀري سگهي ۽ روزانو آسمان ۾ پنهنجو سفر جاري رکي، ۽ اهو سلسلو هر ڏينهن ۽ هر رات جاري رهي.

[[File:DO-4220.jpg|thumb|left|امبر جو [[سج وارو صليب]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200 ق م&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/80363367|title=Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany|chapter=The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power|last=Meller|first=Harald|date=2021|publisher=Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale).|isbn=978-3-948618-22-3|access-date=10 January 2023|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109183344/https://www.academia.edu/80363367|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|162x162px]]

جينيٽ واربيرگ قديم آثارن مان مليل انهن ثبوتن جي بنياد تي، جن ۾ گهوڙن جي ساز و سامان کي عورتن جي زيورن ۽ گاڏين سان گڏ ڏٺو ويو آهي، تجويز ڪيو آهي ته آخري برونز دور ۾ هڪ اهڙي ديوي جي پوڄا ٿيندي هئي، جنهن جو تعلق جنگ ۽ گهوڙن سان هو، ۽ جنهن کي هوءَ &quot;جنگ ۽ گهوڙي جي خاتون&quot; سڏي ٿي.&lt;ref&gt;Varberg, Jeanette (2013). &quot;Lady of the Battle and of the Horse: on Anthropomorphic Gods and their Cult in Late Bronze Age Scandinavia&quot;. ''Counterpoint: Essays in Archaeology and Heritage Studies in Honour of Professor Kristian Kristiansen''. British Archaeological Reports International Series 2508, Hadrian Books Ltd. pp 147-157. {{ISBN|978-1-4073-1126-5}}.&lt;/ref&gt;

[[قرباني]]، جنهن ۾ جانورن، هٿيارن، زيورن ۽ انسانن جون قربانيون پڻ شامل هيون، گهڻو ڪري پاڻيءَ سان لاڳاپيل هوندي هئي. دلدل، تلاءَ، وهڪرا ۽ ڍنڍون رسمن ۽ مقدس هنڌن طور استعمال ٿينديون هيون، ۽ اهڙين جڳهن تان بيشمار قديم شيون هٿ آيون آهن. رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار، جهڙوڪ برونز جا [[لور]]، خاص طور ڊينمارڪ ۽ اولهندي سوئيڊن مان مليا آهن. لورن جون تصويرون ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ پڻ موجود آهن، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي مذهبي رسمن دوران وڄايا ويندا هئا.

[[File:Mariesminde find.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[فين ٻيٽ]] مان مليل برونز جو ايمفورا ۽ سون جا پيالا، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.researchgate.net/figure/Late-NBA-bronze-amphora-adorned-with-sun-bird-ship-motif-and-originally-containing-the-11_fig3_327259960 |title=Hybrid beasts of the Nordic Bronze Age (Vandkilde 2018)}}&lt;/ref&gt;]]

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نورڊڪ برونز دور جو مذهب ۽ ڏندڪٿائون بنيادي طور [[هند-يورپي مذهب]] سان لاڳاپيل هيون، ۽ پوءِ اهي ئي اڳتي هلي [[نورس ڏندڪٿا]]، نورس مذهب ۽ وسيع [[جرمني ڏندڪٿا]] ۽ جرمني مذهب جا بنياد بڻيون.

نورڊڪ برونز دور جي تصويرن ۽ وچ جرمني جي [[نيبرا آسماني ٿالهي]]، جيڪا [[اونيتيتسه ثقافت]] سان لاڳاپيل آهي، جي وچ ۾ پڻ نمايان هڪجهڙايون ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.astronomicalheritage.net/show-entity?identity=96&amp;idsubentity=1 |website=UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy |title=Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany}}&lt;/ref&gt;

===سامونڊي سفر ۽ ٻيڙيون===

[[File:Model-af-Hjortspringbåden DO-2304 original.jpg|thumb|[[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] جو نمونو، لڳ ڀڳ 400 ق م، جيڪو برونز دور جي پٿريلي نقاشين سان گهڻي مشابهت رکي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |title=The Hjortspring Boat |access-date=1 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501220757/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asingh2009&quot;&gt;{{cite book|author=Pauline Asingh|title=Grauballemanden: portræt af et moselig|url=https://books.google.com/books?id=zZy-4znpeWIC&amp;pg=PA195 |page=195 |year=2009 |location=Copenhagen |language=da |publisher=Gyldendal A/S|isbn=978-87-02-05688-4}}&lt;/ref&gt;]]

نورڊڪ برونز دور جون هزارين پٿريليون نقاشيون ٻيڙين کي ڏيکارين ٿيون، جڏهن ته [[پٿريلي ٻيڙي]] جي نالي سان سڃاتل وڏا پٿريلا تدفيني يادگار پڻ مليا آهن. اهي ماڳ ظاهر ڪن ٿا ته ٻيڙين ۽ سامونڊي سفر کي ان ثقافت ۾ مجموعي طور اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135 |journal=Norwegian Archaeological Review |volume=57 |issue=1 |date=2024 |title=Evidence of Large Vessels and Sail in Bronze Age Scandinavia |last1=Bengtsson |first1=Boel |display-authors=etal |doi=10.1080/00293652.2024.2357135 |pages=59–84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Horn | first1=Christian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/water-and-the-afterlife-waterrelated-resources-in-the-burial-construction-of-the-nordic-bronze-age/E13860A2D97D492AD75F181B1F4A944B| title=Water and the Afterlife – Water-related Resources in the Burial Construction of the Nordic Bronze Age (Horn 2024) |journal=Proceedings of the Prehistoric Society | date=December 2024 | volume=90 | pages=63–83 | doi=10.1017/ppr.2024.4 }}&lt;/ref&gt; نقاشين ۾ ڏيکاريل ٻيڙيون گهڻو ڪري تختن کي سئيءَ سان ڳنڍي ٺاهيل [[ٻيڙِي|ننڍين ٻيڙين]] جي صورت جون هيون، جيڪي جنگ، مڇي مارڻ ۽ واپار لاءِ استعمال ٿينديون هيون. ممڪن آهي ته اهڙين ٻيڙين جي شروعات [[نئون پٿر دور]] تائين وڃي پهچي، ۽ انهن جو استعمال روم کان اڳ واري لوهه دور تائين جاري رهيو، جنهن جو مثال [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/286412431 |journal=Antiquity |volume=89 |issue=348 |date=2015 |pages=1353–1372 |title=Plankboat skeuomorphs in Bronze Age logboats: A Scandinavian perspective |last=Kastholm |first=Ole Thirup |doi=10.15184/aqy.2015.112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ling 2008. ''Elevated Rock Art''. GOTARC Serie B. Gothenburg Archaeological Thesis 49. Department of Archaeology and Ancient History, University of Gothenburg, Goumlteborg, 2008. {{ISBN|978-91-85245-34-5}}.&lt;/ref&gt; هن علائقي مان 3,600 سال پراڻيون برونز جون ڪهاڙيون ۽ [[قبرص|قبرصي]] ٽامي مان ٺاهيل ٻيا اوزار پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mandal |first1=Dattatreya |url=https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ |title=Cypriot Copper-Made Axes Found In Bronze Age Sweden|work=Realm of History |date=17 May 2016 |access-date=13 September 2018 |archive-date=13 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913112335/https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ }}&lt;/ref&gt;

محققن موجب اسڪينڊينيوا جي سماج ۾ ٻيڙين جي مسلسل اهميت جي لحاظ کان وڏي تسلسل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ٻيڙي ٺاهڻ ۽ سامونڊي سفر جون جيڪي روايتون نورڊڪ برونز دور ۾ قائم ٿيون، سي پوءِ مختلف دورن تائين جاري رهيون ۽ [[روم کان اڳ وارو لوهه دور|لوهه دور]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون. ڪجهه قديم آثارن جي ماهرن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته سامونڊي رخ رکندڙ هن ثقافت پنهنجي اوج تي [[وائڪنگ دور]] ۾ پهتي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Skoglund|first=Peter|date=2008|title=Stone Ships: Continuity and Change in Scandinavian Prehistory|journal=World Archaeology|volume=40|issue=3|pages=390–406|doi=10.1080/00438240802261440|jstor=40388220|s2cid=161302612|issn=0043-8243}}&lt;/ref&gt;

==آبهوا==

نورڊڪ برونز دور جي شروعاتي زماني جي خاصيت گرم آبهوا هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 2700 ق م ۾ آيل موسمي تبديليءَ کان پوءِ شروع ٿي. ان وقت جي آبهوا اڄوڪي وچ جرمني ۽ اتر فرانس جي آبهوا سان ڀيٽڻ جهڙي هئي، جنهن سبب نسبتاً گهڻي آبادي رهڻ ۽ پوکيءَ لاءِ سٺا موقعا موجود هئا؛ مثال طور، ان دور ۾ اسڪينڊينيوا ۾ [[انگور]] پڻ پوکيا ويندا هئا. 850 ق م ۽ 760 ق م جي وچ ۾ آبهوا ۾ هڪ معمولي تبديلي آئي، جنهن سان موسم وڌيڪ آلي ۽ ٿڌي ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 650 ق م کان وڌيڪ وڏي موسمي تبديلي شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kane |first=Njord |url=https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane%2C+njord+%281+november+2016%29.+the+viking+stone+age%3A+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |title=The Viking Stone Age: Birth of the Ax Culture |date=1 November 2016 |publisher=Spangenhelm Publishing |isbn=978-1-943066-19-3 |language=en |access-date=27 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163941/https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane,+njord+(1+november+2016).+the+viking+stone+age:+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== جينيات ==
{{See also|موٽالا#قديم جينيات}}
[[File:02020 Modellfiguren eines bronzezeitlichen Germanenpaars, Der Revekol und seine Umgebung in vor- und frühgeschichtlicher Zeit von Walter Witt.png|thumb|نورڊڪ برونز دور جي هڪ جوڙي جي نمونياتي ٻيهر جوڙجڪ|252x252px]]

جون 2015ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس مان معلوم ٿيو ته نورڊڪ برونز دور جا ماڻهو جينياتي طور [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]]، [[بيڪر ثقافت]] ۽ [[اونيتيتسه ثقافت]] جي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا رکندا هئا. نورڊڪ برونز دور ۽ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت جي ماڻهن ۾ برونز دور جي يورپين جي ڀيٽ ۾ [[ليڪٽيس جي برقرار رهڻ|ليڪٽوز برداشت ڪرڻ]] جي صلاحيت سڀ کان وڌيڪ هئي. اڀياس ۾ تجويز ڪيو ويو ته [[سنتاشتا ثقافت]] ۽ ان کان پوءِ واري [[اندرونووو ثقافت]]، رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر طرف لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون. {{Efn|name=Genetic Contacts|&quot;يورپ جي آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جون ثقافتون، جهڙوڪ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت، بيل بيڪر، اونيتيتسه ۽ اسڪينڊينيوا جون ثقافتون، جينياتي طور هڪ ٻئي سان تمام گهڻيون مشابهت رکن ٿيون... رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ سنتاشتا ثقافت جي ماڻهن جي وچ ۾ جيڪا ويجهي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي، اها ٻنهي لاءِ هڪجهڙن جينياتي سرچشمن ڏانهن اشارو ڪري ٿي... برونز دور جي يورپين ۾ برداشت جي سڀ کان وڌيڪ شرح رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل اسڪينڊينيوا جي برونز دور وارين ثقافتن ۾ ملي... اندرونووو ثقافت، جيڪا پوئين برونز دور ۾ وچ ايشيا ۾ وجود ۾ آئي، جينياتي طور سنتاشتا ماڻهن سان ويجهي لاڳاپيل آهي ۽ يامنايا ۽ افاناسيئوو ٻنهي کان چٽيءَ ريت مختلف آهي. تنهنڪري اندرونووو، سنتاشتا جي جينياتي ذخيري جي زماني ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي نمائندگي ڪري ٿي... سنتاشتا/اندرونووو رسمن ۽ رگ ويد ۾ بيان ڪيل رسمن جي وچ ۾ گهڻيون مشابهتون آهن، ۽ اهڙيون مشابهتون نورڊڪ برونز دور تائين پڻ پهچن ٿيون.&quot;{{sfn|Allentoft|2015}} }}

جون 2015ع واري اڀياس ۾ ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن جي اترين برونز دور ۽ ان کان اڳ وارين نئين پٿر دور جي ثقافتن سان لاڳاپيل نَوَ فردن جي باقيات جو جائزو ورتو ويو، جن جي تاريخ لڳ ڀڳ 2850 ق م کان 500 ق م تائين هئي. نئين پٿر دور وارن فردن مان ٽن مردن ۾ بالترتيب [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، [[هيپلوگروپ آر 1 اي|آر 1 اي 1 اي 1]] ۽ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269#آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1 (آر-يو 106)|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1]] هيپلوگروپ مليا. نورڊڪ برونز دور جي فردن مان ٻن مردن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، جڏهن ته ٻن ٻين ۾ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2]] هيپلوگروپ مليا.{{sfn|Allentoft|2015}}{{sfn|Mathieson|2015}}{{sfn|Mathieson|2018}}

2024ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس ۾ آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جي ڏاکڻي اسڪينڊينيوا سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 40 فردن جو تجزيو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Allentoft |first1=Morten E. |last2=Sikora |first2=Martin |last3=Fischer |first3=Anders |last4=Sjögren |first4=Karl-Göran |last5=Ingason |first5=Andrés |last6=Macleod |first6=Ruairidh |last7=Rosengren |first7=Anders |last8=Schulz Paulsson |first8=Bettina |last9=Jørkov |first9=Marie Louise Schjellerup |last10=Novosolov |first10=Maria |last11=Stenderup |first11=Jesper |last12=Price |first12=T. Douglas |last13=Fischer Mortensen |first13=Morten |last14=Nielsen |first14=Anne Birgitte |last15=Ulfeldt Hede |first15=Mikkel |date=January 2024 |title=100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark |journal=Nature |language=en |volume=625 |issue=7994 |pages=329–337 |doi=10.1038/s41586-023-06862-3 |pmid=38200294 |pmc=10781617 |bibcode=2024Natur.625..329A |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; اڀياس ۾ ٽن جدا جينياتي گروهن جا ثبوت مليا:

'''ايل اين بي اي مرحلو پهريون''' — ان جي تاريخ 4,600 کان 4,300 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق [[جنگي ڪهاڙي ثقافت]] ۽ شروعاتي [[اڪيلو قبر ثقافت]] سان هو. ايل اين بي اي مرحلي پهرئين جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 اي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٻيو''' — ان جي تاريخ 4,300 کان 3,700 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق چقمقي خنجر واري دور، لڳ ڀڳ 2300–2000 ق م، سان هو. ايل اين بي اي مرحلي ٻئي جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 بي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٽيون''' — هي آخري مرحلو لڳ ڀڳ 4,000 ڪئلينڊري سال اڳ کان شروع ٿيو، جنهن ۾ اسڪينڊينيوا جي اهڙن فردن جو هڪ الڳ گروهه ظاهر ٿيو، جنهن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]] وائي-هيپلوگروپ رکندڙ مردن جي گهڻائي هئي. قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق اتر يا اتر اوڀر کان ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ پٿري صندوق جهڙين قبرن جي ظاهر ٿيڻ سان هو، جنهن سان نورڊڪ برونز دور جي شروعات ٿي. اڀياس مان معلوم ٿيو ته '''ايل اين بي اي مرحلي ٽئين''' وارو گروهه نگراني هيٺ نسب نامي جي نموني بنديءَ ۾ لوهه دور جي اسڪينڊينيوا ۽ وائڪنگ دور جي اسڪينڊينيوا جي ايندڙ آبادين لاءِ مکيه سرچشمو هو. اهو گروهه انهن غير اسڪينڊينيائي آبادين لاءِ پڻ اهم نسب نامياتي سرچشمو هو، جن جو اسڪينڊينيائي يا [[جرمن قومون|جرمن]] لاڳاپو هو، جهڙوڪ [[اينگلو-سيڪسن]]، [[گوٿ]] ۽ [[لومبارڊ|لانگوبارڊ]]. اهي نتيجا نورڊڪ برونز دور ۽ ابتدائي جرمن ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ قديم آثارن ۽ لسانيات جي بنياد تي قائم ڪيل لاڳاپن سان هم آهنگ آهن.


==گئلري==

===قديم آثار===

&lt;gallery&gt;
File:DO-10045.jpg|[[اسڪيلڊال]]، ڊينمارڪ مان سون جي ڇلن سان گڏ برونز جي دٻلي، 1950–1700 ق م
File:DO-10827.jpg|ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن مان ملندڙ برونز جون ڍالون
File:Hagahogen burial goods1.jpg|[[هوگا دڙو|هوگا دڙي]] مان مليل قبر جو سامان، لڳ ڀڳ 1000 ق م
File:Kedelvogn-fra-Skallerup DO-1581 original.jpg|[[اسڪاليروپ ٿانو]]، ڊينمارڪ، 1300–1100 ق م
File:DO-848.jpg|سون جو ڪنگڻ، ڊينمارڪ
File:Viby-økserne.jpg|برونز جون ڪهاڙيون، ڊينمارڪ
File:DO-2114.jpg|سون جا پيالا، ڊينمارڪ، 1000–800 ق م
File:Kallerup bronze hoard 2.png|[[ڪاليروپ جو خزانو]]، ڊينمارڪ، 1200–1000 ق م
File:DO-845-Smykker fra yngre bronzealder.jpg|برونز ۽ سون جون نذراني واريون شيون
File:Processionsøkse af bronze, Nordsjælland.jpg|رسمي ڪهاڙي، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1100 ق م کان پوءِ
File:Funeral offerings Hverrus Nationalmuseet.jpeg|هويروس، ڊينمارڪ مان مليل قبر جو سامان، 1400 ق م
File:DO-4362.jpg|سوروپ، ڊينمارڪ مان مليل برونز جي ڍال
File:DO-919-Guldkar fra Borgbjerg.jpg|[[بورگبيرگ]]، ڊينمارڪ مان مليل سون جا ٿانو
File:Mens clothing Trindhøj.jpg|[[ٽرنڊهائي جو ماڻهو|ٽرنڊهائي جي ماڻهوءَ]] جا اُوني ڪپڙا، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4372.jpg|بوروم ايشائي مان مليل ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4760a.jpg|سون جون ڇليون، ڊينمارڪ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/the-mysterious-oath-rings/ |title=The mysterious oath rings |website=natmus.dk}}&lt;/ref&gt;
File:2M16-B1606 Kopia av kam fr Hasslekärr i Hångsdala sn.jpg|برونز جون ڪنگهيون، گوٽلينڊ، سوئيڊن
File:DO-687-Ragekniv med skibsornamentik.jpg|ڏاڙهي لاهڻ لاءِ برونز جو پاڪي، اسڪانيا، سوئيڊن
File:Bronze dagger, tweezers and button with gold decoration, Sweden.png|سون جي سينگار سان خنجر، چمٽي ۽ بٽڻ، سوئيڊن
File:DO-3409-Bronzefigur fra Fårdal.jpg|برونز جا جانورن وارا ننڍڙا مجسما، ڊينمارڪ
File:Shmbild tiff shmbild pcd2033 photo cd images img0019.jpg|برونز جا ٿانو، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 900 ق م
File:Balkåkra ritual object (4663417814).jpg|[[بالڪاڪرا رسمي شيءِ]]، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م
File:Hällristningar Tanum 9 1 skepp.jpg|ٻيڙيءَ جي پٿريلي نقاشي، تانوم، سوئيڊن
File:Aspeberget hällristningar Tanum 12.1.jpg|[[تانومشيڊي]]، اولهندي سوئيڊن جون پٿريليون نقاشيون
File:Petroglypgh Group Nordic Bronze Age 009.svg|پوکي ٻاري؛ ڏاندن سان هر هلائڻ جي تانوم، سوئيڊن مان مليل پٿريلي نقاشي
File:Tjelvars grav01.jpg|[[پٿريلي ٻيڙي]] جا يادگار، [[گوٽلينڊ]]، سوئيڊن
&lt;/gallery&gt;===وسنديون===

&lt;gallery&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (2).jpg|ڊگهي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=12 August 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (1).jpg|ڊگهي گهر جا آثار، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Bronzealderhuset.jpg|[[اسڪريڊسٽروپ]]، ڊينمارڪ ۾ 500 ميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ايراضيءَ واري سردار جي ايوان جو خاڪو، لڳ ڀڳ 1500 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vojens.dk/skrydstrup-pigen/ |title=The Skrydstrup Woman and the Bronze Age House |website=vojens.dk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |title=Høvdingehallen fra Skrydstrup |website=egtvedmuseum.dk |access-date=19 May 2023 |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519173250/https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ugeavisen.dk/egtvedposten/bronzealderudstilling-fortaeller-den-brede-historie |title=Model of the Skrydstrup longhouse |date=4 March 2021 }}&lt;/ref&gt;
File:Hühnenburg bei Watenstedt rekonstruktion.jpg|[[واٽنشيٽي ڀرسان هُوننبرگ]]، جرمني؛ مرڪزي وسنديءَ جي ٻيهر جوڙجڪ، {{Circa|1000 BC}}
File:Landa 005.jpg|[[لانڊا]]، ناروي ۾ برونز دور جي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1500 ق م
File:Building1.png|اوسٽبرڪ، ڊينمارڪ ۾ هڪ عمارت جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1800 ق م
File:Totenhaus von Tesperhude.png|اتر جرمني جي [[ٽيسپرهوڊي جو مئلن وارو گهر|ٽيسپرهوڊي]] ۾ ڪاٺ جي تابوت واري تدفين سميت [[مئلن جو گهر|مئلن واري گهر]] جي تصوير، لڳ ڀڳ 1200 ق م
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{commons category}}
* [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور]]
* [[ڪانسي دور جي تلوار]]
* [[ايگٽويد ڇوڪري]]
* [[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]]
* [[پٿريلي ٻيڙي]]
* [[تانوم جون پٿريليون نقاشيون]]
* [[پوميرانيائي ثقافت]]
* [[اڪيلو قبر ثقافت]]
*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[لوھ جو دؤر]]

==ڪتابيات ==
{{Refbegin|2}}
* {{cite journal|last1=Allentoft|first1=ME|date=11 June 2015|title=Population genomics of Bronze Age Eurasia|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=522|issue=7555|pages=167–172|bibcode=2015Natur.522..167A|doi=10.1038/nature14507|pmid=26062507|s2cid=4399103|url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155|access-date=30 August 2020|archive-date=13 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713182031/https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155|url-status=live}}
* Dabrowski, J. (1989). ''Nordische Kreis un Kulturen Polnischer Gebiete''. ''Die Bronzezeit im Ostseegebiet. Ein Rapport der Kgl. Schwedischen Akademie der Literatur Geschichte und Alter unt Altertumsforschung über das Julita-Symposium 1986''. Ed. [[بيورن امبروسياني]]. Kungl. Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien. Konferenser 22. Stockholm.
* Davidson, H. R. Ellis; Gelling, Peter. ''The Chariot of the Sun and other Rites and Symbols of the Northern European Bronze Age''.
* Demakopoulou, K. (ed.). ''Gods and Heroes of the European Bronze Age''. Published on the occasion of the exhibition &quot;Gods and Heroes of the Bronze Age. Europe at the Time of Ulysses&quot;, National Museum of Denmark, Copenhagen, 19 December 1998 – 5 April 1999. London (1999). {{ISBN|0-500-01915-0}}.
* Demougeot, E. ''La formation de l'Europe et les invasions barbares''. Paris: Editions Montaigne, 1969–1974.
* {{Cite book|last=Douglas Price|first=Theron|title=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings|publisher=Oxford University Press|year=2015|isbn=978-0-19-023197-2}}
* {{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Frei|first1=Karin Margarita|date=21 August 2019|title=Mapping human mobility during the third and second millennia BC in present-day Denmark|journal=[[پلوس ون]]|publisher=[[پلوس]]|volume=14|issue=8|article-number=e0219850|bibcode=2019PLoSO..1419850F|doi=10.1371/journal.pone.0219850|doi-access=free|pmc=6703675|pmid=31433798}}
* {{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Gubanov|first1=I.B|date=June 2012|title=Grave Circle B at Mycenae in the Context of Links Between the Eastern Mediterranean and Scandinavia in the Bronze Age|journal=[[يوروشيا جي آثار قديمه، نسليات ۽ بشريات]]|publisher=[[Elsevier B.V.]]|volume=40|issue=2|pages=99–103|doi=10.1016/j.aeae.2012.08.011}}
* {{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}
* {{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}
* [[اينڊرس ڪالف]]. 2001. ''Gothic Connections. Contacts between eastern Scandinavia and the southern Baltic coast 1000 BC – 500 AD''.
* {{cite journal|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Suchowska-Ducke|first2=Paulina|date=December 2015|title=Connected Histories: the Dynamics of Bronze Age Interaction and Trade 1500–1100 bc|journal=[[Proceedings of the Prehistoric Society]]|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|volume=81|pages=361–392|doi=10.1017/ppr.2015.17|doi-access=free}}
* {{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}
* {{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-1-4419-6300-0_7|publisher=Springer|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219020738/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4419-6300-0_7|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Mathieson|first1=Iain|date=23 November 2015|title=Genome-wide patterns of selection in 230 ancient Eurasians|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=528|issue=7583|pages=499–503|bibcode=2015Natur.528..499M|doi=10.1038/nature16152|pmc=4918750|pmid=26595274}}
* {{cite journal|last1=Mathieson|first1=Iain|date=21 February 2018|title=The Genomic History of Southeastern Europe|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=555|issue=7695|pages=197–203|bibcode=2018Natur.555..197M|doi=10.1038/nature25778|pmc=6091220|pmid=29466330}}
* {{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections: Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}
* [[آسڪر مونٽيليئس]]. 1885. ''Om tidsbestämning inom bronsåldern med särskilt avseende på Skandinavien''.
* Musset, L. ''Les invasions: les vagues germanique''. Paris: Presses universitaires de France, 1965.
* {{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}
* {{cite journal|last1=Schmidt|first1=Karl Horst|year=1991|title=The Celts and the Ethnogenesis of the Germanic People|journal=[[تاريخي لسانيات جي تحقيق]]|publisher=[[Vandenhoeck &amp; Ruprecht]]|volume=104|issue=1|pages=129–152|jstor=40849016}}
* {{cite book|last1=Thomas|first1=Homer L.|year=1992|chapter=Archaeology And Indo-European Comparative Linguistics|editor1-last=Polomé|editor1-first=Edgar C.|title=Reconstructing Languages and Cultures|url=https://books.google.com/books?id=-H4CLMHMRsEC|url-access=limited|volume=1|publisher=[[Walter de Gruyter]]|pages=281–315|isbn=978-3-11-012671-6|access-date=9 February 2020|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131048/https://books.google.com/books?id=-H4CLMHMRsEC|url-status=live}}
* {{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}
* {{cite encyclopedia |last1=Zvelebil|first1=Marek|title=Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|year=1997|chapter=Pitted Ware And Related Cultures Of Neolithic Northern Europe|editor1-last=Bogucki|editor1-first=Peter I.|editor2-last=Crabtree|editor2-first=Pam J.|encyclopedia=Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000: An Encyclopedia of the Barbarian World|volume=1|publisher=[[Scribner]]|pages=431–435|isbn=0-684-80669-X}}
{{Refend}}

== حوالا ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>9yaa13krkdv87rb3uwgbtjnaarh5x1q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398614</id>
      <parentid>398613</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143563" sha1="b6uofcxqlfyu1ai3xsm0d7s5jvqueom" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

===جنتري===
{{See also|فلڪيات جي تاريخ#قبل از تاريخ}}
[[File:Solvognen-00100.jpg|thumb|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|title=The Sun Chariot|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162114/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Randsborg |first=Klavs |date=2006 |title=Calendars of the Bronze Age |url=https://worldarchaeology.org/publications/ |journal=Acta Archaeologica |volume=77 |pages=62–90|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; انهن آثارن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رتھ]] جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، [[بالڪاڪرا رسمي شيءِ|بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“]] ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen|first1=Rahlf|last2=Rink|first2=Christine|title=Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71501|pages=93–126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=May|first=Jens|title=&quot;Die gefangene Zeit&quot;. Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503 |doi=10.11588/apa.2008.0.71503 |pages=127–155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |page=47| url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse/page/46/mode/2up |isbn=3-926982-95-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/35176394 |title=THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM |publisher=Archaeolingua |date=2015 |last=Ilon |first=Gabor |page=73 |isbn=978-963-9911-71-0 |quote=In the Nordic Bronze Age, sets of 7 and 28 appear on the Aspeberget rock carvings, one of which portrays a figure holding a sistrum-like object in its right hand, depicted by twenty-eight cup marks arranged in four rows of seven each. In his study devoted to ancient astronomy, Flemming Kaul suggested that it depicted the four lunar phases and the lunar months}}&lt;/ref&gt; انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ [[نيبرا آسماني ٿالهي]] ۽ [[سون جون ٽوپيون]]، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Menghin|first=Wilfried|title=Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71505|pages=157–169}}&lt;/ref&gt; اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC |title=Indo-European Poetry and Myth |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928075-9 |last=West |first=M.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf |journal=Hyperboreus |volume=18 |issue=1 |date=2012 |last=Pachenko |first=Dmitri |title=Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport}}&lt;/ref&gt;

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي [[ميٽوني چڪر]] بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/14021967 |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=85 |issue=2 |date=2010 |title=… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben |last=Sommerfel |first=Christoph |doi=10.1515/PZ.2010.01 |pages=207–242|doi-broken-date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt; قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور [[فرانڪليبن جو خزانو|فرانڪليبن جي خزاني]] مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري [[جنتري]] سان لاڳاپيل ڪنهن [[عددي سرشتي]] جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf |journal=Adoranten |date=2020 |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |pages=57–73 |title=Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/44636664 |title=GEFJON 4 |date=2019 |publisher=Aarhus Univeritetsforlag |pages=86–151 |chapter=Håndtegnets udstrakte fngre |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |isbn=978-87-7219-054-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113062837/https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|url-status=live|archive-date=13 January 2019|title=Hoards&quot; Halle State Museum of Prehistory|website=Landesmuseum-vorgeschicte.de|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر|ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]] جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Avanton Cone&quot; Musée d'Archaeologie Nationale, Paris |url=https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217090925/https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-date=2022-02-17 |access-date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse|last=Sperber |first=Lothar |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |isbn=3-926982-95-0 |editor-last=Springer |editor-first=Tobias |pages=215–216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1388038/Mysterious-gold-cones-hats-of-ancient-wizards.html|title=Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'|website=Telegraph.co.uk|date=17 March 2002 |access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۽ مذهبي رسومات===

[[File:Bæltepladen fra Langstrup B2307- 00023.jpg|thumb|left|[[لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، ڊينمارڪ، 1400 ق م.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|title=The belt plate from Langstrup|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162125/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|194x194px]]

نورڊڪ برونز دور جي مذهب، ان جي [[ديوتا|ديوتائن]]، ڪائنات بابت ان جي تصور ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي طريقن بابت ڪو به مڪمل ۽ مربوط علم موجود ناهي. ان دور جا لکت وارا ذريعا موجود نه آهن، تنهنڪري رڳو قديم آثارن مان مليل شيون ئي ان زماني جي مذهبي رسمن ۽ عقيدن جي هڪ ڌنڌلي ۽ ٽٽل تصوير پيش ڪن ٿيون. رڳو ڪجهه ممڪن مذهبي فرقن ۽ ڪن مخصوص قبيلن بابت ئي ڄاڻ ملي ٿي. ان دور بابت سڀ کان اهم اشارا [[دڙي واري قبر|دڙي وارين قبرن]]، نفيس قديم آثارن، [[نذرانو|نذرانن]] ۽ اتر يورپ ۾ پکڙيل پٿريلي نقاشين مان حاصل ٿين ٿا. هن دور جون پٿريليون نقاشيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. انهن جي تاريخ جو تعين انهن ۾ ڏيکاريل شين، جهڙوڪ برونز جي ڪهاڙين ۽ تلوارن، سان ڀيٽ ڪري ڪيو ويو آهي. ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]] جي نقاشين سان حيرت انگيز مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان کان علاوه [[نورڊڪ پٿر دور]] جون به گهڻيون پٿريليون نقاشيون موجود آهن، جن مان اتر اسڪينڊينيوا واريون گهڻو ڪري [[يورپي هرڻ]] کي ڏيکارين ٿيون.

[[File:Lur-fra-Brudevælte DO-10906 original.jpg|thumb|[[بروديويلٽي لور|برونز جو لور]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-lurs-of-the-bronze-age/ |title=The lurs of the Bronze Age |website=Nationalmuseet, Denmark}}&lt;/ref&gt;|264x264px]]

گهڻيون دريافتون، خاص طور پٿريليون نقاشيون، ظاهر ڪن ٿيون ته [[سج جو ديوتا|سج جي پوڄا]] هن مذهب جو مرڪزي عنصر هئي. جڏهن سج کي شخصي روپ ڏنو ويندو هو ته ان کي عورت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان جو تعلق مختلف نشانين ۽ شين، جهڙوڪ [[سواستيڪا]]، [[سج وارو صليب]]، ٻيڙين، ۽ جانورن جهڙوڪ گهوڙن، پکين، نانگن ۽ مڇين سان جوڙيو ويندو هو (ڏسو [[سول]])؛ البت نانگن جو سج سان تعلق شايد رڳو مذهبي ماهرن جي هڪ مخصوص گروهه وٽ هو، جيئن سندن پاڪين تي نظر اچي ٿو، جڏهن ته پٿريلي نقاشين ۾ بيان ٿيل ڏندڪٿائن مان معلوم ٿئي ٿو ته نانگ سج جا دشمن هئا. عقيدي موجب ڏينهن جو سج کي گهوڙو يا ٻيڙي کڻي هلندي هئي، جڏهن ته رات جو اهو رات واري ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪندو هو، پوءِ ٻيهر ڏينهن واري ٻيڙي يا گهوڙي ڏانهن موٽندو هو. اهو عمل هر ڏينهن ۽ هر رات ورجائبو رهندو هو.

اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته سج جي ديوي سان گڏ ٻه مرد [[ديوي جا جڙواڻ|جڙواڻ ديوتا]] پڻ پوڄيا ويندا هئا، جن جو تعلق [[لور]]ن، سڱن وارن ٽوپن ۽ هٿيارن، خاص طور ڪهاڙين ۽ تلوارن سان هو. جتي به قربانيءَ جون شيون دفن ڪيون ويون آهن، اتي اهي گهڻو ڪري جوڙن ۾ مليون آهن، ۽ پٿريلي نقاشين ۾ به ٻيڙين سميت ڪيترين شين کي جوڙن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. قربانيءَ جي ذخيرن مان ملندڙ سڱن وارا ٽوپا خالص رسمن لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ انهن جو عملي جنگي استعمال نه هو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي جڙواڻ ديوتا سج جا محافظ هئا، جيڪي رات جو ان جي حفاظت ڪندا هئا ته جيئن اهو ٻيهر صبح جو اڀري سگهي ۽ روزانو آسمان ۾ پنهنجو سفر جاري رکي، ۽ اهو سلسلو هر ڏينهن ۽ هر رات جاري رهي.

[[File:DO-4220.jpg|thumb|left|امبر جو [[سج وارو صليب]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200 ق م&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/80363367|title=Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany|chapter=The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power|last=Meller|first=Harald|date=2021|publisher=Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale).|isbn=978-3-948618-22-3|access-date=10 January 2023|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109183344/https://www.academia.edu/80363367|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|162x162px]]

جينيٽ واربيرگ قديم آثارن مان مليل انهن ثبوتن جي بنياد تي، جن ۾ گهوڙن جي ساز و سامان کي عورتن جي زيورن ۽ گاڏين سان گڏ ڏٺو ويو آهي، تجويز ڪيو آهي ته آخري برونز دور ۾ هڪ اهڙي ديوي جي پوڄا ٿيندي هئي، جنهن جو تعلق جنگ ۽ گهوڙن سان هو، ۽ جنهن کي هوءَ &quot;جنگ ۽ گهوڙي جي خاتون&quot; سڏي ٿي.&lt;ref&gt;Varberg, Jeanette (2013). &quot;Lady of the Battle and of the Horse: on Anthropomorphic Gods and their Cult in Late Bronze Age Scandinavia&quot;. ''Counterpoint: Essays in Archaeology and Heritage Studies in Honour of Professor Kristian Kristiansen''. British Archaeological Reports International Series 2508, Hadrian Books Ltd. pp 147-157. {{ISBN|978-1-4073-1126-5}}.&lt;/ref&gt;

[[قرباني]]، جنهن ۾ جانورن، هٿيارن، زيورن ۽ انسانن جون قربانيون پڻ شامل هيون، گهڻو ڪري پاڻيءَ سان لاڳاپيل هوندي هئي. دلدل، تلاءَ، وهڪرا ۽ ڍنڍون رسمن ۽ مقدس هنڌن طور استعمال ٿينديون هيون، ۽ اهڙين جڳهن تان بيشمار قديم شيون هٿ آيون آهن. رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار، جهڙوڪ برونز جا [[لور]]، خاص طور ڊينمارڪ ۽ اولهندي سوئيڊن مان مليا آهن. لورن جون تصويرون ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ پڻ موجود آهن، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي مذهبي رسمن دوران وڄايا ويندا هئا.

[[File:Mariesminde find.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[فين ٻيٽ]] مان مليل برونز جو ايمفورا ۽ سون جا پيالا، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.researchgate.net/figure/Late-NBA-bronze-amphora-adorned-with-sun-bird-ship-motif-and-originally-containing-the-11_fig3_327259960 |title=Hybrid beasts of the Nordic Bronze Age (Vandkilde 2018)}}&lt;/ref&gt;]]

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نورڊڪ برونز دور جو مذهب ۽ ڏندڪٿائون بنيادي طور [[هند-يورپي مذهب]] سان لاڳاپيل هيون، ۽ پوءِ اهي ئي اڳتي هلي [[نورس ڏندڪٿا]]، نورس مذهب ۽ وسيع [[جرمني ڏندڪٿا]] ۽ جرمني مذهب جا بنياد بڻيون.

نورڊڪ برونز دور جي تصويرن ۽ وچ جرمني جي [[نيبرا آسماني ٿالهي]]، جيڪا [[اونيتيتسه ثقافت]] سان لاڳاپيل آهي، جي وچ ۾ پڻ نمايان هڪجهڙايون ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.astronomicalheritage.net/show-entity?identity=96&amp;idsubentity=1 |website=UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy |title=Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany}}&lt;/ref&gt;

===سامونڊي سفر ۽ ٻيڙيون===

[[File:Model-af-Hjortspringbåden DO-2304 original.jpg|thumb|[[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] جو نمونو، لڳ ڀڳ 400 ق م، جيڪو برونز دور جي پٿريلي نقاشين سان گهڻي مشابهت رکي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |title=The Hjortspring Boat |access-date=1 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501220757/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asingh2009&quot;&gt;{{cite book|author=Pauline Asingh|title=Grauballemanden: portræt af et moselig|url=https://books.google.com/books?id=zZy-4znpeWIC&amp;pg=PA195 |page=195 |year=2009 |location=Copenhagen |language=da |publisher=Gyldendal A/S|isbn=978-87-02-05688-4}}&lt;/ref&gt;]]

نورڊڪ برونز دور جون هزارين پٿريليون نقاشيون ٻيڙين کي ڏيکارين ٿيون، جڏهن ته [[پٿريلي ٻيڙي]] جي نالي سان سڃاتل وڏا پٿريلا تدفيني يادگار پڻ مليا آهن. اهي ماڳ ظاهر ڪن ٿا ته ٻيڙين ۽ سامونڊي سفر کي ان ثقافت ۾ مجموعي طور اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135 |journal=Norwegian Archaeological Review |volume=57 |issue=1 |date=2024 |title=Evidence of Large Vessels and Sail in Bronze Age Scandinavia |last1=Bengtsson |first1=Boel |display-authors=etal |doi=10.1080/00293652.2024.2357135 |pages=59–84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Horn | first1=Christian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/water-and-the-afterlife-waterrelated-resources-in-the-burial-construction-of-the-nordic-bronze-age/E13860A2D97D492AD75F181B1F4A944B| title=Water and the Afterlife – Water-related Resources in the Burial Construction of the Nordic Bronze Age (Horn 2024) |journal=Proceedings of the Prehistoric Society | date=December 2024 | volume=90 | pages=63–83 | doi=10.1017/ppr.2024.4 }}&lt;/ref&gt; نقاشين ۾ ڏيکاريل ٻيڙيون گهڻو ڪري تختن کي سئيءَ سان ڳنڍي ٺاهيل [[ٻيڙِي|ننڍين ٻيڙين]] جي صورت جون هيون، جيڪي جنگ، مڇي مارڻ ۽ واپار لاءِ استعمال ٿينديون هيون. ممڪن آهي ته اهڙين ٻيڙين جي شروعات [[نئون پٿر دور]] تائين وڃي پهچي، ۽ انهن جو استعمال روم کان اڳ واري لوهه دور تائين جاري رهيو، جنهن جو مثال [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/286412431 |journal=Antiquity |volume=89 |issue=348 |date=2015 |pages=1353–1372 |title=Plankboat skeuomorphs in Bronze Age logboats: A Scandinavian perspective |last=Kastholm |first=Ole Thirup |doi=10.15184/aqy.2015.112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ling 2008. ''Elevated Rock Art''. GOTARC Serie B. Gothenburg Archaeological Thesis 49. Department of Archaeology and Ancient History, University of Gothenburg, Goumlteborg, 2008. {{ISBN|978-91-85245-34-5}}.&lt;/ref&gt; هن علائقي مان 3,600 سال پراڻيون برونز جون ڪهاڙيون ۽ [[قبرص|قبرصي]] ٽامي مان ٺاهيل ٻيا اوزار پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mandal |first1=Dattatreya |url=https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ |title=Cypriot Copper-Made Axes Found In Bronze Age Sweden|work=Realm of History |date=17 May 2016 |access-date=13 September 2018 |archive-date=13 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913112335/https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ }}&lt;/ref&gt;

محققن موجب اسڪينڊينيوا جي سماج ۾ ٻيڙين جي مسلسل اهميت جي لحاظ کان وڏي تسلسل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ٻيڙي ٺاهڻ ۽ سامونڊي سفر جون جيڪي روايتون نورڊڪ برونز دور ۾ قائم ٿيون، سي پوءِ مختلف دورن تائين جاري رهيون ۽ [[روم کان اڳ وارو لوهه دور|لوهه دور]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون. ڪجهه قديم آثارن جي ماهرن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته سامونڊي رخ رکندڙ هن ثقافت پنهنجي اوج تي [[وائڪنگ دور]] ۾ پهتي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Skoglund|first=Peter|date=2008|title=Stone Ships: Continuity and Change in Scandinavian Prehistory|journal=World Archaeology|volume=40|issue=3|pages=390–406|doi=10.1080/00438240802261440|jstor=40388220|s2cid=161302612|issn=0043-8243}}&lt;/ref&gt;

==آبهوا==

نورڊڪ برونز دور جي شروعاتي زماني جي خاصيت گرم آبهوا هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 2700 ق م ۾ آيل موسمي تبديليءَ کان پوءِ شروع ٿي. ان وقت جي آبهوا اڄوڪي وچ جرمني ۽ اتر فرانس جي آبهوا سان ڀيٽڻ جهڙي هئي، جنهن سبب نسبتاً گهڻي آبادي رهڻ ۽ پوکيءَ لاءِ سٺا موقعا موجود هئا؛ مثال طور، ان دور ۾ اسڪينڊينيوا ۾ [[انگور]] پڻ پوکيا ويندا هئا. 850 ق م ۽ 760 ق م جي وچ ۾ آبهوا ۾ هڪ معمولي تبديلي آئي، جنهن سان موسم وڌيڪ آلي ۽ ٿڌي ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 650 ق م کان وڌيڪ وڏي موسمي تبديلي شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kane |first=Njord |url=https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane%2C+njord+%281+november+2016%29.+the+viking+stone+age%3A+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |title=The Viking Stone Age: Birth of the Ax Culture |date=1 November 2016 |publisher=Spangenhelm Publishing |isbn=978-1-943066-19-3 |language=en |access-date=27 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163941/https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane,+njord+(1+november+2016).+the+viking+stone+age:+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== جينيات ==
{{See also|موٽالا#قديم جينيات}}
[[File:02020 Modellfiguren eines bronzezeitlichen Germanenpaars, Der Revekol und seine Umgebung in vor- und frühgeschichtlicher Zeit von Walter Witt.png|thumb|نورڊڪ برونز دور جي هڪ جوڙي جي نمونياتي ٻيهر جوڙجڪ|252x252px]]

جون 2015ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس مان معلوم ٿيو ته نورڊڪ برونز دور جا ماڻهو جينياتي طور [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]]، [[بيڪر ثقافت]] ۽ [[اونيتيتسه ثقافت]] جي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا رکندا هئا. نورڊڪ برونز دور ۽ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت جي ماڻهن ۾ برونز دور جي يورپين جي ڀيٽ ۾ [[ليڪٽيس جي برقرار رهڻ|ليڪٽوز برداشت ڪرڻ]] جي صلاحيت سڀ کان وڌيڪ هئي. اڀياس ۾ تجويز ڪيو ويو ته [[سنتاشتا ثقافت]] ۽ ان کان پوءِ واري [[اندرونووو ثقافت]]، رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر طرف لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون. {{Efn|name=Genetic Contacts|&quot;يورپ جي آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جون ثقافتون، جهڙوڪ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت، بيل بيڪر، اونيتيتسه ۽ اسڪينڊينيوا جون ثقافتون، جينياتي طور هڪ ٻئي سان تمام گهڻيون مشابهت رکن ٿيون... رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ سنتاشتا ثقافت جي ماڻهن جي وچ ۾ جيڪا ويجهي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي، اها ٻنهي لاءِ هڪجهڙن جينياتي سرچشمن ڏانهن اشارو ڪري ٿي... برونز دور جي يورپين ۾ برداشت جي سڀ کان وڌيڪ شرح رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل اسڪينڊينيوا جي برونز دور وارين ثقافتن ۾ ملي... اندرونووو ثقافت، جيڪا پوئين برونز دور ۾ وچ ايشيا ۾ وجود ۾ آئي، جينياتي طور سنتاشتا ماڻهن سان ويجهي لاڳاپيل آهي ۽ يامنايا ۽ افاناسيئوو ٻنهي کان چٽيءَ ريت مختلف آهي. تنهنڪري اندرونووو، سنتاشتا جي جينياتي ذخيري جي زماني ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي نمائندگي ڪري ٿي... سنتاشتا/اندرونووو رسمن ۽ رگ ويد ۾ بيان ڪيل رسمن جي وچ ۾ گهڻيون مشابهتون آهن، ۽ اهڙيون مشابهتون نورڊڪ برونز دور تائين پڻ پهچن ٿيون.&quot;{{sfn|Allentoft|2015}} }}

جون 2015ع واري اڀياس ۾ ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن جي اترين برونز دور ۽ ان کان اڳ وارين نئين پٿر دور جي ثقافتن سان لاڳاپيل نَوَ فردن جي باقيات جو جائزو ورتو ويو، جن جي تاريخ لڳ ڀڳ 2850 ق م کان 500 ق م تائين هئي. نئين پٿر دور وارن فردن مان ٽن مردن ۾ بالترتيب [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، [[هيپلوگروپ آر 1 اي|آر 1 اي 1 اي 1]] ۽ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269#آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1 (آر-يو 106)|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1]] هيپلوگروپ مليا. نورڊڪ برونز دور جي فردن مان ٻن مردن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، جڏهن ته ٻن ٻين ۾ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2]] هيپلوگروپ مليا.{{sfn|Allentoft|2015}}{{sfn|Mathieson|2015}}{{sfn|Mathieson|2018}}

2024ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس ۾ آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جي ڏاکڻي اسڪينڊينيوا سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 40 فردن جو تجزيو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Allentoft |first1=Morten E. |last2=Sikora |first2=Martin |last3=Fischer |first3=Anders |last4=Sjögren |first4=Karl-Göran |last5=Ingason |first5=Andrés |last6=Macleod |first6=Ruairidh |last7=Rosengren |first7=Anders |last8=Schulz Paulsson |first8=Bettina |last9=Jørkov |first9=Marie Louise Schjellerup |last10=Novosolov |first10=Maria |last11=Stenderup |first11=Jesper |last12=Price |first12=T. Douglas |last13=Fischer Mortensen |first13=Morten |last14=Nielsen |first14=Anne Birgitte |last15=Ulfeldt Hede |first15=Mikkel |date=January 2024 |title=100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark |journal=Nature |language=en |volume=625 |issue=7994 |pages=329–337 |doi=10.1038/s41586-023-06862-3 |pmid=38200294 |pmc=10781617 |bibcode=2024Natur.625..329A |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; اڀياس ۾ ٽن جدا جينياتي گروهن جا ثبوت مليا:

'''ايل اين بي اي مرحلو پهريون''' — ان جي تاريخ 4,600 کان 4,300 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق [[جنگي ڪهاڙي ثقافت]] ۽ شروعاتي [[اڪيلو قبر ثقافت]] سان هو. ايل اين بي اي مرحلي پهرئين جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 اي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٻيو''' — ان جي تاريخ 4,300 کان 3,700 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق چقمقي خنجر واري دور، لڳ ڀڳ 2300–2000 ق م، سان هو. ايل اين بي اي مرحلي ٻئي جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 بي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٽيون''' — هي آخري مرحلو لڳ ڀڳ 4,000 ڪئلينڊري سال اڳ کان شروع ٿيو، جنهن ۾ اسڪينڊينيوا جي اهڙن فردن جو هڪ الڳ گروهه ظاهر ٿيو، جنهن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]] وائي-هيپلوگروپ رکندڙ مردن جي گهڻائي هئي. قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق اتر يا اتر اوڀر کان ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ پٿري صندوق جهڙين قبرن جي ظاهر ٿيڻ سان هو، جنهن سان نورڊڪ برونز دور جي شروعات ٿي. اڀياس مان معلوم ٿيو ته '''ايل اين بي اي مرحلي ٽئين''' وارو گروهه نگراني هيٺ نسب نامي جي نموني بنديءَ ۾ لوهه دور جي اسڪينڊينيوا ۽ وائڪنگ دور جي اسڪينڊينيوا جي ايندڙ آبادين لاءِ مکيه سرچشمو هو. اهو گروهه انهن غير اسڪينڊينيائي آبادين لاءِ پڻ اهم نسب نامياتي سرچشمو هو، جن جو اسڪينڊينيائي يا [[جرمن قومون|جرمن]] لاڳاپو هو، جهڙوڪ [[اينگلو-سيڪسن]]، [[گوٿ]] ۽ [[لومبارڊ|لانگوبارڊ]]. اهي نتيجا نورڊڪ برونز دور ۽ ابتدائي جرمن ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ قديم آثارن ۽ لسانيات جي بنياد تي قائم ڪيل لاڳاپن سان هم آهنگ آهن.


==گئلري==

===قديم آثار===

&lt;gallery&gt;
File:DO-10045.jpg|[[اسڪيلڊال]]، ڊينمارڪ مان سون جي ڇلن سان گڏ برونز جي دٻلي، 1950–1700 ق م
File:DO-10827.jpg|ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن مان ملندڙ برونز جون ڍالون
File:Hagahogen burial goods1.jpg|[[هوگا دڙو|هوگا دڙي]] مان مليل قبر جو سامان، لڳ ڀڳ 1000 ق م
File:Kedelvogn-fra-Skallerup DO-1581 original.jpg|[[اسڪاليروپ ٿانو]]، ڊينمارڪ، 1300–1100 ق م
File:DO-848.jpg|سون جو ڪنگڻ، ڊينمارڪ
File:Viby-økserne.jpg|برونز جون ڪهاڙيون، ڊينمارڪ
File:DO-2114.jpg|سون جا پيالا، ڊينمارڪ، 1000–800 ق م
File:Kallerup bronze hoard 2.png|[[ڪاليروپ جو خزانو]]، ڊينمارڪ، 1200–1000 ق م
File:DO-845-Smykker fra yngre bronzealder.jpg|برونز ۽ سون جون نذراني واريون شيون
File:Processionsøkse af bronze, Nordsjælland.jpg|رسمي ڪهاڙي، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1100 ق م کان پوءِ
File:Funeral offerings Hverrus Nationalmuseet.jpeg|هويروس، ڊينمارڪ مان مليل قبر جو سامان، 1400 ق م
File:DO-4362.jpg|سوروپ، ڊينمارڪ مان مليل برونز جي ڍال
File:DO-919-Guldkar fra Borgbjerg.jpg|[[بورگبيرگ]]، ڊينمارڪ مان مليل سون جا ٿانو
File:Mens clothing Trindhøj.jpg|[[ٽرنڊهائي جو ماڻهو|ٽرنڊهائي جي ماڻهوءَ]] جا اُوني ڪپڙا، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4372.jpg|بوروم ايشائي مان مليل ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4760a.jpg|سون جون ڇليون، ڊينمارڪ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/the-mysterious-oath-rings/ |title=The mysterious oath rings |website=natmus.dk}}&lt;/ref&gt;
File:2M16-B1606 Kopia av kam fr Hasslekärr i Hångsdala sn.jpg|برونز جون ڪنگهيون، گوٽلينڊ، سوئيڊن
File:DO-687-Ragekniv med skibsornamentik.jpg|ڏاڙهي لاهڻ لاءِ برونز جو پاڪي، اسڪانيا، سوئيڊن
File:Bronze dagger, tweezers and button with gold decoration, Sweden.png|سون جي سينگار سان خنجر، چمٽي ۽ بٽڻ، سوئيڊن
File:DO-3409-Bronzefigur fra Fårdal.jpg|برونز جا جانورن وارا ننڍڙا مجسما، ڊينمارڪ
File:Shmbild tiff shmbild pcd2033 photo cd images img0019.jpg|برونز جا ٿانو، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 900 ق م
File:Balkåkra ritual object (4663417814).jpg|[[بالڪاڪرا رسمي شيءِ]]، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م
File:Hällristningar Tanum 9 1 skepp.jpg|ٻيڙيءَ جي پٿريلي نقاشي، تانوم، سوئيڊن
File:Aspeberget hällristningar Tanum 12.1.jpg|[[تانومشيڊي]]، اولهندي سوئيڊن جون پٿريليون نقاشيون
File:Petroglypgh Group Nordic Bronze Age 009.svg|پوکي ٻاري؛ ڏاندن سان هر هلائڻ جي تانوم، سوئيڊن مان مليل پٿريلي نقاشي
File:Tjelvars grav01.jpg|[[پٿريلي ٻيڙي]] جا يادگار، [[گوٽلينڊ]]، سوئيڊن
&lt;/gallery&gt;===وسنديون===

&lt;gallery&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (2).jpg|ڊگهي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=12 August 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (1).jpg|ڊگهي گهر جا آثار، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Bronzealderhuset.jpg|[[اسڪريڊسٽروپ]]، ڊينمارڪ ۾ 500 ميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ايراضيءَ واري سردار جي ايوان جو خاڪو، لڳ ڀڳ 1500 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vojens.dk/skrydstrup-pigen/ |title=The Skrydstrup Woman and the Bronze Age House |website=vojens.dk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |title=Høvdingehallen fra Skrydstrup |website=egtvedmuseum.dk |access-date=19 May 2023 |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519173250/https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ugeavisen.dk/egtvedposten/bronzealderudstilling-fortaeller-den-brede-historie |title=Model of the Skrydstrup longhouse |date=4 March 2021 }}&lt;/ref&gt;
File:Hühnenburg bei Watenstedt rekonstruktion.jpg|[[واٽنشيٽي ڀرسان هُوننبرگ]]، جرمني؛ مرڪزي وسنديءَ جي ٻيهر جوڙجڪ، {{Circa|1000 BC}}
File:Landa 005.jpg|[[لانڊا]]، ناروي ۾ برونز دور جي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1500 ق م
File:Building1.png|اوسٽبرڪ، ڊينمارڪ ۾ هڪ عمارت جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1800 ق م
File:Totenhaus von Tesperhude.png|اتر جرمني جي [[ٽيسپرهوڊي جو مئلن وارو گهر|ٽيسپرهوڊي]] ۾ ڪاٺ جي تابوت واري تدفين سميت [[مئلن جو گهر|مئلن واري گهر]] جي تصوير، لڳ ڀڳ 1200 ق م
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{commons category}}
* [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور]]
* [[ڪانسي دور جي تلوار]]
* [[ايگٽويد ڇوڪري]]
* [[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]]
* [[پٿريلي ٻيڙي]]
* [[تانوم جون پٿريليون نقاشيون]]
* [[پوميرانيائي ثقافت]]
* [[اڪيلو قبر ثقافت]]
*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[لوھ جو دؤر]]

==ڪتابيات ==
{{Refbegin|2}}
* {{cite journal|last1=Allentoft|first1=ME|date=11 June 2015|title=Population genomics of Bronze Age Eurasia|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=522|issue=7555|pages=167–172|bibcode=2015Natur.522..167A|doi=10.1038/nature14507|pmid=26062507|s2cid=4399103|url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155|access-date=30 August 2020|archive-date=13 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713182031/https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155|url-status=live}}
* Dabrowski, J. (1989). ''Nordische Kreis un Kulturen Polnischer Gebiete''. ''Die Bronzezeit im Ostseegebiet. Ein Rapport der Kgl. Schwedischen Akademie der Literatur Geschichte und Alter unt Altertumsforschung über das Julita-Symposium 1986''. Ed. [[بيورن امبروسياني]]. Kungl. Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien. Konferenser 22. Stockholm.
* Davidson, H. R. Ellis; Gelling, Peter. ''The Chariot of the Sun and other Rites and Symbols of the Northern European Bronze Age''.
* Demakopoulou, K. (ed.). ''Gods and Heroes of the European Bronze Age''. Published on the occasion of the exhibition &quot;Gods and Heroes of the Bronze Age. Europe at the Time of Ulysses&quot;, National Museum of Denmark, Copenhagen, 19 December 1998 – 5 April 1999. London (1999). {{ISBN|0-500-01915-0}}.
* Demougeot, E. ''La formation de l'Europe et les invasions barbares''. Paris: Editions Montaigne, 1969–1974.
* {{Cite book|last=Douglas Price|first=Theron|title=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings|publisher=Oxford University Press|year=2015|isbn=978-0-19-023197-2}}
* {{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Frei|first1=Karin Margarita|date=21 August 2019|title=Mapping human mobility during the third and second millennia BC in present-day Denmark|journal=[[پلوس ون]]|publisher=[[پلوس]]|volume=14|issue=8|article-number=e0219850|bibcode=2019PLoSO..1419850F|doi=10.1371/journal.pone.0219850|doi-access=free|pmc=6703675|pmid=31433798}}
* {{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Gubanov|first1=I.B|date=June 2012|title=Grave Circle B at Mycenae in the Context of Links Between the Eastern Mediterranean and Scandinavia in the Bronze Age|journal=[[يوروشيا جي آثار قديمه، نسليات ۽ بشريات]]|publisher=[[Elsevier B.V.]]|volume=40|issue=2|pages=99–103|doi=10.1016/j.aeae.2012.08.011}}
* {{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}
* {{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}
* [[اينڊرس ڪالف]]. 2001. ''Gothic Connections. Contacts between eastern Scandinavia and the southern Baltic coast 1000 BC – 500 AD''.
* {{cite journal|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Suchowska-Ducke|first2=Paulina|date=December 2015|title=Connected Histories: the Dynamics of Bronze Age Interaction and Trade 1500–1100 bc|journal=[[Proceedings of the Prehistoric Society]]|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|volume=81|pages=361–392|doi=10.1017/ppr.2015.17|doi-access=free}}
* {{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}
* {{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-1-4419-6300-0_7|publisher=Springer|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219020738/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4419-6300-0_7|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Mathieson|first1=Iain|date=23 November 2015|title=Genome-wide patterns of selection in 230 ancient Eurasians|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=528|issue=7583|pages=499–503|bibcode=2015Natur.528..499M|doi=10.1038/nature16152|pmc=4918750|pmid=26595274}}
* {{cite journal|last1=Mathieson|first1=Iain|date=21 February 2018|title=The Genomic History of Southeastern Europe|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=555|issue=7695|pages=197–203|bibcode=2018Natur.555..197M|doi=10.1038/nature25778|pmc=6091220|pmid=29466330}}
* {{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections: Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}
* [[آسڪر مونٽيليئس]]. 1885. ''Om tidsbestämning inom bronsåldern med särskilt avseende på Skandinavien''.
* Musset, L. ''Les invasions: les vagues germanique''. Paris: Presses universitaires de France, 1965.
* {{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}
* {{cite journal|last1=Schmidt|first1=Karl Horst|year=1991|title=The Celts and the Ethnogenesis of the Germanic People|journal=[[تاريخي لسانيات جي تحقيق]]|publisher=[[Vandenhoeck &amp; Ruprecht]]|volume=104|issue=1|pages=129–152|jstor=40849016}}
* {{cite book|last1=Thomas|first1=Homer L.|year=1992|chapter=Archaeology And Indo-European Comparative Linguistics|editor1-last=Polomé|editor1-first=Edgar C.|title=Reconstructing Languages and Cultures|url=https://books.google.com/books?id=-H4CLMHMRsEC|url-access=limited|volume=1|publisher=[[Walter de Gruyter]]|pages=281–315|isbn=978-3-11-012671-6|access-date=9 February 2020|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131048/https://books.google.com/books?id=-H4CLMHMRsEC|url-status=live}}
* {{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}
* {{cite encyclopedia |last1=Zvelebil|first1=Marek|title=Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|year=1997|chapter=Pitted Ware And Related Cultures Of Neolithic Northern Europe|editor1-last=Bogucki|editor1-first=Peter I.|editor2-last=Crabtree|editor2-first=Pam J.|encyclopedia=Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000: An Encyclopedia of the Barbarian World|volume=1|publisher=[[Scribner]]|pages=431–435|isbn=0-684-80669-X}}
{{Refend}}

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135#d1e1475 برونز دور جي اسڪينڊينيوا ۾ وڏين ٻيڙين ۽ سڙهن جا ثبوت]

{{تاريخي اسڪينڊينيوا جو وقتي خاڪو}}
{{جرمن قومون}}
{{برونز دور}}

{{اختياري ضابطو}}

[[زمرو:نورڊڪ برونز دور| ]]
[[زمرو:يورپ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جون برونز دور واريون ثقافتون]]
[[زمرو:ڊينمارڪ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:جرمني جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:ناروي جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:پولينڊ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:سوئيڊن جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:قبل از تاريخ اسڪينڊينيوا]]
[[زمرو:شليسويگ-هولشٽائن جي تاريخ]]
[[زمرو:ٻي هزارين سال ق م ۾ قائم ٿيل]]
[[زمرو:پنجين صدي ق م ۾ ختم ٿيل]]
[[زمرو:ڪيل جا قديم آثار]]</text>
      <sha1>b6uofcxqlfyu1ai3xsm0d7s5jvqueom</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398615</id>
      <parentid>398614</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:10:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143927" sha1="ifykn6uyzhch2cjihe26q8gbdf8fpym" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

===جنتري===
{{See also|فلڪيات جي تاريخ#قبل از تاريخ}}
[[File:Solvognen-00100.jpg|thumb|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|title=The Sun Chariot|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162114/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Randsborg |first=Klavs |date=2006 |title=Calendars of the Bronze Age |url=https://worldarchaeology.org/publications/ |journal=Acta Archaeologica |volume=77 |pages=62–90|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; انهن آثارن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رتھ]] جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، [[بالڪاڪرا رسمي شيءِ|بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“]] ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen|first1=Rahlf|last2=Rink|first2=Christine|title=Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71501|pages=93–126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=May|first=Jens|title=&quot;Die gefangene Zeit&quot;. Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503 |doi=10.11588/apa.2008.0.71503 |pages=127–155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |page=47| url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse/page/46/mode/2up |isbn=3-926982-95-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/35176394 |title=THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM |publisher=Archaeolingua |date=2015 |last=Ilon |first=Gabor |page=73 |isbn=978-963-9911-71-0 |quote=نورڊڪ برونز دور ۾ **اسپيبيريئيٽ** جي پٿريلي نقاشين تي **7** ۽ **28** جي مجموعن جا نقش ملن ٿا. انهن مان هڪ نقش ۾ هڪ شخص کي پنهنجي ساڄي هٿ ۾ **سسٽرم جهڙي هڪ شيءِ** جهليل ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي **28 پيالن نما کوٽن** (cup marks) ذريعي ظاهر ڪيو ويو آهي، جيڪي **ستن ستن نشانن جي چئن قطارن** ۾ ترتيب ڏنل آهن. قديم فلڪيات بابت پنهنجي مطالعي ۾ **فليمنگ ڪائول** تجويز ڏني ته اهي نشان **چنڊ جي چئن مرحلن** ۽ **قمري مهينن** جي نمائندگي ڪن ٿا.}}&lt;/ref&gt; انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ [[نيبرا آسماني ٿالهي]] ۽ [[سون جون ٽوپيون]]، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Menghin|first=Wilfried|title=Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71505|pages=157–169}}&lt;/ref&gt; اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC |title=Indo-European Poetry and Myth |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928075-9 |last=West |first=M.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf |journal=Hyperboreus |volume=18 |issue=1 |date=2012 |last=Pachenko |first=Dmitri |title=Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport}}&lt;/ref&gt;

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي [[ميٽوني چڪر]] بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/14021967 |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=85 |issue=2 |date=2010 |title=… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben |last=Sommerfel |first=Christoph |doi=10.1515/PZ.2010.01 |pages=207–242|doi-broken-date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt; قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور [[فرانڪليبن جو خزانو|فرانڪليبن جي خزاني]] مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري [[جنتري]] سان لاڳاپيل ڪنهن [[عددي سرشتي]] جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf |journal=Adoranten |date=2020 |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |pages=57–73 |title=Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/44636664 |title=GEFJON 4 |date=2019 |publisher=Aarhus Univeritetsforlag |pages=86–151 |chapter=Håndtegnets udstrakte fngre |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |isbn=978-87-7219-054-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113062837/https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|url-status=live|archive-date=13 January 2019|title=Hoards&quot; Halle State Museum of Prehistory|website=Landesmuseum-vorgeschicte.de|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر|ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]] جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Avanton Cone&quot; Musée d'Archaeologie Nationale, Paris |url=https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217090925/https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-date=2022-02-17 |access-date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse|last=Sperber |first=Lothar |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |isbn=3-926982-95-0 |editor-last=Springer |editor-first=Tobias |pages=215–216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1388038/Mysterious-gold-cones-hats-of-ancient-wizards.html|title=Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'|website=Telegraph.co.uk|date=17 March 2002 |access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۽ مذهبي رسومات===

[[File:Bæltepladen fra Langstrup B2307- 00023.jpg|thumb|left|[[لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، ڊينمارڪ، 1400 ق م.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|title=The belt plate from Langstrup|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162125/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|194x194px]]

نورڊڪ برونز دور جي مذهب، ان جي [[ديوتا|ديوتائن]]، ڪائنات بابت ان جي تصور ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي طريقن بابت ڪو به مڪمل ۽ مربوط علم موجود ناهي. ان دور جا لکت وارا ذريعا موجود نه آهن، تنهنڪري رڳو قديم آثارن مان مليل شيون ئي ان زماني جي مذهبي رسمن ۽ عقيدن جي هڪ ڌنڌلي ۽ ٽٽل تصوير پيش ڪن ٿيون. رڳو ڪجهه ممڪن مذهبي فرقن ۽ ڪن مخصوص قبيلن بابت ئي ڄاڻ ملي ٿي. ان دور بابت سڀ کان اهم اشارا [[دڙي واري قبر|دڙي وارين قبرن]]، نفيس قديم آثارن، [[نذرانو|نذرانن]] ۽ اتر يورپ ۾ پکڙيل پٿريلي نقاشين مان حاصل ٿين ٿا. هن دور جون پٿريليون نقاشيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. انهن جي تاريخ جو تعين انهن ۾ ڏيکاريل شين، جهڙوڪ برونز جي ڪهاڙين ۽ تلوارن، سان ڀيٽ ڪري ڪيو ويو آهي. ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]] جي نقاشين سان حيرت انگيز مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان کان علاوه [[نورڊڪ پٿر دور]] جون به گهڻيون پٿريليون نقاشيون موجود آهن، جن مان اتر اسڪينڊينيوا واريون گهڻو ڪري [[يورپي هرڻ]] کي ڏيکارين ٿيون.

[[File:Lur-fra-Brudevælte DO-10906 original.jpg|thumb|[[بروديويلٽي لور|برونز جو لور]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-lurs-of-the-bronze-age/ |title=The lurs of the Bronze Age |website=Nationalmuseet, Denmark}}&lt;/ref&gt;|264x264px]]

گهڻيون دريافتون، خاص طور پٿريليون نقاشيون، ظاهر ڪن ٿيون ته [[سج جو ديوتا|سج جي پوڄا]] هن مذهب جو مرڪزي عنصر هئي. جڏهن سج کي شخصي روپ ڏنو ويندو هو ته ان کي عورت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان جو تعلق مختلف نشانين ۽ شين، جهڙوڪ [[سواستيڪا]]، [[سج وارو صليب]]، ٻيڙين، ۽ جانورن جهڙوڪ گهوڙن، پکين، نانگن ۽ مڇين سان جوڙيو ويندو هو (ڏسو [[سول]])؛ البت نانگن جو سج سان تعلق شايد رڳو مذهبي ماهرن جي هڪ مخصوص گروهه وٽ هو، جيئن سندن پاڪين تي نظر اچي ٿو، جڏهن ته پٿريلي نقاشين ۾ بيان ٿيل ڏندڪٿائن مان معلوم ٿئي ٿو ته نانگ سج جا دشمن هئا. عقيدي موجب ڏينهن جو سج کي گهوڙو يا ٻيڙي کڻي هلندي هئي، جڏهن ته رات جو اهو رات واري ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪندو هو، پوءِ ٻيهر ڏينهن واري ٻيڙي يا گهوڙي ڏانهن موٽندو هو. اهو عمل هر ڏينهن ۽ هر رات ورجائبو رهندو هو.

اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته سج جي ديوي سان گڏ ٻه مرد [[ديوي جا جڙواڻ|جڙواڻ ديوتا]] پڻ پوڄيا ويندا هئا، جن جو تعلق [[لور]]ن، سڱن وارن ٽوپن ۽ هٿيارن، خاص طور ڪهاڙين ۽ تلوارن سان هو. جتي به قربانيءَ جون شيون دفن ڪيون ويون آهن، اتي اهي گهڻو ڪري جوڙن ۾ مليون آهن، ۽ پٿريلي نقاشين ۾ به ٻيڙين سميت ڪيترين شين کي جوڙن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. قربانيءَ جي ذخيرن مان ملندڙ سڱن وارا ٽوپا خالص رسمن لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ انهن جو عملي جنگي استعمال نه هو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي جڙواڻ ديوتا سج جا محافظ هئا، جيڪي رات جو ان جي حفاظت ڪندا هئا ته جيئن اهو ٻيهر صبح جو اڀري سگهي ۽ روزانو آسمان ۾ پنهنجو سفر جاري رکي، ۽ اهو سلسلو هر ڏينهن ۽ هر رات جاري رهي.

[[File:DO-4220.jpg|thumb|left|امبر جو [[سج وارو صليب]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200 ق م&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/80363367|title=Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany|chapter=The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power|last=Meller|first=Harald|date=2021|publisher=Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale).|isbn=978-3-948618-22-3|access-date=10 January 2023|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109183344/https://www.academia.edu/80363367|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|162x162px]]

جينيٽ واربيرگ قديم آثارن مان مليل انهن ثبوتن جي بنياد تي، جن ۾ گهوڙن جي ساز و سامان کي عورتن جي زيورن ۽ گاڏين سان گڏ ڏٺو ويو آهي، تجويز ڪيو آهي ته آخري برونز دور ۾ هڪ اهڙي ديوي جي پوڄا ٿيندي هئي، جنهن جو تعلق جنگ ۽ گهوڙن سان هو، ۽ جنهن کي هوءَ &quot;جنگ ۽ گهوڙي جي خاتون&quot; سڏي ٿي.&lt;ref&gt;Varberg, Jeanette (2013). &quot;Lady of the Battle and of the Horse: on Anthropomorphic Gods and their Cult in Late Bronze Age Scandinavia&quot;. ''Counterpoint: Essays in Archaeology and Heritage Studies in Honour of Professor Kristian Kristiansen''. British Archaeological Reports International Series 2508, Hadrian Books Ltd. pp 147-157. {{ISBN|978-1-4073-1126-5}}.&lt;/ref&gt;

[[قرباني]]، جنهن ۾ جانورن، هٿيارن، زيورن ۽ انسانن جون قربانيون پڻ شامل هيون، گهڻو ڪري پاڻيءَ سان لاڳاپيل هوندي هئي. دلدل، تلاءَ، وهڪرا ۽ ڍنڍون رسمن ۽ مقدس هنڌن طور استعمال ٿينديون هيون، ۽ اهڙين جڳهن تان بيشمار قديم شيون هٿ آيون آهن. رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار، جهڙوڪ برونز جا [[لور]]، خاص طور ڊينمارڪ ۽ اولهندي سوئيڊن مان مليا آهن. لورن جون تصويرون ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ پڻ موجود آهن، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي مذهبي رسمن دوران وڄايا ويندا هئا.

[[File:Mariesminde find.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[فين ٻيٽ]] مان مليل برونز جو ايمفورا ۽ سون جا پيالا، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.researchgate.net/figure/Late-NBA-bronze-amphora-adorned-with-sun-bird-ship-motif-and-originally-containing-the-11_fig3_327259960 |title=Hybrid beasts of the Nordic Bronze Age (Vandkilde 2018)}}&lt;/ref&gt;]]

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نورڊڪ برونز دور جو مذهب ۽ ڏندڪٿائون بنيادي طور [[هند-يورپي مذهب]] سان لاڳاپيل هيون، ۽ پوءِ اهي ئي اڳتي هلي [[نورس ڏندڪٿا]]، نورس مذهب ۽ وسيع [[جرمني ڏندڪٿا]] ۽ جرمني مذهب جا بنياد بڻيون.

نورڊڪ برونز دور جي تصويرن ۽ وچ جرمني جي [[نيبرا آسماني ٿالهي]]، جيڪا [[اونيتيتسه ثقافت]] سان لاڳاپيل آهي، جي وچ ۾ پڻ نمايان هڪجهڙايون ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.astronomicalheritage.net/show-entity?identity=96&amp;idsubentity=1 |website=UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy |title=Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany}}&lt;/ref&gt;

===سامونڊي سفر ۽ ٻيڙيون===

[[File:Model-af-Hjortspringbåden DO-2304 original.jpg|thumb|[[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] جو نمونو، لڳ ڀڳ 400 ق م، جيڪو برونز دور جي پٿريلي نقاشين سان گهڻي مشابهت رکي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |title=The Hjortspring Boat |access-date=1 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501220757/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asingh2009&quot;&gt;{{cite book|author=Pauline Asingh|title=Grauballemanden: portræt af et moselig|url=https://books.google.com/books?id=zZy-4znpeWIC&amp;pg=PA195 |page=195 |year=2009 |location=Copenhagen |language=da |publisher=Gyldendal A/S|isbn=978-87-02-05688-4}}&lt;/ref&gt;]]

نورڊڪ برونز دور جون هزارين پٿريليون نقاشيون ٻيڙين کي ڏيکارين ٿيون، جڏهن ته [[پٿريلي ٻيڙي]] جي نالي سان سڃاتل وڏا پٿريلا تدفيني يادگار پڻ مليا آهن. اهي ماڳ ظاهر ڪن ٿا ته ٻيڙين ۽ سامونڊي سفر کي ان ثقافت ۾ مجموعي طور اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135 |journal=Norwegian Archaeological Review |volume=57 |issue=1 |date=2024 |title=Evidence of Large Vessels and Sail in Bronze Age Scandinavia |last1=Bengtsson |first1=Boel |display-authors=etal |doi=10.1080/00293652.2024.2357135 |pages=59–84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Horn | first1=Christian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/water-and-the-afterlife-waterrelated-resources-in-the-burial-construction-of-the-nordic-bronze-age/E13860A2D97D492AD75F181B1F4A944B| title=Water and the Afterlife – Water-related Resources in the Burial Construction of the Nordic Bronze Age (Horn 2024) |journal=Proceedings of the Prehistoric Society | date=December 2024 | volume=90 | pages=63–83 | doi=10.1017/ppr.2024.4 }}&lt;/ref&gt; نقاشين ۾ ڏيکاريل ٻيڙيون گهڻو ڪري تختن کي سئيءَ سان ڳنڍي ٺاهيل [[ٻيڙِي|ننڍين ٻيڙين]] جي صورت جون هيون، جيڪي جنگ، مڇي مارڻ ۽ واپار لاءِ استعمال ٿينديون هيون. ممڪن آهي ته اهڙين ٻيڙين جي شروعات [[نئون پٿر دور]] تائين وڃي پهچي، ۽ انهن جو استعمال روم کان اڳ واري لوهه دور تائين جاري رهيو، جنهن جو مثال [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/286412431 |journal=Antiquity |volume=89 |issue=348 |date=2015 |pages=1353–1372 |title=Plankboat skeuomorphs in Bronze Age logboats: A Scandinavian perspective |last=Kastholm |first=Ole Thirup |doi=10.15184/aqy.2015.112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ling 2008. ''Elevated Rock Art''. GOTARC Serie B. Gothenburg Archaeological Thesis 49. Department of Archaeology and Ancient History, University of Gothenburg, Goumlteborg, 2008. {{ISBN|978-91-85245-34-5}}.&lt;/ref&gt; هن علائقي مان 3,600 سال پراڻيون برونز جون ڪهاڙيون ۽ [[قبرص|قبرصي]] ٽامي مان ٺاهيل ٻيا اوزار پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mandal |first1=Dattatreya |url=https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ |title=Cypriot Copper-Made Axes Found In Bronze Age Sweden|work=Realm of History |date=17 May 2016 |access-date=13 September 2018 |archive-date=13 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913112335/https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ }}&lt;/ref&gt;

محققن موجب اسڪينڊينيوا جي سماج ۾ ٻيڙين جي مسلسل اهميت جي لحاظ کان وڏي تسلسل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ٻيڙي ٺاهڻ ۽ سامونڊي سفر جون جيڪي روايتون نورڊڪ برونز دور ۾ قائم ٿيون، سي پوءِ مختلف دورن تائين جاري رهيون ۽ [[روم کان اڳ وارو لوهه دور|لوهه دور]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون. ڪجهه قديم آثارن جي ماهرن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته سامونڊي رخ رکندڙ هن ثقافت پنهنجي اوج تي [[وائڪنگ دور]] ۾ پهتي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Skoglund|first=Peter|date=2008|title=Stone Ships: Continuity and Change in Scandinavian Prehistory|journal=World Archaeology|volume=40|issue=3|pages=390–406|doi=10.1080/00438240802261440|jstor=40388220|s2cid=161302612|issn=0043-8243}}&lt;/ref&gt;

==آبهوا==

نورڊڪ برونز دور جي شروعاتي زماني جي خاصيت گرم آبهوا هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 2700 ق م ۾ آيل موسمي تبديليءَ کان پوءِ شروع ٿي. ان وقت جي آبهوا اڄوڪي وچ جرمني ۽ اتر فرانس جي آبهوا سان ڀيٽڻ جهڙي هئي، جنهن سبب نسبتاً گهڻي آبادي رهڻ ۽ پوکيءَ لاءِ سٺا موقعا موجود هئا؛ مثال طور، ان دور ۾ اسڪينڊينيوا ۾ [[انگور]] پڻ پوکيا ويندا هئا. 850 ق م ۽ 760 ق م جي وچ ۾ آبهوا ۾ هڪ معمولي تبديلي آئي، جنهن سان موسم وڌيڪ آلي ۽ ٿڌي ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 650 ق م کان وڌيڪ وڏي موسمي تبديلي شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kane |first=Njord |url=https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane%2C+njord+%281+november+2016%29.+the+viking+stone+age%3A+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |title=The Viking Stone Age: Birth of the Ax Culture |date=1 November 2016 |publisher=Spangenhelm Publishing |isbn=978-1-943066-19-3 |language=en |access-date=27 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163941/https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane,+njord+(1+november+2016).+the+viking+stone+age:+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== جينيات ==
{{See also|موٽالا#قديم جينيات}}
[[File:02020 Modellfiguren eines bronzezeitlichen Germanenpaars, Der Revekol und seine Umgebung in vor- und frühgeschichtlicher Zeit von Walter Witt.png|thumb|نورڊڪ برونز دور جي هڪ جوڙي جي نمونياتي ٻيهر جوڙجڪ|252x252px]]

جون 2015ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس مان معلوم ٿيو ته نورڊڪ برونز دور جا ماڻهو جينياتي طور [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]]، [[بيڪر ثقافت]] ۽ [[اونيتيتسه ثقافت]] جي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا رکندا هئا. نورڊڪ برونز دور ۽ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت جي ماڻهن ۾ برونز دور جي يورپين جي ڀيٽ ۾ [[ليڪٽيس جي برقرار رهڻ|ليڪٽوز برداشت ڪرڻ]] جي صلاحيت سڀ کان وڌيڪ هئي. اڀياس ۾ تجويز ڪيو ويو ته [[سنتاشتا ثقافت]] ۽ ان کان پوءِ واري [[اندرونووو ثقافت]]، رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر طرف لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون. {{Efn|name=Genetic Contacts|&quot;يورپ جي آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جون ثقافتون، جهڙوڪ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت، بيل بيڪر، اونيتيتسه ۽ اسڪينڊينيوا جون ثقافتون، جينياتي طور هڪ ٻئي سان تمام گهڻيون مشابهت رکن ٿيون... رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ سنتاشتا ثقافت جي ماڻهن جي وچ ۾ جيڪا ويجهي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي، اها ٻنهي لاءِ هڪجهڙن جينياتي سرچشمن ڏانهن اشارو ڪري ٿي... برونز دور جي يورپين ۾ برداشت جي سڀ کان وڌيڪ شرح رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل اسڪينڊينيوا جي برونز دور وارين ثقافتن ۾ ملي... اندرونووو ثقافت، جيڪا پوئين برونز دور ۾ وچ ايشيا ۾ وجود ۾ آئي، جينياتي طور سنتاشتا ماڻهن سان ويجهي لاڳاپيل آهي ۽ يامنايا ۽ افاناسيئوو ٻنهي کان چٽيءَ ريت مختلف آهي. تنهنڪري اندرونووو، سنتاشتا جي جينياتي ذخيري جي زماني ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي نمائندگي ڪري ٿي... سنتاشتا/اندرونووو رسمن ۽ رگ ويد ۾ بيان ڪيل رسمن جي وچ ۾ گهڻيون مشابهتون آهن، ۽ اهڙيون مشابهتون نورڊڪ برونز دور تائين پڻ پهچن ٿيون.&quot;{{sfn|Allentoft|2015}} }}

جون 2015ع واري اڀياس ۾ ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن جي اترين برونز دور ۽ ان کان اڳ وارين نئين پٿر دور جي ثقافتن سان لاڳاپيل نَوَ فردن جي باقيات جو جائزو ورتو ويو، جن جي تاريخ لڳ ڀڳ 2850 ق م کان 500 ق م تائين هئي. نئين پٿر دور وارن فردن مان ٽن مردن ۾ بالترتيب [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، [[هيپلوگروپ آر 1 اي|آر 1 اي 1 اي 1]] ۽ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269#آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1 (آر-يو 106)|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1]] هيپلوگروپ مليا. نورڊڪ برونز دور جي فردن مان ٻن مردن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، جڏهن ته ٻن ٻين ۾ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2]] هيپلوگروپ مليا.{{sfn|Allentoft|2015}}{{sfn|Mathieson|2015}}{{sfn|Mathieson|2018}}

2024ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس ۾ آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جي ڏاکڻي اسڪينڊينيوا سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 40 فردن جو تجزيو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Allentoft |first1=Morten E. |last2=Sikora |first2=Martin |last3=Fischer |first3=Anders |last4=Sjögren |first4=Karl-Göran |last5=Ingason |first5=Andrés |last6=Macleod |first6=Ruairidh |last7=Rosengren |first7=Anders |last8=Schulz Paulsson |first8=Bettina |last9=Jørkov |first9=Marie Louise Schjellerup |last10=Novosolov |first10=Maria |last11=Stenderup |first11=Jesper |last12=Price |first12=T. Douglas |last13=Fischer Mortensen |first13=Morten |last14=Nielsen |first14=Anne Birgitte |last15=Ulfeldt Hede |first15=Mikkel |date=January 2024 |title=100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark |journal=Nature |language=en |volume=625 |issue=7994 |pages=329–337 |doi=10.1038/s41586-023-06862-3 |pmid=38200294 |pmc=10781617 |bibcode=2024Natur.625..329A |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; اڀياس ۾ ٽن جدا جينياتي گروهن جا ثبوت مليا:

'''ايل اين بي اي مرحلو پهريون''' — ان جي تاريخ 4,600 کان 4,300 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق [[جنگي ڪهاڙي ثقافت]] ۽ شروعاتي [[اڪيلو قبر ثقافت]] سان هو. ايل اين بي اي مرحلي پهرئين جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 اي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٻيو''' — ان جي تاريخ 4,300 کان 3,700 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق چقمقي خنجر واري دور، لڳ ڀڳ 2300–2000 ق م، سان هو. ايل اين بي اي مرحلي ٻئي جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 بي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٽيون''' — هي آخري مرحلو لڳ ڀڳ 4,000 ڪئلينڊري سال اڳ کان شروع ٿيو، جنهن ۾ اسڪينڊينيوا جي اهڙن فردن جو هڪ الڳ گروهه ظاهر ٿيو، جنهن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]] وائي-هيپلوگروپ رکندڙ مردن جي گهڻائي هئي. قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق اتر يا اتر اوڀر کان ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ پٿري صندوق جهڙين قبرن جي ظاهر ٿيڻ سان هو، جنهن سان نورڊڪ برونز دور جي شروعات ٿي. اڀياس مان معلوم ٿيو ته '''ايل اين بي اي مرحلي ٽئين''' وارو گروهه نگراني هيٺ نسب نامي جي نموني بنديءَ ۾ لوهه دور جي اسڪينڊينيوا ۽ وائڪنگ دور جي اسڪينڊينيوا جي ايندڙ آبادين لاءِ مکيه سرچشمو هو. اهو گروهه انهن غير اسڪينڊينيائي آبادين لاءِ پڻ اهم نسب نامياتي سرچشمو هو، جن جو اسڪينڊينيائي يا [[جرمن قومون|جرمن]] لاڳاپو هو، جهڙوڪ [[اينگلو-سيڪسن]]، [[گوٿ]] ۽ [[لومبارڊ|لانگوبارڊ]]. اهي نتيجا نورڊڪ برونز دور ۽ ابتدائي جرمن ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ قديم آثارن ۽ لسانيات جي بنياد تي قائم ڪيل لاڳاپن سان هم آهنگ آهن.


==گئلري==

===قديم آثار===

&lt;gallery&gt;
File:DO-10045.jpg|[[اسڪيلڊال]]، ڊينمارڪ مان سون جي ڇلن سان گڏ برونز جي دٻلي، 1950–1700 ق م
File:DO-10827.jpg|ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن مان ملندڙ برونز جون ڍالون
File:Hagahogen burial goods1.jpg|[[هوگا دڙو|هوگا دڙي]] مان مليل قبر جو سامان، لڳ ڀڳ 1000 ق م
File:Kedelvogn-fra-Skallerup DO-1581 original.jpg|[[اسڪاليروپ ٿانو]]، ڊينمارڪ، 1300–1100 ق م
File:DO-848.jpg|سون جو ڪنگڻ، ڊينمارڪ
File:Viby-økserne.jpg|برونز جون ڪهاڙيون، ڊينمارڪ
File:DO-2114.jpg|سون جا پيالا، ڊينمارڪ، 1000–800 ق م
File:Kallerup bronze hoard 2.png|[[ڪاليروپ جو خزانو]]، ڊينمارڪ، 1200–1000 ق م
File:DO-845-Smykker fra yngre bronzealder.jpg|برونز ۽ سون جون نذراني واريون شيون
File:Processionsøkse af bronze, Nordsjælland.jpg|رسمي ڪهاڙي، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1100 ق م کان پوءِ
File:Funeral offerings Hverrus Nationalmuseet.jpeg|هويروس، ڊينمارڪ مان مليل قبر جو سامان، 1400 ق م
File:DO-4362.jpg|سوروپ، ڊينمارڪ مان مليل برونز جي ڍال
File:DO-919-Guldkar fra Borgbjerg.jpg|[[بورگبيرگ]]، ڊينمارڪ مان مليل سون جا ٿانو
File:Mens clothing Trindhøj.jpg|[[ٽرنڊهائي جو ماڻهو|ٽرنڊهائي جي ماڻهوءَ]] جا اُوني ڪپڙا، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4372.jpg|بوروم ايشائي مان مليل ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4760a.jpg|سون جون ڇليون، ڊينمارڪ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/the-mysterious-oath-rings/ |title=The mysterious oath rings |website=natmus.dk}}&lt;/ref&gt;
File:2M16-B1606 Kopia av kam fr Hasslekärr i Hångsdala sn.jpg|برونز جون ڪنگهيون، گوٽلينڊ، سوئيڊن
File:DO-687-Ragekniv med skibsornamentik.jpg|ڏاڙهي لاهڻ لاءِ برونز جو پاڪي، اسڪانيا، سوئيڊن
File:Bronze dagger, tweezers and button with gold decoration, Sweden.png|سون جي سينگار سان خنجر، چمٽي ۽ بٽڻ، سوئيڊن
File:DO-3409-Bronzefigur fra Fårdal.jpg|برونز جا جانورن وارا ننڍڙا مجسما، ڊينمارڪ
File:Shmbild tiff shmbild pcd2033 photo cd images img0019.jpg|برونز جا ٿانو، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 900 ق م
File:Balkåkra ritual object (4663417814).jpg|[[بالڪاڪرا رسمي شيءِ]]، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م
File:Hällristningar Tanum 9 1 skepp.jpg|ٻيڙيءَ جي پٿريلي نقاشي، تانوم، سوئيڊن
File:Aspeberget hällristningar Tanum 12.1.jpg|[[تانومشيڊي]]، اولهندي سوئيڊن جون پٿريليون نقاشيون
File:Petroglypgh Group Nordic Bronze Age 009.svg|پوکي ٻاري؛ ڏاندن سان هر هلائڻ جي تانوم، سوئيڊن مان مليل پٿريلي نقاشي
File:Tjelvars grav01.jpg|[[پٿريلي ٻيڙي]] جا يادگار، [[گوٽلينڊ]]، سوئيڊن
&lt;/gallery&gt;===وسنديون===

&lt;gallery&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (2).jpg|ڊگهي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=12 August 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (1).jpg|ڊگهي گهر جا آثار، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Bronzealderhuset.jpg|[[اسڪريڊسٽروپ]]، ڊينمارڪ ۾ 500 ميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ايراضيءَ واري سردار جي ايوان جو خاڪو، لڳ ڀڳ 1500 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vojens.dk/skrydstrup-pigen/ |title=The Skrydstrup Woman and the Bronze Age House |website=vojens.dk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |title=Høvdingehallen fra Skrydstrup |website=egtvedmuseum.dk |access-date=19 May 2023 |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519173250/https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ugeavisen.dk/egtvedposten/bronzealderudstilling-fortaeller-den-brede-historie |title=Model of the Skrydstrup longhouse |date=4 March 2021 }}&lt;/ref&gt;
File:Hühnenburg bei Watenstedt rekonstruktion.jpg|[[واٽنشيٽي ڀرسان هُوننبرگ]]، جرمني؛ مرڪزي وسنديءَ جي ٻيهر جوڙجڪ، {{Circa|1000 BC}}
File:Landa 005.jpg|[[لانڊا]]، ناروي ۾ برونز دور جي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1500 ق م
File:Building1.png|اوسٽبرڪ، ڊينمارڪ ۾ هڪ عمارت جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1800 ق م
File:Totenhaus von Tesperhude.png|اتر جرمني جي [[ٽيسپرهوڊي جو مئلن وارو گهر|ٽيسپرهوڊي]] ۾ ڪاٺ جي تابوت واري تدفين سميت [[مئلن جو گهر|مئلن واري گهر]] جي تصوير، لڳ ڀڳ 1200 ق م
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{commons category}}
* [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور]]
* [[ڪانسي دور جي تلوار]]
* [[ايگٽويد ڇوڪري]]
* [[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]]
* [[پٿريلي ٻيڙي]]
* [[تانوم جون پٿريليون نقاشيون]]
* [[پوميرانيائي ثقافت]]
* [[اڪيلو قبر ثقافت]]
*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[لوھ جو دؤر]]

==ڪتابيات ==
{{Refbegin|2}}
* {{cite journal|last1=Allentoft|first1=ME|date=11 June 2015|title=Population genomics of Bronze Age Eurasia|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=522|issue=7555|pages=167–172|bibcode=2015Natur.522..167A|doi=10.1038/nature14507|pmid=26062507|s2cid=4399103|url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155|access-date=30 August 2020|archive-date=13 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713182031/https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155|url-status=live}}
* Dabrowski, J. (1989). ''Nordische Kreis un Kulturen Polnischer Gebiete''. ''Die Bronzezeit im Ostseegebiet. Ein Rapport der Kgl. Schwedischen Akademie der Literatur Geschichte und Alter unt Altertumsforschung über das Julita-Symposium 1986''. Ed. [[بيورن امبروسياني]]. Kungl. Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien. Konferenser 22. Stockholm.
* Davidson, H. R. Ellis; Gelling, Peter. ''The Chariot of the Sun and other Rites and Symbols of the Northern European Bronze Age''.
* Demakopoulou, K. (ed.). ''Gods and Heroes of the European Bronze Age''. Published on the occasion of the exhibition &quot;Gods and Heroes of the Bronze Age. Europe at the Time of Ulysses&quot;, National Museum of Denmark, Copenhagen, 19 December 1998 – 5 April 1999. London (1999). {{ISBN|0-500-01915-0}}.
* Demougeot, E. ''La formation de l'Europe et les invasions barbares''. Paris: Editions Montaigne, 1969–1974.
* {{Cite book|last=Douglas Price|first=Theron|title=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings|publisher=Oxford University Press|year=2015|isbn=978-0-19-023197-2}}
* {{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Frei|first1=Karin Margarita|date=21 August 2019|title=Mapping human mobility during the third and second millennia BC in present-day Denmark|journal=[[پلوس ون]]|publisher=[[پلوس]]|volume=14|issue=8|article-number=e0219850|bibcode=2019PLoSO..1419850F|doi=10.1371/journal.pone.0219850|doi-access=free|pmc=6703675|pmid=31433798}}
* {{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Gubanov|first1=I.B|date=June 2012|title=Grave Circle B at Mycenae in the Context of Links Between the Eastern Mediterranean and Scandinavia in the Bronze Age|journal=[[يوروشيا جي آثار قديمه، نسليات ۽ بشريات]]|publisher=[[Elsevier B.V.]]|volume=40|issue=2|pages=99–103|doi=10.1016/j.aeae.2012.08.011}}
* {{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}
* {{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}
* [[اينڊرس ڪالف]]. 2001. ''Gothic Connections. Contacts between eastern Scandinavia and the southern Baltic coast 1000 BC – 500 AD''.
* {{cite journal|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Suchowska-Ducke|first2=Paulina|date=December 2015|title=Connected Histories: the Dynamics of Bronze Age Interaction and Trade 1500–1100 bc|journal=[[Proceedings of the Prehistoric Society]]|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|volume=81|pages=361–392|doi=10.1017/ppr.2015.17|doi-access=free}}
* {{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}
* {{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-1-4419-6300-0_7|publisher=Springer|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219020738/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4419-6300-0_7|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Mathieson|first1=Iain|date=23 November 2015|title=Genome-wide patterns of selection in 230 ancient Eurasians|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=528|issue=7583|pages=499–503|bibcode=2015Natur.528..499M|doi=10.1038/nature16152|pmc=4918750|pmid=26595274}}
* {{cite journal|last1=Mathieson|first1=Iain|date=21 February 2018|title=The Genomic History of Southeastern Europe|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=555|issue=7695|pages=197–203|bibcode=2018Natur.555..197M|doi=10.1038/nature25778|pmc=6091220|pmid=29466330}}
* {{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections: Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}
* [[آسڪر مونٽيليئس]]. 1885. ''Om tidsbestämning inom bronsåldern med särskilt avseende på Skandinavien''.
* Musset, L. ''Les invasions: les vagues germanique''. Paris: Presses universitaires de France, 1965.
* {{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}
* {{cite journal|last1=Schmidt|first1=Karl Horst|year=1991|title=The Celts and the Ethnogenesis of the Germanic People|journal=[[تاريخي لسانيات جي تحقيق]]|publisher=[[Vandenhoeck &amp; Ruprecht]]|volume=104|issue=1|pages=129–152|jstor=40849016}}
* {{cite book|last1=Thomas|first1=Homer L.|year=1992|chapter=Archaeology And Indo-European Comparative Linguistics|editor1-last=Polomé|editor1-first=Edgar C.|title=Reconstructing Languages and Cultures|url=https://books.google.com/books?id=-H4CLMHMRsEC|url-access=limited|volume=1|publisher=[[Walter de Gruyter]]|pages=281–315|isbn=978-3-11-012671-6|access-date=9 February 2020|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131048/https://books.google.com/books?id=-H4CLMHMRsEC|url-status=live}}
* {{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}
* {{cite encyclopedia |last1=Zvelebil|first1=Marek|title=Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|year=1997|chapter=Pitted Ware And Related Cultures Of Neolithic Northern Europe|editor1-last=Bogucki|editor1-first=Peter I.|editor2-last=Crabtree|editor2-first=Pam J.|encyclopedia=Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000: An Encyclopedia of the Barbarian World|volume=1|publisher=[[Scribner]]|pages=431–435|isbn=0-684-80669-X}}
{{Refend}}

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135#d1e1475 برونز دور جي اسڪينڊينيوا ۾ وڏين ٻيڙين ۽ سڙهن جا ثبوت]

{{تاريخي اسڪينڊينيوا جو وقتي خاڪو}}
{{جرمن قومون}}
{{برونز دور}}

{{اختياري ضابطو}}

[[زمرو:نورڊڪ برونز دور| ]]
[[زمرو:يورپ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جون برونز دور واريون ثقافتون]]
[[زمرو:ڊينمارڪ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:جرمني جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:ناروي جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:پولينڊ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:سوئيڊن جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:قبل از تاريخ اسڪينڊينيوا]]
[[زمرو:شليسويگ-هولشٽائن جي تاريخ]]
[[زمرو:ٻي هزارين سال ق م ۾ قائم ٿيل]]
[[زمرو:پنجين صدي ق م ۾ ختم ٿيل]]
[[زمرو:ڪيل جا قديم آثار]]</text>
      <sha1>ifykn6uyzhch2cjihe26q8gbdf8fpym</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398616</id>
      <parentid>398615</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:10:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="143944" sha1="l7fwdrbevagxxaum4yz0saxup9upzr8" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=From ca. 2300 to 1700 BC a new historical period of cultural integration prevailed in south Scandinavia. ... Large chiefly houses similar to those found in the Unetice Culture appears in south Scandinavia, and speaks of a radical reorganization of economy and social organization ... After 1500 BC a rapid internal social and cultural change transformed Scandinavia into a fully developed Bronze Age society with its own distinct Nordic cultural style. ... Chiefly halls were 8 to 10 meters wide and length could be from 30 to 50 meters. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

===جنتري (ڪيلينڊر)===
{{See also|فلڪيات جي تاريخ#قبل از تاريخ}}
[[File:Solvognen-00100.jpg|thumb|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|title=The Sun Chariot|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162114/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Randsborg |first=Klavs |date=2006 |title=Calendars of the Bronze Age |url=https://worldarchaeology.org/publications/ |journal=Acta Archaeologica |volume=77 |pages=62–90|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; انهن آثارن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رتھ]] جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، [[بالڪاڪرا رسمي شيءِ|بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“]] ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen|first1=Rahlf|last2=Rink|first2=Christine|title=Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71501|pages=93–126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=May|first=Jens|title=&quot;Die gefangene Zeit&quot;. Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503 |doi=10.11588/apa.2008.0.71503 |pages=127–155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |page=47| url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse/page/46/mode/2up |isbn=3-926982-95-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/35176394 |title=THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM |publisher=Archaeolingua |date=2015 |last=Ilon |first=Gabor |page=73 |isbn=978-963-9911-71-0 |quote=نورڊڪ برونز دور ۾ **اسپيبيريئيٽ** جي پٿريلي نقاشين تي **7** ۽ **28** جي مجموعن جا نقش ملن ٿا. انهن مان هڪ نقش ۾ هڪ شخص کي پنهنجي ساڄي هٿ ۾ **سسٽرم جهڙي هڪ شيءِ** جهليل ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي **28 پيالن نما کوٽن** (cup marks) ذريعي ظاهر ڪيو ويو آهي، جيڪي **ستن ستن نشانن جي چئن قطارن** ۾ ترتيب ڏنل آهن. قديم فلڪيات بابت پنهنجي مطالعي ۾ **فليمنگ ڪائول** تجويز ڏني ته اهي نشان **چنڊ جي چئن مرحلن** ۽ **قمري مهينن** جي نمائندگي ڪن ٿا.}}&lt;/ref&gt; انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ [[نيبرا آسماني ٿالهي]] ۽ [[سون جون ٽوپيون]]، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Menghin|first=Wilfried|title=Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71505|pages=157–169}}&lt;/ref&gt; اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC |title=Indo-European Poetry and Myth |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928075-9 |last=West |first=M.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf |journal=Hyperboreus |volume=18 |issue=1 |date=2012 |last=Pachenko |first=Dmitri |title=Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport}}&lt;/ref&gt;

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي [[ميٽوني چڪر]] بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/14021967 |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=85 |issue=2 |date=2010 |title=… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben |last=Sommerfel |first=Christoph |doi=10.1515/PZ.2010.01 |pages=207–242|doi-broken-date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt; قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور [[فرانڪليبن جو خزانو|فرانڪليبن جي خزاني]] مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري [[جنتري]] سان لاڳاپيل ڪنهن [[عددي سرشتي]] جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf |journal=Adoranten |date=2020 |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |pages=57–73 |title=Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/44636664 |title=GEFJON 4 |date=2019 |publisher=Aarhus Univeritetsforlag |pages=86–151 |chapter=Håndtegnets udstrakte fngre |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |isbn=978-87-7219-054-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113062837/https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|url-status=live|archive-date=13 January 2019|title=Hoards&quot; Halle State Museum of Prehistory|website=Landesmuseum-vorgeschicte.de|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر|ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]] جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Avanton Cone&quot; Musée d'Archaeologie Nationale, Paris |url=https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217090925/https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-date=2022-02-17 |access-date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse|last=Sperber |first=Lothar |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |isbn=3-926982-95-0 |editor-last=Springer |editor-first=Tobias |pages=215–216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1388038/Mysterious-gold-cones-hats-of-ancient-wizards.html|title=Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'|website=Telegraph.co.uk|date=17 March 2002 |access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۽ مذهبي رسومات===

[[File:Bæltepladen fra Langstrup B2307- 00023.jpg|thumb|left|[[لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، ڊينمارڪ، 1400 ق م.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|title=The belt plate from Langstrup|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162125/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|194x194px]]

نورڊڪ برونز دور جي مذهب، ان جي [[ديوتا|ديوتائن]]، ڪائنات بابت ان جي تصور ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي طريقن بابت ڪو به مڪمل ۽ مربوط علم موجود ناهي. ان دور جا لکت وارا ذريعا موجود نه آهن، تنهنڪري رڳو قديم آثارن مان مليل شيون ئي ان زماني جي مذهبي رسمن ۽ عقيدن جي هڪ ڌنڌلي ۽ ٽٽل تصوير پيش ڪن ٿيون. رڳو ڪجهه ممڪن مذهبي فرقن ۽ ڪن مخصوص قبيلن بابت ئي ڄاڻ ملي ٿي. ان دور بابت سڀ کان اهم اشارا [[دڙي واري قبر|دڙي وارين قبرن]]، نفيس قديم آثارن، [[نذرانو|نذرانن]] ۽ اتر يورپ ۾ پکڙيل پٿريلي نقاشين مان حاصل ٿين ٿا. هن دور جون پٿريليون نقاشيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. انهن جي تاريخ جو تعين انهن ۾ ڏيکاريل شين، جهڙوڪ برونز جي ڪهاڙين ۽ تلوارن، سان ڀيٽ ڪري ڪيو ويو آهي. ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]] جي نقاشين سان حيرت انگيز مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان کان علاوه [[نورڊڪ پٿر دور]] جون به گهڻيون پٿريليون نقاشيون موجود آهن، جن مان اتر اسڪينڊينيوا واريون گهڻو ڪري [[يورپي هرڻ]] کي ڏيکارين ٿيون.

[[File:Lur-fra-Brudevælte DO-10906 original.jpg|thumb|[[بروديويلٽي لور|برونز جو لور]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-lurs-of-the-bronze-age/ |title=The lurs of the Bronze Age |website=Nationalmuseet, Denmark}}&lt;/ref&gt;|264x264px]]

گهڻيون دريافتون، خاص طور پٿريليون نقاشيون، ظاهر ڪن ٿيون ته [[سج جو ديوتا|سج جي پوڄا]] هن مذهب جو مرڪزي عنصر هئي. جڏهن سج کي شخصي روپ ڏنو ويندو هو ته ان کي عورت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان جو تعلق مختلف نشانين ۽ شين، جهڙوڪ [[سواستيڪا]]، [[سج وارو صليب]]، ٻيڙين، ۽ جانورن جهڙوڪ گهوڙن، پکين، نانگن ۽ مڇين سان جوڙيو ويندو هو (ڏسو [[سول]])؛ البت نانگن جو سج سان تعلق شايد رڳو مذهبي ماهرن جي هڪ مخصوص گروهه وٽ هو، جيئن سندن پاڪين تي نظر اچي ٿو، جڏهن ته پٿريلي نقاشين ۾ بيان ٿيل ڏندڪٿائن مان معلوم ٿئي ٿو ته نانگ سج جا دشمن هئا. عقيدي موجب ڏينهن جو سج کي گهوڙو يا ٻيڙي کڻي هلندي هئي، جڏهن ته رات جو اهو رات واري ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪندو هو، پوءِ ٻيهر ڏينهن واري ٻيڙي يا گهوڙي ڏانهن موٽندو هو. اهو عمل هر ڏينهن ۽ هر رات ورجائبو رهندو هو.

اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته سج جي ديوي سان گڏ ٻه مرد [[ديوي جا جڙواڻ|جڙواڻ ديوتا]] پڻ پوڄيا ويندا هئا، جن جو تعلق [[لور]]ن، سڱن وارن ٽوپن ۽ هٿيارن، خاص طور ڪهاڙين ۽ تلوارن سان هو. جتي به قربانيءَ جون شيون دفن ڪيون ويون آهن، اتي اهي گهڻو ڪري جوڙن ۾ مليون آهن، ۽ پٿريلي نقاشين ۾ به ٻيڙين سميت ڪيترين شين کي جوڙن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. قربانيءَ جي ذخيرن مان ملندڙ سڱن وارا ٽوپا خالص رسمن لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ انهن جو عملي جنگي استعمال نه هو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي جڙواڻ ديوتا سج جا محافظ هئا، جيڪي رات جو ان جي حفاظت ڪندا هئا ته جيئن اهو ٻيهر صبح جو اڀري سگهي ۽ روزانو آسمان ۾ پنهنجو سفر جاري رکي، ۽ اهو سلسلو هر ڏينهن ۽ هر رات جاري رهي.

[[File:DO-4220.jpg|thumb|left|امبر جو [[سج وارو صليب]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200 ق م&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/80363367|title=Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany|chapter=The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power|last=Meller|first=Harald|date=2021|publisher=Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale).|isbn=978-3-948618-22-3|access-date=10 January 2023|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109183344/https://www.academia.edu/80363367|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|162x162px]]

جينيٽ واربيرگ قديم آثارن مان مليل انهن ثبوتن جي بنياد تي، جن ۾ گهوڙن جي ساز و سامان کي عورتن جي زيورن ۽ گاڏين سان گڏ ڏٺو ويو آهي، تجويز ڪيو آهي ته آخري برونز دور ۾ هڪ اهڙي ديوي جي پوڄا ٿيندي هئي، جنهن جو تعلق جنگ ۽ گهوڙن سان هو، ۽ جنهن کي هوءَ &quot;جنگ ۽ گهوڙي جي خاتون&quot; سڏي ٿي.&lt;ref&gt;Varberg, Jeanette (2013). &quot;Lady of the Battle and of the Horse: on Anthropomorphic Gods and their Cult in Late Bronze Age Scandinavia&quot;. ''Counterpoint: Essays in Archaeology and Heritage Studies in Honour of Professor Kristian Kristiansen''. British Archaeological Reports International Series 2508, Hadrian Books Ltd. pp 147-157. {{ISBN|978-1-4073-1126-5}}.&lt;/ref&gt;

[[قرباني]]، جنهن ۾ جانورن، هٿيارن، زيورن ۽ انسانن جون قربانيون پڻ شامل هيون، گهڻو ڪري پاڻيءَ سان لاڳاپيل هوندي هئي. دلدل، تلاءَ، وهڪرا ۽ ڍنڍون رسمن ۽ مقدس هنڌن طور استعمال ٿينديون هيون، ۽ اهڙين جڳهن تان بيشمار قديم شيون هٿ آيون آهن. رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار، جهڙوڪ برونز جا [[لور]]، خاص طور ڊينمارڪ ۽ اولهندي سوئيڊن مان مليا آهن. لورن جون تصويرون ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ پڻ موجود آهن، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي مذهبي رسمن دوران وڄايا ويندا هئا.

[[File:Mariesminde find.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[فين ٻيٽ]] مان مليل برونز جو ايمفورا ۽ سون جا پيالا، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.researchgate.net/figure/Late-NBA-bronze-amphora-adorned-with-sun-bird-ship-motif-and-originally-containing-the-11_fig3_327259960 |title=Hybrid beasts of the Nordic Bronze Age (Vandkilde 2018)}}&lt;/ref&gt;]]

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نورڊڪ برونز دور جو مذهب ۽ ڏندڪٿائون بنيادي طور [[هند-يورپي مذهب]] سان لاڳاپيل هيون، ۽ پوءِ اهي ئي اڳتي هلي [[نورس ڏندڪٿا]]، نورس مذهب ۽ وسيع [[جرمني ڏندڪٿا]] ۽ جرمني مذهب جا بنياد بڻيون.

نورڊڪ برونز دور جي تصويرن ۽ وچ جرمني جي [[نيبرا آسماني ٿالهي]]، جيڪا [[اونيتيتسه ثقافت]] سان لاڳاپيل آهي، جي وچ ۾ پڻ نمايان هڪجهڙايون ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.astronomicalheritage.net/show-entity?identity=96&amp;idsubentity=1 |website=UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy |title=Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany}}&lt;/ref&gt;

===سامونڊي سفر ۽ ٻيڙيون===

[[File:Model-af-Hjortspringbåden DO-2304 original.jpg|thumb|[[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] جو نمونو، لڳ ڀڳ 400 ق م، جيڪو برونز دور جي پٿريلي نقاشين سان گهڻي مشابهت رکي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |title=The Hjortspring Boat |access-date=1 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501220757/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asingh2009&quot;&gt;{{cite book|author=Pauline Asingh|title=Grauballemanden: portræt af et moselig|url=https://books.google.com/books?id=zZy-4znpeWIC&amp;pg=PA195 |page=195 |year=2009 |location=Copenhagen |language=da |publisher=Gyldendal A/S|isbn=978-87-02-05688-4}}&lt;/ref&gt;]]

نورڊڪ برونز دور جون هزارين پٿريليون نقاشيون ٻيڙين کي ڏيکارين ٿيون، جڏهن ته [[پٿريلي ٻيڙي]] جي نالي سان سڃاتل وڏا پٿريلا تدفيني يادگار پڻ مليا آهن. اهي ماڳ ظاهر ڪن ٿا ته ٻيڙين ۽ سامونڊي سفر کي ان ثقافت ۾ مجموعي طور اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135 |journal=Norwegian Archaeological Review |volume=57 |issue=1 |date=2024 |title=Evidence of Large Vessels and Sail in Bronze Age Scandinavia |last1=Bengtsson |first1=Boel |display-authors=etal |doi=10.1080/00293652.2024.2357135 |pages=59–84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Horn | first1=Christian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/water-and-the-afterlife-waterrelated-resources-in-the-burial-construction-of-the-nordic-bronze-age/E13860A2D97D492AD75F181B1F4A944B| title=Water and the Afterlife – Water-related Resources in the Burial Construction of the Nordic Bronze Age (Horn 2024) |journal=Proceedings of the Prehistoric Society | date=December 2024 | volume=90 | pages=63–83 | doi=10.1017/ppr.2024.4 }}&lt;/ref&gt; نقاشين ۾ ڏيکاريل ٻيڙيون گهڻو ڪري تختن کي سئيءَ سان ڳنڍي ٺاهيل [[ٻيڙِي|ننڍين ٻيڙين]] جي صورت جون هيون، جيڪي جنگ، مڇي مارڻ ۽ واپار لاءِ استعمال ٿينديون هيون. ممڪن آهي ته اهڙين ٻيڙين جي شروعات [[نئون پٿر دور]] تائين وڃي پهچي، ۽ انهن جو استعمال روم کان اڳ واري لوهه دور تائين جاري رهيو، جنهن جو مثال [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/286412431 |journal=Antiquity |volume=89 |issue=348 |date=2015 |pages=1353–1372 |title=Plankboat skeuomorphs in Bronze Age logboats: A Scandinavian perspective |last=Kastholm |first=Ole Thirup |doi=10.15184/aqy.2015.112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ling 2008. ''Elevated Rock Art''. GOTARC Serie B. Gothenburg Archaeological Thesis 49. Department of Archaeology and Ancient History, University of Gothenburg, Goumlteborg, 2008. {{ISBN|978-91-85245-34-5}}.&lt;/ref&gt; هن علائقي مان 3,600 سال پراڻيون برونز جون ڪهاڙيون ۽ [[قبرص|قبرصي]] ٽامي مان ٺاهيل ٻيا اوزار پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mandal |first1=Dattatreya |url=https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ |title=Cypriot Copper-Made Axes Found In Bronze Age Sweden|work=Realm of History |date=17 May 2016 |access-date=13 September 2018 |archive-date=13 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913112335/https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ }}&lt;/ref&gt;

محققن موجب اسڪينڊينيوا جي سماج ۾ ٻيڙين جي مسلسل اهميت جي لحاظ کان وڏي تسلسل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ٻيڙي ٺاهڻ ۽ سامونڊي سفر جون جيڪي روايتون نورڊڪ برونز دور ۾ قائم ٿيون، سي پوءِ مختلف دورن تائين جاري رهيون ۽ [[روم کان اڳ وارو لوهه دور|لوهه دور]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون. ڪجهه قديم آثارن جي ماهرن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته سامونڊي رخ رکندڙ هن ثقافت پنهنجي اوج تي [[وائڪنگ دور]] ۾ پهتي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Skoglund|first=Peter|date=2008|title=Stone Ships: Continuity and Change in Scandinavian Prehistory|journal=World Archaeology|volume=40|issue=3|pages=390–406|doi=10.1080/00438240802261440|jstor=40388220|s2cid=161302612|issn=0043-8243}}&lt;/ref&gt;

==آبهوا==

نورڊڪ برونز دور جي شروعاتي زماني جي خاصيت گرم آبهوا هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 2700 ق م ۾ آيل موسمي تبديليءَ کان پوءِ شروع ٿي. ان وقت جي آبهوا اڄوڪي وچ جرمني ۽ اتر فرانس جي آبهوا سان ڀيٽڻ جهڙي هئي، جنهن سبب نسبتاً گهڻي آبادي رهڻ ۽ پوکيءَ لاءِ سٺا موقعا موجود هئا؛ مثال طور، ان دور ۾ اسڪينڊينيوا ۾ [[انگور]] پڻ پوکيا ويندا هئا. 850 ق م ۽ 760 ق م جي وچ ۾ آبهوا ۾ هڪ معمولي تبديلي آئي، جنهن سان موسم وڌيڪ آلي ۽ ٿڌي ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 650 ق م کان وڌيڪ وڏي موسمي تبديلي شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kane |first=Njord |url=https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane%2C+njord+%281+november+2016%29.+the+viking+stone+age%3A+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |title=The Viking Stone Age: Birth of the Ax Culture |date=1 November 2016 |publisher=Spangenhelm Publishing |isbn=978-1-943066-19-3 |language=en |access-date=27 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163941/https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane,+njord+(1+november+2016).+the+viking+stone+age:+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== جينيات ==
{{See also|موٽالا#قديم جينيات}}
[[File:02020 Modellfiguren eines bronzezeitlichen Germanenpaars, Der Revekol und seine Umgebung in vor- und frühgeschichtlicher Zeit von Walter Witt.png|thumb|نورڊڪ برونز دور جي هڪ جوڙي جي نمونياتي ٻيهر جوڙجڪ|252x252px]]

جون 2015ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس مان معلوم ٿيو ته نورڊڪ برونز دور جا ماڻهو جينياتي طور [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]]، [[بيڪر ثقافت]] ۽ [[اونيتيتسه ثقافت]] جي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا رکندا هئا. نورڊڪ برونز دور ۽ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت جي ماڻهن ۾ برونز دور جي يورپين جي ڀيٽ ۾ [[ليڪٽيس جي برقرار رهڻ|ليڪٽوز برداشت ڪرڻ]] جي صلاحيت سڀ کان وڌيڪ هئي. اڀياس ۾ تجويز ڪيو ويو ته [[سنتاشتا ثقافت]] ۽ ان کان پوءِ واري [[اندرونووو ثقافت]]، رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر طرف لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون. {{Efn|name=Genetic Contacts|&quot;يورپ جي آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جون ثقافتون، جهڙوڪ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت، بيل بيڪر، اونيتيتسه ۽ اسڪينڊينيوا جون ثقافتون، جينياتي طور هڪ ٻئي سان تمام گهڻيون مشابهت رکن ٿيون... رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ سنتاشتا ثقافت جي ماڻهن جي وچ ۾ جيڪا ويجهي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي، اها ٻنهي لاءِ هڪجهڙن جينياتي سرچشمن ڏانهن اشارو ڪري ٿي... برونز دور جي يورپين ۾ برداشت جي سڀ کان وڌيڪ شرح رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل اسڪينڊينيوا جي برونز دور وارين ثقافتن ۾ ملي... اندرونووو ثقافت، جيڪا پوئين برونز دور ۾ وچ ايشيا ۾ وجود ۾ آئي، جينياتي طور سنتاشتا ماڻهن سان ويجهي لاڳاپيل آهي ۽ يامنايا ۽ افاناسيئوو ٻنهي کان چٽيءَ ريت مختلف آهي. تنهنڪري اندرونووو، سنتاشتا جي جينياتي ذخيري جي زماني ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي نمائندگي ڪري ٿي... سنتاشتا/اندرونووو رسمن ۽ رگ ويد ۾ بيان ڪيل رسمن جي وچ ۾ گهڻيون مشابهتون آهن، ۽ اهڙيون مشابهتون نورڊڪ برونز دور تائين پڻ پهچن ٿيون.&quot;{{sfn|Allentoft|2015}} }}

جون 2015ع واري اڀياس ۾ ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن جي اترين برونز دور ۽ ان کان اڳ وارين نئين پٿر دور جي ثقافتن سان لاڳاپيل نَوَ فردن جي باقيات جو جائزو ورتو ويو، جن جي تاريخ لڳ ڀڳ 2850 ق م کان 500 ق م تائين هئي. نئين پٿر دور وارن فردن مان ٽن مردن ۾ بالترتيب [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، [[هيپلوگروپ آر 1 اي|آر 1 اي 1 اي 1]] ۽ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269#آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1 (آر-يو 106)|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1]] هيپلوگروپ مليا. نورڊڪ برونز دور جي فردن مان ٻن مردن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، جڏهن ته ٻن ٻين ۾ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2]] هيپلوگروپ مليا.{{sfn|Allentoft|2015}}{{sfn|Mathieson|2015}}{{sfn|Mathieson|2018}}

2024ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس ۾ آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جي ڏاکڻي اسڪينڊينيوا سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 40 فردن جو تجزيو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Allentoft |first1=Morten E. |last2=Sikora |first2=Martin |last3=Fischer |first3=Anders |last4=Sjögren |first4=Karl-Göran |last5=Ingason |first5=Andrés |last6=Macleod |first6=Ruairidh |last7=Rosengren |first7=Anders |last8=Schulz Paulsson |first8=Bettina |last9=Jørkov |first9=Marie Louise Schjellerup |last10=Novosolov |first10=Maria |last11=Stenderup |first11=Jesper |last12=Price |first12=T. Douglas |last13=Fischer Mortensen |first13=Morten |last14=Nielsen |first14=Anne Birgitte |last15=Ulfeldt Hede |first15=Mikkel |date=January 2024 |title=100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark |journal=Nature |language=en |volume=625 |issue=7994 |pages=329–337 |doi=10.1038/s41586-023-06862-3 |pmid=38200294 |pmc=10781617 |bibcode=2024Natur.625..329A |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; اڀياس ۾ ٽن جدا جينياتي گروهن جا ثبوت مليا:

'''ايل اين بي اي مرحلو پهريون''' — ان جي تاريخ 4,600 کان 4,300 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق [[جنگي ڪهاڙي ثقافت]] ۽ شروعاتي [[اڪيلو قبر ثقافت]] سان هو. ايل اين بي اي مرحلي پهرئين جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 اي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٻيو''' — ان جي تاريخ 4,300 کان 3,700 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق چقمقي خنجر واري دور، لڳ ڀڳ 2300–2000 ق م، سان هو. ايل اين بي اي مرحلي ٻئي جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 بي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٽيون''' — هي آخري مرحلو لڳ ڀڳ 4,000 ڪئلينڊري سال اڳ کان شروع ٿيو، جنهن ۾ اسڪينڊينيوا جي اهڙن فردن جو هڪ الڳ گروهه ظاهر ٿيو، جنهن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]] وائي-هيپلوگروپ رکندڙ مردن جي گهڻائي هئي. قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق اتر يا اتر اوڀر کان ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ پٿري صندوق جهڙين قبرن جي ظاهر ٿيڻ سان هو، جنهن سان نورڊڪ برونز دور جي شروعات ٿي. اڀياس مان معلوم ٿيو ته '''ايل اين بي اي مرحلي ٽئين''' وارو گروهه نگراني هيٺ نسب نامي جي نموني بنديءَ ۾ لوهه دور جي اسڪينڊينيوا ۽ وائڪنگ دور جي اسڪينڊينيوا جي ايندڙ آبادين لاءِ مکيه سرچشمو هو. اهو گروهه انهن غير اسڪينڊينيائي آبادين لاءِ پڻ اهم نسب نامياتي سرچشمو هو، جن جو اسڪينڊينيائي يا [[جرمن قومون|جرمن]] لاڳاپو هو، جهڙوڪ [[اينگلو-سيڪسن]]، [[گوٿ]] ۽ [[لومبارڊ|لانگوبارڊ]]. اهي نتيجا نورڊڪ برونز دور ۽ ابتدائي جرمن ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ قديم آثارن ۽ لسانيات جي بنياد تي قائم ڪيل لاڳاپن سان هم آهنگ آهن.


==گئلري==

===قديم آثار===

&lt;gallery&gt;
File:DO-10045.jpg|[[اسڪيلڊال]]، ڊينمارڪ مان سون جي ڇلن سان گڏ برونز جي دٻلي، 1950–1700 ق م
File:DO-10827.jpg|ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن مان ملندڙ برونز جون ڍالون
File:Hagahogen burial goods1.jpg|[[هوگا دڙو|هوگا دڙي]] مان مليل قبر جو سامان، لڳ ڀڳ 1000 ق م
File:Kedelvogn-fra-Skallerup DO-1581 original.jpg|[[اسڪاليروپ ٿانو]]، ڊينمارڪ، 1300–1100 ق م
File:DO-848.jpg|سون جو ڪنگڻ، ڊينمارڪ
File:Viby-økserne.jpg|برونز جون ڪهاڙيون، ڊينمارڪ
File:DO-2114.jpg|سون جا پيالا، ڊينمارڪ، 1000–800 ق م
File:Kallerup bronze hoard 2.png|[[ڪاليروپ جو خزانو]]، ڊينمارڪ، 1200–1000 ق م
File:DO-845-Smykker fra yngre bronzealder.jpg|برونز ۽ سون جون نذراني واريون شيون
File:Processionsøkse af bronze, Nordsjælland.jpg|رسمي ڪهاڙي، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1100 ق م کان پوءِ
File:Funeral offerings Hverrus Nationalmuseet.jpeg|هويروس، ڊينمارڪ مان مليل قبر جو سامان، 1400 ق م
File:DO-4362.jpg|سوروپ، ڊينمارڪ مان مليل برونز جي ڍال
File:DO-919-Guldkar fra Borgbjerg.jpg|[[بورگبيرگ]]، ڊينمارڪ مان مليل سون جا ٿانو
File:Mens clothing Trindhøj.jpg|[[ٽرنڊهائي جو ماڻهو|ٽرنڊهائي جي ماڻهوءَ]] جا اُوني ڪپڙا، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4372.jpg|بوروم ايشائي مان مليل ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4760a.jpg|سون جون ڇليون، ڊينمارڪ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/the-mysterious-oath-rings/ |title=The mysterious oath rings |website=natmus.dk}}&lt;/ref&gt;
File:2M16-B1606 Kopia av kam fr Hasslekärr i Hångsdala sn.jpg|برونز جون ڪنگهيون، گوٽلينڊ، سوئيڊن
File:DO-687-Ragekniv med skibsornamentik.jpg|ڏاڙهي لاهڻ لاءِ برونز جو پاڪي، اسڪانيا، سوئيڊن
File:Bronze dagger, tweezers and button with gold decoration, Sweden.png|سون جي سينگار سان خنجر، چمٽي ۽ بٽڻ، سوئيڊن
File:DO-3409-Bronzefigur fra Fårdal.jpg|برونز جا جانورن وارا ننڍڙا مجسما، ڊينمارڪ
File:Shmbild tiff shmbild pcd2033 photo cd images img0019.jpg|برونز جا ٿانو، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 900 ق م
File:Balkåkra ritual object (4663417814).jpg|[[بالڪاڪرا رسمي شيءِ]]، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م
File:Hällristningar Tanum 9 1 skepp.jpg|ٻيڙيءَ جي پٿريلي نقاشي، تانوم، سوئيڊن
File:Aspeberget hällristningar Tanum 12.1.jpg|[[تانومشيڊي]]، اولهندي سوئيڊن جون پٿريليون نقاشيون
File:Petroglypgh Group Nordic Bronze Age 009.svg|پوکي ٻاري؛ ڏاندن سان هر هلائڻ جي تانوم، سوئيڊن مان مليل پٿريلي نقاشي
File:Tjelvars grav01.jpg|[[پٿريلي ٻيڙي]] جا يادگار، [[گوٽلينڊ]]، سوئيڊن
&lt;/gallery&gt;===وسنديون===

&lt;gallery&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (2).jpg|ڊگهي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=12 August 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (1).jpg|ڊگهي گهر جا آثار، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Bronzealderhuset.jpg|[[اسڪريڊسٽروپ]]، ڊينمارڪ ۾ 500 ميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ايراضيءَ واري سردار جي ايوان جو خاڪو، لڳ ڀڳ 1500 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vojens.dk/skrydstrup-pigen/ |title=The Skrydstrup Woman and the Bronze Age House |website=vojens.dk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |title=Høvdingehallen fra Skrydstrup |website=egtvedmuseum.dk |access-date=19 May 2023 |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519173250/https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ugeavisen.dk/egtvedposten/bronzealderudstilling-fortaeller-den-brede-historie |title=Model of the Skrydstrup longhouse |date=4 March 2021 }}&lt;/ref&gt;
File:Hühnenburg bei Watenstedt rekonstruktion.jpg|[[واٽنشيٽي ڀرسان هُوننبرگ]]، جرمني؛ مرڪزي وسنديءَ جي ٻيهر جوڙجڪ، {{Circa|1000 BC}}
File:Landa 005.jpg|[[لانڊا]]، ناروي ۾ برونز دور جي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1500 ق م
File:Building1.png|اوسٽبرڪ، ڊينمارڪ ۾ هڪ عمارت جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1800 ق م
File:Totenhaus von Tesperhude.png|اتر جرمني جي [[ٽيسپرهوڊي جو مئلن وارو گهر|ٽيسپرهوڊي]] ۾ ڪاٺ جي تابوت واري تدفين سميت [[مئلن جو گهر|مئلن واري گهر]] جي تصوير، لڳ ڀڳ 1200 ق م
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{commons category}}
* [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور]]
* [[ڪانسي دور جي تلوار]]
* [[ايگٽويد ڇوڪري]]
* [[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]]
* [[پٿريلي ٻيڙي]]
* [[تانوم جون پٿريليون نقاشيون]]
* [[پوميرانيائي ثقافت]]
* [[اڪيلو قبر ثقافت]]
*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[لوھ جو دؤر]]

==ڪتابيات ==
{{Refbegin|2}}
* {{cite journal|last1=Allentoft|first1=ME|date=11 June 2015|title=Population genomics of Bronze Age Eurasia|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=522|issue=7555|pages=167–172|bibcode=2015Natur.522..167A|doi=10.1038/nature14507|pmid=26062507|s2cid=4399103|url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155|access-date=30 August 2020|archive-date=13 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713182031/https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155|url-status=live}}
* Dabrowski, J. (1989). ''Nordische Kreis un Kulturen Polnischer Gebiete''. ''Die Bronzezeit im Ostseegebiet. Ein Rapport der Kgl. Schwedischen Akademie der Literatur Geschichte und Alter unt Altertumsforschung über das Julita-Symposium 1986''. Ed. [[بيورن امبروسياني]]. Kungl. Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien. Konferenser 22. Stockholm.
* Davidson, H. R. Ellis; Gelling, Peter. ''The Chariot of the Sun and other Rites and Symbols of the Northern European Bronze Age''.
* Demakopoulou, K. (ed.). ''Gods and Heroes of the European Bronze Age''. Published on the occasion of the exhibition &quot;Gods and Heroes of the Bronze Age. Europe at the Time of Ulysses&quot;, National Museum of Denmark, Copenhagen, 19 December 1998 – 5 April 1999. London (1999). {{ISBN|0-500-01915-0}}.
* Demougeot, E. ''La formation de l'Europe et les invasions barbares''. Paris: Editions Montaigne, 1969–1974.
* {{Cite book|last=Douglas Price|first=Theron|title=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings|publisher=Oxford University Press|year=2015|isbn=978-0-19-023197-2}}
* {{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Frei|first1=Karin Margarita|date=21 August 2019|title=Mapping human mobility during the third and second millennia BC in present-day Denmark|journal=[[پلوس ون]]|publisher=[[پلوس]]|volume=14|issue=8|article-number=e0219850|bibcode=2019PLoSO..1419850F|doi=10.1371/journal.pone.0219850|doi-access=free|pmc=6703675|pmid=31433798}}
* {{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Gubanov|first1=I.B|date=June 2012|title=Grave Circle B at Mycenae in the Context of Links Between the Eastern Mediterranean and Scandinavia in the Bronze Age|journal=[[يوروشيا جي آثار قديمه، نسليات ۽ بشريات]]|publisher=[[Elsevier B.V.]]|volume=40|issue=2|pages=99–103|doi=10.1016/j.aeae.2012.08.011}}
* {{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}
* {{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}
* [[اينڊرس ڪالف]]. 2001. ''Gothic Connections. Contacts between eastern Scandinavia and the southern Baltic coast 1000 BC – 500 AD''.
* {{cite journal|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Suchowska-Ducke|first2=Paulina|date=December 2015|title=Connected Histories: the Dynamics of Bronze Age Interaction and Trade 1500–1100 bc|journal=[[Proceedings of the Prehistoric Society]]|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|volume=81|pages=361–392|doi=10.1017/ppr.2015.17|doi-access=free}}
* {{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}
* {{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-1-4419-6300-0_7|publisher=Springer|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219020738/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4419-6300-0_7|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Mathieson|first1=Iain|date=23 November 2015|title=Genome-wide patterns of selection in 230 ancient Eurasians|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=528|issue=7583|pages=499–503|bibcode=2015Natur.528..499M|doi=10.1038/nature16152|pmc=4918750|pmid=26595274}}
* {{cite journal|last1=Mathieson|first1=Iain|date=21 February 2018|title=The Genomic History of Southeastern Europe|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=555|issue=7695|pages=197–203|bibcode=2018Natur.555..197M|doi=10.1038/nature25778|pmc=6091220|pmid=29466330}}
* {{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections: Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}
* [[آسڪر مونٽيليئس]]. 1885. ''Om tidsbestämning inom bronsåldern med särskilt avseende på Skandinavien''.
* Musset, L. ''Les invasions: les vagues germanique''. Paris: Presses universitaires de France, 1965.
* {{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}
* {{cite journal|last1=Schmidt|first1=Karl Horst|year=1991|title=The Celts and the Ethnogenesis of the Germanic People|journal=[[تاريخي لسانيات جي تحقيق]]|publisher=[[Vandenhoeck &amp; Ruprecht]]|volume=104|issue=1|pages=129–152|jstor=40849016}}
* {{cite book|last1=Thomas|first1=Homer L.|year=1992|chapter=Archaeology And Indo-European Comparative Linguistics|editor1-last=Polomé|editor1-first=Edgar C.|title=Reconstructing Languages and Cultures|url=https://books.google.com/books?id=-H4CLMHMRsEC|url-access=limited|volume=1|publisher=[[Walter de Gruyter]]|pages=281–315|isbn=978-3-11-012671-6|access-date=9 February 2020|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131048/https://books.google.com/books?id=-H4CLMHMRsEC|url-status=live}}
* {{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}
* {{cite encyclopedia |last1=Zvelebil|first1=Marek|title=Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|year=1997|chapter=Pitted Ware And Related Cultures Of Neolithic Northern Europe|editor1-last=Bogucki|editor1-first=Peter I.|editor2-last=Crabtree|editor2-first=Pam J.|encyclopedia=Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000: An Encyclopedia of the Barbarian World|volume=1|publisher=[[Scribner]]|pages=431–435|isbn=0-684-80669-X}}
{{Refend}}

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135#d1e1475 برونز دور جي اسڪينڊينيوا ۾ وڏين ٻيڙين ۽ سڙهن جا ثبوت]

{{تاريخي اسڪينڊينيوا جو وقتي خاڪو}}
{{جرمن قومون}}
{{برونز دور}}

{{اختياري ضابطو}}

[[زمرو:نورڊڪ برونز دور| ]]
[[زمرو:يورپ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جون برونز دور واريون ثقافتون]]
[[زمرو:ڊينمارڪ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:جرمني جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:ناروي جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:پولينڊ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:سوئيڊن جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:قبل از تاريخ اسڪينڊينيوا]]
[[زمرو:شليسويگ-هولشٽائن جي تاريخ]]
[[زمرو:ٻي هزارين سال ق م ۾ قائم ٿيل]]
[[زمرو:پنجين صدي ق م ۾ ختم ٿيل]]
[[زمرو:ڪيل جا قديم آثار]]</text>
      <sha1>l7fwdrbevagxxaum4yz0saxup9upzr8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398617</id>
      <parentid>398616</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144365" sha1="s0js322grxlv9h2160lcryg6tm77m79" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=لڳ ڀڳ **2300 ق م کان 1700 ق م** تائين ڏکڻ اسڪينڊينيوا ۾ ثقافتي يڪجهتي جو هڪ نئون تاريخي دور قائم رهيو. ... **يونيٽيسي ثقافت** ۾ ملندڙ سردارن جي وڏن گهرن جهڙا گهر ڏکڻ اسڪينڊينيوا ۾ به ظاهر ٿيا، جيڪي معيشت ۽ سماجي تنظيم جي بنيادي نئين سر ترتيب جو ثبوت ڏين ٿا. ...
**1500 ق م** کان پوءِ اسڪينڊينيوا اندر تيز سماجي ۽ ثقافتي تبديليون آيون، جن ان کي پنهنجي مخصوص **نورڊڪ ثقافتي انداز** سان هڪ مڪمل ترقي يافته **برونز دور واري سماج** ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ...
سردارن جا ايوان عام طور **8 کان 10 ميٽر** ويڪرا هوندا هئا، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه **30 کان 50 ميٽر** تائين هوندي هئي. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt;

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

===جنتري (ڪيلينڊر)===
{{See also|فلڪيات جي تاريخ#قبل از تاريخ}}
[[File:Solvognen-00100.jpg|thumb|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|title=The Sun Chariot|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162114/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Randsborg |first=Klavs |date=2006 |title=Calendars of the Bronze Age |url=https://worldarchaeology.org/publications/ |journal=Acta Archaeologica |volume=77 |pages=62–90|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; انهن آثارن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رتھ]] جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، [[بالڪاڪرا رسمي شيءِ|بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“]] ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen|first1=Rahlf|last2=Rink|first2=Christine|title=Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71501|pages=93–126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=May|first=Jens|title=&quot;Die gefangene Zeit&quot;. Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503 |doi=10.11588/apa.2008.0.71503 |pages=127–155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |page=47| url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse/page/46/mode/2up |isbn=3-926982-95-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/35176394 |title=THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM |publisher=Archaeolingua |date=2015 |last=Ilon |first=Gabor |page=73 |isbn=978-963-9911-71-0 |quote=نورڊڪ برونز دور ۾ **اسپيبيريئيٽ** جي پٿريلي نقاشين تي **7** ۽ **28** جي مجموعن جا نقش ملن ٿا. انهن مان هڪ نقش ۾ هڪ شخص کي پنهنجي ساڄي هٿ ۾ **سسٽرم جهڙي هڪ شيءِ** جهليل ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي **28 پيالن نما کوٽن** (cup marks) ذريعي ظاهر ڪيو ويو آهي، جيڪي **ستن ستن نشانن جي چئن قطارن** ۾ ترتيب ڏنل آهن. قديم فلڪيات بابت پنهنجي مطالعي ۾ **فليمنگ ڪائول** تجويز ڏني ته اهي نشان **چنڊ جي چئن مرحلن** ۽ **قمري مهينن** جي نمائندگي ڪن ٿا.}}&lt;/ref&gt; انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ [[نيبرا آسماني ٿالهي]] ۽ [[سون جون ٽوپيون]]، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Menghin|first=Wilfried|title=Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71505|pages=157–169}}&lt;/ref&gt; اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC |title=Indo-European Poetry and Myth |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928075-9 |last=West |first=M.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf |journal=Hyperboreus |volume=18 |issue=1 |date=2012 |last=Pachenko |first=Dmitri |title=Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport}}&lt;/ref&gt;

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي [[ميٽوني چڪر]] بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/14021967 |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=85 |issue=2 |date=2010 |title=… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben |last=Sommerfel |first=Christoph |doi=10.1515/PZ.2010.01 |pages=207–242|doi-broken-date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt; قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور [[فرانڪليبن جو خزانو|فرانڪليبن جي خزاني]] مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري [[جنتري]] سان لاڳاپيل ڪنهن [[عددي سرشتي]] جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf |journal=Adoranten |date=2020 |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |pages=57–73 |title=Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/44636664 |title=GEFJON 4 |date=2019 |publisher=Aarhus Univeritetsforlag |pages=86–151 |chapter=Håndtegnets udstrakte fngre |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |isbn=978-87-7219-054-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113062837/https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|url-status=live|archive-date=13 January 2019|title=Hoards&quot; Halle State Museum of Prehistory|website=Landesmuseum-vorgeschicte.de|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر|ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]] جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Avanton Cone&quot; Musée d'Archaeologie Nationale, Paris |url=https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217090925/https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-date=2022-02-17 |access-date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse|last=Sperber |first=Lothar |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |isbn=3-926982-95-0 |editor-last=Springer |editor-first=Tobias |pages=215–216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1388038/Mysterious-gold-cones-hats-of-ancient-wizards.html|title=Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'|website=Telegraph.co.uk|date=17 March 2002 |access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۽ مذهبي رسومات===

[[File:Bæltepladen fra Langstrup B2307- 00023.jpg|thumb|left|[[لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، ڊينمارڪ، 1400 ق م.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|title=The belt plate from Langstrup|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162125/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|194x194px]]

نورڊڪ برونز دور جي مذهب، ان جي [[ديوتا|ديوتائن]]، ڪائنات بابت ان جي تصور ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي طريقن بابت ڪو به مڪمل ۽ مربوط علم موجود ناهي. ان دور جا لکت وارا ذريعا موجود نه آهن، تنهنڪري رڳو قديم آثارن مان مليل شيون ئي ان زماني جي مذهبي رسمن ۽ عقيدن جي هڪ ڌنڌلي ۽ ٽٽل تصوير پيش ڪن ٿيون. رڳو ڪجهه ممڪن مذهبي فرقن ۽ ڪن مخصوص قبيلن بابت ئي ڄاڻ ملي ٿي. ان دور بابت سڀ کان اهم اشارا [[دڙي واري قبر|دڙي وارين قبرن]]، نفيس قديم آثارن، [[نذرانو|نذرانن]] ۽ اتر يورپ ۾ پکڙيل پٿريلي نقاشين مان حاصل ٿين ٿا. هن دور جون پٿريليون نقاشيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. انهن جي تاريخ جو تعين انهن ۾ ڏيکاريل شين، جهڙوڪ برونز جي ڪهاڙين ۽ تلوارن، سان ڀيٽ ڪري ڪيو ويو آهي. ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]] جي نقاشين سان حيرت انگيز مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان کان علاوه [[نورڊڪ پٿر دور]] جون به گهڻيون پٿريليون نقاشيون موجود آهن، جن مان اتر اسڪينڊينيوا واريون گهڻو ڪري [[يورپي هرڻ]] کي ڏيکارين ٿيون.

[[File:Lur-fra-Brudevælte DO-10906 original.jpg|thumb|[[بروديويلٽي لور|برونز جو لور]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-lurs-of-the-bronze-age/ |title=The lurs of the Bronze Age |website=Nationalmuseet, Denmark}}&lt;/ref&gt;|264x264px]]

گهڻيون دريافتون، خاص طور پٿريليون نقاشيون، ظاهر ڪن ٿيون ته [[سج جو ديوتا|سج جي پوڄا]] هن مذهب جو مرڪزي عنصر هئي. جڏهن سج کي شخصي روپ ڏنو ويندو هو ته ان کي عورت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان جو تعلق مختلف نشانين ۽ شين، جهڙوڪ [[سواستيڪا]]، [[سج وارو صليب]]، ٻيڙين، ۽ جانورن جهڙوڪ گهوڙن، پکين، نانگن ۽ مڇين سان جوڙيو ويندو هو (ڏسو [[سول]])؛ البت نانگن جو سج سان تعلق شايد رڳو مذهبي ماهرن جي هڪ مخصوص گروهه وٽ هو، جيئن سندن پاڪين تي نظر اچي ٿو، جڏهن ته پٿريلي نقاشين ۾ بيان ٿيل ڏندڪٿائن مان معلوم ٿئي ٿو ته نانگ سج جا دشمن هئا. عقيدي موجب ڏينهن جو سج کي گهوڙو يا ٻيڙي کڻي هلندي هئي، جڏهن ته رات جو اهو رات واري ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪندو هو، پوءِ ٻيهر ڏينهن واري ٻيڙي يا گهوڙي ڏانهن موٽندو هو. اهو عمل هر ڏينهن ۽ هر رات ورجائبو رهندو هو.

اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته سج جي ديوي سان گڏ ٻه مرد [[ديوي جا جڙواڻ|جڙواڻ ديوتا]] پڻ پوڄيا ويندا هئا، جن جو تعلق [[لور]]ن، سڱن وارن ٽوپن ۽ هٿيارن، خاص طور ڪهاڙين ۽ تلوارن سان هو. جتي به قربانيءَ جون شيون دفن ڪيون ويون آهن، اتي اهي گهڻو ڪري جوڙن ۾ مليون آهن، ۽ پٿريلي نقاشين ۾ به ٻيڙين سميت ڪيترين شين کي جوڙن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. قربانيءَ جي ذخيرن مان ملندڙ سڱن وارا ٽوپا خالص رسمن لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ انهن جو عملي جنگي استعمال نه هو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي جڙواڻ ديوتا سج جا محافظ هئا، جيڪي رات جو ان جي حفاظت ڪندا هئا ته جيئن اهو ٻيهر صبح جو اڀري سگهي ۽ روزانو آسمان ۾ پنهنجو سفر جاري رکي، ۽ اهو سلسلو هر ڏينهن ۽ هر رات جاري رهي.

[[File:DO-4220.jpg|thumb|left|امبر جو [[سج وارو صليب]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200 ق م&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/80363367|title=Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany|chapter=The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power|last=Meller|first=Harald|date=2021|publisher=Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale).|isbn=978-3-948618-22-3|access-date=10 January 2023|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109183344/https://www.academia.edu/80363367|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|162x162px]]

جينيٽ واربيرگ قديم آثارن مان مليل انهن ثبوتن جي بنياد تي، جن ۾ گهوڙن جي ساز و سامان کي عورتن جي زيورن ۽ گاڏين سان گڏ ڏٺو ويو آهي، تجويز ڪيو آهي ته آخري برونز دور ۾ هڪ اهڙي ديوي جي پوڄا ٿيندي هئي، جنهن جو تعلق جنگ ۽ گهوڙن سان هو، ۽ جنهن کي هوءَ &quot;جنگ ۽ گهوڙي جي خاتون&quot; سڏي ٿي.&lt;ref&gt;Varberg, Jeanette (2013). &quot;Lady of the Battle and of the Horse: on Anthropomorphic Gods and their Cult in Late Bronze Age Scandinavia&quot;. ''Counterpoint: Essays in Archaeology and Heritage Studies in Honour of Professor Kristian Kristiansen''. British Archaeological Reports International Series 2508, Hadrian Books Ltd. pp 147-157. {{ISBN|978-1-4073-1126-5}}.&lt;/ref&gt;

[[قرباني]]، جنهن ۾ جانورن، هٿيارن، زيورن ۽ انسانن جون قربانيون پڻ شامل هيون، گهڻو ڪري پاڻيءَ سان لاڳاپيل هوندي هئي. دلدل، تلاءَ، وهڪرا ۽ ڍنڍون رسمن ۽ مقدس هنڌن طور استعمال ٿينديون هيون، ۽ اهڙين جڳهن تان بيشمار قديم شيون هٿ آيون آهن. رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار، جهڙوڪ برونز جا [[لور]]، خاص طور ڊينمارڪ ۽ اولهندي سوئيڊن مان مليا آهن. لورن جون تصويرون ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ پڻ موجود آهن، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي مذهبي رسمن دوران وڄايا ويندا هئا.

[[File:Mariesminde find.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[فين ٻيٽ]] مان مليل برونز جو ايمفورا ۽ سون جا پيالا، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.researchgate.net/figure/Late-NBA-bronze-amphora-adorned-with-sun-bird-ship-motif-and-originally-containing-the-11_fig3_327259960 |title=Hybrid beasts of the Nordic Bronze Age (Vandkilde 2018)}}&lt;/ref&gt;]]

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نورڊڪ برونز دور جو مذهب ۽ ڏندڪٿائون بنيادي طور [[هند-يورپي مذهب]] سان لاڳاپيل هيون، ۽ پوءِ اهي ئي اڳتي هلي [[نورس ڏندڪٿا]]، نورس مذهب ۽ وسيع [[جرمني ڏندڪٿا]] ۽ جرمني مذهب جا بنياد بڻيون.

نورڊڪ برونز دور جي تصويرن ۽ وچ جرمني جي [[نيبرا آسماني ٿالهي]]، جيڪا [[اونيتيتسه ثقافت]] سان لاڳاپيل آهي، جي وچ ۾ پڻ نمايان هڪجهڙايون ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.astronomicalheritage.net/show-entity?identity=96&amp;idsubentity=1 |website=UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy |title=Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany}}&lt;/ref&gt;

===سامونڊي سفر ۽ ٻيڙيون===

[[File:Model-af-Hjortspringbåden DO-2304 original.jpg|thumb|[[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] جو نمونو، لڳ ڀڳ 400 ق م، جيڪو برونز دور جي پٿريلي نقاشين سان گهڻي مشابهت رکي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |title=The Hjortspring Boat |access-date=1 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501220757/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asingh2009&quot;&gt;{{cite book|author=Pauline Asingh|title=Grauballemanden: portræt af et moselig|url=https://books.google.com/books?id=zZy-4znpeWIC&amp;pg=PA195 |page=195 |year=2009 |location=Copenhagen |language=da |publisher=Gyldendal A/S|isbn=978-87-02-05688-4}}&lt;/ref&gt;]]

نورڊڪ برونز دور جون هزارين پٿريليون نقاشيون ٻيڙين کي ڏيکارين ٿيون، جڏهن ته [[پٿريلي ٻيڙي]] جي نالي سان سڃاتل وڏا پٿريلا تدفيني يادگار پڻ مليا آهن. اهي ماڳ ظاهر ڪن ٿا ته ٻيڙين ۽ سامونڊي سفر کي ان ثقافت ۾ مجموعي طور اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135 |journal=Norwegian Archaeological Review |volume=57 |issue=1 |date=2024 |title=Evidence of Large Vessels and Sail in Bronze Age Scandinavia |last1=Bengtsson |first1=Boel |display-authors=etal |doi=10.1080/00293652.2024.2357135 |pages=59–84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Horn | first1=Christian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/water-and-the-afterlife-waterrelated-resources-in-the-burial-construction-of-the-nordic-bronze-age/E13860A2D97D492AD75F181B1F4A944B| title=Water and the Afterlife – Water-related Resources in the Burial Construction of the Nordic Bronze Age (Horn 2024) |journal=Proceedings of the Prehistoric Society | date=December 2024 | volume=90 | pages=63–83 | doi=10.1017/ppr.2024.4 }}&lt;/ref&gt; نقاشين ۾ ڏيکاريل ٻيڙيون گهڻو ڪري تختن کي سئيءَ سان ڳنڍي ٺاهيل [[ٻيڙِي|ننڍين ٻيڙين]] جي صورت جون هيون، جيڪي جنگ، مڇي مارڻ ۽ واپار لاءِ استعمال ٿينديون هيون. ممڪن آهي ته اهڙين ٻيڙين جي شروعات [[نئون پٿر دور]] تائين وڃي پهچي، ۽ انهن جو استعمال روم کان اڳ واري لوهه دور تائين جاري رهيو، جنهن جو مثال [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/286412431 |journal=Antiquity |volume=89 |issue=348 |date=2015 |pages=1353–1372 |title=Plankboat skeuomorphs in Bronze Age logboats: A Scandinavian perspective |last=Kastholm |first=Ole Thirup |doi=10.15184/aqy.2015.112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ling 2008. ''Elevated Rock Art''. GOTARC Serie B. Gothenburg Archaeological Thesis 49. Department of Archaeology and Ancient History, University of Gothenburg, Goumlteborg, 2008. {{ISBN|978-91-85245-34-5}}.&lt;/ref&gt; هن علائقي مان 3,600 سال پراڻيون برونز جون ڪهاڙيون ۽ [[قبرص|قبرصي]] ٽامي مان ٺاهيل ٻيا اوزار پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mandal |first1=Dattatreya |url=https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ |title=Cypriot Copper-Made Axes Found In Bronze Age Sweden|work=Realm of History |date=17 May 2016 |access-date=13 September 2018 |archive-date=13 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913112335/https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ }}&lt;/ref&gt;

محققن موجب اسڪينڊينيوا جي سماج ۾ ٻيڙين جي مسلسل اهميت جي لحاظ کان وڏي تسلسل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ٻيڙي ٺاهڻ ۽ سامونڊي سفر جون جيڪي روايتون نورڊڪ برونز دور ۾ قائم ٿيون، سي پوءِ مختلف دورن تائين جاري رهيون ۽ [[روم کان اڳ وارو لوهه دور|لوهه دور]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون. ڪجهه قديم آثارن جي ماهرن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته سامونڊي رخ رکندڙ هن ثقافت پنهنجي اوج تي [[وائڪنگ دور]] ۾ پهتي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Skoglund|first=Peter|date=2008|title=Stone Ships: Continuity and Change in Scandinavian Prehistory|journal=World Archaeology|volume=40|issue=3|pages=390–406|doi=10.1080/00438240802261440|jstor=40388220|s2cid=161302612|issn=0043-8243}}&lt;/ref&gt;

==آبهوا==

نورڊڪ برونز دور جي شروعاتي زماني جي خاصيت گرم آبهوا هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 2700 ق م ۾ آيل موسمي تبديليءَ کان پوءِ شروع ٿي. ان وقت جي آبهوا اڄوڪي وچ جرمني ۽ اتر فرانس جي آبهوا سان ڀيٽڻ جهڙي هئي، جنهن سبب نسبتاً گهڻي آبادي رهڻ ۽ پوکيءَ لاءِ سٺا موقعا موجود هئا؛ مثال طور، ان دور ۾ اسڪينڊينيوا ۾ [[انگور]] پڻ پوکيا ويندا هئا. 850 ق م ۽ 760 ق م جي وچ ۾ آبهوا ۾ هڪ معمولي تبديلي آئي، جنهن سان موسم وڌيڪ آلي ۽ ٿڌي ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 650 ق م کان وڌيڪ وڏي موسمي تبديلي شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kane |first=Njord |url=https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane%2C+njord+%281+november+2016%29.+the+viking+stone+age%3A+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |title=The Viking Stone Age: Birth of the Ax Culture |date=1 November 2016 |publisher=Spangenhelm Publishing |isbn=978-1-943066-19-3 |language=en |access-date=27 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163941/https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane,+njord+(1+november+2016).+the+viking+stone+age:+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== جينيات ==
{{See also|موٽالا#قديم جينيات}}
[[File:02020 Modellfiguren eines bronzezeitlichen Germanenpaars, Der Revekol und seine Umgebung in vor- und frühgeschichtlicher Zeit von Walter Witt.png|thumb|نورڊڪ برونز دور جي هڪ جوڙي جي نمونياتي ٻيهر جوڙجڪ|252x252px]]

جون 2015ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس مان معلوم ٿيو ته نورڊڪ برونز دور جا ماڻهو جينياتي طور [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]]، [[بيڪر ثقافت]] ۽ [[اونيتيتسه ثقافت]] جي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا رکندا هئا. نورڊڪ برونز دور ۽ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت جي ماڻهن ۾ برونز دور جي يورپين جي ڀيٽ ۾ [[ليڪٽيس جي برقرار رهڻ|ليڪٽوز برداشت ڪرڻ]] جي صلاحيت سڀ کان وڌيڪ هئي. اڀياس ۾ تجويز ڪيو ويو ته [[سنتاشتا ثقافت]] ۽ ان کان پوءِ واري [[اندرونووو ثقافت]]، رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر طرف لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون. {{Efn|name=Genetic Contacts|&quot;يورپ جي آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جون ثقافتون، جهڙوڪ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت، بيل بيڪر، اونيتيتسه ۽ اسڪينڊينيوا جون ثقافتون، جينياتي طور هڪ ٻئي سان تمام گهڻيون مشابهت رکن ٿيون... رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ سنتاشتا ثقافت جي ماڻهن جي وچ ۾ جيڪا ويجهي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي، اها ٻنهي لاءِ هڪجهڙن جينياتي سرچشمن ڏانهن اشارو ڪري ٿي... برونز دور جي يورپين ۾ برداشت جي سڀ کان وڌيڪ شرح رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل اسڪينڊينيوا جي برونز دور وارين ثقافتن ۾ ملي... اندرونووو ثقافت، جيڪا پوئين برونز دور ۾ وچ ايشيا ۾ وجود ۾ آئي، جينياتي طور سنتاشتا ماڻهن سان ويجهي لاڳاپيل آهي ۽ يامنايا ۽ افاناسيئوو ٻنهي کان چٽيءَ ريت مختلف آهي. تنهنڪري اندرونووو، سنتاشتا جي جينياتي ذخيري جي زماني ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي نمائندگي ڪري ٿي... سنتاشتا/اندرونووو رسمن ۽ رگ ويد ۾ بيان ڪيل رسمن جي وچ ۾ گهڻيون مشابهتون آهن، ۽ اهڙيون مشابهتون نورڊڪ برونز دور تائين پڻ پهچن ٿيون.&quot;{{sfn|Allentoft|2015}} }}

جون 2015ع واري اڀياس ۾ ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن جي اترين برونز دور ۽ ان کان اڳ وارين نئين پٿر دور جي ثقافتن سان لاڳاپيل نَوَ فردن جي باقيات جو جائزو ورتو ويو، جن جي تاريخ لڳ ڀڳ 2850 ق م کان 500 ق م تائين هئي. نئين پٿر دور وارن فردن مان ٽن مردن ۾ بالترتيب [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، [[هيپلوگروپ آر 1 اي|آر 1 اي 1 اي 1]] ۽ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269#آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1 (آر-يو 106)|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1]] هيپلوگروپ مليا. نورڊڪ برونز دور جي فردن مان ٻن مردن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، جڏهن ته ٻن ٻين ۾ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2]] هيپلوگروپ مليا.{{sfn|Allentoft|2015}}{{sfn|Mathieson|2015}}{{sfn|Mathieson|2018}}

2024ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس ۾ آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جي ڏاکڻي اسڪينڊينيوا سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 40 فردن جو تجزيو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Allentoft |first1=Morten E. |last2=Sikora |first2=Martin |last3=Fischer |first3=Anders |last4=Sjögren |first4=Karl-Göran |last5=Ingason |first5=Andrés |last6=Macleod |first6=Ruairidh |last7=Rosengren |first7=Anders |last8=Schulz Paulsson |first8=Bettina |last9=Jørkov |first9=Marie Louise Schjellerup |last10=Novosolov |first10=Maria |last11=Stenderup |first11=Jesper |last12=Price |first12=T. Douglas |last13=Fischer Mortensen |first13=Morten |last14=Nielsen |first14=Anne Birgitte |last15=Ulfeldt Hede |first15=Mikkel |date=January 2024 |title=100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark |journal=Nature |language=en |volume=625 |issue=7994 |pages=329–337 |doi=10.1038/s41586-023-06862-3 |pmid=38200294 |pmc=10781617 |bibcode=2024Natur.625..329A |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; اڀياس ۾ ٽن جدا جينياتي گروهن جا ثبوت مليا:

'''ايل اين بي اي مرحلو پهريون''' — ان جي تاريخ 4,600 کان 4,300 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق [[جنگي ڪهاڙي ثقافت]] ۽ شروعاتي [[اڪيلو قبر ثقافت]] سان هو. ايل اين بي اي مرحلي پهرئين جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 اي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٻيو''' — ان جي تاريخ 4,300 کان 3,700 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق چقمقي خنجر واري دور، لڳ ڀڳ 2300–2000 ق م، سان هو. ايل اين بي اي مرحلي ٻئي جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 بي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٽيون''' — هي آخري مرحلو لڳ ڀڳ 4,000 ڪئلينڊري سال اڳ کان شروع ٿيو، جنهن ۾ اسڪينڊينيوا جي اهڙن فردن جو هڪ الڳ گروهه ظاهر ٿيو، جنهن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]] وائي-هيپلوگروپ رکندڙ مردن جي گهڻائي هئي. قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق اتر يا اتر اوڀر کان ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ پٿري صندوق جهڙين قبرن جي ظاهر ٿيڻ سان هو، جنهن سان نورڊڪ برونز دور جي شروعات ٿي. اڀياس مان معلوم ٿيو ته '''ايل اين بي اي مرحلي ٽئين''' وارو گروهه نگراني هيٺ نسب نامي جي نموني بنديءَ ۾ لوهه دور جي اسڪينڊينيوا ۽ وائڪنگ دور جي اسڪينڊينيوا جي ايندڙ آبادين لاءِ مکيه سرچشمو هو. اهو گروهه انهن غير اسڪينڊينيائي آبادين لاءِ پڻ اهم نسب نامياتي سرچشمو هو، جن جو اسڪينڊينيائي يا [[جرمن قومون|جرمن]] لاڳاپو هو، جهڙوڪ [[اينگلو-سيڪسن]]، [[گوٿ]] ۽ [[لومبارڊ|لانگوبارڊ]]. اهي نتيجا نورڊڪ برونز دور ۽ ابتدائي جرمن ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ قديم آثارن ۽ لسانيات جي بنياد تي قائم ڪيل لاڳاپن سان هم آهنگ آهن.


==گئلري==

===قديم آثار===

&lt;gallery&gt;
File:DO-10045.jpg|[[اسڪيلڊال]]، ڊينمارڪ مان سون جي ڇلن سان گڏ برونز جي دٻلي، 1950–1700 ق م
File:DO-10827.jpg|ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن مان ملندڙ برونز جون ڍالون
File:Hagahogen burial goods1.jpg|[[هوگا دڙو|هوگا دڙي]] مان مليل قبر جو سامان، لڳ ڀڳ 1000 ق م
File:Kedelvogn-fra-Skallerup DO-1581 original.jpg|[[اسڪاليروپ ٿانو]]، ڊينمارڪ، 1300–1100 ق م
File:DO-848.jpg|سون جو ڪنگڻ، ڊينمارڪ
File:Viby-økserne.jpg|برونز جون ڪهاڙيون، ڊينمارڪ
File:DO-2114.jpg|سون جا پيالا، ڊينمارڪ، 1000–800 ق م
File:Kallerup bronze hoard 2.png|[[ڪاليروپ جو خزانو]]، ڊينمارڪ، 1200–1000 ق م
File:DO-845-Smykker fra yngre bronzealder.jpg|برونز ۽ سون جون نذراني واريون شيون
File:Processionsøkse af bronze, Nordsjælland.jpg|رسمي ڪهاڙي، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1100 ق م کان پوءِ
File:Funeral offerings Hverrus Nationalmuseet.jpeg|هويروس، ڊينمارڪ مان مليل قبر جو سامان، 1400 ق م
File:DO-4362.jpg|سوروپ، ڊينمارڪ مان مليل برونز جي ڍال
File:DO-919-Guldkar fra Borgbjerg.jpg|[[بورگبيرگ]]، ڊينمارڪ مان مليل سون جا ٿانو
File:Mens clothing Trindhøj.jpg|[[ٽرنڊهائي جو ماڻهو|ٽرنڊهائي جي ماڻهوءَ]] جا اُوني ڪپڙا، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4372.jpg|بوروم ايشائي مان مليل ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4760a.jpg|سون جون ڇليون، ڊينمارڪ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/the-mysterious-oath-rings/ |title=The mysterious oath rings |website=natmus.dk}}&lt;/ref&gt;
File:2M16-B1606 Kopia av kam fr Hasslekärr i Hångsdala sn.jpg|برونز جون ڪنگهيون، گوٽلينڊ، سوئيڊن
File:DO-687-Ragekniv med skibsornamentik.jpg|ڏاڙهي لاهڻ لاءِ برونز جو پاڪي، اسڪانيا، سوئيڊن
File:Bronze dagger, tweezers and button with gold decoration, Sweden.png|سون جي سينگار سان خنجر، چمٽي ۽ بٽڻ، سوئيڊن
File:DO-3409-Bronzefigur fra Fårdal.jpg|برونز جا جانورن وارا ننڍڙا مجسما، ڊينمارڪ
File:Shmbild tiff shmbild pcd2033 photo cd images img0019.jpg|برونز جا ٿانو، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 900 ق م
File:Balkåkra ritual object (4663417814).jpg|[[بالڪاڪرا رسمي شيءِ]]، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م
File:Hällristningar Tanum 9 1 skepp.jpg|ٻيڙيءَ جي پٿريلي نقاشي، تانوم، سوئيڊن
File:Aspeberget hällristningar Tanum 12.1.jpg|[[تانومشيڊي]]، اولهندي سوئيڊن جون پٿريليون نقاشيون
File:Petroglypgh Group Nordic Bronze Age 009.svg|پوکي ٻاري؛ ڏاندن سان هر هلائڻ جي تانوم، سوئيڊن مان مليل پٿريلي نقاشي
File:Tjelvars grav01.jpg|[[پٿريلي ٻيڙي]] جا يادگار، [[گوٽلينڊ]]، سوئيڊن
&lt;/gallery&gt;===وسنديون===

&lt;gallery&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (2).jpg|ڊگهي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=12 August 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (1).jpg|ڊگهي گهر جا آثار، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Bronzealderhuset.jpg|[[اسڪريڊسٽروپ]]، ڊينمارڪ ۾ 500 ميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ايراضيءَ واري سردار جي ايوان جو خاڪو، لڳ ڀڳ 1500 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vojens.dk/skrydstrup-pigen/ |title=The Skrydstrup Woman and the Bronze Age House |website=vojens.dk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |title=Høvdingehallen fra Skrydstrup |website=egtvedmuseum.dk |access-date=19 May 2023 |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519173250/https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ugeavisen.dk/egtvedposten/bronzealderudstilling-fortaeller-den-brede-historie |title=Model of the Skrydstrup longhouse |date=4 March 2021 }}&lt;/ref&gt;
File:Hühnenburg bei Watenstedt rekonstruktion.jpg|[[واٽنشيٽي ڀرسان هُوننبرگ]]، جرمني؛ مرڪزي وسنديءَ جي ٻيهر جوڙجڪ، {{Circa|1000 BC}}
File:Landa 005.jpg|[[لانڊا]]، ناروي ۾ برونز دور جي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1500 ق م
File:Building1.png|اوسٽبرڪ، ڊينمارڪ ۾ هڪ عمارت جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1800 ق م
File:Totenhaus von Tesperhude.png|اتر جرمني جي [[ٽيسپرهوڊي جو مئلن وارو گهر|ٽيسپرهوڊي]] ۾ ڪاٺ جي تابوت واري تدفين سميت [[مئلن جو گهر|مئلن واري گهر]] جي تصوير، لڳ ڀڳ 1200 ق م
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{commons category}}
* [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور]]
* [[ڪانسي دور جي تلوار]]
* [[ايگٽويد ڇوڪري]]
* [[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]]
* [[پٿريلي ٻيڙي]]
* [[تانوم جون پٿريليون نقاشيون]]
* [[پوميرانيائي ثقافت]]
* [[اڪيلو قبر ثقافت]]
*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[لوھ جو دؤر]]

==ڪتابيات ==
{{Refbegin|2}}
* {{cite journal|last1=Allentoft|first1=ME|date=11 June 2015|title=Population genomics of Bronze Age Eurasia|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=522|issue=7555|pages=167–172|bibcode=2015Natur.522..167A|doi=10.1038/nature14507|pmid=26062507|s2cid=4399103|url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155|access-date=30 August 2020|archive-date=13 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713182031/https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155|url-status=live}}
* Dabrowski, J. (1989). ''Nordische Kreis un Kulturen Polnischer Gebiete''. ''Die Bronzezeit im Ostseegebiet. Ein Rapport der Kgl. Schwedischen Akademie der Literatur Geschichte und Alter unt Altertumsforschung über das Julita-Symposium 1986''. Ed. [[بيورن امبروسياني]]. Kungl. Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien. Konferenser 22. Stockholm.
* Davidson, H. R. Ellis; Gelling, Peter. ''The Chariot of the Sun and other Rites and Symbols of the Northern European Bronze Age''.
* Demakopoulou, K. (ed.). ''Gods and Heroes of the European Bronze Age''. Published on the occasion of the exhibition &quot;Gods and Heroes of the Bronze Age. Europe at the Time of Ulysses&quot;, National Museum of Denmark, Copenhagen, 19 December 1998 – 5 April 1999. London (1999). {{ISBN|0-500-01915-0}}.
* Demougeot, E. ''La formation de l'Europe et les invasions barbares''. Paris: Editions Montaigne, 1969–1974.
* {{Cite book|last=Douglas Price|first=Theron|title=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings|publisher=Oxford University Press|year=2015|isbn=978-0-19-023197-2}}
* {{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Frei|first1=Karin Margarita|date=21 August 2019|title=Mapping human mobility during the third and second millennia BC in present-day Denmark|journal=[[پلوس ون]]|publisher=[[پلوس]]|volume=14|issue=8|article-number=e0219850|bibcode=2019PLoSO..1419850F|doi=10.1371/journal.pone.0219850|doi-access=free|pmc=6703675|pmid=31433798}}
* {{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Gubanov|first1=I.B|date=June 2012|title=Grave Circle B at Mycenae in the Context of Links Between the Eastern Mediterranean and Scandinavia in the Bronze Age|journal=[[يوروشيا جي آثار قديمه، نسليات ۽ بشريات]]|publisher=[[Elsevier B.V.]]|volume=40|issue=2|pages=99–103|doi=10.1016/j.aeae.2012.08.011}}
* {{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}
* {{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}
* [[اينڊرس ڪالف]]. 2001. ''Gothic Connections. Contacts between eastern Scandinavia and the southern Baltic coast 1000 BC – 500 AD''.
* {{cite journal|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Suchowska-Ducke|first2=Paulina|date=December 2015|title=Connected Histories: the Dynamics of Bronze Age Interaction and Trade 1500–1100 bc|journal=[[Proceedings of the Prehistoric Society]]|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|volume=81|pages=361–392|doi=10.1017/ppr.2015.17|doi-access=free}}
* {{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}
* {{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-1-4419-6300-0_7|publisher=Springer|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219020738/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4419-6300-0_7|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Mathieson|first1=Iain|date=23 November 2015|title=Genome-wide patterns of selection in 230 ancient Eurasians|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=528|issue=7583|pages=499–503|bibcode=2015Natur.528..499M|doi=10.1038/nature16152|pmc=4918750|pmid=26595274}}
* {{cite journal|last1=Mathieson|first1=Iain|date=21 February 2018|title=The Genomic History of Southeastern Europe|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=555|issue=7695|pages=197–203|bibcode=2018Natur.555..197M|doi=10.1038/nature25778|pmc=6091220|pmid=29466330}}
* {{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections: Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}
* [[آسڪر مونٽيليئس]]. 1885. ''Om tidsbestämning inom bronsåldern med särskilt avseende på Skandinavien''.
* Musset, L. ''Les invasions: les vagues germanique''. Paris: Presses universitaires de France, 1965.
* {{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}
* {{cite journal|last1=Schmidt|first1=Karl Horst|year=1991|title=The Celts and the Ethnogenesis of the Germanic People|journal=[[تاريخي لسانيات جي تحقيق]]|publisher=[[Vandenhoeck &amp; Ruprecht]]|volume=104|issue=1|pages=129–152|jstor=40849016}}
* {{cite book|last1=Thomas|first1=Homer L.|year=1992|chapter=Archaeology And Indo-European Comparative Linguistics|editor1-last=Polomé|editor1-first=Edgar C.|title=Reconstructing Languages and Cultures|url=https://books.google.com/books?id=-H4CLMHMRsEC|url-access=limited|volume=1|publisher=[[Walter de Gruyter]]|pages=281–315|isbn=978-3-11-012671-6|access-date=9 February 2020|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131048/https://books.google.com/books?id=-H4CLMHMRsEC|url-status=live}}
* {{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}
* {{cite encyclopedia |last1=Zvelebil|first1=Marek|title=Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|year=1997|chapter=Pitted Ware And Related Cultures Of Neolithic Northern Europe|editor1-last=Bogucki|editor1-first=Peter I.|editor2-last=Crabtree|editor2-first=Pam J.|encyclopedia=Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000: An Encyclopedia of the Barbarian World|volume=1|publisher=[[Scribner]]|pages=431–435|isbn=0-684-80669-X}}
{{Refend}}

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135#d1e1475 برونز دور جي اسڪينڊينيوا ۾ وڏين ٻيڙين ۽ سڙهن جا ثبوت]

{{تاريخي اسڪينڊينيوا جو وقتي خاڪو}}
{{جرمن قومون}}
{{برونز دور}}

{{اختياري ضابطو}}

[[زمرو:نورڊڪ برونز دور| ]]
[[زمرو:يورپ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جون برونز دور واريون ثقافتون]]
[[زمرو:ڊينمارڪ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:جرمني جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:ناروي جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:پولينڊ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:سوئيڊن جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:قبل از تاريخ اسڪينڊينيوا]]
[[زمرو:شليسويگ-هولشٽائن جي تاريخ]]
[[زمرو:ٻي هزارين سال ق م ۾ قائم ٿيل]]
[[زمرو:پنجين صدي ق م ۾ ختم ٿيل]]
[[زمرو:ڪيل جا قديم آثار]]</text>
      <sha1>s0js322grxlv9h2160lcryg6tm77m79</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398618</id>
      <parentid>398617</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144280" sha1="53h1v0jls052xvyzyflz2mz4ncllqgh" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=لڳ ڀڳ **2300 ق م کان 1700 ق م** تائين ڏکڻ اسڪينڊينيوا ۾ ثقافتي يڪجهتي جو هڪ نئون تاريخي دور قائم رهيو. ... **يونيٽيسي ثقافت** ۾ ملندڙ سردارن جي وڏن گهرن جهڙا گهر ڏکڻ اسڪينڊينيوا ۾ به ظاهر ٿيا، جيڪي معيشت ۽ سماجي تنظيم جي بنيادي نئين سر ترتيب جو ثبوت ڏين ٿا. ...
**1500 ق م** کان پوءِ اسڪينڊينيوا اندر تيز سماجي ۽ ثقافتي تبديليون آيون، جن ان کي پنهنجي مخصوص **نورڊڪ ثقافتي انداز** سان هڪ مڪمل ترقي يافته **برونز دور واري سماج** ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ...
سردارن جا ايوان عام طور **8 کان 10 ميٽر** ويڪرا هوندا هئا، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه **30 کان 50 ميٽر** تائين هوندي هئي. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رتھ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رتھ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا. ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رتھن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.اسڪينڊينيوا ۾ رتھ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي. گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رتھن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[Sintashta culture|سنتاشتا]] ۽ [[Andronovo culture|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رتھ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

===جنتري (ڪيلينڊر)===
{{See also|فلڪيات جي تاريخ#قبل از تاريخ}}
[[File:Solvognen-00100.jpg|thumb|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|title=The Sun Chariot|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162114/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Randsborg |first=Klavs |date=2006 |title=Calendars of the Bronze Age |url=https://worldarchaeology.org/publications/ |journal=Acta Archaeologica |volume=77 |pages=62–90|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; انهن آثارن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رتھ]] جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، [[بالڪاڪرا رسمي شيءِ|بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“]] ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen|first1=Rahlf|last2=Rink|first2=Christine|title=Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71501|pages=93–126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=May|first=Jens|title=&quot;Die gefangene Zeit&quot;. Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503 |doi=10.11588/apa.2008.0.71503 |pages=127–155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |page=47| url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse/page/46/mode/2up |isbn=3-926982-95-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/35176394 |title=THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM |publisher=Archaeolingua |date=2015 |last=Ilon |first=Gabor |page=73 |isbn=978-963-9911-71-0 |quote=نورڊڪ برونز دور ۾ **اسپيبيريئيٽ** جي پٿريلي نقاشين تي **7** ۽ **28** جي مجموعن جا نقش ملن ٿا. انهن مان هڪ نقش ۾ هڪ شخص کي پنهنجي ساڄي هٿ ۾ **سسٽرم جهڙي هڪ شيءِ** جهليل ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي **28 پيالن نما کوٽن** (cup marks) ذريعي ظاهر ڪيو ويو آهي، جيڪي **ستن ستن نشانن جي چئن قطارن** ۾ ترتيب ڏنل آهن. قديم فلڪيات بابت پنهنجي مطالعي ۾ **فليمنگ ڪائول** تجويز ڏني ته اهي نشان **چنڊ جي چئن مرحلن** ۽ **قمري مهينن** جي نمائندگي ڪن ٿا.}}&lt;/ref&gt; انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ [[نيبرا آسماني ٿالهي]] ۽ [[سون جون ٽوپيون]]، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Menghin|first=Wilfried|title=Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71505|pages=157–169}}&lt;/ref&gt; اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC |title=Indo-European Poetry and Myth |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928075-9 |last=West |first=M.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf |journal=Hyperboreus |volume=18 |issue=1 |date=2012 |last=Pachenko |first=Dmitri |title=Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport}}&lt;/ref&gt;

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي [[ميٽوني چڪر]] بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/14021967 |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=85 |issue=2 |date=2010 |title=… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben |last=Sommerfel |first=Christoph |doi=10.1515/PZ.2010.01 |pages=207–242|doi-broken-date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt; قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور [[فرانڪليبن جو خزانو|فرانڪليبن جي خزاني]] مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري [[جنتري]] سان لاڳاپيل ڪنهن [[عددي سرشتي]] جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf |journal=Adoranten |date=2020 |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |pages=57–73 |title=Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/44636664 |title=GEFJON 4 |date=2019 |publisher=Aarhus Univeritetsforlag |pages=86–151 |chapter=Håndtegnets udstrakte fngre |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |isbn=978-87-7219-054-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113062837/https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|url-status=live|archive-date=13 January 2019|title=Hoards&quot; Halle State Museum of Prehistory|website=Landesmuseum-vorgeschicte.de|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر|ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]] جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Avanton Cone&quot; Musée d'Archaeologie Nationale, Paris |url=https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217090925/https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-date=2022-02-17 |access-date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse|last=Sperber |first=Lothar |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |isbn=3-926982-95-0 |editor-last=Springer |editor-first=Tobias |pages=215–216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1388038/Mysterious-gold-cones-hats-of-ancient-wizards.html|title=Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'|website=Telegraph.co.uk|date=17 March 2002 |access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۽ مذهبي رسومات===

[[File:Bæltepladen fra Langstrup B2307- 00023.jpg|thumb|left|[[لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، ڊينمارڪ، 1400 ق م.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|title=The belt plate from Langstrup|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162125/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|194x194px]]

نورڊڪ برونز دور جي مذهب، ان جي [[ديوتا|ديوتائن]]، ڪائنات بابت ان جي تصور ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي طريقن بابت ڪو به مڪمل ۽ مربوط علم موجود ناهي. ان دور جا لکت وارا ذريعا موجود نه آهن، تنهنڪري رڳو قديم آثارن مان مليل شيون ئي ان زماني جي مذهبي رسمن ۽ عقيدن جي هڪ ڌنڌلي ۽ ٽٽل تصوير پيش ڪن ٿيون. رڳو ڪجهه ممڪن مذهبي فرقن ۽ ڪن مخصوص قبيلن بابت ئي ڄاڻ ملي ٿي. ان دور بابت سڀ کان اهم اشارا [[دڙي واري قبر|دڙي وارين قبرن]]، نفيس قديم آثارن، [[نذرانو|نذرانن]] ۽ اتر يورپ ۾ پکڙيل پٿريلي نقاشين مان حاصل ٿين ٿا. هن دور جون پٿريليون نقاشيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. انهن جي تاريخ جو تعين انهن ۾ ڏيکاريل شين، جهڙوڪ برونز جي ڪهاڙين ۽ تلوارن، سان ڀيٽ ڪري ڪيو ويو آهي. ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]] جي نقاشين سان حيرت انگيز مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان کان علاوه [[نورڊڪ پٿر دور]] جون به گهڻيون پٿريليون نقاشيون موجود آهن، جن مان اتر اسڪينڊينيوا واريون گهڻو ڪري [[يورپي هرڻ]] کي ڏيکارين ٿيون.

[[File:Lur-fra-Brudevælte DO-10906 original.jpg|thumb|[[بروديويلٽي لور|برونز جو لور]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-lurs-of-the-bronze-age/ |title=The lurs of the Bronze Age |website=Nationalmuseet, Denmark}}&lt;/ref&gt;|264x264px]]

گهڻيون دريافتون، خاص طور پٿريليون نقاشيون، ظاهر ڪن ٿيون ته [[سج جو ديوتا|سج جي پوڄا]] هن مذهب جو مرڪزي عنصر هئي. جڏهن سج کي شخصي روپ ڏنو ويندو هو ته ان کي عورت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان جو تعلق مختلف نشانين ۽ شين، جهڙوڪ [[سواستيڪا]]، [[سج وارو صليب]]، ٻيڙين، ۽ جانورن جهڙوڪ گهوڙن، پکين، نانگن ۽ مڇين سان جوڙيو ويندو هو (ڏسو [[سول]])؛ البت نانگن جو سج سان تعلق شايد رڳو مذهبي ماهرن جي هڪ مخصوص گروهه وٽ هو، جيئن سندن پاڪين تي نظر اچي ٿو، جڏهن ته پٿريلي نقاشين ۾ بيان ٿيل ڏندڪٿائن مان معلوم ٿئي ٿو ته نانگ سج جا دشمن هئا. عقيدي موجب ڏينهن جو سج کي گهوڙو يا ٻيڙي کڻي هلندي هئي، جڏهن ته رات جو اهو رات واري ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪندو هو، پوءِ ٻيهر ڏينهن واري ٻيڙي يا گهوڙي ڏانهن موٽندو هو. اهو عمل هر ڏينهن ۽ هر رات ورجائبو رهندو هو.

اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته سج جي ديوي سان گڏ ٻه مرد [[ديوي جا جڙواڻ|جڙواڻ ديوتا]] پڻ پوڄيا ويندا هئا، جن جو تعلق [[لور]]ن، سڱن وارن ٽوپن ۽ هٿيارن، خاص طور ڪهاڙين ۽ تلوارن سان هو. جتي به قربانيءَ جون شيون دفن ڪيون ويون آهن، اتي اهي گهڻو ڪري جوڙن ۾ مليون آهن، ۽ پٿريلي نقاشين ۾ به ٻيڙين سميت ڪيترين شين کي جوڙن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. قربانيءَ جي ذخيرن مان ملندڙ سڱن وارا ٽوپا خالص رسمن لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ انهن جو عملي جنگي استعمال نه هو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي جڙواڻ ديوتا سج جا محافظ هئا، جيڪي رات جو ان جي حفاظت ڪندا هئا ته جيئن اهو ٻيهر صبح جو اڀري سگهي ۽ روزانو آسمان ۾ پنهنجو سفر جاري رکي، ۽ اهو سلسلو هر ڏينهن ۽ هر رات جاري رهي.

[[File:DO-4220.jpg|thumb|left|امبر جو [[سج وارو صليب]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200 ق م&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/80363367|title=Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany|chapter=The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power|last=Meller|first=Harald|date=2021|publisher=Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale).|isbn=978-3-948618-22-3|access-date=10 January 2023|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109183344/https://www.academia.edu/80363367|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|162x162px]]

جينيٽ واربيرگ قديم آثارن مان مليل انهن ثبوتن جي بنياد تي، جن ۾ گهوڙن جي ساز و سامان کي عورتن جي زيورن ۽ گاڏين سان گڏ ڏٺو ويو آهي، تجويز ڪيو آهي ته آخري برونز دور ۾ هڪ اهڙي ديوي جي پوڄا ٿيندي هئي، جنهن جو تعلق جنگ ۽ گهوڙن سان هو، ۽ جنهن کي هوءَ &quot;جنگ ۽ گهوڙي جي خاتون&quot; سڏي ٿي.&lt;ref&gt;Varberg, Jeanette (2013). &quot;Lady of the Battle and of the Horse: on Anthropomorphic Gods and their Cult in Late Bronze Age Scandinavia&quot;. ''Counterpoint: Essays in Archaeology and Heritage Studies in Honour of Professor Kristian Kristiansen''. British Archaeological Reports International Series 2508, Hadrian Books Ltd. pp 147-157. {{ISBN|978-1-4073-1126-5}}.&lt;/ref&gt;

[[قرباني]]، جنهن ۾ جانورن، هٿيارن، زيورن ۽ انسانن جون قربانيون پڻ شامل هيون، گهڻو ڪري پاڻيءَ سان لاڳاپيل هوندي هئي. دلدل، تلاءَ، وهڪرا ۽ ڍنڍون رسمن ۽ مقدس هنڌن طور استعمال ٿينديون هيون، ۽ اهڙين جڳهن تان بيشمار قديم شيون هٿ آيون آهن. رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار، جهڙوڪ برونز جا [[لور]]، خاص طور ڊينمارڪ ۽ اولهندي سوئيڊن مان مليا آهن. لورن جون تصويرون ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ پڻ موجود آهن، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي مذهبي رسمن دوران وڄايا ويندا هئا.

[[File:Mariesminde find.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[فين ٻيٽ]] مان مليل برونز جو ايمفورا ۽ سون جا پيالا، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.researchgate.net/figure/Late-NBA-bronze-amphora-adorned-with-sun-bird-ship-motif-and-originally-containing-the-11_fig3_327259960 |title=Hybrid beasts of the Nordic Bronze Age (Vandkilde 2018)}}&lt;/ref&gt;]]

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نورڊڪ برونز دور جو مذهب ۽ ڏندڪٿائون بنيادي طور [[هند-يورپي مذهب]] سان لاڳاپيل هيون، ۽ پوءِ اهي ئي اڳتي هلي [[نورس ڏندڪٿا]]، نورس مذهب ۽ وسيع [[جرمني ڏندڪٿا]] ۽ جرمني مذهب جا بنياد بڻيون.

نورڊڪ برونز دور جي تصويرن ۽ وچ جرمني جي [[نيبرا آسماني ٿالهي]]، جيڪا [[اونيتيتسه ثقافت]] سان لاڳاپيل آهي، جي وچ ۾ پڻ نمايان هڪجهڙايون ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.astronomicalheritage.net/show-entity?identity=96&amp;idsubentity=1 |website=UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy |title=Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany}}&lt;/ref&gt;

===سامونڊي سفر ۽ ٻيڙيون===

[[File:Model-af-Hjortspringbåden DO-2304 original.jpg|thumb|[[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] جو نمونو، لڳ ڀڳ 400 ق م، جيڪو برونز دور جي پٿريلي نقاشين سان گهڻي مشابهت رکي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |title=The Hjortspring Boat |access-date=1 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501220757/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asingh2009&quot;&gt;{{cite book|author=Pauline Asingh|title=Grauballemanden: portræt af et moselig|url=https://books.google.com/books?id=zZy-4znpeWIC&amp;pg=PA195 |page=195 |year=2009 |location=Copenhagen |language=da |publisher=Gyldendal A/S|isbn=978-87-02-05688-4}}&lt;/ref&gt;]]

نورڊڪ برونز دور جون هزارين پٿريليون نقاشيون ٻيڙين کي ڏيکارين ٿيون، جڏهن ته [[پٿريلي ٻيڙي]] جي نالي سان سڃاتل وڏا پٿريلا تدفيني يادگار پڻ مليا آهن. اهي ماڳ ظاهر ڪن ٿا ته ٻيڙين ۽ سامونڊي سفر کي ان ثقافت ۾ مجموعي طور اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135 |journal=Norwegian Archaeological Review |volume=57 |issue=1 |date=2024 |title=Evidence of Large Vessels and Sail in Bronze Age Scandinavia |last1=Bengtsson |first1=Boel |display-authors=etal |doi=10.1080/00293652.2024.2357135 |pages=59–84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Horn | first1=Christian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/water-and-the-afterlife-waterrelated-resources-in-the-burial-construction-of-the-nordic-bronze-age/E13860A2D97D492AD75F181B1F4A944B| title=Water and the Afterlife – Water-related Resources in the Burial Construction of the Nordic Bronze Age (Horn 2024) |journal=Proceedings of the Prehistoric Society | date=December 2024 | volume=90 | pages=63–83 | doi=10.1017/ppr.2024.4 }}&lt;/ref&gt; نقاشين ۾ ڏيکاريل ٻيڙيون گهڻو ڪري تختن کي سئيءَ سان ڳنڍي ٺاهيل [[ٻيڙِي|ننڍين ٻيڙين]] جي صورت جون هيون، جيڪي جنگ، مڇي مارڻ ۽ واپار لاءِ استعمال ٿينديون هيون. ممڪن آهي ته اهڙين ٻيڙين جي شروعات [[نئون پٿر دور]] تائين وڃي پهچي، ۽ انهن جو استعمال روم کان اڳ واري لوهه دور تائين جاري رهيو، جنهن جو مثال [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/286412431 |journal=Antiquity |volume=89 |issue=348 |date=2015 |pages=1353–1372 |title=Plankboat skeuomorphs in Bronze Age logboats: A Scandinavian perspective |last=Kastholm |first=Ole Thirup |doi=10.15184/aqy.2015.112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ling 2008. ''Elevated Rock Art''. GOTARC Serie B. Gothenburg Archaeological Thesis 49. Department of Archaeology and Ancient History, University of Gothenburg, Goumlteborg, 2008. {{ISBN|978-91-85245-34-5}}.&lt;/ref&gt; هن علائقي مان 3,600 سال پراڻيون برونز جون ڪهاڙيون ۽ [[قبرص|قبرصي]] ٽامي مان ٺاهيل ٻيا اوزار پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mandal |first1=Dattatreya |url=https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ |title=Cypriot Copper-Made Axes Found In Bronze Age Sweden|work=Realm of History |date=17 May 2016 |access-date=13 September 2018 |archive-date=13 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913112335/https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ }}&lt;/ref&gt;

محققن موجب اسڪينڊينيوا جي سماج ۾ ٻيڙين جي مسلسل اهميت جي لحاظ کان وڏي تسلسل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ٻيڙي ٺاهڻ ۽ سامونڊي سفر جون جيڪي روايتون نورڊڪ برونز دور ۾ قائم ٿيون، سي پوءِ مختلف دورن تائين جاري رهيون ۽ [[روم کان اڳ وارو لوهه دور|لوهه دور]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون. ڪجهه قديم آثارن جي ماهرن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته سامونڊي رخ رکندڙ هن ثقافت پنهنجي اوج تي [[وائڪنگ دور]] ۾ پهتي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Skoglund|first=Peter|date=2008|title=Stone Ships: Continuity and Change in Scandinavian Prehistory|journal=World Archaeology|volume=40|issue=3|pages=390–406|doi=10.1080/00438240802261440|jstor=40388220|s2cid=161302612|issn=0043-8243}}&lt;/ref&gt;

==آبهوا==

نورڊڪ برونز دور جي شروعاتي زماني جي خاصيت گرم آبهوا هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 2700 ق م ۾ آيل موسمي تبديليءَ کان پوءِ شروع ٿي. ان وقت جي آبهوا اڄوڪي وچ جرمني ۽ اتر فرانس جي آبهوا سان ڀيٽڻ جهڙي هئي، جنهن سبب نسبتاً گهڻي آبادي رهڻ ۽ پوکيءَ لاءِ سٺا موقعا موجود هئا؛ مثال طور، ان دور ۾ اسڪينڊينيوا ۾ [[انگور]] پڻ پوکيا ويندا هئا. 850 ق م ۽ 760 ق م جي وچ ۾ آبهوا ۾ هڪ معمولي تبديلي آئي، جنهن سان موسم وڌيڪ آلي ۽ ٿڌي ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 650 ق م کان وڌيڪ وڏي موسمي تبديلي شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kane |first=Njord |url=https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane%2C+njord+%281+november+2016%29.+the+viking+stone+age%3A+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |title=The Viking Stone Age: Birth of the Ax Culture |date=1 November 2016 |publisher=Spangenhelm Publishing |isbn=978-1-943066-19-3 |language=en |access-date=27 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163941/https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane,+njord+(1+november+2016).+the+viking+stone+age:+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== جينيات ==
{{See also|موٽالا#قديم جينيات}}
[[File:02020 Modellfiguren eines bronzezeitlichen Germanenpaars, Der Revekol und seine Umgebung in vor- und frühgeschichtlicher Zeit von Walter Witt.png|thumb|نورڊڪ برونز دور جي هڪ جوڙي جي نمونياتي ٻيهر جوڙجڪ|252x252px]]

جون 2015ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس مان معلوم ٿيو ته نورڊڪ برونز دور جا ماڻهو جينياتي طور [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]]، [[بيڪر ثقافت]] ۽ [[اونيتيتسه ثقافت]] جي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا رکندا هئا. نورڊڪ برونز دور ۽ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت جي ماڻهن ۾ برونز دور جي يورپين جي ڀيٽ ۾ [[ليڪٽيس جي برقرار رهڻ|ليڪٽوز برداشت ڪرڻ]] جي صلاحيت سڀ کان وڌيڪ هئي. اڀياس ۾ تجويز ڪيو ويو ته [[سنتاشتا ثقافت]] ۽ ان کان پوءِ واري [[اندرونووو ثقافت]]، رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر طرف لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون. {{Efn|name=Genetic Contacts|&quot;يورپ جي آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جون ثقافتون، جهڙوڪ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت، بيل بيڪر، اونيتيتسه ۽ اسڪينڊينيوا جون ثقافتون، جينياتي طور هڪ ٻئي سان تمام گهڻيون مشابهت رکن ٿيون... رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ سنتاشتا ثقافت جي ماڻهن جي وچ ۾ جيڪا ويجهي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي، اها ٻنهي لاءِ هڪجهڙن جينياتي سرچشمن ڏانهن اشارو ڪري ٿي... برونز دور جي يورپين ۾ برداشت جي سڀ کان وڌيڪ شرح رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل اسڪينڊينيوا جي برونز دور وارين ثقافتن ۾ ملي... اندرونووو ثقافت، جيڪا پوئين برونز دور ۾ وچ ايشيا ۾ وجود ۾ آئي، جينياتي طور سنتاشتا ماڻهن سان ويجهي لاڳاپيل آهي ۽ يامنايا ۽ افاناسيئوو ٻنهي کان چٽيءَ ريت مختلف آهي. تنهنڪري اندرونووو، سنتاشتا جي جينياتي ذخيري جي زماني ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي نمائندگي ڪري ٿي... سنتاشتا/اندرونووو رسمن ۽ رگ ويد ۾ بيان ڪيل رسمن جي وچ ۾ گهڻيون مشابهتون آهن، ۽ اهڙيون مشابهتون نورڊڪ برونز دور تائين پڻ پهچن ٿيون.&quot;{{sfn|Allentoft|2015}} }}

جون 2015ع واري اڀياس ۾ ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن جي اترين برونز دور ۽ ان کان اڳ وارين نئين پٿر دور جي ثقافتن سان لاڳاپيل نَوَ فردن جي باقيات جو جائزو ورتو ويو، جن جي تاريخ لڳ ڀڳ 2850 ق م کان 500 ق م تائين هئي. نئين پٿر دور وارن فردن مان ٽن مردن ۾ بالترتيب [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، [[هيپلوگروپ آر 1 اي|آر 1 اي 1 اي 1]] ۽ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269#آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1 (آر-يو 106)|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1]] هيپلوگروپ مليا. نورڊڪ برونز دور جي فردن مان ٻن مردن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، جڏهن ته ٻن ٻين ۾ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2]] هيپلوگروپ مليا.{{sfn|Allentoft|2015}}{{sfn|Mathieson|2015}}{{sfn|Mathieson|2018}}

2024ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس ۾ آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جي ڏاکڻي اسڪينڊينيوا سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 40 فردن جو تجزيو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Allentoft |first1=Morten E. |last2=Sikora |first2=Martin |last3=Fischer |first3=Anders |last4=Sjögren |first4=Karl-Göran |last5=Ingason |first5=Andrés |last6=Macleod |first6=Ruairidh |last7=Rosengren |first7=Anders |last8=Schulz Paulsson |first8=Bettina |last9=Jørkov |first9=Marie Louise Schjellerup |last10=Novosolov |first10=Maria |last11=Stenderup |first11=Jesper |last12=Price |first12=T. Douglas |last13=Fischer Mortensen |first13=Morten |last14=Nielsen |first14=Anne Birgitte |last15=Ulfeldt Hede |first15=Mikkel |date=January 2024 |title=100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark |journal=Nature |language=en |volume=625 |issue=7994 |pages=329–337 |doi=10.1038/s41586-023-06862-3 |pmid=38200294 |pmc=10781617 |bibcode=2024Natur.625..329A |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; اڀياس ۾ ٽن جدا جينياتي گروهن جا ثبوت مليا:

'''ايل اين بي اي مرحلو پهريون''' — ان جي تاريخ 4,600 کان 4,300 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق [[جنگي ڪهاڙي ثقافت]] ۽ شروعاتي [[اڪيلو قبر ثقافت]] سان هو. ايل اين بي اي مرحلي پهرئين جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 اي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٻيو''' — ان جي تاريخ 4,300 کان 3,700 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق چقمقي خنجر واري دور، لڳ ڀڳ 2300–2000 ق م، سان هو. ايل اين بي اي مرحلي ٻئي جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 بي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٽيون''' — هي آخري مرحلو لڳ ڀڳ 4,000 ڪئلينڊري سال اڳ کان شروع ٿيو، جنهن ۾ اسڪينڊينيوا جي اهڙن فردن جو هڪ الڳ گروهه ظاهر ٿيو، جنهن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]] وائي-هيپلوگروپ رکندڙ مردن جي گهڻائي هئي. قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق اتر يا اتر اوڀر کان ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ پٿري صندوق جهڙين قبرن جي ظاهر ٿيڻ سان هو، جنهن سان نورڊڪ برونز دور جي شروعات ٿي. اڀياس مان معلوم ٿيو ته '''ايل اين بي اي مرحلي ٽئين''' وارو گروهه نگراني هيٺ نسب نامي جي نموني بنديءَ ۾ لوهه دور جي اسڪينڊينيوا ۽ وائڪنگ دور جي اسڪينڊينيوا جي ايندڙ آبادين لاءِ مکيه سرچشمو هو. اهو گروهه انهن غير اسڪينڊينيائي آبادين لاءِ پڻ اهم نسب نامياتي سرچشمو هو، جن جو اسڪينڊينيائي يا [[جرمن قومون|جرمن]] لاڳاپو هو، جهڙوڪ [[اينگلو-سيڪسن]]، [[گوٿ]] ۽ [[لومبارڊ|لانگوبارڊ]]. اهي نتيجا نورڊڪ برونز دور ۽ ابتدائي جرمن ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ قديم آثارن ۽ لسانيات جي بنياد تي قائم ڪيل لاڳاپن سان هم آهنگ آهن.


==گئلري==

===قديم آثار===

&lt;gallery&gt;
File:DO-10045.jpg|[[اسڪيلڊال]]، ڊينمارڪ مان سون جي ڇلن سان گڏ برونز جي دٻلي، 1950–1700 ق م
File:DO-10827.jpg|ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن مان ملندڙ برونز جون ڍالون
File:Hagahogen burial goods1.jpg|[[هوگا دڙو|هوگا دڙي]] مان مليل قبر جو سامان، لڳ ڀڳ 1000 ق م
File:Kedelvogn-fra-Skallerup DO-1581 original.jpg|[[اسڪاليروپ ٿانو]]، ڊينمارڪ، 1300–1100 ق م
File:DO-848.jpg|سون جو ڪنگڻ، ڊينمارڪ
File:Viby-økserne.jpg|برونز جون ڪهاڙيون، ڊينمارڪ
File:DO-2114.jpg|سون جا پيالا، ڊينمارڪ، 1000–800 ق م
File:Kallerup bronze hoard 2.png|[[ڪاليروپ جو خزانو]]، ڊينمارڪ، 1200–1000 ق م
File:DO-845-Smykker fra yngre bronzealder.jpg|برونز ۽ سون جون نذراني واريون شيون
File:Processionsøkse af bronze, Nordsjælland.jpg|رسمي ڪهاڙي، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1100 ق م کان پوءِ
File:Funeral offerings Hverrus Nationalmuseet.jpeg|هويروس، ڊينمارڪ مان مليل قبر جو سامان، 1400 ق م
File:DO-4362.jpg|سوروپ، ڊينمارڪ مان مليل برونز جي ڍال
File:DO-919-Guldkar fra Borgbjerg.jpg|[[بورگبيرگ]]، ڊينمارڪ مان مليل سون جا ٿانو
File:Mens clothing Trindhøj.jpg|[[ٽرنڊهائي جو ماڻهو|ٽرنڊهائي جي ماڻهوءَ]] جا اُوني ڪپڙا، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4372.jpg|بوروم ايشائي مان مليل ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4760a.jpg|سون جون ڇليون، ڊينمارڪ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/the-mysterious-oath-rings/ |title=The mysterious oath rings |website=natmus.dk}}&lt;/ref&gt;
File:2M16-B1606 Kopia av kam fr Hasslekärr i Hångsdala sn.jpg|برونز جون ڪنگهيون، گوٽلينڊ، سوئيڊن
File:DO-687-Ragekniv med skibsornamentik.jpg|ڏاڙهي لاهڻ لاءِ برونز جو پاڪي، اسڪانيا، سوئيڊن
File:Bronze dagger, tweezers and button with gold decoration, Sweden.png|سون جي سينگار سان خنجر، چمٽي ۽ بٽڻ، سوئيڊن
File:DO-3409-Bronzefigur fra Fårdal.jpg|برونز جا جانورن وارا ننڍڙا مجسما، ڊينمارڪ
File:Shmbild tiff shmbild pcd2033 photo cd images img0019.jpg|برونز جا ٿانو، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 900 ق م
File:Balkåkra ritual object (4663417814).jpg|[[بالڪاڪرا رسمي شيءِ]]، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م
File:Hällristningar Tanum 9 1 skepp.jpg|ٻيڙيءَ جي پٿريلي نقاشي، تانوم، سوئيڊن
File:Aspeberget hällristningar Tanum 12.1.jpg|[[تانومشيڊي]]، اولهندي سوئيڊن جون پٿريليون نقاشيون
File:Petroglypgh Group Nordic Bronze Age 009.svg|پوکي ٻاري؛ ڏاندن سان هر هلائڻ جي تانوم، سوئيڊن مان مليل پٿريلي نقاشي
File:Tjelvars grav01.jpg|[[پٿريلي ٻيڙي]] جا يادگار، [[گوٽلينڊ]]، سوئيڊن
&lt;/gallery&gt;===وسنديون===

&lt;gallery&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (2).jpg|ڊگهي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=12 August 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (1).jpg|ڊگهي گهر جا آثار، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Bronzealderhuset.jpg|[[اسڪريڊسٽروپ]]، ڊينمارڪ ۾ 500 ميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ايراضيءَ واري سردار جي ايوان جو خاڪو، لڳ ڀڳ 1500 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vojens.dk/skrydstrup-pigen/ |title=The Skrydstrup Woman and the Bronze Age House |website=vojens.dk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |title=Høvdingehallen fra Skrydstrup |website=egtvedmuseum.dk |access-date=19 May 2023 |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519173250/https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ugeavisen.dk/egtvedposten/bronzealderudstilling-fortaeller-den-brede-historie |title=Model of the Skrydstrup longhouse |date=4 March 2021 }}&lt;/ref&gt;
File:Hühnenburg bei Watenstedt rekonstruktion.jpg|[[واٽنشيٽي ڀرسان هُوننبرگ]]، جرمني؛ مرڪزي وسنديءَ جي ٻيهر جوڙجڪ، {{Circa|1000 BC}}
File:Landa 005.jpg|[[لانڊا]]، ناروي ۾ برونز دور جي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1500 ق م
File:Building1.png|اوسٽبرڪ، ڊينمارڪ ۾ هڪ عمارت جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1800 ق م
File:Totenhaus von Tesperhude.png|اتر جرمني جي [[ٽيسپرهوڊي جو مئلن وارو گهر|ٽيسپرهوڊي]] ۾ ڪاٺ جي تابوت واري تدفين سميت [[مئلن جو گهر|مئلن واري گهر]] جي تصوير، لڳ ڀڳ 1200 ق م
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{commons category}}
* [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور]]
* [[ڪانسي دور جي تلوار]]
* [[ايگٽويد ڇوڪري]]
* [[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]]
* [[پٿريلي ٻيڙي]]
* [[تانوم جون پٿريليون نقاشيون]]
* [[پوميرانيائي ثقافت]]
* [[اڪيلو قبر ثقافت]]
*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[لوھ جو دؤر]]

==ڪتابيات ==
{{Refbegin|2}}
* {{cite journal|last1=Allentoft|first1=ME|date=11 June 2015|title=Population genomics of Bronze Age Eurasia|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=522|issue=7555|pages=167–172|bibcode=2015Natur.522..167A|doi=10.1038/nature14507|pmid=26062507|s2cid=4399103|url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155|access-date=30 August 2020|archive-date=13 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713182031/https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155|url-status=live}}
* Dabrowski, J. (1989). ''Nordische Kreis un Kulturen Polnischer Gebiete''. ''Die Bronzezeit im Ostseegebiet. Ein Rapport der Kgl. Schwedischen Akademie der Literatur Geschichte und Alter unt Altertumsforschung über das Julita-Symposium 1986''. Ed. [[بيورن امبروسياني]]. Kungl. Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien. Konferenser 22. Stockholm.
* Davidson, H. R. Ellis; Gelling, Peter. ''The Chariot of the Sun and other Rites and Symbols of the Northern European Bronze Age''.
* Demakopoulou, K. (ed.). ''Gods and Heroes of the European Bronze Age''. Published on the occasion of the exhibition &quot;Gods and Heroes of the Bronze Age. Europe at the Time of Ulysses&quot;, National Museum of Denmark, Copenhagen, 19 December 1998 – 5 April 1999. London (1999). {{ISBN|0-500-01915-0}}.
* Demougeot, E. ''La formation de l'Europe et les invasions barbares''. Paris: Editions Montaigne, 1969–1974.
* {{Cite book|last=Douglas Price|first=Theron|title=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings|publisher=Oxford University Press|year=2015|isbn=978-0-19-023197-2}}
* {{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Frei|first1=Karin Margarita|date=21 August 2019|title=Mapping human mobility during the third and second millennia BC in present-day Denmark|journal=[[پلوس ون]]|publisher=[[پلوس]]|volume=14|issue=8|article-number=e0219850|bibcode=2019PLoSO..1419850F|doi=10.1371/journal.pone.0219850|doi-access=free|pmc=6703675|pmid=31433798}}
* {{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Gubanov|first1=I.B|date=June 2012|title=Grave Circle B at Mycenae in the Context of Links Between the Eastern Mediterranean and Scandinavia in the Bronze Age|journal=[[يوروشيا جي آثار قديمه، نسليات ۽ بشريات]]|publisher=[[Elsevier B.V.]]|volume=40|issue=2|pages=99–103|doi=10.1016/j.aeae.2012.08.011}}
* {{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}
* {{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}
* [[اينڊرس ڪالف]]. 2001. ''Gothic Connections. Contacts between eastern Scandinavia and the southern Baltic coast 1000 BC – 500 AD''.
* {{cite journal|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Suchowska-Ducke|first2=Paulina|date=December 2015|title=Connected Histories: the Dynamics of Bronze Age Interaction and Trade 1500–1100 bc|journal=[[Proceedings of the Prehistoric Society]]|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|volume=81|pages=361–392|doi=10.1017/ppr.2015.17|doi-access=free}}
* {{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}
* {{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-1-4419-6300-0_7|publisher=Springer|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219020738/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4419-6300-0_7|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Mathieson|first1=Iain|date=23 November 2015|title=Genome-wide patterns of selection in 230 ancient Eurasians|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=528|issue=7583|pages=499–503|bibcode=2015Natur.528..499M|doi=10.1038/nature16152|pmc=4918750|pmid=26595274}}
* {{cite journal|last1=Mathieson|first1=Iain|date=21 February 2018|title=The Genomic History of Southeastern Europe|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=555|issue=7695|pages=197–203|bibcode=2018Natur.555..197M|doi=10.1038/nature25778|pmc=6091220|pmid=29466330}}
* {{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections: Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}
* [[آسڪر مونٽيليئس]]. 1885. ''Om tidsbestämning inom bronsåldern med särskilt avseende på Skandinavien''.
* Musset, L. ''Les invasions: les vagues germanique''. Paris: Presses universitaires de France, 1965.
* {{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}
* {{cite journal|last1=Schmidt|first1=Karl Horst|year=1991|title=The Celts and the Ethnogenesis of the Germanic People|journal=[[تاريخي لسانيات جي تحقيق]]|publisher=[[Vandenhoeck &amp; Ruprecht]]|volume=104|issue=1|pages=129–152|jstor=40849016}}
* {{cite book|last1=Thomas|first1=Homer L.|year=1992|chapter=Archaeology And Indo-European Comparative Linguistics|editor1-last=Polomé|editor1-first=Edgar C.|title=Reconstructing Languages and Cultures|url=https://books.google.com/books?id=-H4CLMHMRsEC|url-access=limited|volume=1|publisher=[[Walter de Gruyter]]|pages=281–315|isbn=978-3-11-012671-6|access-date=9 February 2020|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131048/https://books.google.com/books?id=-H4CLMHMRsEC|url-status=live}}
* {{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}
* {{cite encyclopedia |last1=Zvelebil|first1=Marek|title=Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|year=1997|chapter=Pitted Ware And Related Cultures Of Neolithic Northern Europe|editor1-last=Bogucki|editor1-first=Peter I.|editor2-last=Crabtree|editor2-first=Pam J.|encyclopedia=Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000: An Encyclopedia of the Barbarian World|volume=1|publisher=[[Scribner]]|pages=431–435|isbn=0-684-80669-X}}
{{Refend}}

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135#d1e1475 برونز دور جي اسڪينڊينيوا ۾ وڏين ٻيڙين ۽ سڙهن جا ثبوت]

{{تاريخي اسڪينڊينيوا جو وقتي خاڪو}}
{{جرمن قومون}}
{{برونز دور}}

{{اختياري ضابطو}}

[[زمرو:نورڊڪ برونز دور| ]]
[[زمرو:يورپ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جون برونز دور واريون ثقافتون]]
[[زمرو:ڊينمارڪ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:جرمني جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:ناروي جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:پولينڊ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:سوئيڊن جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:قبل از تاريخ اسڪينڊينيوا]]
[[زمرو:شليسويگ-هولشٽائن جي تاريخ]]
[[زمرو:ٻي هزارين سال ق م ۾ قائم ٿيل]]
[[زمرو:پنجين صدي ق م ۾ ختم ٿيل]]
[[زمرو:ڪيل جا قديم آثار]]</text>
      <sha1>53h1v0jls052xvyzyflz2mz4ncllqgh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398619</id>
      <parentid>398618</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144271" sha1="9ag0mpkovvgyhr0x8dtdycea9jt8j10" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=لڳ ڀڳ **2300 ق م کان 1700 ق م** تائين ڏکڻ اسڪينڊينيوا ۾ ثقافتي يڪجهتي جو هڪ نئون تاريخي دور قائم رهيو. ... **يونيٽيسي ثقافت** ۾ ملندڙ سردارن جي وڏن گهرن جهڙا گهر ڏکڻ اسڪينڊينيوا ۾ به ظاهر ٿيا، جيڪي معيشت ۽ سماجي تنظيم جي بنيادي نئين سر ترتيب جو ثبوت ڏين ٿا. ...
**1500 ق م** کان پوءِ اسڪينڊينيوا اندر تيز سماجي ۽ ثقافتي تبديليون آيون، جن ان کي پنهنجي مخصوص **نورڊڪ ثقافتي انداز** سان هڪ مڪمل ترقي يافته **برونز دور واري سماج** ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ...
سردارن جا ايوان عام طور **8 کان 10 ميٽر** ويڪرا هوندا هئا، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه **30 کان 50 ميٽر** تائين هوندي هئي. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رٿ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رٿ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا. ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رٿن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.اسڪينڊينيوا ۾ رٿ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي. گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رٿن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[سنتاشتا ثقافت|سنتاشتا]] ۽ [[اندرونووو ثقافت|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رٿ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

===جنتري (ڪيلينڊر)===
{{See also|فلڪيات جي تاريخ#قبل از تاريخ}}
[[File:Solvognen-00100.jpg|thumb|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|title=The Sun Chariot|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162114/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Randsborg |first=Klavs |date=2006 |title=Calendars of the Bronze Age |url=https://worldarchaeology.org/publications/ |journal=Acta Archaeologica |volume=77 |pages=62–90|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; انهن آثارن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رتھ]] جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، [[بالڪاڪرا رسمي شيءِ|بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“]] ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen|first1=Rahlf|last2=Rink|first2=Christine|title=Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71501|pages=93–126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=May|first=Jens|title=&quot;Die gefangene Zeit&quot;. Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503 |doi=10.11588/apa.2008.0.71503 |pages=127–155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |page=47| url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse/page/46/mode/2up |isbn=3-926982-95-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/35176394 |title=THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM |publisher=Archaeolingua |date=2015 |last=Ilon |first=Gabor |page=73 |isbn=978-963-9911-71-0 |quote=نورڊڪ برونز دور ۾ **اسپيبيريئيٽ** جي پٿريلي نقاشين تي **7** ۽ **28** جي مجموعن جا نقش ملن ٿا. انهن مان هڪ نقش ۾ هڪ شخص کي پنهنجي ساڄي هٿ ۾ **سسٽرم جهڙي هڪ شيءِ** جهليل ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي **28 پيالن نما کوٽن** (cup marks) ذريعي ظاهر ڪيو ويو آهي، جيڪي **ستن ستن نشانن جي چئن قطارن** ۾ ترتيب ڏنل آهن. قديم فلڪيات بابت پنهنجي مطالعي ۾ **فليمنگ ڪائول** تجويز ڏني ته اهي نشان **چنڊ جي چئن مرحلن** ۽ **قمري مهينن** جي نمائندگي ڪن ٿا.}}&lt;/ref&gt; انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ [[نيبرا آسماني ٿالهي]] ۽ [[سون جون ٽوپيون]]، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Menghin|first=Wilfried|title=Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71505|pages=157–169}}&lt;/ref&gt; اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC |title=Indo-European Poetry and Myth |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928075-9 |last=West |first=M.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf |journal=Hyperboreus |volume=18 |issue=1 |date=2012 |last=Pachenko |first=Dmitri |title=Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport}}&lt;/ref&gt;

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي [[ميٽوني چڪر]] بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/14021967 |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=85 |issue=2 |date=2010 |title=… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben |last=Sommerfel |first=Christoph |doi=10.1515/PZ.2010.01 |pages=207–242|doi-broken-date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt; قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور [[فرانڪليبن جو خزانو|فرانڪليبن جي خزاني]] مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري [[جنتري]] سان لاڳاپيل ڪنهن [[عددي سرشتي]] جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf |journal=Adoranten |date=2020 |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |pages=57–73 |title=Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/44636664 |title=GEFJON 4 |date=2019 |publisher=Aarhus Univeritetsforlag |pages=86–151 |chapter=Håndtegnets udstrakte fngre |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |isbn=978-87-7219-054-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113062837/https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|url-status=live|archive-date=13 January 2019|title=Hoards&quot; Halle State Museum of Prehistory|website=Landesmuseum-vorgeschicte.de|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر|ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]] جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Avanton Cone&quot; Musée d'Archaeologie Nationale, Paris |url=https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217090925/https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-date=2022-02-17 |access-date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse|last=Sperber |first=Lothar |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |isbn=3-926982-95-0 |editor-last=Springer |editor-first=Tobias |pages=215–216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1388038/Mysterious-gold-cones-hats-of-ancient-wizards.html|title=Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'|website=Telegraph.co.uk|date=17 March 2002 |access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۽ مذهبي رسومات===

[[File:Bæltepladen fra Langstrup B2307- 00023.jpg|thumb|left|[[لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، ڊينمارڪ، 1400 ق م.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|title=The belt plate from Langstrup|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162125/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|194x194px]]

نورڊڪ برونز دور جي مذهب، ان جي [[ديوتا|ديوتائن]]، ڪائنات بابت ان جي تصور ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي طريقن بابت ڪو به مڪمل ۽ مربوط علم موجود ناهي. ان دور جا لکت وارا ذريعا موجود نه آهن، تنهنڪري رڳو قديم آثارن مان مليل شيون ئي ان زماني جي مذهبي رسمن ۽ عقيدن جي هڪ ڌنڌلي ۽ ٽٽل تصوير پيش ڪن ٿيون. رڳو ڪجهه ممڪن مذهبي فرقن ۽ ڪن مخصوص قبيلن بابت ئي ڄاڻ ملي ٿي. ان دور بابت سڀ کان اهم اشارا [[دڙي واري قبر|دڙي وارين قبرن]]، نفيس قديم آثارن، [[نذرانو|نذرانن]] ۽ اتر يورپ ۾ پکڙيل پٿريلي نقاشين مان حاصل ٿين ٿا. هن دور جون پٿريليون نقاشيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. انهن جي تاريخ جو تعين انهن ۾ ڏيکاريل شين، جهڙوڪ برونز جي ڪهاڙين ۽ تلوارن، سان ڀيٽ ڪري ڪيو ويو آهي. ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]] جي نقاشين سان حيرت انگيز مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان کان علاوه [[نورڊڪ پٿر دور]] جون به گهڻيون پٿريليون نقاشيون موجود آهن، جن مان اتر اسڪينڊينيوا واريون گهڻو ڪري [[يورپي هرڻ]] کي ڏيکارين ٿيون.

[[File:Lur-fra-Brudevælte DO-10906 original.jpg|thumb|[[بروديويلٽي لور|برونز جو لور]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-lurs-of-the-bronze-age/ |title=The lurs of the Bronze Age |website=Nationalmuseet, Denmark}}&lt;/ref&gt;|264x264px]]

گهڻيون دريافتون، خاص طور پٿريليون نقاشيون، ظاهر ڪن ٿيون ته [[سج جو ديوتا|سج جي پوڄا]] هن مذهب جو مرڪزي عنصر هئي. جڏهن سج کي شخصي روپ ڏنو ويندو هو ته ان کي عورت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان جو تعلق مختلف نشانين ۽ شين، جهڙوڪ [[سواستيڪا]]، [[سج وارو صليب]]، ٻيڙين، ۽ جانورن جهڙوڪ گهوڙن، پکين، نانگن ۽ مڇين سان جوڙيو ويندو هو (ڏسو [[سول]])؛ البت نانگن جو سج سان تعلق شايد رڳو مذهبي ماهرن جي هڪ مخصوص گروهه وٽ هو، جيئن سندن پاڪين تي نظر اچي ٿو، جڏهن ته پٿريلي نقاشين ۾ بيان ٿيل ڏندڪٿائن مان معلوم ٿئي ٿو ته نانگ سج جا دشمن هئا. عقيدي موجب ڏينهن جو سج کي گهوڙو يا ٻيڙي کڻي هلندي هئي، جڏهن ته رات جو اهو رات واري ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪندو هو، پوءِ ٻيهر ڏينهن واري ٻيڙي يا گهوڙي ڏانهن موٽندو هو. اهو عمل هر ڏينهن ۽ هر رات ورجائبو رهندو هو.

اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته سج جي ديوي سان گڏ ٻه مرد [[ديوي جا جڙواڻ|جڙواڻ ديوتا]] پڻ پوڄيا ويندا هئا، جن جو تعلق [[لور]]ن، سڱن وارن ٽوپن ۽ هٿيارن، خاص طور ڪهاڙين ۽ تلوارن سان هو. جتي به قربانيءَ جون شيون دفن ڪيون ويون آهن، اتي اهي گهڻو ڪري جوڙن ۾ مليون آهن، ۽ پٿريلي نقاشين ۾ به ٻيڙين سميت ڪيترين شين کي جوڙن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. قربانيءَ جي ذخيرن مان ملندڙ سڱن وارا ٽوپا خالص رسمن لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ انهن جو عملي جنگي استعمال نه هو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي جڙواڻ ديوتا سج جا محافظ هئا، جيڪي رات جو ان جي حفاظت ڪندا هئا ته جيئن اهو ٻيهر صبح جو اڀري سگهي ۽ روزانو آسمان ۾ پنهنجو سفر جاري رکي، ۽ اهو سلسلو هر ڏينهن ۽ هر رات جاري رهي.

[[File:DO-4220.jpg|thumb|left|امبر جو [[سج وارو صليب]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200 ق م&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/80363367|title=Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany|chapter=The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power|last=Meller|first=Harald|date=2021|publisher=Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale).|isbn=978-3-948618-22-3|access-date=10 January 2023|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109183344/https://www.academia.edu/80363367|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|162x162px]]

جينيٽ واربيرگ قديم آثارن مان مليل انهن ثبوتن جي بنياد تي، جن ۾ گهوڙن جي ساز و سامان کي عورتن جي زيورن ۽ گاڏين سان گڏ ڏٺو ويو آهي، تجويز ڪيو آهي ته آخري برونز دور ۾ هڪ اهڙي ديوي جي پوڄا ٿيندي هئي، جنهن جو تعلق جنگ ۽ گهوڙن سان هو، ۽ جنهن کي هوءَ &quot;جنگ ۽ گهوڙي جي خاتون&quot; سڏي ٿي.&lt;ref&gt;Varberg, Jeanette (2013). &quot;Lady of the Battle and of the Horse: on Anthropomorphic Gods and their Cult in Late Bronze Age Scandinavia&quot;. ''Counterpoint: Essays in Archaeology and Heritage Studies in Honour of Professor Kristian Kristiansen''. British Archaeological Reports International Series 2508, Hadrian Books Ltd. pp 147-157. {{ISBN|978-1-4073-1126-5}}.&lt;/ref&gt;

[[قرباني]]، جنهن ۾ جانورن، هٿيارن، زيورن ۽ انسانن جون قربانيون پڻ شامل هيون، گهڻو ڪري پاڻيءَ سان لاڳاپيل هوندي هئي. دلدل، تلاءَ، وهڪرا ۽ ڍنڍون رسمن ۽ مقدس هنڌن طور استعمال ٿينديون هيون، ۽ اهڙين جڳهن تان بيشمار قديم شيون هٿ آيون آهن. رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار، جهڙوڪ برونز جا [[لور]]، خاص طور ڊينمارڪ ۽ اولهندي سوئيڊن مان مليا آهن. لورن جون تصويرون ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ پڻ موجود آهن، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي مذهبي رسمن دوران وڄايا ويندا هئا.

[[File:Mariesminde find.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[فين ٻيٽ]] مان مليل برونز جو ايمفورا ۽ سون جا پيالا، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.researchgate.net/figure/Late-NBA-bronze-amphora-adorned-with-sun-bird-ship-motif-and-originally-containing-the-11_fig3_327259960 |title=Hybrid beasts of the Nordic Bronze Age (Vandkilde 2018)}}&lt;/ref&gt;]]

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نورڊڪ برونز دور جو مذهب ۽ ڏندڪٿائون بنيادي طور [[هند-يورپي مذهب]] سان لاڳاپيل هيون، ۽ پوءِ اهي ئي اڳتي هلي [[نورس ڏندڪٿا]]، نورس مذهب ۽ وسيع [[جرمني ڏندڪٿا]] ۽ جرمني مذهب جا بنياد بڻيون.

نورڊڪ برونز دور جي تصويرن ۽ وچ جرمني جي [[نيبرا آسماني ٿالهي]]، جيڪا [[اونيتيتسه ثقافت]] سان لاڳاپيل آهي، جي وچ ۾ پڻ نمايان هڪجهڙايون ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.astronomicalheritage.net/show-entity?identity=96&amp;idsubentity=1 |website=UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy |title=Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany}}&lt;/ref&gt;

===سامونڊي سفر ۽ ٻيڙيون===

[[File:Model-af-Hjortspringbåden DO-2304 original.jpg|thumb|[[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] جو نمونو، لڳ ڀڳ 400 ق م، جيڪو برونز دور جي پٿريلي نقاشين سان گهڻي مشابهت رکي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |title=The Hjortspring Boat |access-date=1 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501220757/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asingh2009&quot;&gt;{{cite book|author=Pauline Asingh|title=Grauballemanden: portræt af et moselig|url=https://books.google.com/books?id=zZy-4znpeWIC&amp;pg=PA195 |page=195 |year=2009 |location=Copenhagen |language=da |publisher=Gyldendal A/S|isbn=978-87-02-05688-4}}&lt;/ref&gt;]]

نورڊڪ برونز دور جون هزارين پٿريليون نقاشيون ٻيڙين کي ڏيکارين ٿيون، جڏهن ته [[پٿريلي ٻيڙي]] جي نالي سان سڃاتل وڏا پٿريلا تدفيني يادگار پڻ مليا آهن. اهي ماڳ ظاهر ڪن ٿا ته ٻيڙين ۽ سامونڊي سفر کي ان ثقافت ۾ مجموعي طور اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135 |journal=Norwegian Archaeological Review |volume=57 |issue=1 |date=2024 |title=Evidence of Large Vessels and Sail in Bronze Age Scandinavia |last1=Bengtsson |first1=Boel |display-authors=etal |doi=10.1080/00293652.2024.2357135 |pages=59–84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Horn | first1=Christian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/water-and-the-afterlife-waterrelated-resources-in-the-burial-construction-of-the-nordic-bronze-age/E13860A2D97D492AD75F181B1F4A944B| title=Water and the Afterlife – Water-related Resources in the Burial Construction of the Nordic Bronze Age (Horn 2024) |journal=Proceedings of the Prehistoric Society | date=December 2024 | volume=90 | pages=63–83 | doi=10.1017/ppr.2024.4 }}&lt;/ref&gt; نقاشين ۾ ڏيکاريل ٻيڙيون گهڻو ڪري تختن کي سئيءَ سان ڳنڍي ٺاهيل [[ٻيڙِي|ننڍين ٻيڙين]] جي صورت جون هيون، جيڪي جنگ، مڇي مارڻ ۽ واپار لاءِ استعمال ٿينديون هيون. ممڪن آهي ته اهڙين ٻيڙين جي شروعات [[نئون پٿر دور]] تائين وڃي پهچي، ۽ انهن جو استعمال روم کان اڳ واري لوهه دور تائين جاري رهيو، جنهن جو مثال [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/286412431 |journal=Antiquity |volume=89 |issue=348 |date=2015 |pages=1353–1372 |title=Plankboat skeuomorphs in Bronze Age logboats: A Scandinavian perspective |last=Kastholm |first=Ole Thirup |doi=10.15184/aqy.2015.112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ling 2008. ''Elevated Rock Art''. GOTARC Serie B. Gothenburg Archaeological Thesis 49. Department of Archaeology and Ancient History, University of Gothenburg, Goumlteborg, 2008. {{ISBN|978-91-85245-34-5}}.&lt;/ref&gt; هن علائقي مان 3,600 سال پراڻيون برونز جون ڪهاڙيون ۽ [[قبرص|قبرصي]] ٽامي مان ٺاهيل ٻيا اوزار پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mandal |first1=Dattatreya |url=https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ |title=Cypriot Copper-Made Axes Found In Bronze Age Sweden|work=Realm of History |date=17 May 2016 |access-date=13 September 2018 |archive-date=13 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913112335/https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ }}&lt;/ref&gt;

محققن موجب اسڪينڊينيوا جي سماج ۾ ٻيڙين جي مسلسل اهميت جي لحاظ کان وڏي تسلسل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ٻيڙي ٺاهڻ ۽ سامونڊي سفر جون جيڪي روايتون نورڊڪ برونز دور ۾ قائم ٿيون، سي پوءِ مختلف دورن تائين جاري رهيون ۽ [[روم کان اڳ وارو لوهه دور|لوهه دور]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون. ڪجهه قديم آثارن جي ماهرن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته سامونڊي رخ رکندڙ هن ثقافت پنهنجي اوج تي [[وائڪنگ دور]] ۾ پهتي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Skoglund|first=Peter|date=2008|title=Stone Ships: Continuity and Change in Scandinavian Prehistory|journal=World Archaeology|volume=40|issue=3|pages=390–406|doi=10.1080/00438240802261440|jstor=40388220|s2cid=161302612|issn=0043-8243}}&lt;/ref&gt;

==آبهوا==

نورڊڪ برونز دور جي شروعاتي زماني جي خاصيت گرم آبهوا هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 2700 ق م ۾ آيل موسمي تبديليءَ کان پوءِ شروع ٿي. ان وقت جي آبهوا اڄوڪي وچ جرمني ۽ اتر فرانس جي آبهوا سان ڀيٽڻ جهڙي هئي، جنهن سبب نسبتاً گهڻي آبادي رهڻ ۽ پوکيءَ لاءِ سٺا موقعا موجود هئا؛ مثال طور، ان دور ۾ اسڪينڊينيوا ۾ [[انگور]] پڻ پوکيا ويندا هئا. 850 ق م ۽ 760 ق م جي وچ ۾ آبهوا ۾ هڪ معمولي تبديلي آئي، جنهن سان موسم وڌيڪ آلي ۽ ٿڌي ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 650 ق م کان وڌيڪ وڏي موسمي تبديلي شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kane |first=Njord |url=https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane%2C+njord+%281+november+2016%29.+the+viking+stone+age%3A+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |title=The Viking Stone Age: Birth of the Ax Culture |date=1 November 2016 |publisher=Spangenhelm Publishing |isbn=978-1-943066-19-3 |language=en |access-date=27 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163941/https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane,+njord+(1+november+2016).+the+viking+stone+age:+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== جينيات ==
{{See also|موٽالا#قديم جينيات}}
[[File:02020 Modellfiguren eines bronzezeitlichen Germanenpaars, Der Revekol und seine Umgebung in vor- und frühgeschichtlicher Zeit von Walter Witt.png|thumb|نورڊڪ برونز دور جي هڪ جوڙي جي نمونياتي ٻيهر جوڙجڪ|252x252px]]

جون 2015ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس مان معلوم ٿيو ته نورڊڪ برونز دور جا ماڻهو جينياتي طور [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]]، [[بيڪر ثقافت]] ۽ [[اونيتيتسه ثقافت]] جي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا رکندا هئا. نورڊڪ برونز دور ۽ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت جي ماڻهن ۾ برونز دور جي يورپين جي ڀيٽ ۾ [[ليڪٽيس جي برقرار رهڻ|ليڪٽوز برداشت ڪرڻ]] جي صلاحيت سڀ کان وڌيڪ هئي. اڀياس ۾ تجويز ڪيو ويو ته [[سنتاشتا ثقافت]] ۽ ان کان پوءِ واري [[اندرونووو ثقافت]]، رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر طرف لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون. {{Efn|name=Genetic Contacts|&quot;يورپ جي آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جون ثقافتون، جهڙوڪ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت، بيل بيڪر، اونيتيتسه ۽ اسڪينڊينيوا جون ثقافتون، جينياتي طور هڪ ٻئي سان تمام گهڻيون مشابهت رکن ٿيون... رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ سنتاشتا ثقافت جي ماڻهن جي وچ ۾ جيڪا ويجهي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي، اها ٻنهي لاءِ هڪجهڙن جينياتي سرچشمن ڏانهن اشارو ڪري ٿي... برونز دور جي يورپين ۾ برداشت جي سڀ کان وڌيڪ شرح رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل اسڪينڊينيوا جي برونز دور وارين ثقافتن ۾ ملي... اندرونووو ثقافت، جيڪا پوئين برونز دور ۾ وچ ايشيا ۾ وجود ۾ آئي، جينياتي طور سنتاشتا ماڻهن سان ويجهي لاڳاپيل آهي ۽ يامنايا ۽ افاناسيئوو ٻنهي کان چٽيءَ ريت مختلف آهي. تنهنڪري اندرونووو، سنتاشتا جي جينياتي ذخيري جي زماني ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي نمائندگي ڪري ٿي... سنتاشتا/اندرونووو رسمن ۽ رگ ويد ۾ بيان ڪيل رسمن جي وچ ۾ گهڻيون مشابهتون آهن، ۽ اهڙيون مشابهتون نورڊڪ برونز دور تائين پڻ پهچن ٿيون.&quot;{{sfn|Allentoft|2015}} }}

جون 2015ع واري اڀياس ۾ ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن جي اترين برونز دور ۽ ان کان اڳ وارين نئين پٿر دور جي ثقافتن سان لاڳاپيل نَوَ فردن جي باقيات جو جائزو ورتو ويو، جن جي تاريخ لڳ ڀڳ 2850 ق م کان 500 ق م تائين هئي. نئين پٿر دور وارن فردن مان ٽن مردن ۾ بالترتيب [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، [[هيپلوگروپ آر 1 اي|آر 1 اي 1 اي 1]] ۽ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269#آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1 (آر-يو 106)|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1]] هيپلوگروپ مليا. نورڊڪ برونز دور جي فردن مان ٻن مردن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، جڏهن ته ٻن ٻين ۾ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2]] هيپلوگروپ مليا.{{sfn|Allentoft|2015}}{{sfn|Mathieson|2015}}{{sfn|Mathieson|2018}}

2024ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس ۾ آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جي ڏاکڻي اسڪينڊينيوا سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 40 فردن جو تجزيو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Allentoft |first1=Morten E. |last2=Sikora |first2=Martin |last3=Fischer |first3=Anders |last4=Sjögren |first4=Karl-Göran |last5=Ingason |first5=Andrés |last6=Macleod |first6=Ruairidh |last7=Rosengren |first7=Anders |last8=Schulz Paulsson |first8=Bettina |last9=Jørkov |first9=Marie Louise Schjellerup |last10=Novosolov |first10=Maria |last11=Stenderup |first11=Jesper |last12=Price |first12=T. Douglas |last13=Fischer Mortensen |first13=Morten |last14=Nielsen |first14=Anne Birgitte |last15=Ulfeldt Hede |first15=Mikkel |date=January 2024 |title=100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark |journal=Nature |language=en |volume=625 |issue=7994 |pages=329–337 |doi=10.1038/s41586-023-06862-3 |pmid=38200294 |pmc=10781617 |bibcode=2024Natur.625..329A |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; اڀياس ۾ ٽن جدا جينياتي گروهن جا ثبوت مليا:

'''ايل اين بي اي مرحلو پهريون''' — ان جي تاريخ 4,600 کان 4,300 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق [[جنگي ڪهاڙي ثقافت]] ۽ شروعاتي [[اڪيلو قبر ثقافت]] سان هو. ايل اين بي اي مرحلي پهرئين جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 اي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٻيو''' — ان جي تاريخ 4,300 کان 3,700 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق چقمقي خنجر واري دور، لڳ ڀڳ 2300–2000 ق م، سان هو. ايل اين بي اي مرحلي ٻئي جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 بي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٽيون''' — هي آخري مرحلو لڳ ڀڳ 4,000 ڪئلينڊري سال اڳ کان شروع ٿيو، جنهن ۾ اسڪينڊينيوا جي اهڙن فردن جو هڪ الڳ گروهه ظاهر ٿيو، جنهن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]] وائي-هيپلوگروپ رکندڙ مردن جي گهڻائي هئي. قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق اتر يا اتر اوڀر کان ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ پٿري صندوق جهڙين قبرن جي ظاهر ٿيڻ سان هو، جنهن سان نورڊڪ برونز دور جي شروعات ٿي. اڀياس مان معلوم ٿيو ته '''ايل اين بي اي مرحلي ٽئين''' وارو گروهه نگراني هيٺ نسب نامي جي نموني بنديءَ ۾ لوهه دور جي اسڪينڊينيوا ۽ وائڪنگ دور جي اسڪينڊينيوا جي ايندڙ آبادين لاءِ مکيه سرچشمو هو. اهو گروهه انهن غير اسڪينڊينيائي آبادين لاءِ پڻ اهم نسب نامياتي سرچشمو هو، جن جو اسڪينڊينيائي يا [[جرمن قومون|جرمن]] لاڳاپو هو، جهڙوڪ [[اينگلو-سيڪسن]]، [[گوٿ]] ۽ [[لومبارڊ|لانگوبارڊ]]. اهي نتيجا نورڊڪ برونز دور ۽ ابتدائي جرمن ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ قديم آثارن ۽ لسانيات جي بنياد تي قائم ڪيل لاڳاپن سان هم آهنگ آهن.


==گئلري==

===قديم آثار===

&lt;gallery&gt;
File:DO-10045.jpg|[[اسڪيلڊال]]، ڊينمارڪ مان سون جي ڇلن سان گڏ برونز جي دٻلي، 1950–1700 ق م
File:DO-10827.jpg|ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن مان ملندڙ برونز جون ڍالون
File:Hagahogen burial goods1.jpg|[[هوگا دڙو|هوگا دڙي]] مان مليل قبر جو سامان، لڳ ڀڳ 1000 ق م
File:Kedelvogn-fra-Skallerup DO-1581 original.jpg|[[اسڪاليروپ ٿانو]]، ڊينمارڪ، 1300–1100 ق م
File:DO-848.jpg|سون جو ڪنگڻ، ڊينمارڪ
File:Viby-økserne.jpg|برونز جون ڪهاڙيون، ڊينمارڪ
File:DO-2114.jpg|سون جا پيالا، ڊينمارڪ، 1000–800 ق م
File:Kallerup bronze hoard 2.png|[[ڪاليروپ جو خزانو]]، ڊينمارڪ، 1200–1000 ق م
File:DO-845-Smykker fra yngre bronzealder.jpg|برونز ۽ سون جون نذراني واريون شيون
File:Processionsøkse af bronze, Nordsjælland.jpg|رسمي ڪهاڙي، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1100 ق م کان پوءِ
File:Funeral offerings Hverrus Nationalmuseet.jpeg|هويروس، ڊينمارڪ مان مليل قبر جو سامان، 1400 ق م
File:DO-4362.jpg|سوروپ، ڊينمارڪ مان مليل برونز جي ڍال
File:DO-919-Guldkar fra Borgbjerg.jpg|[[بورگبيرگ]]، ڊينمارڪ مان مليل سون جا ٿانو
File:Mens clothing Trindhøj.jpg|[[ٽرنڊهائي جو ماڻهو|ٽرنڊهائي جي ماڻهوءَ]] جا اُوني ڪپڙا، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4372.jpg|بوروم ايشائي مان مليل ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4760a.jpg|سون جون ڇليون، ڊينمارڪ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/the-mysterious-oath-rings/ |title=The mysterious oath rings |website=natmus.dk}}&lt;/ref&gt;
File:2M16-B1606 Kopia av kam fr Hasslekärr i Hångsdala sn.jpg|برونز جون ڪنگهيون، گوٽلينڊ، سوئيڊن
File:DO-687-Ragekniv med skibsornamentik.jpg|ڏاڙهي لاهڻ لاءِ برونز جو پاڪي، اسڪانيا، سوئيڊن
File:Bronze dagger, tweezers and button with gold decoration, Sweden.png|سون جي سينگار سان خنجر، چمٽي ۽ بٽڻ، سوئيڊن
File:DO-3409-Bronzefigur fra Fårdal.jpg|برونز جا جانورن وارا ننڍڙا مجسما، ڊينمارڪ
File:Shmbild tiff shmbild pcd2033 photo cd images img0019.jpg|برونز جا ٿانو، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 900 ق م
File:Balkåkra ritual object (4663417814).jpg|[[بالڪاڪرا رسمي شيءِ]]، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م
File:Hällristningar Tanum 9 1 skepp.jpg|ٻيڙيءَ جي پٿريلي نقاشي، تانوم، سوئيڊن
File:Aspeberget hällristningar Tanum 12.1.jpg|[[تانومشيڊي]]، اولهندي سوئيڊن جون پٿريليون نقاشيون
File:Petroglypgh Group Nordic Bronze Age 009.svg|پوکي ٻاري؛ ڏاندن سان هر هلائڻ جي تانوم، سوئيڊن مان مليل پٿريلي نقاشي
File:Tjelvars grav01.jpg|[[پٿريلي ٻيڙي]] جا يادگار، [[گوٽلينڊ]]، سوئيڊن
&lt;/gallery&gt;===وسنديون===

&lt;gallery&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (2).jpg|ڊگهي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=12 August 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (1).jpg|ڊگهي گهر جا آثار، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Bronzealderhuset.jpg|[[اسڪريڊسٽروپ]]، ڊينمارڪ ۾ 500 ميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ايراضيءَ واري سردار جي ايوان جو خاڪو، لڳ ڀڳ 1500 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vojens.dk/skrydstrup-pigen/ |title=The Skrydstrup Woman and the Bronze Age House |website=vojens.dk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |title=Høvdingehallen fra Skrydstrup |website=egtvedmuseum.dk |access-date=19 May 2023 |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519173250/https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ugeavisen.dk/egtvedposten/bronzealderudstilling-fortaeller-den-brede-historie |title=Model of the Skrydstrup longhouse |date=4 March 2021 }}&lt;/ref&gt;
File:Hühnenburg bei Watenstedt rekonstruktion.jpg|[[واٽنشيٽي ڀرسان هُوننبرگ]]، جرمني؛ مرڪزي وسنديءَ جي ٻيهر جوڙجڪ، {{Circa|1000 BC}}
File:Landa 005.jpg|[[لانڊا]]، ناروي ۾ برونز دور جي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1500 ق م
File:Building1.png|اوسٽبرڪ، ڊينمارڪ ۾ هڪ عمارت جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1800 ق م
File:Totenhaus von Tesperhude.png|اتر جرمني جي [[ٽيسپرهوڊي جو مئلن وارو گهر|ٽيسپرهوڊي]] ۾ ڪاٺ جي تابوت واري تدفين سميت [[مئلن جو گهر|مئلن واري گهر]] جي تصوير، لڳ ڀڳ 1200 ق م
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{commons category}}
* [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور]]
* [[ڪانسي دور جي تلوار]]
* [[ايگٽويد ڇوڪري]]
* [[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]]
* [[پٿريلي ٻيڙي]]
* [[تانوم جون پٿريليون نقاشيون]]
* [[پوميرانيائي ثقافت]]
* [[اڪيلو قبر ثقافت]]
*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[لوھ جو دؤر]]

==ڪتابيات ==
{{Refbegin|2}}
* {{cite journal|last1=Allentoft|first1=ME|date=11 June 2015|title=Population genomics of Bronze Age Eurasia|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=522|issue=7555|pages=167–172|bibcode=2015Natur.522..167A|doi=10.1038/nature14507|pmid=26062507|s2cid=4399103|url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155|access-date=30 August 2020|archive-date=13 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713182031/https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155|url-status=live}}
* Dabrowski, J. (1989). ''Nordische Kreis un Kulturen Polnischer Gebiete''. ''Die Bronzezeit im Ostseegebiet. Ein Rapport der Kgl. Schwedischen Akademie der Literatur Geschichte und Alter unt Altertumsforschung über das Julita-Symposium 1986''. Ed. [[بيورن امبروسياني]]. Kungl. Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien. Konferenser 22. Stockholm.
* Davidson, H. R. Ellis; Gelling, Peter. ''The Chariot of the Sun and other Rites and Symbols of the Northern European Bronze Age''.
* Demakopoulou, K. (ed.). ''Gods and Heroes of the European Bronze Age''. Published on the occasion of the exhibition &quot;Gods and Heroes of the Bronze Age. Europe at the Time of Ulysses&quot;, National Museum of Denmark, Copenhagen, 19 December 1998 – 5 April 1999. London (1999). {{ISBN|0-500-01915-0}}.
* Demougeot, E. ''La formation de l'Europe et les invasions barbares''. Paris: Editions Montaigne, 1969–1974.
* {{Cite book|last=Douglas Price|first=Theron|title=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings|publisher=Oxford University Press|year=2015|isbn=978-0-19-023197-2}}
* {{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Frei|first1=Karin Margarita|date=21 August 2019|title=Mapping human mobility during the third and second millennia BC in present-day Denmark|journal=[[پلوس ون]]|publisher=[[پلوس]]|volume=14|issue=8|article-number=e0219850|bibcode=2019PLoSO..1419850F|doi=10.1371/journal.pone.0219850|doi-access=free|pmc=6703675|pmid=31433798}}
* {{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Gubanov|first1=I.B|date=June 2012|title=Grave Circle B at Mycenae in the Context of Links Between the Eastern Mediterranean and Scandinavia in the Bronze Age|journal=[[يوروشيا جي آثار قديمه، نسليات ۽ بشريات]]|publisher=[[Elsevier B.V.]]|volume=40|issue=2|pages=99–103|doi=10.1016/j.aeae.2012.08.011}}
* {{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}
* {{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}
* [[اينڊرس ڪالف]]. 2001. ''Gothic Connections. Contacts between eastern Scandinavia and the southern Baltic coast 1000 BC – 500 AD''.
* {{cite journal|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Suchowska-Ducke|first2=Paulina|date=December 2015|title=Connected Histories: the Dynamics of Bronze Age Interaction and Trade 1500–1100 bc|journal=[[Proceedings of the Prehistoric Society]]|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|volume=81|pages=361–392|doi=10.1017/ppr.2015.17|doi-access=free}}
* {{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}
* {{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-1-4419-6300-0_7|publisher=Springer|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219020738/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4419-6300-0_7|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Mathieson|first1=Iain|date=23 November 2015|title=Genome-wide patterns of selection in 230 ancient Eurasians|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=528|issue=7583|pages=499–503|bibcode=2015Natur.528..499M|doi=10.1038/nature16152|pmc=4918750|pmid=26595274}}
* {{cite journal|last1=Mathieson|first1=Iain|date=21 February 2018|title=The Genomic History of Southeastern Europe|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=555|issue=7695|pages=197–203|bibcode=2018Natur.555..197M|doi=10.1038/nature25778|pmc=6091220|pmid=29466330}}
* {{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections: Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}
* [[آسڪر مونٽيليئس]]. 1885. ''Om tidsbestämning inom bronsåldern med särskilt avseende på Skandinavien''.
* Musset, L. ''Les invasions: les vagues germanique''. Paris: Presses universitaires de France, 1965.
* {{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}
* {{cite journal|last1=Schmidt|first1=Karl Horst|year=1991|title=The Celts and the Ethnogenesis of the Germanic People|journal=[[تاريخي لسانيات جي تحقيق]]|publisher=[[Vandenhoeck &amp; Ruprecht]]|volume=104|issue=1|pages=129–152|jstor=40849016}}
* {{cite book|last1=Thomas|first1=Homer L.|year=1992|chapter=Archaeology And Indo-European Comparative Linguistics|editor1-last=Polomé|editor1-first=Edgar C.|title=Reconstructing Languages and Cultures|url=https://books.google.com/books?id=-H4CLMHMRsEC|url-access=limited|volume=1|publisher=[[Walter de Gruyter]]|pages=281–315|isbn=978-3-11-012671-6|access-date=9 February 2020|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131048/https://books.google.com/books?id=-H4CLMHMRsEC|url-status=live}}
* {{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}
* {{cite encyclopedia |last1=Zvelebil|first1=Marek|title=Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|year=1997|chapter=Pitted Ware And Related Cultures Of Neolithic Northern Europe|editor1-last=Bogucki|editor1-first=Peter I.|editor2-last=Crabtree|editor2-first=Pam J.|encyclopedia=Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000: An Encyclopedia of the Barbarian World|volume=1|publisher=[[Scribner]]|pages=431–435|isbn=0-684-80669-X}}
{{Refend}}

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135#d1e1475 برونز دور جي اسڪينڊينيوا ۾ وڏين ٻيڙين ۽ سڙهن جا ثبوت]

{{تاريخي اسڪينڊينيوا جو وقتي خاڪو}}
{{جرمن قومون}}
{{برونز دور}}

{{اختياري ضابطو}}

[[زمرو:نورڊڪ برونز دور| ]]
[[زمرو:يورپ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جون برونز دور واريون ثقافتون]]
[[زمرو:ڊينمارڪ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:جرمني جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:ناروي جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:پولينڊ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:سوئيڊن جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:قبل از تاريخ اسڪينڊينيوا]]
[[زمرو:شليسويگ-هولشٽائن جي تاريخ]]
[[زمرو:ٻي هزارين سال ق م ۾ قائم ٿيل]]
[[زمرو:پنجين صدي ق م ۾ ختم ٿيل]]
[[زمرو:ڪيل جا قديم آثار]]</text>
      <sha1>9ag0mpkovvgyhr0x8dtdycea9jt8j10</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398742</id>
      <parentid>398619</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>398742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="144440" sha1="kvq6irokqx6gpkm57n88k0g6bmqqwbf" xml:space="preserve">{{Short description|اتر يورپ جو آثارِ قديمه وارو دور}}

{{Infobox archaeological culture
|name        = نارڊڪ ڪانسي جو دور
|map         = Nordic Bronze Age.png
|mapalt      =
|altnames    = اترئين ڪانسي جو دور؛ اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور
|horizon     =
|region      = ڏاکڻي [[اسڪينڊينيويا]]، اتر [[جرمني]]
|period      = [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور|ڪانسي جو دور]]
|dates       = {{circa|2000/1750–500 ق.م.}}
|typesite    =
|majorsites  =
|extra       =
|precededby  = [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]]، [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]]، [[نارڊڪ پٿر جو دور]]
|followedby  = [[ياستورف ثقافت]]، [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]]، [[اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جو دور]]
}}

'''نارڊڪ ڪانسي جو دور'''، جنهن کي '''اترئين ڪانسي جو دور''' يا '''اسڪينڊينيائي ڪانسي جو دور''' (انگريزي: ''Nordic Bronze Age'' يا ''Scandinavian Bronze Age'')  پڻ چيو ويندو آهي، [[اسڪينڊينيائي قبل از تاريخ]] جو {{circa|2000/1750–500 ق.م.}} تائين هلندڙ هڪ دور هو.

نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت 2000ع کان 1750 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾، پڇاڙيءَ واري نئين پٿر جي دور جي [[نارڊڪ پٿر جو دور#نئون پٿر جو دور|خنجر واري دور]] جي تسلسل طور اڀري. ان جون پاڙون [[جنگي ڪهاڙي واري ثقافت]]، يعني سويڊني-نارويجي [[رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي ثقافت]] جي شاخ، [[اڪيلو قبر واري ثقافت]]، يعني اتر جرمني ۽ ڊينمارڪ جي رسيءَ جي نشانن واري ٿانون جي شاخ، ۽ [[گهنٽي نما پيالي واري ثقافت]] ۾ هيون.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=2 May 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=141 |quote=2000 ق.م. کان پوءِ وجود ۾ آيل شروعاتي ڪانسي واري دور جي سماجن، پنهنجي بنيادي سماجي ۽ ڪائناتي ترتيب ٽئين هزارين ق.م. جي گهنٽي نما پيالي واري ثقافت ۽ جنگي ڪهاڙي واري ثقافت کان ورثي ۾ حاصل ڪئي. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان سان گڏ [[وچ يورپ]] جا اثر پڻ ان جي جوڙجڪ ۾ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;&gt;{{Cite journal|last=Vandkilde|first=Helle|date=April 2014|title=Breakthrough of the Nordic Bronze Age: Transcultural Warriorhood and a Carpathian Crossroad in the Sixteenth Century BC|url=https://www.researchgate.net/publication/272312010|journal=European Journal of Archaeology|volume=17|issue=4|pages=602–633|doi=10.1179/1461957114Y.0000000064|s2cid=162256646|access-date=30 November 2020|archive-date=22 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722011818/https://www.researchgate.net/publication/272312010_Breakthrough_of_the_Nordic_Bronze_Age_Transcultural_Warriorhood_and_a_Carpathian_Crossroad_in_the_Sixteenth_Century_BC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
ممڪن آهي ته اهي اثر [[اونيتيتسي ثقافت]] سان ملندڙ جلندڙ ماڻهن وسيلي پهتا هجن، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اهڙيون رسمون ۽ رواج پاڻ سان کڻي آيا، جيڪي يا ته اونيتيتسي ثقافت مان نڪتل هئا يا اتر اولهه جرمنيءَ ۾ موجود ان ثقافت جي مقامي صورتن تي ٻڌل هئا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=2 May 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچ يورپ مان آيل ڌاتڪاريءَ جا اثر خاص طور نمايان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issue=43|pages=7–201|via=diva-portal.org|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ling|first1=Johan|last2=Persson|first2=Per-Olof|last3=Billström|first3=Kjell|date=14 March 2013|title=Moving metals II: provenancing Scandinavian Bronze Age artefacts by lead isotope and elemental analyses|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305440313002689|journal=Journal of Archaeological Science|volume=41|pages=107–129|doi=10.1016/j.jas.2013.07.018 |bibcode=2014JArSc..41..106L |via=shfa.se|access-date=30 November 2020|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323060706/https://www.shfa.se/Include/UltimateEditorInclude/UserFiles/Moving%20metals%20IIb%20%20provenancing%20Scandinavian%20Bronze%20Age%20artefacts.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[اسڪينڊينيويا]] ۾ ڪانسي جي دور جي شروعات تقريباً 2000 ق.م. کان ٿوري پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي، جڏهن⁠تہ 1750 ق.م. کان پوءِ ڪانسي جي ڌاتڪاريءَ واري ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://www.academia.edu/389145|publisher=Springer, New York, NY|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|quote=اتر يورپ جي ڪانسي واري دور جي شروعات لڳ ڀڳ 2000 ق.م. کان ٿوري ئي پوءِ سادي ڪانسي جي اوزارن، خاص طور تي ڪهاڙين، جي متعارف ٿيڻ ۽ استعمال سان ٿي. ساڳئي وقت وڏن (اڪثر سردارن يا خاندانن جي) گهرن لاءِ ڊگها ۽ وسيع گهر (لانگ هائوس) پڻ تعمير ٿيڻ لڳا. 1750 ق.م. کان پوءِ جڏهن ڪانسي کي ڳاري ڌاتوڪاري (ميٽل ورڪنگ) جي ٽيڪنالاجي وڌيڪ منظم نموني اختيار ڪئي وئي، تڏهن ڪانسي مان ٺهيل نون اوزارن، هٿيارن ۽ زيورن جو استعمال گهڻو وڌي ويو، ۽ ان سان گڏ هڪ نئون جنگجو اشرافيه طبقو پڻ اڀري آيو.|access-date=26 September 2022|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405224625/https://www.academia.edu/389145|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=حقيقي ڪانسي وارو دور لڳ ڀڳ 1700 ق.م. ۾ شروع ٿيو ۽ تقريباً 500 ق.م. تائين جاري رهيو. بهرحال، ڌاتن جو سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ اهم استعمال 2000 ق.م. تائين، يعني ديرين نوپٿر دور (ليٽ نئو لٿڪ) دوران، ئي عام ٿي چڪو هو. ان لحاظ کان اهو زمانو نالي کان سواءِ تقريباً هر لحاظ کان ڪانسي وارو دور ئي هو.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=PLOS ONE|title=On the trail of Scandinavia's early metallurgy: Provenance, transfer and mixing|date=2019|last1=Nørgaard|first1=HW|last2=Pernicka|first2=E|last3=Vandkilde|first3=H|volume=14 |issue=7 |article-number=e0219574 |doi=10.1371/journal.pone.0219574|pmid=31339904 |pmc=6655661 |bibcode=2019PLoSO..1419574N |quote=لڳ ڀڳ 4400 ق.م. کان ئي اسڪينڊي نيويا ۾ ٽامي جي ٽيڪنالاجيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ جا آثار ملن ٿا، جيڪي ان علائقي جي ديرين وچ پٿر دور (Late Mesolithic) جي برادرين ڏانهن ٽامي جي ڪهاڙين جي ناياب درآمدن جي صورت ۾ ظاهر ٿين ٿا. تقريباً هڪ هزار سال پوءِ، وچ نوپٿر دور جي [[فنل بيڪر ثقافت]]  ۾ مقامي سطح تي ڌاتوڪاري (ميٽلرجي) رائج ٿيڻ جا امڪان آهن، پر پوءِ اها روايت ٻيهر ختم ٿي وئي.
ٽئين هزارين ق.م. جي اڪثر عرصي دوران علائقي ۾ ڌاتوڪاري تقريباً غير موجود نظر اچي ٿي، جيتوڻيڪ 2400–2100 ق.م. جي وچ ۾ [[بيل بيڪر ثقافت]]  سان لاڳاپيل [[جٽلينڊ]] ۾ ٽامي جون ڪهاڙيون ڍالڻ ۽ ٽامي جي چادرن مان زيور ٺاهڻ جا تجربا ٻيهر نظر اچن ٿا.
بهرحال، 2000 ق.م. تائين پهچندي، ٽامي تي ٻڌل ٽيڪنالاجي اسڪينڊي نيويا ۾ مڪمل طور معاشي ۽ سماجي زندگيءَ جو حصو بڻجڻ لڳي. اهو عمل يورپ جي ٻين علائقن ۾ ڪانسي، يا ڪانسي جهڙين خاصيتن واري ٽامي، جي پکڙجڻ سان گڏوگڏ ٿيو.|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brozio |first1=Jan Piet |last2=Stos-Gale |first2=Zofia |last3=Müller |first3=Johannes |last4=Müller-Scheeßel |first4=Nils |last5=Schultrich |first5=Sebastian |last6=Fritsch |first6=Barbara |last7=Jürgens |first7=Fritz |last8=Skorna |first8=Henry |date=10 May 2023 |title=The origin of Neolithic copper on the central Northern European plain and in Southern Scandinavia: Connectivities on a European scale |journal=PLOS ONE |language=en |volume=18 |issue=5 |article-number=e0283007 |doi=10.1371/journal.pone.0283007 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=10171686 |pmid=37163484|bibcode=2023PLoSO..1883007B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/from-lands-end-to-the-levant-did-britains-tin-sources-transform-the-bronze-age-in-europe-and-the-mediterranean/2330F3B6498B210DA61B89026A1F38EA |journal=Antiquity |date=2025 |doi=10.15184/aqy.2025.41 |pages=708–726 |title=From Land's End to the Levant: did Britain's tin sources transform the Bronze Age in Europe and the Mediterranean? |last1=Williams |first1=R. Alan |display-authors=etal|volume=99 |issue=405 |quote=لڳ ڀڳ 2200–2100 ق.م. جي عرصي دوران هڪ اهم تبديلي آئي، جڏهن برطانيا يورپ جو پهريون علائقو بڻيو، جنهن پنهنجي سموري ڌاتوڪاري کي آرسينيڪ ملايل ٽامي (آرسينڪل ڪاپر) مان مڪمل ٽين-ڪانسي (ٽن برونز)، جنهن ۾ عام طور تي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٽين هوندو هو، ڏانهن منتقل ڪري ڇڏيو.
ان کان پوءِ ڪانسي جي هن مڪمل اختيار کي، جنهن کي &quot;برونزيائيزيشن&quot; (Bronzization) پڻ چيو وڃي ٿو، لڳ ڀڳ 1800 ق.م. تائين سڄي اسڪينڊي نيويا ۽ مرڪزي يورپ ۾ قبول ڪيو ويو. آخرڪار، هي تبديلي تقريباً 1500–1300 ق.م. تائين ڏاکڻي آئبيريا، ايجيئن ۽ مصر تائين به پکڙجي وئي.}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا، ۽ ٻنهي ثقافتن ۾ ڪيترائي نمايان هڪجهڙايون پڻ ملن ٿيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}{{sfn|Gubanov|2012|pp=99–103}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=342 |quote=اترين ڪانسي واري دور جي ٻئي مرحلي (Period II) دوران، يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ اوڀرئين بحري روم ۽ ميسينيائي تهذيب جا اثر سڀ کان وڌيڪ نمايان نظر اچن ٿا. اهي اثر خاص طور ڌاتوڪاري، اعليٰ حيثيت وارن قيمتي سامان (پرسٽج گڊز) ۽ ڪائناتي يا مذهبي تصورَ (ڪاسمولاجي) ۾ چٽيءَ طرح ظاهر ٿين ٿا. |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور، [[سنتاشتا ثقافت]]، [[اندرونووو ثقافت]] ۽ [[رگ ويد]] سان لاڳاپيل ماڻهن جي وچ ۾ به ڪجهه ثقافتي هڪجهڙايون معلوم ڪيون ويون آهن.{{Efn|name=Genetic Contacts}}&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.academia.edu/1133755|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Interweaving worlds systemic interactions in Eurasia, 7th to 1st millennia BC|chapter=Bridging India and Scandinavia: Institutional Transmission and Elite Conquest during the Bronze Age|date=2011|pages=243–265|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-998-7|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227224320/https://gup.ub.gu.se/publication/148402|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جي علائقي ۾ اتر جرمنيءَ جا ڪجهه حصا پڻ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://archive.org/details/ancienteurope8000001unse|title=Ancient Europe, 8000 B.C. to A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|editor-last1=Bogucki|editor-first1=Peter|editor-last2=Crabtree|editor-first2=Pam J.|chapter=Bronze Age Scandinavia|last=Vandkilde|first=Helle|date=2004|isbn=0-684-80668-1|page=73|publisher=Charles Scribner's Sons |quote=روايتي اترين ڪانسي واري دور جو مرڪزي علائقو ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] هو، جنهن ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[شليزويگ]] ۽ [[اسڪانيا]] شامل هئا. اڄوڪي [[جرمني]] جو اتر يورپي ميداني علائقو، گڏوگڏ ڏاکڻو [[ناروي]] ۽ ڏکڻ-مرڪزي [[سويڊن]] پڻ هن ثقافتي علائقي سان ويجهي لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.}}&lt;/ref&gt; ۽ ڪجهه عالمن موجوده [[ايسٽونيا]]، [[فنلينڊ]] ۽ [[پوميرانيا]] جي آثارن کي به ان جي [[ثقافتي دائرو|ثقافتي دائري]] جو حصو سمجهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Minkevičius|first1=Karolis|last2=Podėnas|first2=Vytenis|last3=Urbonaitė-Ubė|first3=Miglė|last4=Ubis|first4=Edvinas|last5=Kisielienė|first5=Dalia|date=1 May 2020|title=New evidence on the southeast Baltic Late Bronze Age agrarian intensification and the earliest AMS dates of Lens culinaris and Vicia faba|journal=Vegetation History and Archaeobotany|language=en|volume=29|issue=3|pages=327–338|doi=10.1007/s00334-019-00745-2|bibcode=2020VegHA..29..327M |s2cid=202194880|issn=1617-6278}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bronze Age - Finland - SpottingHistory.com|url=https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|access-date=30 November 2020|website=www.spottinghistory.com|language=en|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020171855/https://www.spottinghistory.com/historicalperiod/bronze-age-finland/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
نارڊڪ ڪانسي واري دور جا ماڻهو [[عنبر وارو واپاري رستو|عنبر جي برآمد]] ۾ سرگرم هئا ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪندا هئا، جنهن جي نتيجي ۾ اهي ماهر ڌاتڪار بڻجي ويا. ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان، نارڊڪ ڪانسي واري دور جي ثقافت پنهنجي وجود دوران يورپ جي سڀ کان وڌيڪ ڌاتن سان مالا مال ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}{{sfn|Frei|2019}}&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kristiansen |first1=Kristian |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The Rise of Bronze Age Society |last2=Larsson |first2=Thomas B. |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2005 |isbn=978-0-521-84363-8 |page=186 |quote=&quot;جنهن شخص يورپ ۾ ٻئي هزار سال ق.م. جي ڌاتوڪاري (Metalwork) جو پنجويهن سالن کان وڌيڪ عرصي تائين سڌو سنئون مطالعو ڪيو آهي، تنهن لاءِ اهو آهستي آهستي واضح ٿيندو ويو آهي ته اترين ڪانسي واري دور (Nordic Bronze Age) جي ثقافت—خاص طور تي ان جي شروعاتي مرحلي، يعني مونٽيليئس دور 2 (1500–1300 ق.م.)—هڪ بيحد منفرد ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿي. معياري لحاظ کان ان جا فني ۽ فنياتي (ٽيڪنيڪي) اظهار مينوئي ۽ ميسيني ثقافتن کان سواءِ سڄي يورپ جي هر ثقافت کان اعليٰ هئا. جڏهن ته مقداري لحاظ کان به 1500–1000 ق.م. جي عرصي دوران يورپ ۾ ڪو به اهڙو علائقو نه هو، جتي ايتري وڏي تعداد ۾ اعليٰ معيار جا هٿيار ۽ زيور گڏ ٿيل هجن، ۽ ان ۾ مينوئي ۽ ميسيني ثقافتون پڻ شامل آهن.&quot; |access-date=21 December 2021 |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
ڪانسي واري دور جي پڇاڙيءَ ۾، گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان، اسڪينڊينيويا ۾ لوهه جي ڌاتڪاري پڻ شروع ٿي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/1285488 |journal=European Journal of Archaeology |volume=14 |issue=3 |date=2011 |title=Heads and Tails – Minds and Bodies: Reconsidering the Late Bronze Age Vestby Hoard |last1=Lund |first1=Julie |last2=Melheim |first2=Lene |pages=441–464 |doi=10.1179/146195711798356692 |s2cid=162289964 |quote=اترين علائقي (Nordic region) ۾ لوهه جي ڌاتوڪاري (Iron technology) گهٽ ۾ گهٽ نائين صدي ق.م. کان رائج هئي. (Hjärthner-Holdar 1993؛ Serning 1984) |access-date=11 August 2023 |archive-date=14 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230914154343/https://www.academia.edu/1285488 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
تقريباً پنجين صدي ق.م. ۾ نارڊڪ ڪانسي واري دور جي جاءِ [[رومي دور کان اڳ جو لوهه جو دور]] ۽ [[ياستورف ثقافت]] والاري. نارڊڪ ڪانسي واري دور کي اڪثر [[جرمنڪ ماڻهو|جرمنڪ ماڻهن]] جي آبائي ثقافتي بنياد طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو.{{sfn|Schmidt|1991|pp=129–133}}

== تاريخ ==

[[فائل:1887 illustration of artefacts from the Nordic Bronze Age.png|thumbnail|1887ع ۾ اترين ڪانسي واري دور جي نوادرات جي تصوير]]

=== ابتدا ===

اترين ڪانسي وارو دور ڏاکڻي [[اسڪينڊينيوا]] ۽ [[اتر جرمني]] جي [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] جو جانشين هو. اهو ظاهر ٿئي ٿو ته هيءَ ثقافت [[ڪارڊڊ ويئر ثقافت]] ۽ ان کان اڳ واري [[پٽيڊ ويئر ثقافت]] جي عنصرن جي ميلاپ مان وجود ۾ آئي هئي.{{sfn|Zvelebil|1997|pp=431–435}}{{sfn|Thomas|1992|p=295}}

عام طور تي اهو سمجهيو وڃي ٿو ته [[چالڪولٿڪ]] دور جي [[بيٽل ايڪس ثقافت]] مان اترين ڪانسي واري دور ڏانهن تبديليءَ جو فيصلائتو سبب [[مرڪزي يورپ]] مان آيل ڌاتوڪاري (Metallurgy) جو اثر، گڏوگڏ عام ثقافتي اثر هو، جيڪي پنهنجي رسمن ۽ روايتن ۾ [[اونيٽيسي ثقافت]] سان گهڻي مشابهت رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stensköld|first=Eva|date=2004|title=The Telling of a Late Neolithic Story: Stone and Metal in Southern Sweden 2350–1700 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A191947&amp;dswid=-3410|journal=Stockholm Studies in Archaeology|issn=0349-4128|volume=34|page=7|via=diva-portal|access-date=6 January 2021|archive-date=5 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405223124/https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:191947&amp;dswid=-3410|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=North European Symposium for Archaeological Textiles X|date=2010|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-370-1|volume=5|jstor=j.ctt1cfr79q}}&lt;/ref&gt;

=== دوربندي ===

[[آسڪر مونٽيليئس]]، جنهن هن دور لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح جوڙي، پنهنجي 1885ع ۾ شايع ٿيل تصنيف ''اوم ٽيڊس-بَسٽيمنِنگ اِنوم برونس-اولڊَرن ميڊ سيرشِلٽ آوسيندي پُو اسڪانڊيناوين'' (''اسڪينڊينيوا تي خاص ڌيان سان ڪانسي واري دور جي تاريخي دوربندي بابت'') ۾ هن دور کي ڇهن الڳ ذيلي مرحلن ۾ ورهايو، جيڪا دوربندي اڄ تائين وڏي پيماني تي استعمال ٿيندي اچي ٿي.
سندس نسبي تاريخ بندي (رليٽو ڪرونالاجي) وڏي حد تائين [[ريڊيو ڪاربن تاريخ بندي]] سان مطابقت رکي ٿي. البت هڪ استثنا اهو آهي ته هن دور جي شروعات، جيئن مونٽيليئس 1800 ق.م. تجويز ڪئي هئي، ان بدران هاڻي لڳ ڀڳ 1700 ق.م. سمجهي وڃي ٿي. [[مرڪزي يورپ]] لاءِ [[پال رائنيڪي]] جو تيار ڪيل هڪ مختلف نظام عام طور استعمال ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر علائقي جا پنهنجا مخصوص نوادرات ۽ آثارِ قديمه جا دور هوندا آهن.

&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors = 
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) # 
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-1900 till:-300
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-1900
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-1900

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:20 shift:(0,-5)
  bar:&amp;nbsp; color:era 
  from: -1700 till: -500 shift:(0,10) text:Nordic Bronze Age
  from: -1700 till: -1100 text:Early Nordic Bronze 
  from: -1100 till: -500 text:Late Nordic Bronze 
  bar:Phases color:era 
  from: -1700 till: -1500 text:I
  from: -1500 till: -1300 text:II
  from: -1300 till: -1100 text:III
  from: -1100 till: -900 text:IV
  from: -900 till: -700 text:V
  from: -700 till: -500 text:VI
&lt;/timeline&gt;


هڪ وڌيڪ وسيع ورهاست موجب هن دور کي ٻن مکيه مرحلن ۾ تقسيم ڪيو وڃي ٿو:

شروعاتي ڪانسي وارو دور: 1700 ق.م. کان 1100 ق.م.

ديرين ڪانسي وارو دور: 1100 ق.م. کان 550 ق.م.


انهن مرحلن ۽ دورن کان پوءِ [[قبل از رومي لوهي دور]] شروع ٿئي ٿو.

== ثقافت ==

=== وسنديون ===
[[File:Copenhagen - Nationalmuseet - The Bronze Age House.JPG|thumb|ڪانسي واري دور جي هڪ گهر جو نمونو، [[ڊينمارڪ جو قومي عجائب گهر]]]]

اترين ڪانسي واري دور جون وسنديون گهڻو ڪري اڪيلي زرعي ماڳن تي ٻڌل هونديون هيون، جن ۾ عام طور هڪ [[ڊگهو گهر]] ۽ ان سان گڏ چئن ٿنڀن تي بيٺل اضافي اڏاوتون (''helms'') شامل هونديون هيون. شروعاتي ڊگها گهر ٻن حصن يا ٻن قطارن وارا هوندا هئا، پر {{Circa|1300 ق.م.}} کان پوءِ ٽن قطارن واري اڏاوت عام ٿي وئي. ڪي ڊگها گهر غير معمولي طور تمام وڏا هئا، جن جي ويڪر 10 ميٽر ۽ ڊيگهه 50 ميٽر، يعني ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 500 م&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; تائين هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;&gt;{{Cite journal|last=Randsborg|first=Klavs|date=2007|title=Bronze Age Oak Coffin Graves, IX. Lure of the Sun|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|journal=Acta Archaeologica|volume=77|issue=1|page=61|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|access-date=29 April 2022|archive-date=29 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220429122042/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1600-0390.2006.00046.x|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; اهڙن گهرن کي &quot;سردارَن جا هال&quot; پڻ چيو ويو آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ انهن جا ويهڻ وارا حصا همعصر ميسيني محلاتن جي [[ميگارون]] جيترا وڏا هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kristiansen |first=Kristian |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |pages=111–140 |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |quote=لڳ ڀڳ **2300 ق م کان 1700 ق م** تائين ڏکڻ اسڪينڊينيوا ۾ ثقافتي يڪجهتي جو هڪ نئون تاريخي دور قائم رهيو. ... **يونيٽيسي ثقافت** ۾ ملندڙ سردارن جي وڏن گهرن جهڙا گهر ڏکڻ اسڪينڊينيوا ۾ به ظاهر ٿيا، جيڪي معيشت ۽ سماجي تنظيم جي بنيادي نئين سر ترتيب جو ثبوت ڏين ٿا. ...
**1500 ق م** کان پوءِ اسڪينڊينيوا اندر تيز سماجي ۽ ثقافتي تبديليون آيون، جن ان کي پنهنجي مخصوص **نورڊڪ ثقافتي انداز** سان هڪ مڪمل ترقي يافته **برونز دور واري سماج** ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. ...
سردارن جا ايوان عام طور **8 کان 10 ميٽر** ويڪرا هوندا هئا، جڏهن ته انهن جي ڊيگهه **30 کان 50 ميٽر** تائين هوندي هئي. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C.}}&lt;/ref&gt;

ديرين ڪانسي واري دور جون وڏيون وسنديون پڻ معلوم آهن، جهڙوڪ سويڊن ۾ [[:sv:Hallundaröset|هالوندا]] ۽ اپالي،&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sörman |first1=Anna |url=https://www.researchgate.net/publication/339852686 |title=Casting in the Longhouse: the Organization of Metalworking at Late Bronze Age Settlements in South-eastern Sweden (Sörman 2019) |website=Current Swedish Archaeology |date=11 March 2020 |volume=27 |pages=143–189 |doi=10.37718/CSA.2019.08 }}&lt;/ref&gt; ۽ ڊينمارڪ ۾ وولٽوفتا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://slks.dk/omraader/kulturarv/arkaeologi-fortidsminder-og-diger/danmarks-oldtid-i-landskabet/oplev-stederne/voldtofte-med-lusehoej-hoejgruppe |title=Voldtofte med Lusehøj - højgruppe}}&lt;/ref&gt; ان کان سواءِ قلعي بند ماڳ، ڌاتوڪاري ۽ ٿانون جي پيداوار لاءِ خصوصي ورڪشاپون، ۽ مذهبي رسمن لاءِ مخصوص گهر پڻ موجود هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1 |access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;&gt;{{cite journal
 |url              = https://www.academia.edu/37259196
 |title            = The Nordic Bronze Age
 |website          = academia.edu
 |author           = Wilkes, Adam
 |publication-date = 2018
 |access-date      = 27 December 2021
 |archive-date     = 22 July 2022
 |archive-url      = https://web.archive.org/web/20220722011747/https://www.academia.edu/37259196
 |url-status       = live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala university|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جاگرافيائي لحاظ کان وسنديون عام طور مٿانهين زمين تي قائم ڪيون وينديون هيون ۽ گهڻو ڪري سمنڊ جي ويجهو مرڪوز هونديون هيون.&lt;ref name=&quot;en1&quot;&gt;{{citation|title = Scandinavian Bronze Age| encyclopedia = Encyclopedia of Prehistory|pages = 299–314|first = Henrik| last = Thrane|volume = 4 (Europe)| editor-first = Peter N.|editor-last = Peregrine| editor-first2 = Melvin| editor-last2 = Ember }}&lt;/ref&gt; ڪي وسنديون علائقائي اقتداري، واپاري، دستڪاريءَ جي پيداوار ۽ مذهبي سرگرمين جا مرڪز هونديون هيون.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections:Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Jennbert |first1=Kristina |url=https://www.academia.edu/2165745 |title=Bronze Age research in the late 1980's (Jennbert 1995) |work=Current Swedish Archaeology |date=January 1995 }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ [[:de:Hünenburg bei Watenstedt|هيننبرگ باءِ واتن اشٽيٽ]] نالي ٻارهين صدي ق.م. جي ڪانسي واري دور جو قلعي بند شهر، اسڪينڊينيوا ۽ بالٽڪ سمنڊ واري علائقي جي ماڻهن لاءِ واپاري چوڪي، مذهبي مرڪز ۽ حڪمران اشرافيه جي رهائشگاهه طور ڪم ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Speiseplatz der Götter|url=https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1%5Bnews%5D=2689&amp;tx_news_pi1%5Bcontroller%5D=News&amp;tx_news_pi1%5Baction%5D=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|website=Archaeologie Online, 2014|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219022251/https://www.archaeologie-online.de/index.php?id=8&amp;L=1&amp;tx_news_pi1&amp;#91;news&amp;#93;=2689&amp;tx_news_pi1&amp;#91;controller&amp;#93;=News&amp;tx_news_pi1&amp;#91;action&amp;#93;=detail&amp;cHash=330f600aaf8acd179b6c18393e451f37|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ausgrabungen in der Hünenburg: Ein Herrschaftssitz der Bronzezeit|url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|website=Archaeologie Online, 2007|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219201805/https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/ausgrabungen-in-der-huenenburg-ein-herrschaftssitz-der-bronzezeit-846/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ديرين ڪانسي واري دور ۾ هيءَ وسندي پٿر سان ڍڪيل هڪ وڏي ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.heeseberg-museum.de/images/stories/Museum1/bronzezeitlicher%20herrschaftssitz%20mit%20aussensiedlung.pdf|title=Bronzezeitlicher Herrschaftssitz mit Außensiedlung |website=www.heeseberg-museum.de}}&lt;/ref&gt;

سويڊن جي [[اوسترگوتلانڊ]] واري علائقي ۾ وستاد نالي ديرين ڪانسي واري دور جي هڪ ٻي وسندي پڻ مضبوط ڪاٺيءَ جي ڪوٽ يا ڪنڊيدار ڀت سان گهيريل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baron |first1=Justyna |last2=Golański |first2=Adam |last3=Schellner |first3=Katarzyna |url=https://www.researchgate.net/publication/320618525 |title=Problems of interpretation of early Iron Age fenced settlements. A case study of site 8 from Zabrodzie, Wrocław district (Baron et al. 2011) |journal=Sprawozdania Archeologiczne |date=January 2011 |volume=63 |page=338}}&lt;/ref&gt;

اترين ڪانسي واري دور دوران اسڪينڊينيوا جي ڪل آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 300,000 کان 500,000 ماڻهن تائين لڳايو ويو آهي. آباديءَ جي گهاٽائي نسبتاً گهٽ هئي: سڀ کان وڌيڪ آباد ننڍن علائقن ۾ لڳ ڀڳ 12–15 ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;، جڏهن⁠تہ گهٽ آباد علائقن ۾ چار کان ڇهه ماڻهو في ڪلوميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; رهندا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.cambridge.org/core/elements/nordic-bronze-age-economies/1D3E3DC6242D93CD53985D77844780D5 |title=Nordic Bronze Age Economies |publisher=Cambridge University Press |date=2024 |last1=Horn |first1=Christian |display-authors=etal |isbn=978-1-009-42141-6 |doi=10.1017/9781009421416 |hdl=10852/115039 }}&lt;/ref&gt;

=== تدفين ===

[[File:0003Kungagraven Kivik.jpg|thumb|سويڊن ۾ [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي “بادشاهه جي قبر”]]، {{Circa|1400 ق.م.}}]]

اترين ڪانسي واري دور جي وسندين سان گڏ پٿرن جا تدفيني ڍير، مٽيءَ جا دڙا ۽ قبرستان پڻ ملن ٿا. تدفين جي طريقن ۾ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪرڻ ۽ راک کي مٽڪن ۾ رکڻ شامل هئا؛ وسندين سان لاڳاپيل ٻين آثارن ۾ پهاڙي نقش نگاري ۽ آبي يا دلدلي هنڌن تي رکيل ڪانسي جا [[ذخيرو (آثار قديمه)|ذخيرا]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=en1/&gt;

ڪجهه تدفيني دڙا غيرمعمولي طور تمام وڏا هئا ۽ انهن مان مليل سون ۽ ڪانسي جي مقدار جي لحاظ کان پنهنجي دور لاءِ بيحد شاهوڪار هئا. مشهور مثالن ۾ سويڊن جو [[هاگا دڙو]]، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي بادشاهه واري قبر]] ۽ [[ساگاهولم]]، جڏهن⁠تہ ڊينمارڪ جا [[:da:Lusehøj|لوسهوي]]، [[:de:Buskehøj|بوسڪهوي]] ۽ [[اسڪيل هوي]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Andrén|first=Anders|date=2013|title=Places, Monuments, and Objects: The Past in Ancient Scandinavia|journal=Scandinavian Studies|volume=85|issue=3|pages=267–281|doi=10.5406/scanstud.85.3.0267|jstor=10.5406/scanstud.85.3.0267|issn=0036-5637}}&lt;/ref&gt; رڳو ڊينمارڪ ۾ 1500 کان 1150 ق.م. جي وچ ۾ گهٽ ۾ گهٽ 50,000 تدفيني دڙا تعمير ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-4889-Skrydstruppigens grav.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]؛ بلوط جي تابوت ۾ محفوظ ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1300 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web|title=The woman from Skrydstrup|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|access-date=2 May 2022|archive-date=2 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220502025239/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/men-and-woman-in-the-bronze-age/the-woman-from-skrydstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

چوڏهين ۽ تيرهين صدي ق.م. سان تعلق رکندڙ بلوط جي تابوتن واري تدفين ۾ ڪپڙا ۽ تدفيني سامان چڱيءَ طرح محفوظ مليا آهن، جيتوڻيڪ مئلن مان پاڻ رڳو هڏا بچيا آهن. اهم مثالن ۾ [[ايگتويڊ ڇوڪري]]، [[اسڪريڊسٽرپ عورت]]، ۽ ڊينمارڪ جي [[Borum#Bronze_Age_burial_mounds|بوروم ايشوي]] ۽ [[:fi:Trindhøj'n mies|ٽريند هوي]] مان مليل تدفينون شامل آهن.

ظاهر ٿئي ٿو ته بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪيو ويندو هو. ان مقصد لاءِ تدفيني دڙن کي پاڻي ڏنو ويندو هو، جيئن قبرن اندر دلدلي ۽ آڪسيجن کان خالي ماحول پيدا ٿئي.&lt;ref name=&quot;Randsborg 2007 61&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Aufderheide|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|title=The Scientific Study of Mummies|date=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-81826-1|page=183|access-date=25 December 2021|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://books.google.com/books?id=P_xj3QTHHvoC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;&gt;{{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ممڪن آهي ته هن رواج کي مصر جي ثقافتي اثرن هٿي ڏني هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ساڳئي دور ۾ نظر اچي ٿو، جڏهن اسڪينڊينيوا ۾ مصري نوادرات ۽ مصر ۾ بالٽڪ عنبر پهچڻ لڳو، جيئن [[توت عنخ آمون]] جي قبر مان مليل عنبر.&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، بلوط جي تابوتن واري تدفين کي ارادي سان محفوظ ڪرڻ جا اڳ وارا مثال برطانيا ۾ لڳ ڀڳ 2300 ق.م. کان پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Smith|first=Allen|date=2016|title=Holding on to the past: Southern British evidence for mummification and retention of the dead in the Chalcolithic and Bronze Age|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|journal=Journal of Archaeological Science: Reports|volume=10|pages=744–756|doi=10.1016/j.jasrep.2016.05.034|bibcode=2016JArSR..10..744S |access-date=25 December 2021|archive-date=25 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225040149/https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10064047/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Melton|first=Nigel|date=2015|title=Gristhorpe Man: an Early Bronze Age log-coffin burial scientifically defined|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|journal=Antiquity|volume=84|issue=325|pages=796–815|doi=10.1017/S0003598X00100237|s2cid=53412188|access-date=25 December 2021|archive-date=3 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503234113/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/gristhorpe-man-an-early-bronze-age-logcoffin-burial-scientifically-defined/3F0A3F55ED92061F9267836FFCB80EBE|url-status=live|hdl=10036/4426|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[File:Haga 0309 004.jpg|thumb|سويڊن جو [[هاگا دڙو|هاگا تدفيني دڙو]]، لڳ ڀڳ 1000 ق.م.]]

پراڻي ڪانسي واري دور کان نئين ڪانسي واري دور ڏانهن منتقليءَ وقت تدفيني رسمن ۾ بنيادي تبديلي آئي. زمين ۾ دفن ڪرڻ جي ڊگهي روايت کان پوءِ ماڻهو آهستي آهستي مئلن کي ساڙي دفن ڪرڻ ڏانهن منتقل ٿيا.

شروعاتي ڪانسي واري دور جي ٽئين مرحلي (1300–1100 ق.م.) دوران ساڙيل لاش جا باقيات اڃا به پراڻي روايت موجب ڊگهن کڏن يا وڻن ۽ بلوط جي ڪاٺين تابوتن ۾ دفن ڪيا ويندا هئا. ديرين ڪانسي واري دور جي شروعات، يعني چوٿين مرحلي (1100–900 ق.م.) کان، راک وارن مٽڪن ۾ تدفين باقاعده رواج بڻجي وئي، جيتوڻيڪ گهڻي عرصي تائين اهي مٽڪا تدفيني دڙن جي اندر يا چوڌاري رکيا ويندا رهيا.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Maida |first=Stefanie Schaefer-Di |date=November 2022 |title=Current Research on Bronze Age 'Cooking Stone Pits' in Northern Germany and Southern Scandinavia |journal=European Journal of Archaeology |language=en |volume=25 |issue=4 |pages=463–482 |doi=10.1017/eaa.2022.19 |issn=1461-9571|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

پهرين باقاعده راک-مٽڪن وارا قبرستان ستين صدي ق.م. ۾ قائم ٿيا. اڳ محققن جو خيال هو ته اهڙا قبرستان لوهه واري دور جي شروعات، لڳ ڀڳ 530 ق.م.، ۾ ظاهر ٿيا، پر [[ڪيل يونيورسٽي]] جي [[Collaborative Research Centre 1266|گڏيل تحقيقي مرڪز 1266]] سان لاڳاپيل محققن جي نون نتيجن مان معلوم ٿيو آهي ته اهو عمل اڳ سمجهيل وقت کان لڳ ڀڳ هڪ صدي اڳ شروع ٿي چڪو هو.&lt;ref&gt;{{citation|author=Helene Agerskov Rose, John Meadows |date=28 May 2024 |doi=10.1371/journal.pone.0300649 |issn=1932-6203 |issue=5 |article-number=e0300649 |periodical=PLOS ONE |pmc=11132521 |pmid=38805408 |title=Dividing time—An absolute chronological study of material culture from Early Iron Age urnfields in Denmark |volume=19|doi-access=free |bibcode=2024PLoSO..1900649R }}&lt;/ref&gt;

اتر جرمنيءَ ۾ ديرين ڪانسي واري دور جي [[:de:Königsgrab von Seddin|سيڊن جي بادشاهه واري قبر]] (نائين صدي ق.م.) کي يونان ۽ اٽليءَ جي همعصر اشرافي تدفينن سان گهري مشابهت سبب “هومري تدفين” چيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Hansen|first1=Svend|title=Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg 33|chapter=Seddin: ein &quot;homerisches Begräbnis&quot;|date=2018|pages=65–84|chapter-url=https://www.academia.edu/40245990|publisher=Brandenburgisches Landesamt für Denkmalpflege und Archäologisches Landesmuseum|isbn=978-3-910011-92-2|access-date=29 December 2021|archive-date=13 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413021621/https://www.academia.edu/40245990|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=20 |issue=9 |date=2025 |title=A Late Bronze Age foreign elite? Investigating mobility patterns at Seddin, Germany |last1=Frank |first1=AB |display-authors=etal |article-number=e0330390 |doi=10.1371/journal.pone.0330390 |pmid=40929027 |pmc=12422465 |bibcode=2025PLoSO..2030390F |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

سيڊن واري قبر جي ويجهو هڪ وڏو “بادشاهه جو هال” ۽ ان سان لاڳاپيل وسندي پڻ واقع هئي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.de/geschichte-und-kultur/2023/11/seddin-koenigshalle-koenig-hinz-spektakulaeres-bauwerk-nordische-bronzezeit-archaologie |title=Seddin Royal Hall: Spectacular Nordic Bronze Age building discovered (2023) |website=National Geographic |date=9 November 2023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.archaeologie-online.de/nachrichten/eine-siedlung-an-der-halle-des-koenigs-in-seddin-6069/ |title=A settlement at the &quot;Hall of the King&quot; in Seddin (2024) |website=Archaeologie Online |date=18 October 2024 }}&lt;/ref&gt;

=== زراعت ===

اترين ڪانسي واري دور ۾ زراعت، جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[ٻاجهر]] ۽ [[جَوَ]] جي پوک شامل هئي، ۽ [[چوپايو مال پالڻ]]، يعني ڍورن، رڍن ۽ سوئرن جهڙن پالتو جانورن جي پرورش، ٻئي رائج هئا. مڇي مارڻ ۽ شڪار پڻ خوراڪ جا اهم ذريعا هئا، جن ۾ صدف وارا سامونڊي جاندار، هرڻ، ايلڪ ۽ ٻيا جهنگلي جانور شامل هئا. اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا ته ڏاندن کي بار ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. پالتو ڪتا عام هئا، جڏهن⁠تہ گهوڙا گهٽ ملندا هئا ۽ شايد سماجي حيثيت جي علامت سمجهيا ويندا هئا.&lt;ref name=en1/&gt;

=== ڌاتوڪاري ===

[[File:Bronzealdersamlingen (6890573845) (2).jpg|thumb|ڊينمارڪ جي قومي عجائب گهر ۾ رکيل نمائش، 1880ع جي تصوير]]

اسڪينڊينيائي ڪانسي واري دور جا آثار [[ڪانسي]] ۽ سون مان ٺهيل شين جو شاهوڪار ۽ چڱيءَ طرح محفوظ ورثو پيش ڪن ٿا. اهي قيمتي ڌاتون سڀ درآمد ڪيون وينديون هيون، گهڻو ڪري وچ يورپ مان، پر انهن مان شيون عام طور مقامي سطح تي تيار ڪيون وينديون هيون. اترين ڪانسي واري دور جي دستڪاري ۽ ڌاتوڪاري جو معيار تمام اوچو هو. [[موم وڃائڻ واري ڍالائي]] جو طريقو [[ٽرنڊ هولم سج واري رٿ]] ۽ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽرپ جي پٽيءَ واري پليٽ]] جهڙين شين ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Nørgaard|first1=Heide|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopess|url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|isbn=978-1-78969-020-0|access-date=29 April 2022|archive-date=30 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630202327/https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781789690194|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|date=19 January 2017|title=Trundholm Sun Chariot|url=https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|website=World Archaeology|access-date=29 April 2022|archive-date=25 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525142917/https://www.world-archaeology.com/issues/object-lesson-trundholm-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

[[File:DO-6663-To bronzesværd.jpg|thumb|ڪانسي جون تلوارون، روربي، ڊينمارڪ، 1700–1500 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-roerby-swords/ |website=natmus.dk |title=The Rørby swords}}&lt;/ref&gt;]]

ڪانسي جي شروعاتي نوادرات جا مثال سويڊن جي [[:sv:Pilefyndet|پائلي]] ۽ ڊينمارڪ جي [[:File:Depotfund Skeldal Skov.jpg|اسڪيلڊال]] مان مليل ذخيرن ۾ ڏسي سگهجن ٿا، جيڪي لڳ ڀڳ 2000–1700 ق.م. سان تعلق رکن ٿا. پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق.م. دوران ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ يورپ جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيچيده ڪانسي جون شيون قبرن ۽ ذخيرن ۾ تيار ڪري رکيو ويون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=369}}

ڌاتي ذخيرن جي تعداد ۽ گهاٽائيءَ جي لحاظ کان اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت يورپ جي سڀ کان شاهوڪار ثقافت بڻجي وئي.{{sfn|Frei|2019}} ڊينمارڪ مان پڻ يورپ جي ڪنهن به ٻئي هنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪانسي واري دور جون تلوارون مليون آهن.{{sfn|Frei|2019}} ڌاتوڪاريءَ جي ورڪشاپن مان مليل هڪجهڙا گهاڙا اهو ظاهر ڪن ٿا ته ڪجهه ڌاتي شين جي وڏي پيماني تي پيداوار ڪئي ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;Wilkes, Adam&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.academia.edu/20115668 |title=Serial Production and Metal Exchange in Early Bronze Age Scandinavia: Smørumovre Revisited |date=2015 |last=Johannsen |first=Jens Winther}}&lt;/ref&gt;

آثارِ قديمه جي هن ورثي ۾ مقامي طور تي تيار ڪيل اون ۽ ڪاٺ جون شيون پڻ شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Frei |first1=Karin Margarita |last2=Mannering |first2=Ulla |last3=Berghe |first3=Ina Vanden |last4=Kristiansen |first4=Kristian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/bronze-age-wool-provenance-and-dye-investigations-of-danish-textiles/2D406712772DF195E4ED6ED594B4F1D8 |title=Bronze Age wool: provenance and dye investigations of Danish textiles (Frei et al. 2017) |journal=Antiquity |date=June 2017 |volume=91 |issue=357 |pages=640–654 |doi=10.15184/aqy.2017.64 }}&lt;/ref&gt;

=== پٿرن تي اُڪريل نقش ===

[[سويڊن]] جي اولهه واري سامونڊي ڪناري، خاص طور [[بوهوسلين]]، ۾ اسڪينڊينيوا جي ڪنهن به ٻئي علائقي جي ڀيٽ ۾ ڪانسي واري دور جي [[پٿرن تي اُڪريل نقش|پٿريلي نقشن]] جو سڀ کان وڏو مجموعو موجود آهي؛ ۽ مجموعي طور اسڪينڊينيوا ۾ [[يورپ]] جي سڀ کان وڌيڪ ڪانسي واري دور جا پٿريلا نقش ملن ٿا. سويڊن جي اولهه واري سامونڊي ڪناري تي اهڙن لڳ ڀڳ 1,500 ماڳن جي سڃاڻپ ٿي چڪي آهي، جڏهن⁠تہ هر سال نوان ماڳ به دريافت ٿيندا رهن ٿا. جڏهن اهي نقش اُڪيريا ويا هئا، تڏهن اهو علائقو سامونڊي ڪنارو هو، پر هاڻي اهو [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ 25 ميٽر مٿي آهي.

هن علائقي جي نقشن ۾ روزمره جي زندگي، هٿيار، انساني شڪليون، مڇي مارڻ جا ڄار، ٻيڙيون، رٿون، هر، سج، هرڻ، ڍڳا، گهوڙا ۽ پکي ڏيکاريل آهن. انهن مان سڀ کان نمايان موضوع انساني شڪليون ۽ ٻيڙيون آهن، خاص طور ٻيڙيون، جن مان لڳ ڀڳ 10,000 جو رڪارڊ موجود آهي. عام طور هڪ ٻيڙيءَ ۾ ڇهن کان تيرهن ماڻهن تائين جو عملو ڏيکاريل هوندو آهي. ڪانسي واري دور جي پوئين مرحلي ۽ لوهي دور جي شروعاتي زماني جا پٿريلا نقش اڪثر تڪرار، طاقت ۽ نقل و حرکت جا منظر پيش ڪن ٿا.{{Sfn|Douglas Price|2015|p=196}} ڪانسي واري دور جي پٿريلي فن جا اهم ماڳ سويڊن ۾ [[تانوم جا پٿريلا نقش]] ۽ ڊينمارڪ ۾ [[ڊينمارڪ جا پٿريلا نقش|ميڊسيباڪي]] آهن.

=== جنگجو روايت ===

[[File:Veksø-hjelmene DO-2242 original.jpg|thumb|[[ويڪسو جا خود]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200–1000 ق.م.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt;|253x253px]]

اترين ڪانسي واري دور جي ثقافت بنيادي طور هڪ جنگجو ثقافت هئي، جنهن ۾ هٿيارن ۽ سماجي حيثيت کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergerbrant|first=Sophie|date=May 2007|title=Bronze Age Identities: Costume, Conflict and Contact in Northern Europe 1600–1300 BC|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2%3A197017/FULLTEXT01.pdf|journal=Stockholm Studies in Archaeology|volume=43|page=38|via=diva-portal|access-date=30 November 2020|archive-date=10 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220710025346/http://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:197017/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; آرهوس يونيورسٽيءَ جي هيلي وانڊڪلڊي پنهنجي 1995ع کان پوءِ واري تحقيق ۾ لکيو آهي ته ان دور جا گهڻا مرد جنگجو اخلاقيات تي عمل ڪندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Vandkilde|first1=Helle|title=From stone to bronze: the metalwork of the late neolithic and earliest bronze age in Denmark|last2=Northover|first2=Jeremy P|date=1996|publisher=Jutland Archaeological Society|isbn=978-87-7288-582-7|location=Moesgård, Aarhus|oclc=36181183}}&lt;/ref&gt; اترين ڪانسي واري دور سان لاڳاپيل 70 سيڪڙو کان وڌيڪ قبرن مان مختلف قسمن جون ڌاتي شيون مليون آهن، جن مان سڀ کان عام تلوارون ۽ خنجر آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=The early Nordic Bronze Age: A time before the Vikings|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|journal=Journal of Swedish Antiquarian Research|volume=257|page=258|via=diva-portal|access-date=26 December 2020|archive-date=4 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230304234848/https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1224603/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته هن دور جا ماڻهو نفيس بناوت وارن خودن کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ انهن جي تياريءَ تي گهڻي محنت ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اترين ڪانسي واري دور جا سڀئي هٿيار ۽ زرهن جنگ لاءِ استعمال نه ٿيندا هئا؛ ڪجهه، خاص طور خود، غالباً مذهبي يا رسمي تقريبن لاءِ استعمال ٿيندا هئا.

هٿيارن جي وڏي اهميت هوندي به، آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته اترين ڪانسي واري دور ۾ ساڳئي سماج جي ماڻهن وچ ۾ تشدد گهڻو عام نه هو، خاص طور جڏهن ان جو مقابلو ان زماني جي ٻين يورپي ڪانسي واري دور جي ثقافتن سان ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wikborg|first=Jonas|date=2014|title=Bronze Age lifestyle: Smiths, pastoralists and farmers in the Northern edge of Europe|url=http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|journal=Societas Archaeologica Upsaliensis|volume=22|page=65|via=sau|access-date=26 December 2020|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418105130/http://www.sau.se/wp-content/uploads/2016/06/eklund-o-wikborg-bronsaldersliv-webb.pdf |date=18 April 2021 }}&lt;/ref&gt; ان جي بدران، لڳي ٿو ته انهن پنهنجي فوجي قوت پاڙيسري ثقافتن ڏانهن مرڪوز ڪئي، ۽ اهو به خيال ڪيو وڃي ٿو ته انهن [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] ۽ [[امبر واپاري رستو|امبر واپاري رستي]] سان لاڳاپيل ٻين اهم واپاري رستن تي ٿيندڙ جنگين ۾ حصو ورتو، جيڪي سندن سماج جي خوشحالي لاءِ ضروري هئا.

اترين ڪانسي واري دور جي ڪيترن ئي پٿريلي نقشن ۾ وڏي تعداد ۾ ٻيڙيون ۽ انهن ۾ سوار هٿياربند ماڻهن جا جٿا ڏيکاريل آهن. [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] سميت ٻيون دريافتون به هن ڳالهه جي تائيد ڪن ٿيون ته اسڪينڊينيوا جا ڪانسي واري دور جا ماڻهو پنهنجي علائقي جي چوڌاري سامونڊي رستن تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سامونڊي طاقت تي گهڻو ڀاڙيندا هئا، ته جيئن واپار ۽ سلامتي يقيني بڻائي سگهجي.

قديم ڊي اين اي ۽ آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اترين ڪانسي واري دور جي ثقافتي دائري سان واسطو رکندڙ ماڻهو اتر جرمني ۾ [[ٽولينسي وادي جي جنگي ماڳ]] (13هين صدي ق.م.) واري جنگ ۾ شامل هئا،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Nerman|first=Birger|date=1954|title=Low Prevalence of Lactase Persistence in Bronze Age Europe Indicates Ongoing Strong Selection over the Last 3,000 Years|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|journal=Current Biology|volume=30|issue=21|access-date=23 December 2021|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208011017/https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(20)31187-8?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0960982220311878%3Fshowall%3Dtrue|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;هن دور جو دنيا ۾ سڀ کان وڏو کوٽائي ڪيل ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان تصديق ٿيل جنگي ماڳ&quot; قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Bowdler|first1=Neil|date=22 May 2011|title=Early Bronze Age battle site found on German river bank|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|website=BBC News|access-date=11 March 2017|archive-date=27 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327083614/http://www.bbc.com/news/science-environment-13469861|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== بين الاقوامي لاڳاپا ۽ واپار ===

[[File:SHM11217-22682 03.jpg|thumb|سويڊن جي [[:de:Depotfund von Loshult|لوشولٽ]] مان مليل وڪڙيدار نقش وارو ڪانسي جو ڳچيءَ جو هار، 1500–1300 ق.م.|227x227px]]

ڌاتوءَ جي پيداوار ۽ واپار ۾ واڌ لڳ ڀڳ 2100 ق.م. کان ظاهر ٿيڻ لڳي، جڏهن ٽامو سلوواڪيا مان وچ جرمنيءَ وسيلي آندو ويندو هو، جڏهن⁠تہ ٽين [[ڪانسي واري دور جو برطانيا|برطانوي ٻيٽن]] مان ايندي هئي. هي ٽڪنڊي واپاري ڄار [[ديرين نئون پٿر جو دور]] (2250–1700 ق.م.) ۽ شروعاتي ڪانسي واري دور جي آغاز (1700–1600 ق.م.) تائين ڪجهه صدين لاءِ اهم رهيو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nørgaard |first1=Heide W. |last2=Pernicka |first2=Ernst |last3=Vandkilde |first3=Helle |date=16 June 2021 |title=Shifting networks and mixing metals: Changing metal trade routes to Scandinavia correlate with Neolithic and Bronze Age transformations |journal=PLOS ONE |language=en |volume=16 |issue=6 |article-number=e0252376 |doi=10.1371/journal.pone.0252376 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=8208583 |pmid=34133451|bibcode=2021PLoSO..1652376N }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

هي ٽڪنڊي واپاري ڄار ان کان به ٿورو پراڻو هو، جنهن جو ثبوت ڊينمارڪ ۽ وچ جرمني/بوهميا ۾ سڌين ڀتين وارن پيالن جي ورڇ، ۽ برطانوي ٻيٽن مان مليل اسڪينڊينيائي چقمقي ڪهاڙين مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Schultrich |first=Sebastian |date=2022 |title=Battle Axes, Flint Daggers and Straight-walled Beakers: Local and Supra-regional Status Symbols at the Beginning of the Neolithic-Bronze Age Transformation Process (2500-2250 BCE) |url=https://www.offa-journal.org/index.php/offa/article/view/429/1323 |journal=Offa |language=en |pages=53–92 |doi=10.26016/offa.2022.A3 |issn=2510-7933}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ڪانسي واري دور ۾ عنبر جي بدلي ۾ ٽامو برطانيا مان پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1181293&amp;dswid=-2988 |title=North Meets South: Theoretical Aspects on the Northern and Southern Rock Art Traditions in Scandinavia |chapter=Axes and Longdistance Trade: Scania and Wessex in the Early Second Millennium BC|publisher=Oxbow Books|date=2017 |pages=199–213 |last1=Skoglund |first1=Peter |isbn=978-1-78570-820-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |last2=Stephansen |first2=Clara Fischer |url=https://www.academia.edu/121137053 |title=Metal-for-Amber in the European Bronze Age (Vandkilde et al. 2024) |date=17 June 2024 |doi=10.1515/PZ-2024-2003 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Rock carving Kivik Sweden.jpg|thumb|رٿ جو پٿريلو نقش، [[بادشاهه جي قبر|ڪيوِڪ جي قبر]]، سويڊن، سورهين–پندرهين صدي ق.م.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC |title=The rise of Bronze Age society |date=2005 |publisher=Cambridge University Press |last1=Kristiansen |first1=Kristian |last2=Larsson |first2=Thomas B. |isbn=978-0-521-84363-8|pages=192–193}}&lt;/ref&gt;|227x227px]]

اترين ڪانسي واري دور جا [[دڙي واري ثقافت]] ۽ [[موڪيني يونان]] سان ويجها واپاري لاڳاپا هئا. اترين ڪانسي واري دور ۾ [[عنبر]] کي [[عنبر وارو رستو|عنبر واري رستي]] وسيلي برآمد ڪيو ويندو هو، ۽ ان جي بدلي ۾ ڌاتون درآمد ڪيون وينديون هيون. هن دور دوران [[ٽامو]]، [[ٽين]] ۽ [[سون]] جهڙيون ڌاتون وڏي پيماني تي اسڪينڊينيوا آنديون وينديون هيون.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}} ٽامو [[سارڊينيا]]، [[آئبيريا]] ۽ [[قبرص]] مان درآمد ٿيندو هو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=367}}&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|journal=Antiquity|volume=89|issue=343|title=Representations of oxhide ingots in Scandinavian rock art: the sketchbook of a Bronze Age traveller?|last1=Ling|first1=Johan|last2=Stos-Gale|first2=Zofia|date=February 2015|pages=191–209|doi=10.15184/aqy.2014.1|s2cid=162941422|access-date=26 September 2022|archive-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927045250/https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/representations-of-oxhide-ingots-in-scandinavian-rock-art-the-sketchbook-of-a-bronze-age-traveller/A09F2EEC28FAAEB166CABC172D12FB6D|url-status=live|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

ٻارهين صدي ق.م. ۾ [[ديرين ڪانسي واري دور جو زوال]] اچڻ سبب هي واپاري ڄار ڪجهه وقت لاءِ متاثر ٿيو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|p=362}}

شمالي يورپ ۾ گهوڙن سان ڇڪجندڙ هلڪي رٿ جو سڀ کان آڳاٽو ثبوت [[اسڪينڊينيوا]] ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} جو ملي ٿو، جيڪو [[يونان]] ۾ ان جي ظاهر ٿيڻ جي ساڳئي زماني يا ان کان به اڳ جو آهي. ٻنهي علائقن ۾ اهي رٿ غالباً [[ڪارپيٿيائي طاس]] يا اولهندي [[يوريشيائي اسٽيپ|اسٽيپي]] واري علائقي مان پهتا هئا. ان دور جي [[ڊينمارڪ]] مان ملندڙ [[لگام جا ڳل ٽڪرا (چيڪ پيسز)]] (Bit shank) ۽ ڪوڙن جا دستا اهڙن وڪريل &quot;لهر-پٽي&quot; (wave-band) نمونن سان سينگاريل آهن، جيڪي ساڳئي دور جي [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۽ [[يونان]] جي آثارن تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا، جن ۾ [[ميسيني جا شاهانه شافٽ قبرستان]] پڻ شامل آهن. اهي سينگاريل نمونا پوءِ [[نورڊڪ برونز دور]] جي ڌاتي شين تي پڻ ظاهر ٿين ٿا، جن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رٿ]] جي سون جي ٿالهي پڻ شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

رٿن جون اُڪريل تصويرون [[اسڪينڊينيوا]] جي پٿريلي نقاشين ۾ لڳ ڀڳ {{Circa|1700 BC}} کان نظر اچن ٿيون، جيئن [[ميسيني]] جي اُڪريل پٿر جي يادگاري تختين تي پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.اسڪينڊينيوا ۾ رٿ جي آمد ساڳئي وقت [[ساڪيٽ وارن ڀالن جو مُنهن|ساڪيٽ وارن ڀالن جي مُنهن]] جي متعارف ٿيڻ سان گڏ ٿي، جن جي آخري اصليت کي وانڊڪلڊي (2014ع) [[سيئما-تربينو ثقافت]] ڏانهن منسوب ڪري ٿي. گهوڙن جي مٿن سان سينگاريل لڳام جا ڳل ٽڪرا ۽ پٽن جا ٿنڀا پڻ [[ڪارپيٿيائي طاس]] مان نڪتل سمجهيا وڃن ٿا، جتان اهي اسڪينڊينيوا تائين پهتا.

[[File:Klapphocker Daensen Rekonstruktion.jpg|thumb|[[Daensen folding chair|ڊائينسن فولڊنگ ڪرسي]] (ٻيهر تعمير)، [[جرمني]]، لڳ ڀڳ 1400 ق م|227x227px]]

اسڪينڊينيوا ۾ رٿن جا ڦيٿا چار تارن (spokes) سان ڏيکاريل آهن، جيئن [[ميسيني]] جي [[يونان]] ۽ [[ڪارپيٿيائي طاس]] ۾ پڻ هئا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt; چار تارن وارن ڦيٿن سان ٻن ڦيٿن واري گاڏيءَ جي تصوير [[ڪلتيپه]]، [[مرڪزي اناطوليه]] مان پڻ ملي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{Circa|1900 BC}} جي آهي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Anthony |first=David |url=https://books.google.com/books?id=nLIufwC4szwC |title=The Horse, the Wheel, and Language |date=2010 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-14818-2 |page=404 |access-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131047/https://www.google.co.uk/books/edition/The_Horse_the_Wheel_and_Language/nLIufwC4szwC?hl=en&amp;gbpv=0 |archive-date=23 April 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ۽ اها ان ئي دور سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ان علائقي ۾ [[اسٽيپ]] جا گهوڙا ظاهر ٿيا.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature |volume=598 |date=2021 |title=The origins and spread of domestic horses from the Western Eurasian steppes |last1=Librado |first1=Pablo |issue=7882 |pages=634–640 |display-authors=etal |doi=10.1038/s41586-021-04018-9 |pmid=34671162 |pmc=8550961 |bibcode=2021Natur.598..634L }}&lt;/ref&gt; ان جي ابتڙ، [[سنتاشتا ثقافت|سنتاشتا]] ۽ [[اندرونووو ثقافت|اندرونووو ثقافت]] جي رتھن جا ڦيٿا، جيڪي [[يورال جبل]]ن جي ويجهو مليا آهن، چار کان وڌيڪ تارا رکندا هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Raulwing |first=Peter |title=Horses, chariots and Indo-Europeans: foundations and methods of chariotry research from the viewpoint of comparative Indo-European linguistics |date=2000 |publisher=Archaeolingua |isbn=963-8046-26-0 |pages=Fig. 10.1 |oclc=884628368}}&lt;/ref&gt;

[[ڪارپيٿيائي طاس]] مان ويهين ۽ اوڻيهين صدي ق م جا ننڍڙا تارن وارا ڦيٿن جا نمونا پڻ مليا آهن،&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته لڳام جا ڳل ٽڪرا اتي لڳ ڀڳ 2000 ق م کان معلوم آهن.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Pankau |first1=Claudia |url=https://www.academia.edu/35334570 |title=Winds of Change: Archaeological Contributions in Honour of Peter Breunig |last2=Krause |first2=Rüdiger |date=2017 |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH |isbn=978-3-7749-4074-1 |editor-last1=Rupp |editor-first1=Nicole |pages=355–371 |chapter=Chariots between Africa and China – Distribution and Development of Wagons with Two-Spoked Wheels |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001011/https://www.academia.edu/35334570 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

ماران (2014ع، 2020ع) موجب، رٿ غالباً رڳو [[يورال جبل]] واري علائقي ۾ نه، پر [[ڪارپيٿيائي طاس]] کان ڏاکڻي يورال تائين پکڙيل سموري علائقي ۾ وجود ۾ آيا، ۽ اتان پوءِ ڏکڻ طرف [[يونان]] ۽ [[ويجهو اوڀر]] تائين پکڙيا.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/43434670 |title=Objects, Ideas and Travelers: Contacts between the Balkans, the Aegean and Western Anatolia during the Bronze and Early Iron Age |date=2020 |chapter=The Introduction of the Horse-Drawn Light Chariot – Divergent Responses to a Technological Innovation in Societies between the Carpathian Basin and the East Mediterranean |last=Maran |first=Joseph |publisher=Verlag Dr. Rudolf Habelt GmbH, Bonn |isbn=978-3-7749-4248-6 |pages=505–528 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407151859/https://www.academia.edu/43434670/The_Introduction_of_the_Horse_Drawn_Light_Chariot_Divergent_Responses_to_a_Technological_Innovation_in_Societies_between_the_Carpathian_Basin_and_the_East_Mediterranean |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maran |first1=Joseph |last2=Van de Moortel |first2=Alexis |date=October 2014 |title=A Horse-Bridle Piece with Carpatho-Danubian Connections from Late Helladic I Mitrou and the Emergence of a Warlike Elite in Greece During the Shaft Grave Period |url=https://www.academia.edu/29307618 |journal=American Journal of Archaeology |volume=118 |issue=4 |pages=529–548 |doi=10.3764/aja.118.4.0529 |s2cid=170077187 |access-date=26 September 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407001009/https://www.academia.edu/29307618 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=European Journal of Archaeology |date=2023 |title=Early Chariots and Religion in South-East Europe and the Aegean During the Bronze Age: A Reappraisal of the Dupljaja Chariot in Context |last1=Molloy |first1=Barry |volume=27 |issue=2 |display-authors=etal |pages=149–169 |doi=10.1017/eaa.2023.39 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[يونان]] جي حوالي سان هن نظرئي جي ڪجهه حمايت [[ميسيني]] جي شافٽ قبرن مان ملندڙ انساني ڍانچن جي تجزين مان پڻ ملي ٿي، جيڪي اتر وارن علائقن سان لاڳاپن جي نشاندهي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[Cambridge University Press]]|pages=182–184|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

چيچوشڪوف ۽ ايپيماخوف (2018ع) تجويز ڪن ٿا ته رتھ جي ٽيڪنالاجي 2000 ق م کان اڳ [[ڊان درياهه|ڊان]] ۽ [[وولگا درياهه|وولگا]] ندين جي وچ واري علائقي ۾، سنتاشتا کان اڳ وارين ثقافتن (جهڙوڪ [[اباشيوو ثقافت]]) جي پسمنظر ۾ ترقي ڪئي هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/79638823 |journal=Journal of World Prehistory |date=2018 |title=Eurasian Steppe Chariots and Social Complexity During the Bronze Age |last1=Chechushkov |first1=Igor V. |last2=Epimakhov |first2=Andrei V. |volume=31 |issue=4 |pages=435–483 |doi=10.1007/s10963-018-9124-0 |bibcode=2018JWPre..31..435C }}&lt;/ref&gt;

[[File:Bronze sword with gold-decorated hilt, Nordic Bronze Age, Egebjerg, Ejsing parish, Denmark.png|thumb|left|سون سان سينگاريل مُٺ واري برونز جي تلوار، [[ڊينمارڪ]]، 1300–1100 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bunnefeld |first1=Jan-Heinrich |url=https://www.academia.edu/30182036 |title=Crafting Swords. The emergence and production of full-hilted swords in the Early Nordic Bronze Age (Bunnefeld 2016) |journal=Prähistorische Zeitschrift 91, 2016, 379-430. |date=30 November 2016 |doi=10.1515/PZ-2016-0023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/gold-was-also-used-for-weapons/ |website=natmus.dk |title=Gold was also used for weapons}}&lt;/ref&gt;|228x228px]]

بالٽڪ علائقي جو امبر ميسيني جي سترهين کان سورهين صدي ق م وارن شاهانه [[ميسيني جو قبرستاني دائرو الف|شافٽ قبرن]] مان مليو آهي، ۽ اهڙو امبر برونز دور جي يونان جي ٻين ماڳن تان پڻ لڌو ويو آهي. ميسيني جي شروعاتي قبرن مان ملندڙ امبر هارن جي صورت ۾ آهي، جيڪي [[برونز دور وارو برطانيا|برطانيا]] ۾ ٺاهيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/3435319|title=Mobility, Meaning and the Transformations of Things|chapter=Bright as the sun: The appropriation of amber objects in Mycenaean Greece|date=January 2013|pages=147–169|last1=Maran|first1=Joseph|editor-last1=Hahn|editor-first1=Hans Peter|editor-last2=Weiss|editor-first2=Hadas|publisher=Oxbow Books|isbn=978-1-84217-525-5|quote=يونان ۾ امبر جون شيون پهريون ڀيرو سترهين يا سورهين صدي ق م ۾، ميسينيائي دور جي بلڪل شروعات ۾ ظاهر ٿيون. ... امبر جون اهي شيون بالٽڪ علائقي مان يونان نه پهتيون هيون، پر گهڻو ڪري تيار ٿيل شين جي صورت ۾ ڏاکڻي انگلينڊ جي ويسيڪس ثقافت واري علائقي مان آنديون ويون هيون. ... شافٽ قبرن واري دور ۽ ويسيڪس ثقافت جي وچ ۾ نه رڳو امبر جي شين ۽ انهن جي سون سان ويجهي لاڳاپي جي لحاظ کان حيرت انگيز هڪجهڙائي موجود آهي، پر امبر جي زيورن جي ظاهر ٿيڻ واري سماجي پسمنظر ۾ پڻ اهڙي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ٻنهي علائقن ۾ اهڙيون خاص امبر جون شيون رڳو انهن تمام ٿورين قبرن تائين محدود هيون، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ قيمتي ۽ شاهانه سامان رکيل هو.}}&lt;/ref&gt; امبر شايد وچ يورپ جي [[اونيتيتسه ثقافت]] وسيلي پڻ درآمد ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352409X22004114 |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |volume=47 |date=2023 |doi=10.1016/j.jasrep.2022.103748 |title=First evidence for the forging of gold in an Early Bronze Age Site of Central Europe (2200–1800 BCE) |last1=Müller |first1=Johannes |display-authors=etal |article-number=103748 |bibcode=2023JArSR..4703748M}}&lt;/ref&gt;

ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “1500 ق م کان پوءِ نورڊڪ برونز دور جي ثقافت جي جوڙجڪ ۾ پرڏيهي بنيادن کي سڀ کان وڌيڪ شعوري نموني ظاهر ڪيو ويو، ۽ ان جو ڍانچو مينويائي/ميسينيائي نموني تي ٻڌل هو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=249|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پندرهين ۽ چوڏهين صدي ق م دوران نورڊڪ برونز دور ۽ ميسينيائي يونان ۾ ساڳئي نموني جون ڪنارن واري مُٺ واريون تلوارون استعمال ٿينديون هيون، ۽ گڏوگڏ رهڻي ڪهڻيءَ جا ڪجهه چونڊيل عنصر پڻ ٻنهي علائقن ۾ گڏيل هئا، جهڙوڪ ويڙهجي سگهندڙ ڪرسيون، سج جي نشانين سان سينگاريل پيئڻ جا ٿانوَ، ۽ جسم جي سار سنڀال جا اوزار، جن ۾ پاڪي ۽ چمٽي شامل هئا. هي “ميسينيائي مجموعو”، جنهن ۾ گول گول ڦرندڙ سينگار پڻ شامل هو، 1500 ق م کان پوءِ ڏاکڻي اسڪينڊينيوا ۾ سڌيءَ ريت اختيار ڪيو ويو، جنهن سان “ميسينيائي اعليٰ ثقافت جو هڪ مخصوص ۽ چونڊيل نورڊڪ نمونو” وجود ۾ آيو، جيڪو وچ يورپ جي وچئين علائقي ۾ اختيار نه ڪيو ويو.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} اهي هڪجهڙايون ويجهن لاڳاپن کان سواءِ پيدا نه ٿي سگهيون ٿيون، ۽ اهي لاڳاپا شايد جنگجوئن ۽ ڀاڙي جي سپاهين جي سفرن وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}

قديم آثارن مان وڌيڪ اهڙا ثبوت پڻ ملن ٿا، جيڪي ٻنهي علائقن ۾ جنگجوئن سان لاڳاپيل گڏيل ادارن جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو ڪن ٿا. خاص طور، ميسينيائي يونان ۾ قيادت جي ٻٽي جوڙجڪ، جنهن ۾ هڪ ''[[انڪس|واناڪس]]'' يعني رسمي يا مذهبي اڳواڻ ۽ هڪ ''لاواگيتاس'' يعني جنگجو اڳواڻ شامل هو، بظاهر نورڊڪ برونز دور ۾ پڻ ورجائي وئي هئي. تنهن هوندي به، هيءَ ٻٽي جوڙجڪ شايد ڪنهن گڏيل [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] روايت جو حصو پڻ ٿي سگهي ٿي.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}} ٻنهي علائقن جي فني نشانين ۽ انهن سان لاڳاپيل ڪائناتي تصور ۾ پڻ ٻيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|chapter=The cosmological structure of Bronze Age society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=251–319|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ يونان جي وچ ۾ ڪجهه لاڳاپا شايد وچ يورپ وسيلي قائم ٿيا هئا.{{sfn|Kristiansen|Suchowska-Ducke|2015|pp=371–372}}&lt;ref name=&quot;Vandkilde 602–633&quot; /&gt;

[[File:DO-10044-Figurer Grevensvænge.jpg|thumb|[[گريونسوينگي جا مجسما|گريونسوينگي مان ملندڙ برونز جا مجسما]]، ڊينمارڪ|216x216px]]

[[حتي قوم|حتي قوم]] سان ثقافتي لاڳاپن جو امڪان پڻ پيش ڪيو ويو آهي. انهن ثبوتن ۾ سوئيڊن جي فوسم واري پٿريلي نقاشيءَ مان مليل هڪ اهڙو نشان شامل آهي، جيڪو “ديوي” يا “مقدس” جي معنيٰ رکندڙ حتي تصويري علامت سان مشابهت رکي ٿو، ۽ جيڪو ممڪن ديوتائن جي تصويرن سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=342–343|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڪرسٽيانسن ۽ لارسن (2005ع) موجب، “ارڙهين صدي ق م کان پندرهين صدي ق م جي شروعات تائين حتين، اسٽيپي علائقن ۽ ڪارپيٿيائي علائقن جي وچ ۾ لاڳاپن جا ڄار ڪم ڪري رهيا هئا، جن جو اتر يورپ سان سڌو رابطو هو. ان عرصي دوران بنيادي ادارا امبر ۽ گهوڙن جي بدلي ۾ اتر ڏانهن منتقل ٿيا، جڏهن ته ساڳئي وقت رتھ هلائڻ جو ادارو اسٽيپي علائقن کان ڏکڻ ڏانهن منتقل ٿيو.”&lt;ref name=&quot;The Rise of Bronze Age Society&quot;/&gt;

نورڊڪ برونز دور ۽ [[قديم مصر جو نئون بادشاهت وارو دور|مصر جي نئين بادشاهت]] جي وچ ۾ واپاري ۽ ثقافتي لاڳاپا پڻ نوٽ ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.academia.edu/10159599|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Iversen 2014 242–255&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |journal=Acta Archaeologica |volume=83 |issue=1 |date=December 2012 |title=The Arcane Eshøj Ell |last=Bandholm |first=Niels |pages=275–285 |access-date=7 April 2023 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407153114/https://onlinelibrary.wiley.com/toc/16000390/83/1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Larsson|first2=Thomas B.|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|pages=75, 323|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نورڊڪ برونز دور جي مجسمن، سڱن وارن ٽوپن ۽ پٿريلي نقاشين ۽ آخري برونز دور جي [[نوراجي تهذيب|سارڊينيا]] ۽ [[قديم آئيبيريا#برونز دور|آئيبيريا]] مان ملندڙ ساڳين آثارن ۽ تصويرن جي وچ ۾ تمام ويجهيون هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/pz-2021-2012/html?lang=en&amp;srsltid=AfmBOoqatyc1W2JRgCqpvTYjZLH93hVPQfbsdjJFOTntiz9lCbySWaMI |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=97 |issue=1 |date=2021 |title=Anthropomorphised warlike beings with horned helmets: Bronze Age Scandinavia, Sardinia, and Iberia compared |last1=Vandkilde |first1=Helle |display-authors=etal |pages=130–158 |doi=10.1515/pz-2021-2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a19koch.pdf |journal=Adoranten| date=2019 |title=Rock art and Celto-Germanic vocabulary |last=Koch |first=John T. |pages=80–95}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite thesis |url=https://gupea.ub.gu.se/handle/2077/75576 |last=Grahn |first=Hannes |date=2022 |title=Chariots of the Atlantic Warriors - A Comparative Study of Chariot Motifs on Scandinavian and Iberian Rock Art |degree=Masters |publisher=University of Gothenburg}}&lt;/ref&gt; وانڊڪلڊي انهن مشابهتن کي [[سامونڊي قومون|سامونڊي قومن]] سان ڳنڍي ٿي، جن 1178 ق م ۾ مصر تي حملو ڪيو هو، ۽ سندس چوڻ موجب انهن ۾ “ائٽلانٽڪ علائقي ۽ اتر يورپ جا سامونڊي جنگجو پڻ شامل ٿي سگهيا ٿي.”&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Vandkilde |first1=Helle |url=https://www.academia.edu/5116264 |title=Vandkilde 2013: &quot;Bronze Age Voyaging and Cosmologies in the Making: The Helmets from Viksö revisited&quot;}}&lt;/ref&gt; اسڪينڊينيوا ۽ اتر اولهندي آئيبيريا ۾ ٻيڙين جي تصويرن جي وچ ۾ پڻ هڪجهڙايون نوٽ ڪيون ويون آهن، جيڪي ائٽلانٽڪ يورپ ۾ ڊگهي مفاصلي وارن لاڳاپن ۽ سامونڊي واپاري ڄارن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=PLOS ONE |volume=21 |issue=6 |date=2026 |title=Boats on the rocks: Late prehistoric nautical iconography and landscape, from Northwest Iberia to Scandinavia |last1=Díaz-Guardamino |first1=M. |display-authors=etal |article-number=e0349417 |doi=10.1371/journal.pone.0349417 |doi-access=free |pmid=42263102 |pmc=13249362 }}&lt;/ref&gt;

آخري برونز دور، يعني دور چوٿين کان ڇهين تائين، وچ يورپ ۽ اٽليءَ سان لاڳاپا وڌيڪ گهرا هئا. مختلف کنڊِي [[راڪ واري قبرستاني ثقافت|راڪ واري قبرستاني ثقافتن]] ۽ [[هالشتات ثقافت]] جي فن ۽ تصويري نشانين ۾ گهڻيون هڪجهڙايون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ٽامو وچ يورپ ۽ اٽليءَ مان درآمد ڪيو ويندو هو.

===جنتري (ڪيلينڊر)===
{{See also|فلڪيات جي تاريخ#قبل از تاريخ}}
[[File:Solvognen-00100.jpg|thumb|[[ٽرنڊهولم سج رتھ]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|title=The Sun Chariot|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162114/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-sun-chariot/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;]]

مختلف ليکڪن تجويز ڪيو آهي ته نورڊڪ برونز دور جي ڪجهه آثارن تي بار بار ظاهر ٿيندڙ نقش، نشان، ٺپا يا ليڪون عددي نموني فلڪيات ۽ جنتريءَ سان لاڳاپيل ڄاڻ ظاهر ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Randsborg |first=Klavs |date=2006 |title=Calendars of the Bronze Age |url=https://worldarchaeology.org/publications/ |journal=Acta Archaeologica |volume=77 |pages=62–90|doi=10.1111/j.1600-0390.2006.00047.x |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; انهن آثارن ۾ [[ٽرنڊهولم سج رتھ]] جي ٿالهي، برونز جون پٽيءَ واريون پليٽون، جهڙوڪ [[:da:Bæltepladen fra Langstrup|لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، سون جا پيالا، برونز جا ڪلش، [[بالڪاڪرا رسمي شيءِ|بالڪاڪرا جي ”رسمي شيءِ“]] ۽ پٿرن تي اُڪريل نقش نگاريءَ جا ڪجهه قسم شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hansen|first1=Rahlf|last2=Rink|first2=Christine|title=Himmelsscheibe, Sonnenwagen und Kalenderhüte – ein Versuch zur bronzezeitlichen Astronomie|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71501|pages=93–126}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=May|first=Jens|title=&quot;Die gefangene Zeit&quot;. Vergleichende Untersuchungen zu den Kalenderamphoren von Seddin, Herzberg, Rorbaek, Unia und Gevelinghausen|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/article/view/71503 |doi=10.11588/apa.2008.0.71503 |pages=127–155}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |page=47| url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse/page/46/mode/2up |isbn=3-926982-95-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/35176394 |title=THE GOLDEN TREASURE FROM SZENT VID IN VELEM |publisher=Archaeolingua |date=2015 |last=Ilon |first=Gabor |page=73 |isbn=978-963-9911-71-0 |quote=نورڊڪ برونز دور ۾ **اسپيبيريئيٽ** جي پٿريلي نقاشين تي **7** ۽ **28** جي مجموعن جا نقش ملن ٿا. انهن مان هڪ نقش ۾ هڪ شخص کي پنهنجي ساڄي هٿ ۾ **سسٽرم جهڙي هڪ شيءِ** جهليل ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي **28 پيالن نما کوٽن** (cup marks) ذريعي ظاهر ڪيو ويو آهي، جيڪي **ستن ستن نشانن جي چئن قطارن** ۾ ترتيب ڏنل آهن. قديم فلڪيات بابت پنهنجي مطالعي ۾ **فليمنگ ڪائول** تجويز ڏني ته اهي نشان **چنڊ جي چئن مرحلن** ۽ **قمري مهينن** جي نمائندگي ڪن ٿا.}}&lt;/ref&gt; انهن تشريحن جو لاڳاپو وچ يورپ جي شين جي ساڳين تجزين سان آهي، جهڙوڪ [[نيبرا آسماني ٿالهي]] ۽ [[سون جون ٽوپيون]]، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي به ساڳي قسم جي ڄاڻ عددي نموني محفوظ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Menghin|first=Wilfried|title=Zahlensymbolik und digitales Rechnersystem in der Ornamentik des Berliner Goldhutes|date=2008|journal=Acta Praehistorica et Archaeologica|volume=40|url=https://journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/apa/issue/view/5045|doi=10.11588/apa.2008.0.71505|pages=157–169}}&lt;/ref&gt; اهي ورجائجندڙ نشان اڪثر انهن شين تي ملن ٿا، جيڪي سج جي چرپر سان لاڳاپيل ڏندڪٿائي تصويرون ظاهر ڪن ٿيون، جهڙوڪ سج رتھ، سج جي ٻيڙي يا ”سج-پکي-ٻيڙي“ وارو نقش.&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXrJA_5LKlYC |title=Indo-European Poetry and Myth |date=2007 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-928075-9 |last=West |first=M.L.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.bibliotheca-classica.org/sites/default/files/hyp%2018-1-1-Panchenko.pdf |journal=Hyperboreus |volume=18 |issue=1 |date=2012 |last=Pachenko |first=Dmitri |title=Scandinavian background of Greek mythic cosmography: The sun's water transport}}&lt;/ref&gt;

قديم آثارن جي ماهر ڪرسٽوف زومرفيلڊ دليل ڏنو آهي ته ٽرنڊهولم جي ٿالهيءَ تي موجود گول نشان عددي نموني 19 سالن واري قمري-شمسي [[ميٽوني چڪر]] بابت ڄاڻ محفوظ ڪن ٿا، ۽ ممڪن آهي ته اهڙي ڄاڻ نيبرا جي ٿالهيءَ ۽ سون جي ٽوپين تي پڻ موجود هجي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.academia.edu/14021967 |journal=Praehistorische Zeitschrift |volume=85 |issue=2 |date=2010 |title=… nach Jahr und Tag – Bemerkungen über die Trundholm-Scheiben |last=Sommerfel |first=Christoph |doi=10.1515/PZ.2010.01 |pages=207–242|doi-broken-date=1 July 2026 }}&lt;/ref&gt; قديم آثارن جي ماهر ميڪل هينسن تجويز ڪيو آهي ته اسڪينڊينيوا جي پٿريلي نقش نگاريءَ ۾ ملندڙ ”هٿن جا نشان“ ۽ انهن سان لاڳاپيل سڌيون يا گول ليڪون وچ جرمنيءَ مان ملندڙ برونز جي ڏاٽن تي ٺهيل ساڳين ڍاليل نشانين سان لاڳاپيل آهن، خاص طور [[فرانڪليبن جو خزانو|فرانڪليبن جي خزاني]] مان ملندڙ نشانين سان، جن بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي قمري [[جنتري]] سان لاڳاپيل ڪنهن [[عددي سرشتي]] جي نمائندگي ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a20hansen.pdf |journal=Adoranten |date=2020 |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |pages=57–73 |title=Interpreting a Bronze Age motif - Revisiting the hand signs of southern Scandinavia}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/44636664 |title=GEFJON 4 |date=2019 |publisher=Aarhus Univeritetsforlag |pages=86–151 |chapter=Håndtegnets udstrakte fngre |last1=Hansen |first1=Mikkel Christian Dam |isbn=978-87-7219-054-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113062837/https://www.landesmuseum-vorgeschichte.de/dauerausstellung/glutgeboren/sichelmassen/|url-status=live|archive-date=13 January 2019|title=Hoards&quot; Halle State Museum of Prehistory|website=Landesmuseum-vorgeschicte.de|access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

[[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر|ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]] جي پٿر جي هڪ يادگاري تختي تي اوچي مخروطي ٽوپيءَ جي ممڪن تصوير، ۽ اوچيون مخروطي ٽوپيون پاتل ماڻهن کي ڏيکاريندڙ ٻيون پٿريليون نقاشيون، ڏاکڻي جرمني ۽ فرانس مان ملندڙ مخروطي سون جي ٽوپين سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. انهن ٽوپين بابت سمجهيو وڃي ٿو ته اهي انهن ”فالگيرن“ يا ”بادشاهه-پادرين“ پاران پاتيون وينديون هيون، جن کي فلڪيات جي ڄاڻ هوندي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Avanton Cone&quot; Musée d'Archaeologie Nationale, Paris |url=https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217090925/https://musee-archeologienationale.fr/collection/objet/cone-davanton |archive-date=2022-02-17 |access-date=8 April 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://archive.org/details/goldundkultderbr0000unse|last=Sperber |first=Lothar |title=Gold und Kult der Bronzezeit |publisher=Germanisches Nationalmuseum, Nuremberg |year=2003 |isbn=3-926982-95-0 |editor-last=Springer |editor-first=Tobias |pages=215–216}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/germany/1388038/Mysterious-gold-cones-hats-of-ancient-wizards.html|title=Mysterious gold cones 'hats of ancient wizards'|website=Telegraph.co.uk|date=17 March 2002 |access-date=5 December 2021}}&lt;/ref&gt;

===مذهب ۽ مذهبي رسومات===

[[File:Bæltepladen fra Langstrup B2307- 00023.jpg|thumb|left|[[لانگسٽروپ پٽي پليٽ]]، ڊينمارڪ، 1400 ق م.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|title=The belt plate from Langstrup|website=Denmark National Museum|access-date=29 April 2022|archive-date=9 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509162125/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-belt-plate-from-langstrup/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|194x194px]]

نورڊڪ برونز دور جي مذهب، ان جي [[ديوتا|ديوتائن]]، ڪائنات بابت ان جي تصور ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي طريقن بابت ڪو به مڪمل ۽ مربوط علم موجود ناهي. ان دور جا لکت وارا ذريعا موجود نه آهن، تنهنڪري رڳو قديم آثارن مان مليل شيون ئي ان زماني جي مذهبي رسمن ۽ عقيدن جي هڪ ڌنڌلي ۽ ٽٽل تصوير پيش ڪن ٿيون. رڳو ڪجهه ممڪن مذهبي فرقن ۽ ڪن مخصوص قبيلن بابت ئي ڄاڻ ملي ٿي. ان دور بابت سڀ کان اهم اشارا [[دڙي واري قبر|دڙي وارين قبرن]]، نفيس قديم آثارن، [[نذرانو|نذرانن]] ۽ اتر يورپ ۾ پکڙيل پٿريلي نقاشين مان حاصل ٿين ٿا. هن دور جون پٿريليون نقاشيون وڏي تعداد ۾ موجود آهن. انهن جي تاريخ جو تعين انهن ۾ ڏيکاريل شين، جهڙوڪ برونز جي ڪهاڙين ۽ تلوارن، سان ڀيٽ ڪري ڪيو ويو آهي. ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]] جي نقاشين سان حيرت انگيز مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ان کان علاوه [[نورڊڪ پٿر دور]] جون به گهڻيون پٿريليون نقاشيون موجود آهن، جن مان اتر اسڪينڊينيوا واريون گهڻو ڪري [[يورپي هرڻ]] کي ڏيکارين ٿيون.

[[File:Lur-fra-Brudevælte DO-10906 original.jpg|thumb|[[بروديويلٽي لور|برونز جو لور]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/the-lurs-of-the-bronze-age/ |title=The lurs of the Bronze Age |website=Nationalmuseet, Denmark}}&lt;/ref&gt;|264x264px]]

گهڻيون دريافتون، خاص طور پٿريليون نقاشيون، ظاهر ڪن ٿيون ته [[سج جو ديوتا|سج جي پوڄا]] هن مذهب جو مرڪزي عنصر هئي. جڏهن سج کي شخصي روپ ڏنو ويندو هو ته ان کي عورت جي صورت ۾ تصور ڪيو ويندو هو ۽ ان جو تعلق مختلف نشانين ۽ شين، جهڙوڪ [[سواستيڪا]]، [[سج وارو صليب]]، ٻيڙين، ۽ جانورن جهڙوڪ گهوڙن، پکين، نانگن ۽ مڇين سان جوڙيو ويندو هو (ڏسو [[سول]])؛ البت نانگن جو سج سان تعلق شايد رڳو مذهبي ماهرن جي هڪ مخصوص گروهه وٽ هو، جيئن سندن پاڪين تي نظر اچي ٿو، جڏهن ته پٿريلي نقاشين ۾ بيان ٿيل ڏندڪٿائن مان معلوم ٿئي ٿو ته نانگ سج جا دشمن هئا. عقيدي موجب ڏينهن جو سج کي گهوڙو يا ٻيڙي کڻي هلندي هئي، جڏهن ته رات جو اهو رات واري ٻيڙيءَ ۾ سفر ڪندو هو، پوءِ ٻيهر ڏينهن واري ٻيڙي يا گهوڙي ڏانهن موٽندو هو. اهو عمل هر ڏينهن ۽ هر رات ورجائبو رهندو هو.

اهو پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته سج جي ديوي سان گڏ ٻه مرد [[ديوي جا جڙواڻ|جڙواڻ ديوتا]] پڻ پوڄيا ويندا هئا، جن جو تعلق [[لور]]ن، سڱن وارن ٽوپن ۽ هٿيارن، خاص طور ڪهاڙين ۽ تلوارن سان هو. جتي به قربانيءَ جون شيون دفن ڪيون ويون آهن، اتي اهي گهڻو ڪري جوڙن ۾ مليون آهن، ۽ پٿريلي نقاشين ۾ به ٻيڙين سميت ڪيترين شين کي جوڙن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. قربانيءَ جي ذخيرن مان ملندڙ سڱن وارا ٽوپا خالص رسمن لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ انهن جو عملي جنگي استعمال نه هو. خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي جڙواڻ ديوتا سج جا محافظ هئا، جيڪي رات جو ان جي حفاظت ڪندا هئا ته جيئن اهو ٻيهر صبح جو اڀري سگهي ۽ روزانو آسمان ۾ پنهنجو سفر جاري رکي، ۽ اهو سلسلو هر ڏينهن ۽ هر رات جاري رهي.

[[File:DO-4220.jpg|thumb|left|امبر جو [[سج وارو صليب]]، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1200 ق م&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://www.academia.edu/80363367|title=Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany|chapter=The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power|last=Meller|first=Harald|date=2021|publisher=Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale).|isbn=978-3-948618-22-3|access-date=10 January 2023|archive-date=9 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109183344/https://www.academia.edu/80363367|url-status=live}}&lt;/ref&gt;|162x162px]]

جينيٽ واربيرگ قديم آثارن مان مليل انهن ثبوتن جي بنياد تي، جن ۾ گهوڙن جي ساز و سامان کي عورتن جي زيورن ۽ گاڏين سان گڏ ڏٺو ويو آهي، تجويز ڪيو آهي ته آخري برونز دور ۾ هڪ اهڙي ديوي جي پوڄا ٿيندي هئي، جنهن جو تعلق جنگ ۽ گهوڙن سان هو، ۽ جنهن کي هوءَ &quot;جنگ ۽ گهوڙي جي خاتون&quot; سڏي ٿي.&lt;ref&gt;Varberg, Jeanette (2013). &quot;Lady of the Battle and of the Horse: on Anthropomorphic Gods and their Cult in Late Bronze Age Scandinavia&quot;. ''Counterpoint: Essays in Archaeology and Heritage Studies in Honour of Professor Kristian Kristiansen''. British Archaeological Reports International Series 2508, Hadrian Books Ltd. pp 147-157. {{ISBN|978-1-4073-1126-5}}.&lt;/ref&gt;

[[قرباني]]، جنهن ۾ جانورن، هٿيارن، زيورن ۽ انسانن جون قربانيون پڻ شامل هيون، گهڻو ڪري پاڻيءَ سان لاڳاپيل هوندي هئي. دلدل، تلاءَ، وهڪرا ۽ ڍنڍون رسمن ۽ مقدس هنڌن طور استعمال ٿينديون هيون، ۽ اهڙين جڳهن تان بيشمار قديم شيون هٿ آيون آهن. رسمن ۾ استعمال ٿيندڙ اوزار، جهڙوڪ برونز جا [[لور]]، خاص طور ڊينمارڪ ۽ اولهندي سوئيڊن مان مليا آهن. لورن جون تصويرون ڪيترين پٿريلي نقاشين ۾ پڻ موجود آهن، ۽ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي مذهبي رسمن دوران وڄايا ويندا هئا.

[[File:Mariesminde find.jpg|thumb|ڊينمارڪ جي [[فين ٻيٽ]] مان مليل برونز جو ايمفورا ۽ سون جا پيالا، لڳ ڀڳ 1000 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.researchgate.net/figure/Late-NBA-bronze-amphora-adorned-with-sun-bird-ship-motif-and-originally-containing-the-11_fig3_327259960 |title=Hybrid beasts of the Nordic Bronze Age (Vandkilde 2018)}}&lt;/ref&gt;]]

عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته نورڊڪ برونز دور جو مذهب ۽ ڏندڪٿائون بنيادي طور [[هند-يورپي مذهب]] سان لاڳاپيل هيون، ۽ پوءِ اهي ئي اڳتي هلي [[نورس ڏندڪٿا]]، نورس مذهب ۽ وسيع [[جرمني ڏندڪٿا]] ۽ جرمني مذهب جا بنياد بڻيون.

نورڊڪ برونز دور جي تصويرن ۽ وچ جرمني جي [[نيبرا آسماني ٿالهي]]، جيڪا [[اونيتيتسه ثقافت]] سان لاڳاپيل آهي، جي وچ ۾ پڻ نمايان هڪجهڙايون ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://web.astronomicalheritage.net/show-entity?identity=96&amp;idsubentity=1 |website=UNESCO Portal to the Heritage of Astronomy |title=Nebra Sky Disc — Bronze Age representation of the sky, Germany}}&lt;/ref&gt;

===سامونڊي سفر ۽ ٻيڙيون===

[[File:Model-af-Hjortspringbåden DO-2304 original.jpg|thumb|[[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] جو نمونو، لڳ ڀڳ 400 ق م، جيڪو برونز دور جي پٿريلي نقاشين سان گهڻي مشابهت رکي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |title=The Hjortspring Boat |access-date=1 May 2022 |archive-date=1 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220501220757/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-early-iron-age/the-army-from-hjortspring-bog/the-hjortspring-boat/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asingh2009&quot;&gt;{{cite book|author=Pauline Asingh|title=Grauballemanden: portræt af et moselig|url=https://books.google.com/books?id=zZy-4znpeWIC&amp;pg=PA195 |page=195 |year=2009 |location=Copenhagen |language=da |publisher=Gyldendal A/S|isbn=978-87-02-05688-4}}&lt;/ref&gt;]]

نورڊڪ برونز دور جون هزارين پٿريليون نقاشيون ٻيڙين کي ڏيکارين ٿيون، جڏهن ته [[پٿريلي ٻيڙي]] جي نالي سان سڃاتل وڏا پٿريلا تدفيني يادگار پڻ مليا آهن. اهي ماڳ ظاهر ڪن ٿا ته ٻيڙين ۽ سامونڊي سفر کي ان ثقافت ۾ مجموعي طور اهم حيثيت حاصل هئي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135 |journal=Norwegian Archaeological Review |volume=57 |issue=1 |date=2024 |title=Evidence of Large Vessels and Sail in Bronze Age Scandinavia |last1=Bengtsson |first1=Boel |display-authors=etal |doi=10.1080/00293652.2024.2357135 |pages=59–84}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Horn | first1=Christian |url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/water-and-the-afterlife-waterrelated-resources-in-the-burial-construction-of-the-nordic-bronze-age/E13860A2D97D492AD75F181B1F4A944B| title=Water and the Afterlife – Water-related Resources in the Burial Construction of the Nordic Bronze Age (Horn 2024) |journal=Proceedings of the Prehistoric Society | date=December 2024 | volume=90 | pages=63–83 | doi=10.1017/ppr.2024.4 }}&lt;/ref&gt; نقاشين ۾ ڏيکاريل ٻيڙيون گهڻو ڪري تختن کي سئيءَ سان ڳنڍي ٺاهيل [[ٻيڙِي|ننڍين ٻيڙين]] جي صورت جون هيون، جيڪي جنگ، مڇي مارڻ ۽ واپار لاءِ استعمال ٿينديون هيون. ممڪن آهي ته اهڙين ٻيڙين جي شروعات [[نئون پٿر دور]] تائين وڃي پهچي، ۽ انهن جو استعمال روم کان اڳ واري لوهه دور تائين جاري رهيو، جنهن جو مثال [[هيورٽسپرنگ ٻيڙي]] آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.researchgate.net/publication/286412431 |journal=Antiquity |volume=89 |issue=348 |date=2015 |pages=1353–1372 |title=Plankboat skeuomorphs in Bronze Age logboats: A Scandinavian perspective |last=Kastholm |first=Ole Thirup |doi=10.15184/aqy.2015.112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ling 2008. ''Elevated Rock Art''. GOTARC Serie B. Gothenburg Archaeological Thesis 49. Department of Archaeology and Ancient History, University of Gothenburg, Goumlteborg, 2008. {{ISBN|978-91-85245-34-5}}.&lt;/ref&gt; هن علائقي مان 3,600 سال پراڻيون برونز جون ڪهاڙيون ۽ [[قبرص|قبرصي]] ٽامي مان ٺاهيل ٻيا اوزار پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Mandal |first1=Dattatreya |url=https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ |title=Cypriot Copper-Made Axes Found In Bronze Age Sweden|work=Realm of History |date=17 May 2016 |access-date=13 September 2018 |archive-date=13 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913112335/https://www.realmofhistory.com/2016/05/17/cypriot-copper-axes-bronze-age-sweden/ }}&lt;/ref&gt;

محققن موجب اسڪينڊينيوا جي سماج ۾ ٻيڙين جي مسلسل اهميت جي لحاظ کان وڏي تسلسل ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ٻيڙي ٺاهڻ ۽ سامونڊي سفر جون جيڪي روايتون نورڊڪ برونز دور ۾ قائم ٿيون، سي پوءِ مختلف دورن تائين جاري رهيون ۽ [[روم کان اڳ وارو لوهه دور|لوهه دور]] ۾ وڌيڪ ترقي ڪنديون رهيون. ڪجهه قديم آثارن جي ماهرن ۽ تاريخدانن جو خيال آهي ته سامونڊي رخ رکندڙ هن ثقافت پنهنجي اوج تي [[وائڪنگ دور]] ۾ پهتي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Skoglund|first=Peter|date=2008|title=Stone Ships: Continuity and Change in Scandinavian Prehistory|journal=World Archaeology|volume=40|issue=3|pages=390–406|doi=10.1080/00438240802261440|jstor=40388220|s2cid=161302612|issn=0043-8243}}&lt;/ref&gt;

==آبهوا==

نورڊڪ برونز دور جي شروعاتي زماني جي خاصيت گرم آبهوا هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 2700 ق م ۾ آيل موسمي تبديليءَ کان پوءِ شروع ٿي. ان وقت جي آبهوا اڄوڪي وچ جرمني ۽ اتر فرانس جي آبهوا سان ڀيٽڻ جهڙي هئي، جنهن سبب نسبتاً گهڻي آبادي رهڻ ۽ پوکيءَ لاءِ سٺا موقعا موجود هئا؛ مثال طور، ان دور ۾ اسڪينڊينيوا ۾ [[انگور]] پڻ پوکيا ويندا هئا. 850 ق م ۽ 760 ق م جي وچ ۾ آبهوا ۾ هڪ معمولي تبديلي آئي، جنهن سان موسم وڌيڪ آلي ۽ ٿڌي ٿي وئي، جڏهن ته لڳ ڀڳ 650 ق م کان وڌيڪ وڏي موسمي تبديلي شروع ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Kane |first=Njord |url=https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane%2C+njord+%281+november+2016%29.+the+viking+stone+age%3A+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |title=The Viking Stone Age: Birth of the Ax Culture |date=1 November 2016 |publisher=Spangenhelm Publishing |isbn=978-1-943066-19-3 |language=en |access-date=27 March 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327163941/https://books.google.com/books?id=gPJ6DQAAQBAJ&amp;dq=kane,+njord+(1+november+2016).+the+viking+stone+age:+birth+of+the+ax+culture.+spangenhelm+publishing.&amp;pg=PT2 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;


== جينيات ==
{{See also|موٽالا#قديم جينيات}}
[[File:02020 Modellfiguren eines bronzezeitlichen Germanenpaars, Der Revekol und seine Umgebung in vor- und frühgeschichtlicher Zeit von Walter Witt.png|thumb|نورڊڪ برونز دور جي هڪ جوڙي جي نمونياتي ٻيهر جوڙجڪ|252x252px]]

جون 2015ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس مان معلوم ٿيو ته نورڊڪ برونز دور جا ماڻهو جينياتي طور [[رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت]]، [[بيڪر ثقافت]] ۽ [[اونيتيتسه ثقافت]] جي ماڻهن سان ويجها لاڳاپا رکندا هئا. نورڊڪ برونز دور ۽ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت جي ماڻهن ۾ برونز دور جي يورپين جي ڀيٽ ۾ [[ليڪٽيس جي برقرار رهڻ|ليڪٽوز برداشت ڪرڻ]] جي صلاحيت سڀ کان وڌيڪ هئي. اڀياس ۾ تجويز ڪيو ويو ته [[سنتاشتا ثقافت]] ۽ ان کان پوءِ واري [[اندرونووو ثقافت]]، رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت سان لاڳاپيل ماڻهن جي اوڀر طرف لڏپلاڻ جي نمائندگي ڪن ٿيون. {{Efn|name=Genetic Contacts|&quot;يورپ جي آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جون ثقافتون، جهڙوڪ رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت، بيل بيڪر، اونيتيتسه ۽ اسڪينڊينيوا جون ثقافتون، جينياتي طور هڪ ٻئي سان تمام گهڻيون مشابهت رکن ٿيون... رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ سنتاشتا ثقافت جي ماڻهن جي وچ ۾ جيڪا ويجهي مشابهت ڏسڻ ۾ اچي ٿي، اها ٻنهي لاءِ هڪجهڙن جينياتي سرچشمن ڏانهن اشارو ڪري ٿي... برونز دور جي يورپين ۾ برداشت جي سڀ کان وڌيڪ شرح رسيءَ واري ٿانون جي ثقافت ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل اسڪينڊينيوا جي برونز دور وارين ثقافتن ۾ ملي... اندرونووو ثقافت، جيڪا پوئين برونز دور ۾ وچ ايشيا ۾ وجود ۾ آئي، جينياتي طور سنتاشتا ماڻهن سان ويجهي لاڳاپيل آهي ۽ يامنايا ۽ افاناسيئوو ٻنهي کان چٽيءَ ريت مختلف آهي. تنهنڪري اندرونووو، سنتاشتا جي جينياتي ذخيري جي زماني ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي نمائندگي ڪري ٿي... سنتاشتا/اندرونووو رسمن ۽ رگ ويد ۾ بيان ڪيل رسمن جي وچ ۾ گهڻيون مشابهتون آهن، ۽ اهڙيون مشابهتون نورڊڪ برونز دور تائين پڻ پهچن ٿيون.&quot;{{sfn|Allentoft|2015}} }}

جون 2015ع واري اڀياس ۾ ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن جي اترين برونز دور ۽ ان کان اڳ وارين نئين پٿر دور جي ثقافتن سان لاڳاپيل نَوَ فردن جي باقيات جو جائزو ورتو ويو، جن جي تاريخ لڳ ڀڳ 2850 ق م کان 500 ق م تائين هئي. نئين پٿر دور وارن فردن مان ٽن مردن ۾ بالترتيب [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، [[هيپلوگروپ آر 1 اي|آر 1 اي 1 اي 1]] ۽ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269#آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1 (آر-يو 106)|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2 اي 1 اي 1]] هيپلوگروپ مليا. نورڊڪ برونز دور جي فردن مان ٻن مردن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]]، جڏهن ته ٻن ٻين ۾ [[هيپلوگروپ آر-ايم 269|آر 1 بي 1 اي 1 اي 2]] هيپلوگروپ مليا.{{sfn|Allentoft|2015}}{{sfn|Mathieson|2015}}{{sfn|Mathieson|2018}}

2024ع ۾ ''[[نيچر]]'' رسالي ۾ ڇپيل هڪ اڀياس ۾ آخري نئين پٿر دور ۽ برونز دور جي ڏاکڻي اسڪينڊينيوا سان تعلق رکندڙ لڳ ڀڳ 40 فردن جو تجزيو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Allentoft |first1=Morten E. |last2=Sikora |first2=Martin |last3=Fischer |first3=Anders |last4=Sjögren |first4=Karl-Göran |last5=Ingason |first5=Andrés |last6=Macleod |first6=Ruairidh |last7=Rosengren |first7=Anders |last8=Schulz Paulsson |first8=Bettina |last9=Jørkov |first9=Marie Louise Schjellerup |last10=Novosolov |first10=Maria |last11=Stenderup |first11=Jesper |last12=Price |first12=T. Douglas |last13=Fischer Mortensen |first13=Morten |last14=Nielsen |first14=Anne Birgitte |last15=Ulfeldt Hede |first15=Mikkel |date=January 2024 |title=100 ancient genomes show repeated population turnovers in Neolithic Denmark |journal=Nature |language=en |volume=625 |issue=7994 |pages=329–337 |doi=10.1038/s41586-023-06862-3 |pmid=38200294 |pmc=10781617 |bibcode=2024Natur.625..329A |issn=1476-4687}}&lt;/ref&gt; اڀياس ۾ ٽن جدا جينياتي گروهن جا ثبوت مليا:

'''ايل اين بي اي مرحلو پهريون''' — ان جي تاريخ 4,600 کان 4,300 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق [[جنگي ڪهاڙي ثقافت]] ۽ شروعاتي [[اڪيلو قبر ثقافت]] سان هو. ايل اين بي اي مرحلي پهرئين جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 اي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٻيو''' — ان جي تاريخ 4,300 کان 3,700 ڪئلينڊري سال اڳ تائين رکي وئي آهي، ۽ قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق چقمقي خنجر واري دور، لڳ ڀڳ 2300–2000 ق م، سان هو. ايل اين بي اي مرحلي ٻئي جي گروهه سان لاڳاپيل مرد هيپلوگروپ آر 1 بي سان تعلق رکندا هئا.

'''ايل اين بي اي مرحلو ٽيون''' — هي آخري مرحلو لڳ ڀڳ 4,000 ڪئلينڊري سال اڳ کان شروع ٿيو، جنهن ۾ اسڪينڊينيوا جي اهڙن فردن جو هڪ الڳ گروهه ظاهر ٿيو، جنهن ۾ [[هيپلوگروپ آءِ-ايم 253|آءِ 1]] وائي-هيپلوگروپ رکندڙ مردن جي گهڻائي هئي. قديم آثارن جي لحاظ کان ان جو تعلق اتر يا اتر اوڀر کان ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ پٿري صندوق جهڙين قبرن جي ظاهر ٿيڻ سان هو، جنهن سان نورڊڪ برونز دور جي شروعات ٿي. اڀياس مان معلوم ٿيو ته '''ايل اين بي اي مرحلي ٽئين''' وارو گروهه نگراني هيٺ نسب نامي جي نموني بنديءَ ۾ لوهه دور جي اسڪينڊينيوا ۽ وائڪنگ دور جي اسڪينڊينيوا جي ايندڙ آبادين لاءِ مکيه سرچشمو هو. اهو گروهه انهن غير اسڪينڊينيائي آبادين لاءِ پڻ اهم نسب نامياتي سرچشمو هو، جن جو اسڪينڊينيائي يا [[جرمن قومون|جرمن]] لاڳاپو هو، جهڙوڪ [[اينگلو-سيڪسن]]، [[گوٿ]] ۽ [[لومبارڊ|لانگوبارڊ]]. اهي نتيجا نورڊڪ برونز دور ۽ ابتدائي جرمن ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي وچ ۾ قديم آثارن ۽ لسانيات جي بنياد تي قائم ڪيل لاڳاپن سان هم آهنگ آهن.


==گئلري==

===قديم آثار===

&lt;gallery&gt;
File:DO-10045.jpg|[[اسڪيلڊال]]، ڊينمارڪ مان سون جي ڇلن سان گڏ برونز جي دٻلي، 1950–1700 ق م
File:DO-10827.jpg|ڊينمارڪ ۽ سوئيڊن مان ملندڙ برونز جون ڍالون
File:Hagahogen burial goods1.jpg|[[هوگا دڙو|هوگا دڙي]] مان مليل قبر جو سامان، لڳ ڀڳ 1000 ق م
File:Kedelvogn-fra-Skallerup DO-1581 original.jpg|[[اسڪاليروپ ٿانو]]، ڊينمارڪ، 1300–1100 ق م
File:DO-848.jpg|سون جو ڪنگڻ، ڊينمارڪ
File:Viby-økserne.jpg|برونز جون ڪهاڙيون، ڊينمارڪ
File:DO-2114.jpg|سون جا پيالا، ڊينمارڪ، 1000–800 ق م
File:Kallerup bronze hoard 2.png|[[ڪاليروپ جو خزانو]]، ڊينمارڪ، 1200–1000 ق م
File:DO-845-Smykker fra yngre bronzealder.jpg|برونز ۽ سون جون نذراني واريون شيون
File:Processionsøkse af bronze, Nordsjælland.jpg|رسمي ڪهاڙي، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1100 ق م کان پوءِ
File:Funeral offerings Hverrus Nationalmuseet.jpeg|هويروس، ڊينمارڪ مان مليل قبر جو سامان، 1400 ق م
File:DO-4362.jpg|سوروپ، ڊينمارڪ مان مليل برونز جي ڍال
File:DO-919-Guldkar fra Borgbjerg.jpg|[[بورگبيرگ]]، ڊينمارڪ مان مليل سون جا ٿانو
File:Mens clothing Trindhøj.jpg|[[ٽرنڊهائي جو ماڻهو|ٽرنڊهائي جي ماڻهوءَ]] جا اُوني ڪپڙا، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4372.jpg|بوروم ايشائي مان مليل ڪپڙا، لڳ ڀڳ 1350 ق م
File:DO-4760a.jpg|سون جون ڇليون، ڊينمارڪ&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/denmark/prehistoric-period-until-1050-ad/the-bronze-age/arm-rings-of-gold/the-mysterious-oath-rings/ |title=The mysterious oath rings |website=natmus.dk}}&lt;/ref&gt;
File:2M16-B1606 Kopia av kam fr Hasslekärr i Hångsdala sn.jpg|برونز جون ڪنگهيون، گوٽلينڊ، سوئيڊن
File:DO-687-Ragekniv med skibsornamentik.jpg|ڏاڙهي لاهڻ لاءِ برونز جو پاڪي، اسڪانيا، سوئيڊن
File:Bronze dagger, tweezers and button with gold decoration, Sweden.png|سون جي سينگار سان خنجر، چمٽي ۽ بٽڻ، سوئيڊن
File:DO-3409-Bronzefigur fra Fårdal.jpg|برونز جا جانورن وارا ننڍڙا مجسما، ڊينمارڪ
File:Shmbild tiff shmbild pcd2033 photo cd images img0019.jpg|برونز جا ٿانو، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 900 ق م
File:Balkåkra ritual object (4663417814).jpg|[[بالڪاڪرا رسمي شيءِ]]، سوئيڊن، لڳ ڀڳ 1500–1300 ق م
File:Hällristningar Tanum 9 1 skepp.jpg|ٻيڙيءَ جي پٿريلي نقاشي، تانوم، سوئيڊن
File:Aspeberget hällristningar Tanum 12.1.jpg|[[تانومشيڊي]]، اولهندي سوئيڊن جون پٿريليون نقاشيون
File:Petroglypgh Group Nordic Bronze Age 009.svg|پوکي ٻاري؛ ڏاندن سان هر هلائڻ جي تانوم، سوئيڊن مان مليل پٿريلي نقاشي
File:Tjelvars grav01.jpg|[[پٿريلي ٻيڙي]] جا يادگار، [[گوٽلينڊ]]، سوئيڊن
&lt;/gallery&gt;===وسنديون===

&lt;gallery&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (2).jpg|ڊگهي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.academia.edu/236975 |title=Journal of Indo-European Studies Monograph Series, No. 56: Departure from the Homeland |date=2009 |editor-last1=van der Linden |editor-first1=M. |editor-last2=Jones-Bley |editor-first2=C. |chapter=Proto-Indo-European Languages and Institutions: An Archaeological Approach |last=Kristiansen |first=Kristian |pages=111–140 |access-date=12 August 2023 |archive-date=29 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929114159/https://www.academia.edu/236975/Proto_Indo_European_Languages_and_Institutions_An_archaeological_Approach |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Late Neolithic – Early Bronze Age house, Vinge, Denmark, c. 1900 BC (1).jpg|ڊگهي گهر جا آثار، ڊينمارڪ، لڳ ڀڳ 1900 ق م&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |journal=Journal of Neolithic Archaeology |volume=19 |date=2017 |title=Mansion on the Hill – A Monumental Late Neolithic House at Vinge, Zealand, Denmark |last=Johannsen |first=Jens |access-date=12 August 2023 |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420074449/https://www.jna.uni-kiel.de/index.php/jna/article/view/126 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
File:Bronzealderhuset.jpg|[[اسڪريڊسٽروپ]]، ڊينمارڪ ۾ 500 ميٽر&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ايراضيءَ واري سردار جي ايوان جو خاڪو، لڳ ڀڳ 1500 ق م&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://vojens.dk/skrydstrup-pigen/ |title=The Skrydstrup Woman and the Bronze Age House |website=vojens.dk}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |title=Høvdingehallen fra Skrydstrup |website=egtvedmuseum.dk |access-date=19 May 2023 |archive-date=19 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519173250/https://egtvedmuseum.dk/bronzealder.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ugeavisen.dk/egtvedposten/bronzealderudstilling-fortaeller-den-brede-historie |title=Model of the Skrydstrup longhouse |date=4 March 2021 }}&lt;/ref&gt;
File:Hühnenburg bei Watenstedt rekonstruktion.jpg|[[واٽنشيٽي ڀرسان هُوننبرگ]]، جرمني؛ مرڪزي وسنديءَ جي ٻيهر جوڙجڪ، {{Circa|1000 BC}}
File:Landa 005.jpg|[[لانڊا]]، ناروي ۾ برونز دور جي گهر جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1500 ق م
File:Building1.png|اوسٽبرڪ، ڊينمارڪ ۾ هڪ عمارت جي ٻيهر جوڙجڪ، لڳ ڀڳ 1800 ق م
File:Totenhaus von Tesperhude.png|اتر جرمني جي [[ٽيسپرهوڊي جو مئلن وارو گهر|ٽيسپرهوڊي]] ۾ ڪاٺ جي تابوت واري تدفين سميت [[مئلن جو گهر|مئلن واري گهر]] جي تصوير، لڳ ڀڳ 1200 ق م
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{commons category}}
* [[يورپ ۾ ڪانسي جو دور]]
* [[ڪانسي دور جي تلوار]]
* [[ايگٽويد ڇوڪري]]
* [[ڪيويڪ جي بادشاھي قبر]]
* [[پٿريلي ٻيڙي]]
* [[تانوم جون پٿريليون نقاشيون]]
* [[پوميرانيائي ثقافت]]
* [[اڪيلو قبر ثقافت]]
*[[نارڊڪ پٿر وارو دؤر]]
*[[پري-رومن آئرن دؤر]]
*[[لوھ جو دؤر]]

==ڪتابيات ==
{{Refbegin|2}}
* {{cite journal|last1=Allentoft|first1=ME|date=11 June 2015|title=Population genomics of Bronze Age Eurasia|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=522|issue=7555|pages=167–172|bibcode=2015Natur.522..167A|doi=10.1038/nature14507|pmid=26062507|s2cid=4399103|url=https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155|access-date=30 August 2020|archive-date=13 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713182031/https://depot.ceon.pl/handle/123456789/13155|url-status=live}}
* Dabrowski, J. (1989). ''Nordische Kreis un Kulturen Polnischer Gebiete''. ''Die Bronzezeit im Ostseegebiet. Ein Rapport der Kgl. Schwedischen Akademie der Literatur Geschichte und Alter unt Altertumsforschung über das Julita-Symposium 1986''. Ed. [[بيورن امبروسياني]]. Kungl. Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien. Konferenser 22. Stockholm.
* Davidson, H. R. Ellis; Gelling, Peter. ''The Chariot of the Sun and other Rites and Symbols of the Northern European Bronze Age''.
* Demakopoulou, K. (ed.). ''Gods and Heroes of the European Bronze Age''. Published on the occasion of the exhibition &quot;Gods and Heroes of the Bronze Age. Europe at the Time of Ulysses&quot;, National Museum of Denmark, Copenhagen, 19 December 1998 – 5 April 1999. London (1999). {{ISBN|0-500-01915-0}}.
* Demougeot, E. ''La formation de l'Europe et les invasions barbares''. Paris: Editions Montaigne, 1969–1974.
* {{Cite book|last=Douglas Price|first=Theron|title=Ancient Scandinavia: An Archaeological History from the First Humans to the Vikings|publisher=Oxford University Press|year=2015|isbn=978-0-19-023197-2}}
* {{Cite thesis|last1=Elliott|first1=Rachel|title=Håga in context: An analysis of the Håga complex in the Bronze Age landscape of the Mälar Valley region|date=2020|url=https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|publisher=Uppsala University|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229041700/https://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1443156/FULLTEXT01.pdf|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Frei|first1=Karin Margarita|date=21 August 2019|title=Mapping human mobility during the third and second millennia BC in present-day Denmark|journal=[[پلوس ون]]|publisher=[[پلوس]]|volume=14|issue=8|article-number=e0219850|bibcode=2019PLoSO..1419850F|doi=10.1371/journal.pone.0219850|doi-access=free|pmc=6703675|pmid=31433798}}
* {{Cite book|last1=Goldhahn|first1=Joakim|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Rethinking Bronze Age Cosmology: A North European Perspective|date=2013|pages=248–265|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0014|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=27 December 2021|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227232940/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-14|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Gubanov|first1=I.B|date=June 2012|title=Grave Circle B at Mycenae in the Context of Links Between the Eastern Mediterranean and Scandinavia in the Bronze Age|journal=[[يوروشيا جي آثار قديمه، نسليات ۽ بشريات]]|publisher=[[Elsevier B.V.]]|volume=40|issue=2|pages=99–103|doi=10.1016/j.aeae.2012.08.011}}
* {{Cite book|last1=Henriksen|first1=Mogens|title=Årbogen Odense Bys Museer|chapter=Voldtofte – a Bronze-Age power centre from south-western Funen. Outlining 180 years of research – and still working!|date=2021|pages=70–91|chapter-url=https://www.academia.edu/48893411|publisher=Odense City Museums|isbn=978-87-902674-0-7|access-date=29 December 2021|archive-date=25 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225201153/https://www.academia.edu/48893411|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Holst|first=Mads Kähler|date=2013|title=Bronze Age 'Herostrats': Ritual, Political, and Domestic Economies in Early Bronze Age Denmark|url=https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|journal=Proceedings of the Prehistoric Society|volume=79|pages=265–296|doi=10.1017/ppr.2013.14|s2cid=129517784|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163035/https://www.cambridge.org/core/journals/proceedings-of-the-prehistoric-society/article/abs/bronze-age-herostrats-ritual-political-and-domestic-economies-in-early-bronze-age-denmark/49EA057C15C25BF8B6C91EBDC938A650|url-status=live|url-access=subscription}}
* {{Cite journal|last=Iversen|first=Rune|date=2014|title=Bronze Age acrobats: Denmark, Egypt, Crete|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|journal=World Archaeology|volume=46|issue=2|pages=242–255|doi=10.1080/00438243.2014.886526|s2cid=162668376|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219122033/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.2014.886526|url-status=live|url-access=subscription}}
* [[اينڊرس ڪالف]]. 2001. ''Gothic Connections. Contacts between eastern Scandinavia and the southern Baltic coast 1000 BC – 500 AD''.
* {{cite journal|last1=Kristiansen|first1=Kristian|last2=Suchowska-Ducke|first2=Paulina|date=December 2015|title=Connected Histories: the Dynamics of Bronze Age Interaction and Trade 1500–1100 bc|journal=[[Proceedings of the Prehistoric Society]]|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|volume=81|pages=361–392|doi=10.1017/ppr.2015.17|doi-access=free}}
* {{cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|year=2005|title=The Rise of Bronze Age Society|url=https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]|page=278|isbn=978-0-521-84363-8|access-date=21 December 2021|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329230932/https://books.google.com/books?id=di7Dc7Y1ETYC|url-status=live}}
* {{Cite book|last1=Kristiansen|first1=Kristian|title=Pathways to Power|chapter=Decentralized Complexity: The Case of Bronze Age Northern Europe|series=Fundamental Issues in Archaeology|date=2010|pages=169–192|chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-1-4419-6300-0_7|publisher=Springer|doi=10.1007/978-1-4419-6300-0_7|isbn=978-1-4419-6299-7|access-date=19 December 2021|archive-date=19 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219020738/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4419-6300-0_7|url-status=live}}
* {{cite journal|last1=Mathieson|first1=Iain|date=23 November 2015|title=Genome-wide patterns of selection in 230 ancient Eurasians|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=528|issue=7583|pages=499–503|bibcode=2015Natur.528..499M|doi=10.1038/nature16152|pmc=4918750|pmid=26595274}}
* {{cite journal|last1=Mathieson|first1=Iain|date=21 February 2018|title=The Genomic History of Southeastern Europe|journal=[[نيچر]]|publisher=[[نيچر ريسرچ]]|volume=555|issue=7695|pages=197–203|bibcode=2018Natur.555..197M|doi=10.1038/nature25778|pmc=6091220|pmid=29466330}}
* {{Cite journal|last=Melheim|first=Lene|date=2016|title=Bronze casting and cultural connections: Bronze Age workshops at Hunn, Norway|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|journal=Praehistorische Zeitschrift|volume=91|issue=1|pages=42–67|doi=10.1515/pz-2016-0003|s2cid=165147445|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229163034/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/pz-2016-0003/html|url-status=live|url-access=subscription}}
* [[آسڪر مونٽيليئس]]. 1885. ''Om tidsbestämning inom bronsåldern med särskilt avseende på Skandinavien''.
* Musset, L. ''Les invasions: les vagues germanique''. Paris: Presses universitaires de France, 1965.
* {{Cite journal|last=Nykamp|first=Moritz|date=2021|title=Towards timing and stratigraphy of the Bronze Age burial mound royal tomb (Königsgrab) of Seddin (Brandenburg, northeastern Germany)|url=https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|journal=E&amp;G Quaternary Science Journal|volume=70|issue=1|pages=1–17|doi=10.5194/egqsj-70-1-2021|bibcode=2021EGQSJ..70....1N|s2cid=231839079|doi-access=free|access-date=29 December 2021|archive-date=15 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220715060542/https://egqsj.copernicus.org/articles/70/1/2021/|url-status=live}}
* {{Cite book|last=Nørgaard|first=Heide W.|title=Bronze Age Metalwork: Techniques and traditions in the Nordic Bronze Age 1500–1100 BC|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/j.ctvndv72s|jstor=j.ctvndv72s|s2cid=202513736|url=https://pure.au.dk/portal/en/publications/04648f92-de49-415f-a29c-d46212d1c360}}
* {{cite journal|last1=Schmidt|first1=Karl Horst|year=1991|title=The Celts and the Ethnogenesis of the Germanic People|journal=[[تاريخي لسانيات جي تحقيق]]|publisher=[[Vandenhoeck &amp; Ruprecht]]|volume=104|issue=1|pages=129–152|jstor=40849016}}
* {{cite book|last1=Thomas|first1=Homer L.|year=1992|chapter=Archaeology And Indo-European Comparative Linguistics|editor1-last=Polomé|editor1-first=Edgar C.|title=Reconstructing Languages and Cultures|url=https://books.google.com/books?id=-H4CLMHMRsEC|url-access=limited|volume=1|publisher=[[Walter de Gruyter]]|pages=281–315|isbn=978-3-11-012671-6|access-date=9 February 2020|archive-date=23 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230423131048/https://books.google.com/books?id=-H4CLMHMRsEC|url-status=live}}
* {{Cite book|last1=Thrane|first1=Henrik|title=The Oxford Handbook of the European Bronze Age|chapter=Scandinavia|date=2013|pages=746–764|chapter-url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oxfordhb/9780199572861.013.0041|isbn=978-0-19-957286-1|access-date=29 December 2021|archive-date=29 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211229083125/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199572861.001.0001/oxfordhb-9780199572861-e-41|url-status=live}}
* {{Cite journal|last=Varberg|first=Jeanette|date=2014|title=Between Egypt, Mesopotamia and Scandinavia: Late Bronze Age glassbeads found in Denmark|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|journal=Journal of Archaeological Science|volume=54|pages=168–181|doi=10.1016/j.jas.2014.11.036|access-date=18 December 2021|archive-date=18 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211218225528/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S030544031400449X|url-status=live|url-access=subscription}}
* {{cite encyclopedia |last1=Zvelebil|first1=Marek|title=Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000: Encyclopedia of the Barbarian World|year=1997|chapter=Pitted Ware And Related Cultures Of Neolithic Northern Europe|editor1-last=Bogucki|editor1-first=Peter I.|editor2-last=Crabtree|editor2-first=Pam J.|encyclopedia=Ancient Europe 8000 B.C.–A.D. 1000: An Encyclopedia of the Barbarian World|volume=1|publisher=[[Scribner]]|pages=431–435|isbn=0-684-80669-X}}
{{Refend}}

== حوالا ==
&lt;references /&gt;

==ٻاهريان ڳنڍڻا==

* [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00293652.2024.2357135#d1e1475 برونز دور جي اسڪينڊينيوا ۾ وڏين ٻيڙين ۽ سڙهن جا ثبوت]

{{تاريخي اسڪينڊينيوا جو وقتي خاڪو}}
{{جرمن قومون}}
{{برونز دور}}

{{اختياري ضابطو}}

[[زمرو:نورڊڪ برونز دور| ]]
[[زمرو:يورپ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:يورپ جون برونز دور واريون ثقافتون]]
[[زمرو:ڊينمارڪ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:جرمني جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:ناروي جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:پولينڊ جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:سوئيڊن جون قديم آثارن واريون ثقافتون]]
[[زمرو:قبل از تاريخ اسڪينڊينيوا]]
[[زمرو:شليسويگ-هولشٽائن جي تاريخ]]
[[زمرو:ٻي هزارين سال ق م ۾ قائم ٿيل]]
[[زمرو:پنجين صدي ق م ۾ ختم ٿيل]]
[[زمرو:ڪيل جا قديم آثار]]</text>
      <sha1>kvq6irokqx6gpkm57n88k0g6bmqqwbf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شاھ عبدالرحمان سنڌي لکنوي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39275</id>
    <revision>
      <id>398635</id>
      <parentid>292456</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T18:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24210" sha1="lh3582g7ksfvwiattn3d91klaxqxgay" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي
| image              = 
| caption            = 
| birth_name         = شاهه عبدالرحمان بن سيد محمد حسن بن علم الهدى بن حسن محمد بن دين محمد بن عرب شاهه سنڌي
| birth_date         = 1161هه / 1748ع
| birth_place        = ڳوٺ روپاهه، شڪارپور، سنڌ
| death_date         = ذوالقعد 1245هه / 1830ع
| death_place        = لکنو، اوڌ، برطانوي هندستان
| resting_place      = مسجد پندائن جي سامهون، لکنو، اتر پرديش، ڀارت
| nationality        = سنڌي
| citizenship        = برطانوي هندستان
| language           = عربي، فارسي، سنڌي
| religion           = اسلام
| denomination       = سني
| creed              = وحدت الوجود
| occupation         = اسلامي عالم، صوفي، محدث، مدرس، مصنف
| known_for          = تصوف، وحدت الوجود، درس ۽ تدريس
| movement           = [[چشتيه سلسلو]]، [[قادريه سلسلو]]، [[نقشبنديه مجدديه]]، [[صابريه]]
| teacher            = [[عبدالحڪيم سنڌي]]، [[عبدالعلي لکنوي]]، مولانا محمد صاحب، مولوي شير محمد، مولوي ڪليم الله
| students           = مولانا امير علي لکنوي، شاهه حسين بخش فرخ آبادي
| notable_works      = ''ڪلمة الحق''، ''مفتاح التوحيد''، ''جهد الفضل''، ''سر الانسان''
}}

== نسب ۽ خاندان ==

شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي جو اصل وطن سنڌ هو. هو شڪارپور ضلعي جي ڳوٺ '''روپاهه''' جو رهواسي هو، جيڪو '''مخدومن جي ڳوٺ''' جي نالي سان پڻ مشهور هو. خانداني روايتن موجب سندس وڏا اصل عرب جا رهواسي هئا. سندن وڏو ڏاڏو '''عرب شاهه''' عربستان مان لڏي اچي سنڌ ۾ آباد ٿيو، جنهن کان پوءِ هي خاندان سنڌ ۾ مقيم رهيو.

ذريعن موجب سندس نسب هن ريت بيان ڪيو ويو آهي:

:'''شاهه عبدالرحمان بن سيد محمد حسن بن علم الهديٰ بن حسن محمد بن دين محمد بن عرب شاهه سنڌي'''
سندس خاندان علم ۽ تصوف جي حوالي سان مشهور هو. سندس پڦاٽ '''مولانا عبدالحڪيم بن شيخ محمد''' پنهنجي دور جو ناميارو عالم، فقيه ۽ صوفي بزرگ هو. سندس علمي شهرت برصغير جي مختلف علائقن تائين پهتل هئي. روايتن موجب ڪابل جي بادشاهه کيس قاضي مقرر ڪرڻ ۽ انعام طور پنج ڳوٺ ڏيڻ جي آڇ ڪئي، پر هن اها آڇ قبول نه ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي پنهنجي توڪل ۽ زهد جي منافي سمجهيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;&gt;چشتي سلسلو: ميمڻ عبدالمجيد سنڌي، ''مهراڻ''، جلد 35، 1986ع، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt;

== ولادت ۽ تعليم ==

شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي جي ولادت 1161هه (1748ع) ۾ شڪارپور ضلعي جي ڳوٺ روپاهه ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt; ننڍپڻ کان ئي سندس لاڙو علم ۽ عبادت ڏانهن هو. ذريعن موجب هو پنهنجي همعصر شاگردن جي ڀيٽ ۾ غيرمعمولي ذهانت جو مالڪ هو، جنهن سبب سندس استادن به سندس علمي قابليت جو اعتراف ڪيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
هن قرآن مجيد جي تعليم پنهنجي مامي '''آخوند هدايت الله''' وٽ حاصل ڪئي. ان کان پوءِ صرف، نحو، فقهه، عقائد ۽ ٻين ابتدائي اسلامي علمن جي تعليم پنهنجي پڦاٽ '''مولانا عبدالحڪيم''' وٽ ورتائين، جيڪو ان دور جو مشهور عالم ۽ صوفي هو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
روحاني تربيت جي سلسلي ۾ شاهه عبدالرحمان ننڍپڻ ۾ ئي پنهنجي خانداني روايت موجب '''سيد محمد صالح''' جي هٿ تي بيعت ڪئي. سيد محمد صالح، سيد محسن شاهه جو ڏوهٽو هو، جيڪو حضرت [[عبدالقادر جيلاني]] جي اولاد مان هو. بعد ۾، بلوغت کان پوءِ، شاهه عبدالرحمان پنهنجي استاد مولانا عبدالحڪيم کان اويسي نسبت پڻ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== علم جي تحصيل لاءِ سفر ==

شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي کي ننڍپڻ کان ئي علم حاصل ڪرڻ جو گهڻو شوق هو. ان مقصد سان هن 1180هه (1766ع) ۾، لڳ ڀڳ اوڻيهه ورهين جي عمر ۾، والدين ۽ پنهنجي استاد مولانا عبدالحڪيم کان اجازت وٺي وطن ڇڏيو ۽ برصغير جي مختلف علمي مرڪزن ڏانهن روانو ٿيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
سندس پهريون علمي سفر پنجاب جي شهر '''خيرپور''' ڏانهن هو، جتي هن مشهور عالم '''حافظ محمد فاضل''' وٽ چار سال وچولي درجي جا درسي ڪتاب پڙهيا.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt; ان کان پوءِ هو '''مهارون''' ويو، جتي هڪ سال '''مولانا اسدالله''' کان تعليم حاصل ڪيائين ۽ منطق ۽ حڪمت جا اعليٰ ڪتاب پڙهيائين.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
بعد ۾ هو '''انگهه شاهه بلاول''' نالي ڳوٺ پهتو، جيڪو اوديته الجبال جي پهاڙي علائقي ۾ واقع هو. اتي هن '''مولوي ڪليم الله''' جي خدمت ۾ چار سال تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
انهيءَ عرصي دوران هن، علم جي وڌيڪ تحصيل لاءِ بخارا وڃڻ بابت، '''شاهه محمد نذير''' سان مشورو ڪيو. شاهه محمد نذير کيس بخارا وڃڻ بدران '''شاهجهان آباد''' (دهلي) وڃڻ جي صلاح ڏني، ۽ جيڪڏهن اتي مناسب استاد نه ملن ته '''رامپور''' وڃڻ جو مشورو ڏنو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
انهيءَ صلاح موجب شاهه عبدالرحمان شاهجهان آباد پهتو، جتي '''مولانا فخرالدين چشتي نظامي''' جي مدرسي ۾ داخل ٿيو. ڪجهه وقت کان پوءِ پنهنجي استاد جي هدايت تي رامپور ويو، جتي '''مولانا محمد صاحب''' ۽ '''مولوي شير محمد صاحب''' کان تعليم حاصل ڪندو رهيو. هن رامپور ۾ چار سال چار مهينا گذاريا ۽ ''صدرا''، ''شمس بازغه'' ۽ ٻين اعليٰ درسي ڪتابن جي تعليم مڪمل ڪرڻ سان گڏ حديث ۾ پڻ سند حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
ان کان پوءِ، مشهور عالم '''مولانا عبدالعلي بن نظام الدين لکنوي''' جي علمي شهرت کان متاثر ٿي، صفر 1199هه (1784ع) ۾ '''بهار''' پهتو. اتي ''مدرسه منشي صدرالدين'' ۾ هڪ سال تائين مولانا عبدالعلي کان اعليٰ تعليم حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
تعليم مڪمل ٿيڻ تي مولانا عبدالعلي، روايت موجب، سندس دستاربندي ڪرڻ ۽ سند، خلعت ۽ نقد انعام ڏيڻ چاهيو، پر شاهه عبدالرحمان انهن اعزازن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ذريعن موجب، هن جو موقف هو ته سندس مقصد صرف علم حاصل ڪرڻ هو، نه دنياوي اعزاز يا سرڪاري ملازمت.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== درس ۽ تدريس ==

1199هه (1784ع) ۾ مولانا عبدالعلي کان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي، ڪجهه دوستن جي مشوري تي، بنگال صوبي جي '''مدني پور''' ۾ وڃي رهيو. اتي هن درس ۽ تدريس جو سلسلو شروع ڪيو ۽ لڳ ڀڳ ڏهه مهينا شاگردن کي مختلف درسي ڪتاب پڙهائيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
ان کان پوءِ هو پنهنجي وطن سنڌ موٽي آيو ۽ ڪجهه عرصو '''حيدرآباد''' ۾ درس ۽ تدريس سان وابسته رهيو، جتي وڏي انگ ۾ شاگرد سندس علمي حلقي مان مستفيد ٿيا.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
ذريعن موجب، حيدرآباد ۾ تدريس دوران هڪ ڏينهن '''غلام محمد''' نالي هڪ مجذوب درويش سندس مجلس ۾ آيو ۽ کيس مخاطب ٿي چيو:

:«مولوي صاحب! ظاهري علم جو درس گهڻو ڏنو اٿوَ، هاڻي اسان جي حصي ۾ اچو.»

روايتن مطابق، شاهه عبدالرحمان ان وقت ان ڳالهه جو ڪو جواب نه ڏنو. ڪجهه مهينن کان پوءِ اهو درويش ٻيهر آيو ۽ ساڳيا لفظ ورجايائين. جيتوڻيڪ شاهه عبدالرحمان ظاهري طور خاموش رهيو، پر ان واقعي سندس اندر گهرو روحاني اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
ڪجهه وقت کان پوءِ جڏهن هن ان درويش بابت پڇا ڪئي ته معلوم ٿيو ته سندس وفات ٿي چڪي هئي. روايتن موجب، انهيءَ واقعي کان پوءِ شاهه عبدالرحمان درس ۽ تدريس جو سلسلو عارضي طور ڇڏي، حج ۽ زيارت لاءِ حجاز وڃڻ جو ارادو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== حجاز جو سفر ==

شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي 1205هه (1790ع) ۾ حيدرآباد مان روانو ٿي سورت بندر پهتو. 20 رجب 1205هه تي هو ''رحمان بخش'' نالي جهاز تي سوار ٿيو ۽ 9 رمضان تي جدي پهتو. اتان اُٺن جي قافلي سان 12 رمضان تي مڪي معظمہ ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
هن مڪي شريف ۾ لڳ ڀڳ ٽي مهينا قيام ڪيو، حج جا مناسڪ ادا ڪيا ۽ مختلف مقدس هنڌن جي زيارت ڪئي. ان کان پوءِ 15 ذوالحج تي مديني منوره لاءِ روانو ٿيو ۽ 2 محرم 1206هه تي اتي پهتو، جتي ڪجهه عرصو قيام ڪري مسجد نبوي ۽ ٻين مقدس هنڌن جي زيارت ڪيائين.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
حجاز مان واپسيءَ تي سندس جهاز ڪڇ جي بندرگاهه ڀُڄ تي پهتو، جتان هو پنهنجي وطن سنڌ موٽي آيو. هن سفر ۾ '''حاجي غلام محمد''' ۽ '''مولوي رحمت بخش''' پڻ سندس ساٿي هئا.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
وطن پهچڻ تي کيس معلوم ٿيو ته سندس والده سندس غيرموجودگيءَ دوران وفات ڪري چڪي هئي، جڏهن ته سندس والد کيس ڳولڻ لاءِ هندستان ويو هو. عزيزن کيس شادي ڪرڻ جي صلاح ڏني، پر هن اها صلاح قبول نه ڪئي. ڪجهه عرصو پنهنجي ڳوٺ ۾ رهڻ کان پوءِ هن پنهنجي استاد '''مولانا عبدالحڪيم''' کان طريقت ۽ سلوڪ جي وڌيڪ تربيت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== سياحت ۽ روحاني سفر ==

حجاز مان واپسيءَ کان پوءِ شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي ڪجهه عرصو پنهنجي وطن ۾ رهيو، پر جلد ئي هن ٻيهر روحاني سفر اختيار ڪيو. هن برصغير جي مختلف علائقن ۾ واقع نامور صوفي بزرگن جي مزارن، خانقاهن ۽ علمي مرڪزن جو سفر ڪيو، جتي ڪيترن ئي عالمن ۽ مشائخ کان روحاني فيض حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
هن پنهنجي سفر جي شروعات '''پاڪ پٽڻ شريف''' کان ڪئي، جتي حضرت [[بابا فريد گنج شڪر]] جي مزار تي لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن قيام ڪيائين. اتان هو '''جوڌپور''' ويو ۽ هڪ مسجد ۾ رهائش اختيار ڪري '''محمد حنيف''' نالي هڪ مجذوب جي صحبت ۾ ڪجهه وقت گذاريائين. ان کان پوءِ '''ريواڙي''' پهتو، جتي ڪجهه مهينا درس ۽ تدريس جو سلسلو جاري رکيائين.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
ريواڙي کان پوءِ شاهه عبدالرحمان '''جيپور'''، '''الور''' ۽ '''دهلي''' پهتو. دهلي ۾ هن حضرت [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]]، [[نصير الدين چراغ دهلوي]] ۽ [[نظام الدين اولياء]] جي درگاهن تي مختلف عرصن تائين قيام ڪيو. انهيءَ دوران هن '''شاهه محمد عظيم''' کان سلسلي '''چشتيه نظاميه فخريه''' ۾ اجازت ۽ خلافت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
ان کان پوءِ هن '''گنگوهه'''، '''ڪرنال'''، '''ٿانيسر'''، '''منگلور'''، '''ديوبند'''، '''سهارنپور'''، '''ڪلير شريف'''، '''پاڻيپٽ'''، '''نهٽور'''، '''امروهه'''، '''مراد آباد'''، '''ڪاشي پور'''، '''بهرائچ'''، '''تانسه'''، '''رودولي'''، '''اوڌ'''، '''ٽانڊه'''، '''فيض آباد'''، '''ڪڇوڇه'''، '''سلون'''، '''مانڪپور'''، '''ڪڙهه'''، '''الهه آباد''' ۽ '''راءِ بريلي''' سميت ڪيترن ئي شهرن ۽ روحاني مرڪزن جا سفر ڪيا.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
انهن سفرن دوران هن مختلف صوفي سلسلن جي مشائخ کان فيض حاصل ڪيو ۽ '''قادريه'''، '''چشتيه'''، '''صابريه'''، '''نقشبنديه مجدديه''' ۽ '''قادريه رزاقيه''' سميت ڪيترن ئي سلسلن ۾ اجازت ۽ خلافت حاصل ڪئي. سندس روحاني استاد ۽ مشائخ ۾ شاهه نورالهديٰ، شاهه غلام محمد قادري، شاهه غلام غوث قادري نقشبندي مجددي ۽ ٻين ڪيترن ئي بزرگن جا نالا ذڪر ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
انهن مسلسل سفرن، بزرگن جي صحبت ۽ روحاني تربيت شاهه عبدالرحمان جي فڪر ۽ شخصيت جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن کان پوءِ هو برصغير جي مشهور صوفي عالمن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== لکنو ۾ قيام ==

شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي 1214هه (1799ع) ۾ نواب [[سعادت علي خان]] جي دور حڪومت ۾ لکنو پهتو. شروعاتي طور تي هن ٽي ڏينهن '''شاهه پير محمد قادري''' جي مزار تي قيام ڪيو، جنهن کان پوءِ '''مخدوم شاهه مينا''' جي مسجد ۾ رهائش اختيار ڪيائين. هن اتي لڳ ڀڳ ست سال عبادت، درس ۽ روحاني تربيت ۾ گذاريا.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
7 محرم 1222هه تي هو لکنو جي '''مسجد پندائن''' ۾ منتقل ٿيو، جتي پنهنجي حياتيءَ جي آخري گهڙين تائين مقيم رهيو. ذوالقعد 1245هه (1830ع) ۾ سندس وفات ٿي، ۽ مسجد جي سامهون کيس دفن ڪيو ويو. بعد ۾ اتي سندس مزار ۽ درگاهه قائم ٿي، جيڪا اڄ به زيارتگاهه طور مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
لکنو ۾ رهائش دوران شاهه عبدالرحمان درس، تصنيف، روحاني تربيت ۽ بيعت جو سلسلو جاري رکيو. سندس ڪيترائي شاگرد ۽ مريد ٿيا، جن مان '''مولانا امير علي لکنوي شهيد''' ۽ '''شاهه حسين بخش فرخ آبادي''' خاص طور مشهور آهن. انهن کان علاوه به ڪيترن ئي طالبن سندس هٿ تي بيعت ڪري روحاني ۽ علمي تربيت حاصل ڪئي. سندس خليفن ۽ مريدن جو تفصيلي احوال سندس سوانح ''انوارالرحمان'' ۾ درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== تصنيفون ۽ علمي خدمتون ==

شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي اسلامي علوم، خاص طور تصوف ۽ توحيد جي موضوعن تي ڪيترائي ڪتاب تصنيف ڪيا. سندس تصنيفن ۾ '''ڪلمة الحق'''، '''مفتاح التوحيد'''، '''جهد الفضل''' ۽ '''سر الانسان''' خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

سندس مشهور ترين تصنيف '''ڪلمة الحق''' عربي ٻوليءَ ۾ وحدت الوجود جي فلسفي تي لکيل آهي. هي ڪتاب 1235هه ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ محيي الدين [[ابن عربي]] جي فڪر جي روشنيءَ ۾ وحدت الوجود، توحيد ۽ ڪلمي جي مفهوم تي تفصيلي بحث ڪيو ويو آهي. ذريعن موجب، ''فصوص الحكم'' ۽ ''الفتوحات المكية'' کان پوءِ وحدت الوجود بابت هي ڪتاب اعليٰ علمي معيار رکندڙ تصنيفن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

''ڪلمة الحق'' ۾ ڪلمي جي مروج تشريح تي تنقيدي بحث سبب ان دور جي عالمن ۾ علمي اختلاف پيدا ٿيو. [[شاهه عبدالعزيز دهلوي]] هن ڪتاب جي ڪجهه بحثن تي تنقيد ڪئي، جڏهن ته شيخ عبدالحڪيم لاهوري پڻ ان جي رد ۾ هڪ رسالو لکيو. بعد ۾ [[شاهه اسماعيل دهلوي]] ٻنهي ڌرين جي اختلافن تي پنهنجو علمي موقف پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

ذريعن موجب، ''ڪلمة الحق'' جو هڪ حصو بعد ۾ اردو ۾ '''وحدت الوجود''' جي نالي سان ترجمو ڪيو ويو، جيڪو لاهور مان شايع ٿيو. ان ترجمي جا ٻه حصا مولوي حافظ غياث الدين ۽ هڪ حصو عرفان احمد انصاري ترجمو ڪيو، جيڪو شاهه عبدالرحمان جي سلسلي سان وابسته هو. هي ترجمو 1339هه (1920ع) ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
سندس ٻين تصنيفن، جهڙوڪ '''مفتاح التوحيد'''، '''جهد الفضل''' ۽ '''سر الانسان''' جا قلمي نسخا پڻ موجود آهن، جيڪي روايت موجب لکنو ۾ سندس درگاهه تي محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
تصنيفن کان علاوه شاهه عبدالرحمان پنهنجي دور ۾ درس ۽ تدريس ذريعي پڻ اهم علمي خدمتون سرانجام ڏنيون. هن برصغير جي مختلف علائقن ۾ تدريس ڪئي ۽ ڪيترن ئي شاگردن ۽ صوفي سالڪن جي تربيت ڪئي، جن مان ڪيترن کي مختلف صوفي سلسلن ۾ اجازت ۽ خلافت پڻ عطا ڪئي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== فڪر ۽ عقيدا ==

شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي جو فڪري لاڙو [[وحدت الوجود]] ڏانهن هو، پر ذريعن موجب هو شريعت جي پابندي کي تصوف جو بنيادي اصول سمجهندو هو. سندس چوڻ هو ته صوفيءَ لاءِ رسول الله ﷺ جي سنت ۽ شريعت جي پيروي کان سواءِ روحاني ڪمال ممڪن نه آهي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

سندس مشهور تصنيف ''ڪلمة الحق'' ۾ وحدت الوجود جي فلسفي کي عقلي ۽ فلسفيانه انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي. هن ڪتاب ۾ ڪلمي جي تشريح بابت پڻ پنهنجو مخصوص علمي موقف پيش ڪيو، جنهن سبب سندس همعصر عالمن ۾ علمي بحث ۽ اختلاف پيدا ٿيو. ان سلسلي ۾ [[شاهه عبدالعزيز دهلوي]]، شيخ عبدالحڪيم لاهوري ۽ [[شاهه اسماعيل دهلوي]] جا علمي رد ۽ تبصرا به مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

ذريعن موجب، شاهه عبدالرحمان زندگيءَ جي آخري دور تائين وحدت الوجود جي فڪر سان وابسته رهيو، پر جڏهن وجد جي ڪيفيت ختم ٿيندي هئي ته هو مولانا نياز احمد جو هي شعر پڙهندو هو، جيڪو [[وحدت الشهود]] جي فڪر جي نمائندگي ڪري ٿو:

:شهودِ حق طلبي از وجودِ خود بگذر
:که جز وجودِ تو او را حجابِ ديگر نيست

مولانا عبدالحي پنهنجي ڪتاب ''نزهة الخواطر'' ۾ شاهه عبدالرحمان جي شخصيت بابت لکيو آهي ته هو ٻين عالمن کان نرالي طبيعت وارو شخص هو. سندس بيان موجب، هو مسجد جي صحن ۾ ساز ۽ سرود سان راڳ ٻڌندو هو ۽ وجد جي حالت ۾ اچي ويندو هو، جيتوڻيڪ ان تي ڪجهه عالمن اعتراض پڻ ڪندا هئا. مولانا عبدالحي اهو پڻ لکي ٿو ته شاهه عبدالرحمان سيدن ۽ عالمن جو بيحد احترام ڪندو هو ۽ حضرت امام حسن ۽ حضرت امام حسينؓ جي نسبت سان تيار ڪيل تابوتن جي تعظيم جو قائل هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب اهي اهل بيت سان نسبت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

شاهه عبدالرحمان جي فڪر ۾ تصوف، شريعت، روحاني تربيت ۽ علمي تحقيق گڏيل صورت ۾ نمايان نظر اچن ٿا، ۽ سندس تصنيفون برصغير ۾ وحدت الوجود جي فڪر بابت اهم ماخذن مان شمار ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== وفات ==

شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال لکنو ۾ علمي، تدريسي ۽ روحاني خدمتن ۾ گذاريا. هو 7 محرم 1222هه کان مسجد پندائن ۾ رهائش پذير رهيو ۽ وفات تائين اتي ئي مقيم رهيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

ذريعن موجب، سندس وفات ذوالقعد 1245هه (1830ع) ۾ لکنو ۾ ٿي. وفات کان پوءِ کيس مسجد جي سامهون دفن ڪيو ويو، جتي بعد ۾ سندس مزار ۽ درگاهه قائم ٿي، جيڪا اڄ به زائرين جي زيارت جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

شاهه عبدالرحمان پنهنجي پويان علمي، روحاني ۽ تصنيفي ورثو ڇڏي ويو. سندس شاگردن، خليفن ۽ مريدن سندس فڪر ۽ تعليمات کي برصغير جي مختلف علائقن ۾ جاري رکيو. سندس سوانح، خليفن ۽ روحاني سلسلي بابت تفصيلي احوال ''انوارالرحمان'' ۽ ٻين تذڪرن ۾ محفوظ آهي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* [[عبدالحي حسني]]، ''نزهة الخواطر وبهجة المسامع والنواظر''، جلد 7.
* ''انوارالرحمان'' (شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي جي سوانح عمري).
* ميمڻ عبدالمجيد سنڌي، ''چشتي سلسلو''، ''مهراڻ''، جلد 35، 1986ع، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.

== پڻ ڏسو ==
* [[تصوف]]
* [[چشتيه سلسلو]]
* [[قادريه سلسلو]]
* [[نقشبنديه]]
* [[وحدت الوجود]]
* [[ابن عربي]]

{{اختياري ضابطو}}

[[زمرو:1748ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1830ع جون وفاتون]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي اسلامي عالم]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:سنڌي مصنف]]
[[زمرو:چشتي بزرگ]]
[[زمرو:قادري بزرگ]]
[[زمرو:نقشبندي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:تصوف]]
[[زمرو:حديث]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]</text>
      <sha1>lh3582g7ksfvwiattn3d91klaxqxgay</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398636</id>
      <parentid>398635</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T18:15:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24181" sha1="rbfe1s36b01iy4zfcocya6xwc96qv4j" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي
| image              = 
| caption            = 
| birth_name         = شاهه عبدالرحمان بن سيد محمد حسن بن علم الهدى بن حسن محمد بن دين محمد بن عرب شاهه سنڌي
| birth_date         = 1161هه / 1748ع
| birth_place        = ڳوٺ روپاهه، شڪارپور، سنڌ
| death_date         = ذوالقعد 1245هه / 1830ع
| death_place        = لکنو، اوڌ، برطانوي هندستان
| resting_place      = مسجد پندائن جي سامهون، لکنو، اتر پرديش، ڀارت
| nationality        = سنڌي
| citizenship        = برطانوي هندستان
| language           = عربي، فارسي، سنڌي
| religion           = اسلام
| denomination       = سني
| creed              = وحدت الوجود
| occupation         = اسلامي عالم، صوفي، محدث، مدرس، مصنف
| known_for          = تصوف، وحدت الوجود، درس ۽ تدريس
| movement           = [[چشتيه سلسلو]]، [[قادريه سلسلو]]، [[نقشبنديه مجدديه]]، [[صابريه]]
| teacher            = [[عبدالحڪيم سنڌي]]، [[عبدالعلي لکنوي]]، مولانا محمد صاحب، مولوي شير محمد، مولوي ڪليم الله
| students           = مولانا امير علي لکنوي، شاهه حسين بخش فرخ آبادي
| notable_works      = ''ڪلمة الحق''، ''مفتاح التوحيد''، ''جهد الفضل''، ''سر الانسان''
}}


شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي جو اصل وطن سنڌ هو. هو شڪارپور ضلعي جي ڳوٺ '''روپاهه''' جو رهواسي هو، جيڪو '''مخدومن جي ڳوٺ''' جي نالي سان پڻ مشهور هو. خانداني روايتن موجب سندس وڏا اصل عرب جا رهواسي هئا. سندن وڏو ڏاڏو '''عرب شاهه''' عربستان مان لڏي اچي سنڌ ۾ آباد ٿيو، جنهن کان پوءِ هي خاندان سنڌ ۾ مقيم رهيو.

ذريعن موجب سندس نسب هن ريت بيان ڪيو ويو آهي:

:'''شاهه عبدالرحمان بن سيد محمد حسن بن علم الهديٰ بن حسن محمد بن دين محمد بن عرب شاهه سنڌي'''
سندس خاندان علم ۽ تصوف جي حوالي سان مشهور هو. سندس پڦاٽ '''مولانا عبدالحڪيم بن شيخ محمد''' پنهنجي دور جو ناميارو عالم، فقيه ۽ صوفي بزرگ هو. سندس علمي شهرت برصغير جي مختلف علائقن تائين پهتل هئي. روايتن موجب ڪابل جي بادشاهه کيس قاضي مقرر ڪرڻ ۽ انعام طور پنج ڳوٺ ڏيڻ جي آڇ ڪئي، پر هن اها آڇ قبول نه ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کي پنهنجي توڪل ۽ زهد جي منافي سمجهيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;&gt;چشتي سلسلو: ميمڻ عبدالمجيد سنڌي، ''مهراڻ''، جلد 35، 1986ع، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.&lt;/ref&gt;

== ولادت ۽ تعليم ==

شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي جي ولادت 1161هه (1748ع) ۾ شڪارپور ضلعي جي ڳوٺ روپاهه ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt; ننڍپڻ کان ئي سندس لاڙو علم ۽ عبادت ڏانهن هو. ذريعن موجب هو پنهنجي همعصر شاگردن جي ڀيٽ ۾ غيرمعمولي ذهانت جو مالڪ هو، جنهن سبب سندس استادن به سندس علمي قابليت جو اعتراف ڪيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
هن قرآن مجيد جي تعليم پنهنجي مامي '''آخوند هدايت الله''' وٽ حاصل ڪئي. ان کان پوءِ صرف، نحو، فقهه، عقائد ۽ ٻين ابتدائي اسلامي علمن جي تعليم پنهنجي پڦاٽ '''مولانا عبدالحڪيم''' وٽ ورتائين، جيڪو ان دور جو مشهور عالم ۽ صوفي هو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
روحاني تربيت جي سلسلي ۾ شاهه عبدالرحمان ننڍپڻ ۾ ئي پنهنجي خانداني روايت موجب '''سيد محمد صالح''' جي هٿ تي بيعت ڪئي. سيد محمد صالح، سيد محسن شاهه جو ڏوهٽو هو، جيڪو حضرت [[عبدالقادر جيلاني]] جي اولاد مان هو. بعد ۾، بلوغت کان پوءِ، شاهه عبدالرحمان پنهنجي استاد مولانا عبدالحڪيم کان اويسي نسبت پڻ حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== علم جي تحصيل لاءِ سفر ==

شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي کي ننڍپڻ کان ئي علم حاصل ڪرڻ جو گهڻو شوق هو. ان مقصد سان هن 1180هه (1766ع) ۾، لڳ ڀڳ اوڻيهه ورهين جي عمر ۾، والدين ۽ پنهنجي استاد مولانا عبدالحڪيم کان اجازت وٺي وطن ڇڏيو ۽ برصغير جي مختلف علمي مرڪزن ڏانهن روانو ٿيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
سندس پهريون علمي سفر پنجاب جي شهر '''خيرپور''' ڏانهن هو، جتي هن مشهور عالم '''حافظ محمد فاضل''' وٽ چار سال وچولي درجي جا درسي ڪتاب پڙهيا.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt; ان کان پوءِ هو '''مهارون''' ويو، جتي هڪ سال '''مولانا اسدالله''' کان تعليم حاصل ڪيائين ۽ منطق ۽ حڪمت جا اعليٰ ڪتاب پڙهيائين.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
بعد ۾ هو '''انگهه شاهه بلاول''' نالي ڳوٺ پهتو، جيڪو اوديته الجبال جي پهاڙي علائقي ۾ واقع هو. اتي هن '''مولوي ڪليم الله''' جي خدمت ۾ چار سال تعليم حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
انهيءَ عرصي دوران هن، علم جي وڌيڪ تحصيل لاءِ بخارا وڃڻ بابت، '''شاهه محمد نذير''' سان مشورو ڪيو. شاهه محمد نذير کيس بخارا وڃڻ بدران '''شاهجهان آباد''' (دهلي) وڃڻ جي صلاح ڏني، ۽ جيڪڏهن اتي مناسب استاد نه ملن ته '''رامپور''' وڃڻ جو مشورو ڏنو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
انهيءَ صلاح موجب شاهه عبدالرحمان شاهجهان آباد پهتو، جتي '''مولانا فخرالدين چشتي نظامي''' جي مدرسي ۾ داخل ٿيو. ڪجهه وقت کان پوءِ پنهنجي استاد جي هدايت تي رامپور ويو، جتي '''مولانا محمد صاحب''' ۽ '''مولوي شير محمد صاحب''' کان تعليم حاصل ڪندو رهيو. هن رامپور ۾ چار سال چار مهينا گذاريا ۽ ''صدرا''، ''شمس بازغه'' ۽ ٻين اعليٰ درسي ڪتابن جي تعليم مڪمل ڪرڻ سان گڏ حديث ۾ پڻ سند حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
ان کان پوءِ، مشهور عالم '''مولانا عبدالعلي بن نظام الدين لکنوي''' جي علمي شهرت کان متاثر ٿي، صفر 1199هه (1784ع) ۾ '''بهار''' پهتو. اتي ''مدرسه منشي صدرالدين'' ۾ هڪ سال تائين مولانا عبدالعلي کان اعليٰ تعليم حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
تعليم مڪمل ٿيڻ تي مولانا عبدالعلي، روايت موجب، سندس دستاربندي ڪرڻ ۽ سند، خلعت ۽ نقد انعام ڏيڻ چاهيو، پر شاهه عبدالرحمان انهن اعزازن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ذريعن موجب، هن جو موقف هو ته سندس مقصد صرف علم حاصل ڪرڻ هو، نه دنياوي اعزاز يا سرڪاري ملازمت.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== درس ۽ تدريس ==

1199هه (1784ع) ۾ مولانا عبدالعلي کان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي، ڪجهه دوستن جي مشوري تي، بنگال صوبي جي '''مدني پور''' ۾ وڃي رهيو. اتي هن درس ۽ تدريس جو سلسلو شروع ڪيو ۽ لڳ ڀڳ ڏهه مهينا شاگردن کي مختلف درسي ڪتاب پڙهائيندو رهيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
ان کان پوءِ هو پنهنجي وطن سنڌ موٽي آيو ۽ ڪجهه عرصو '''حيدرآباد''' ۾ درس ۽ تدريس سان وابسته رهيو، جتي وڏي انگ ۾ شاگرد سندس علمي حلقي مان مستفيد ٿيا.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
ذريعن موجب، حيدرآباد ۾ تدريس دوران هڪ ڏينهن '''غلام محمد''' نالي هڪ مجذوب درويش سندس مجلس ۾ آيو ۽ کيس مخاطب ٿي چيو:

:«مولوي صاحب! ظاهري علم جو درس گهڻو ڏنو اٿوَ، هاڻي اسان جي حصي ۾ اچو.»

روايتن مطابق، شاهه عبدالرحمان ان وقت ان ڳالهه جو ڪو جواب نه ڏنو. ڪجهه مهينن کان پوءِ اهو درويش ٻيهر آيو ۽ ساڳيا لفظ ورجايائين. جيتوڻيڪ شاهه عبدالرحمان ظاهري طور خاموش رهيو، پر ان واقعي سندس اندر گهرو روحاني اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
ڪجهه وقت کان پوءِ جڏهن هن ان درويش بابت پڇا ڪئي ته معلوم ٿيو ته سندس وفات ٿي چڪي هئي. روايتن موجب، انهيءَ واقعي کان پوءِ شاهه عبدالرحمان درس ۽ تدريس جو سلسلو عارضي طور ڇڏي، حج ۽ زيارت لاءِ حجاز وڃڻ جو ارادو ڪيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== حجاز جو سفر ==

شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي 1205هه (1790ع) ۾ حيدرآباد مان روانو ٿي سورت بندر پهتو. 20 رجب 1205هه تي هو ''رحمان بخش'' نالي جهاز تي سوار ٿيو ۽ 9 رمضان تي جدي پهتو. اتان اُٺن جي قافلي سان 12 رمضان تي مڪي معظمہ ۾ داخل ٿيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
هن مڪي شريف ۾ لڳ ڀڳ ٽي مهينا قيام ڪيو، حج جا مناسڪ ادا ڪيا ۽ مختلف مقدس هنڌن جي زيارت ڪئي. ان کان پوءِ 15 ذوالحج تي مديني منوره لاءِ روانو ٿيو ۽ 2 محرم 1206هه تي اتي پهتو، جتي ڪجهه عرصو قيام ڪري مسجد نبوي ۽ ٻين مقدس هنڌن جي زيارت ڪيائين.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
حجاز مان واپسيءَ تي سندس جهاز ڪڇ جي بندرگاهه ڀُڄ تي پهتو، جتان هو پنهنجي وطن سنڌ موٽي آيو. هن سفر ۾ '''حاجي غلام محمد''' ۽ '''مولوي رحمت بخش''' پڻ سندس ساٿي هئا.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
وطن پهچڻ تي کيس معلوم ٿيو ته سندس والده سندس غيرموجودگيءَ دوران وفات ڪري چڪي هئي، جڏهن ته سندس والد کيس ڳولڻ لاءِ هندستان ويو هو. عزيزن کيس شادي ڪرڻ جي صلاح ڏني، پر هن اها صلاح قبول نه ڪئي. ڪجهه عرصو پنهنجي ڳوٺ ۾ رهڻ کان پوءِ هن پنهنجي استاد '''مولانا عبدالحڪيم''' کان طريقت ۽ سلوڪ جي وڌيڪ تربيت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== سياحت ۽ روحاني سفر ==

حجاز مان واپسيءَ کان پوءِ شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي ڪجهه عرصو پنهنجي وطن ۾ رهيو، پر جلد ئي هن ٻيهر روحاني سفر اختيار ڪيو. هن برصغير جي مختلف علائقن ۾ واقع نامور صوفي بزرگن جي مزارن، خانقاهن ۽ علمي مرڪزن جو سفر ڪيو، جتي ڪيترن ئي عالمن ۽ مشائخ کان روحاني فيض حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
هن پنهنجي سفر جي شروعات '''پاڪ پٽڻ شريف''' کان ڪئي، جتي حضرت [[بابا فريد گنج شڪر]] جي مزار تي لڳ ڀڳ پنجاهه ڏينهن قيام ڪيائين. اتان هو '''جوڌپور''' ويو ۽ هڪ مسجد ۾ رهائش اختيار ڪري '''محمد حنيف''' نالي هڪ مجذوب جي صحبت ۾ ڪجهه وقت گذاريائين. ان کان پوءِ '''ريواڙي''' پهتو، جتي ڪجهه مهينا درس ۽ تدريس جو سلسلو جاري رکيائين.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
ريواڙي کان پوءِ شاهه عبدالرحمان '''جيپور'''، '''الور''' ۽ '''دهلي''' پهتو. دهلي ۾ هن حضرت [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]]، [[نصير الدين چراغ دهلوي]] ۽ [[نظام الدين اولياء]] جي درگاهن تي مختلف عرصن تائين قيام ڪيو. انهيءَ دوران هن '''شاهه محمد عظيم''' کان سلسلي '''چشتيه نظاميه فخريه''' ۾ اجازت ۽ خلافت حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
ان کان پوءِ هن '''گنگوهه'''، '''ڪرنال'''، '''ٿانيسر'''، '''منگلور'''، '''ديوبند'''، '''سهارنپور'''، '''ڪلير شريف'''، '''پاڻيپٽ'''، '''نهٽور'''، '''امروهه'''، '''مراد آباد'''، '''ڪاشي پور'''، '''بهرائچ'''، '''تانسه'''، '''رودولي'''، '''اوڌ'''، '''ٽانڊه'''، '''فيض آباد'''، '''ڪڇوڇه'''، '''سلون'''، '''مانڪپور'''، '''ڪڙهه'''، '''الهه آباد''' ۽ '''راءِ بريلي''' سميت ڪيترن ئي شهرن ۽ روحاني مرڪزن جا سفر ڪيا.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
انهن سفرن دوران هن مختلف صوفي سلسلن جي مشائخ کان فيض حاصل ڪيو ۽ '''قادريه'''، '''چشتيه'''، '''صابريه'''، '''نقشبنديه مجدديه''' ۽ '''قادريه رزاقيه''' سميت ڪيترن ئي سلسلن ۾ اجازت ۽ خلافت حاصل ڪئي. سندس روحاني استاد ۽ مشائخ ۾ شاهه نورالهديٰ، شاهه غلام محمد قادري، شاهه غلام غوث قادري نقشبندي مجددي ۽ ٻين ڪيترن ئي بزرگن جا نالا ذڪر ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
انهن مسلسل سفرن، بزرگن جي صحبت ۽ روحاني تربيت شاهه عبدالرحمان جي فڪر ۽ شخصيت جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن کان پوءِ هو برصغير جي مشهور صوفي عالمن ۾ شمار ٿيڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== لکنو ۾ قيام ==

شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي 1214هه (1799ع) ۾ نواب [[سعادت علي خان]] جي دور حڪومت ۾ لکنو پهتو. شروعاتي طور تي هن ٽي ڏينهن '''شاهه پير محمد قادري''' جي مزار تي قيام ڪيو، جنهن کان پوءِ '''مخدوم شاهه مينا''' جي مسجد ۾ رهائش اختيار ڪيائين. هن اتي لڳ ڀڳ ست سال عبادت، درس ۽ روحاني تربيت ۾ گذاريا.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
7 محرم 1222هه تي هو لکنو جي '''مسجد پندائن''' ۾ منتقل ٿيو، جتي پنهنجي حياتيءَ جي آخري گهڙين تائين مقيم رهيو. ذوالقعد 1245هه (1830ع) ۾ سندس وفات ٿي، ۽ مسجد جي سامهون کيس دفن ڪيو ويو. بعد ۾ اتي سندس مزار ۽ درگاهه قائم ٿي، جيڪا اڄ به زيارتگاهه طور مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
لکنو ۾ رهائش دوران شاهه عبدالرحمان درس، تصنيف، روحاني تربيت ۽ بيعت جو سلسلو جاري رکيو. سندس ڪيترائي شاگرد ۽ مريد ٿيا، جن مان '''مولانا امير علي لکنوي شهيد''' ۽ '''شاهه حسين بخش فرخ آبادي''' خاص طور مشهور آهن. انهن کان علاوه به ڪيترن ئي طالبن سندس هٿ تي بيعت ڪري روحاني ۽ علمي تربيت حاصل ڪئي. سندس خليفن ۽ مريدن جو تفصيلي احوال سندس سوانح ''انوارالرحمان'' ۾ درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== تصنيفون ۽ علمي خدمتون ==

شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي اسلامي علوم، خاص طور تصوف ۽ توحيد جي موضوعن تي ڪيترائي ڪتاب تصنيف ڪيا. سندس تصنيفن ۾ '''ڪلمة الحق'''، '''مفتاح التوحيد'''، '''جهد الفضل''' ۽ '''سر الانسان''' خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

سندس مشهور ترين تصنيف '''ڪلمة الحق''' عربي ٻوليءَ ۾ وحدت الوجود جي فلسفي تي لکيل آهي. هي ڪتاب 1235هه ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ محيي الدين [[ابن عربي]] جي فڪر جي روشنيءَ ۾ وحدت الوجود، توحيد ۽ ڪلمي جي مفهوم تي تفصيلي بحث ڪيو ويو آهي. ذريعن موجب، ''فصوص الحكم'' ۽ ''الفتوحات المكية'' کان پوءِ وحدت الوجود بابت هي ڪتاب اعليٰ علمي معيار رکندڙ تصنيفن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

''ڪلمة الحق'' ۾ ڪلمي جي مروج تشريح تي تنقيدي بحث سبب ان دور جي عالمن ۾ علمي اختلاف پيدا ٿيو. [[شاهه عبدالعزيز دهلوي]] هن ڪتاب جي ڪجهه بحثن تي تنقيد ڪئي، جڏهن ته شيخ عبدالحڪيم لاهوري پڻ ان جي رد ۾ هڪ رسالو لکيو. بعد ۾ [[شاهه اسماعيل دهلوي]] ٻنهي ڌرين جي اختلافن تي پنهنجو علمي موقف پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

ذريعن موجب، ''ڪلمة الحق'' جو هڪ حصو بعد ۾ اردو ۾ '''وحدت الوجود''' جي نالي سان ترجمو ڪيو ويو، جيڪو لاهور مان شايع ٿيو. ان ترجمي جا ٻه حصا مولوي حافظ غياث الدين ۽ هڪ حصو عرفان احمد انصاري ترجمو ڪيو، جيڪو شاهه عبدالرحمان جي سلسلي سان وابسته هو. هي ترجمو 1339هه (1920ع) ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
سندس ٻين تصنيفن، جهڙوڪ '''مفتاح التوحيد'''، '''جهد الفضل''' ۽ '''سر الانسان''' جا قلمي نسخا پڻ موجود آهن، جيڪي روايت موجب لکنو ۾ سندس درگاهه تي محفوظ آهن.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;
تصنيفن کان علاوه شاهه عبدالرحمان پنهنجي دور ۾ درس ۽ تدريس ذريعي پڻ اهم علمي خدمتون سرانجام ڏنيون. هن برصغير جي مختلف علائقن ۾ تدريس ڪئي ۽ ڪيترن ئي شاگردن ۽ صوفي سالڪن جي تربيت ڪئي، جن مان ڪيترن کي مختلف صوفي سلسلن ۾ اجازت ۽ خلافت پڻ عطا ڪئي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== فڪر ۽ عقيدا ==

شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي جو فڪري لاڙو [[وحدت الوجود]] ڏانهن هو، پر ذريعن موجب هو شريعت جي پابندي کي تصوف جو بنيادي اصول سمجهندو هو. سندس چوڻ هو ته صوفيءَ لاءِ رسول الله ﷺ جي سنت ۽ شريعت جي پيروي کان سواءِ روحاني ڪمال ممڪن نه آهي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

سندس مشهور تصنيف ''ڪلمة الحق'' ۾ وحدت الوجود جي فلسفي کي عقلي ۽ فلسفيانه انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي. هن ڪتاب ۾ ڪلمي جي تشريح بابت پڻ پنهنجو مخصوص علمي موقف پيش ڪيو، جنهن سبب سندس همعصر عالمن ۾ علمي بحث ۽ اختلاف پيدا ٿيو. ان سلسلي ۾ [[شاهه عبدالعزيز دهلوي]]، شيخ عبدالحڪيم لاهوري ۽ [[شاهه اسماعيل دهلوي]] جا علمي رد ۽ تبصرا به مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

ذريعن موجب، شاهه عبدالرحمان زندگيءَ جي آخري دور تائين وحدت الوجود جي فڪر سان وابسته رهيو، پر جڏهن وجد جي ڪيفيت ختم ٿيندي هئي ته هو مولانا نياز احمد جو هي شعر پڙهندو هو، جيڪو [[وحدت الشهود]] جي فڪر جي نمائندگي ڪري ٿو:

:شهودِ حق طلبي از وجودِ خود بگذر
:که جز وجودِ تو او را حجابِ ديگر نيست

مولانا عبدالحي پنهنجي ڪتاب ''نزهة الخواطر'' ۾ شاهه عبدالرحمان جي شخصيت بابت لکيو آهي ته هو ٻين عالمن کان نرالي طبيعت وارو شخص هو. سندس بيان موجب، هو مسجد جي صحن ۾ ساز ۽ سرود سان راڳ ٻڌندو هو ۽ وجد جي حالت ۾ اچي ويندو هو، جيتوڻيڪ ان تي ڪجهه عالمن اعتراض پڻ ڪندا هئا. مولانا عبدالحي اهو پڻ لکي ٿو ته شاهه عبدالرحمان سيدن ۽ عالمن جو بيحد احترام ڪندو هو ۽ حضرت امام حسن ۽ حضرت امام حسينؓ جي نسبت سان تيار ڪيل تابوتن جي تعظيم جو قائل هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب اهي اهل بيت سان نسبت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

شاهه عبدالرحمان جي فڪر ۾ تصوف، شريعت، روحاني تربيت ۽ علمي تحقيق گڏيل صورت ۾ نمايان نظر اچن ٿا، ۽ سندس تصنيفون برصغير ۾ وحدت الوجود جي فڪر بابت اهم ماخذن مان شمار ڪيون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== وفات ==

شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي پنهنجي زندگيءَ جا آخري سال لکنو ۾ علمي، تدريسي ۽ روحاني خدمتن ۾ گذاريا. هو 7 محرم 1222هه کان مسجد پندائن ۾ رهائش پذير رهيو ۽ وفات تائين اتي ئي مقيم رهيو.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

ذريعن موجب، سندس وفات ذوالقعد 1245هه (1830ع) ۾ لکنو ۾ ٿي. وفات کان پوءِ کيس مسجد جي سامهون دفن ڪيو ويو، جتي بعد ۾ سندس مزار ۽ درگاهه قائم ٿي، جيڪا اڄ به زائرين جي زيارت جو مرڪز آهي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

شاهه عبدالرحمان پنهنجي پويان علمي، روحاني ۽ تصنيفي ورثو ڇڏي ويو. سندس شاگردن، خليفن ۽ مريدن سندس فڪر ۽ تعليمات کي برصغير جي مختلف علائقن ۾ جاري رکيو. سندس سوانح، خليفن ۽ روحاني سلسلي بابت تفصيلي احوال ''انوارالرحمان'' ۽ ٻين تذڪرن ۾ محفوظ آهي.&lt;ref name=&quot;ا&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* [[عبدالحي حسني]]، ''نزهة الخواطر وبهجة المسامع والنواظر''، جلد 7.
* ''انوارالرحمان'' (شاهه عبدالرحمان سنڌي لکنوي جي سوانح عمري).
* ميمڻ عبدالمجيد سنڌي، ''چشتي سلسلو''، ''مهراڻ''، جلد 35، 1986ع، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو.

== پڻ ڏسو ==
* [[تصوف]]
* [[چشتيه سلسلو]]
* [[قادريه سلسلو]]
* [[نقشبنديه]]
* [[وحدت الوجود]]
* [[ابن عربي]]

{{اختياري ضابطو}}

[[زمرو:1748ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1830ع جون وفاتون]]
[[زمرو:سنڌي صوفي]]
[[زمرو:سنڌي اسلامي عالم]]
[[زمرو:سنڌي محدث]]
[[زمرو:سنڌي مصنف]]
[[زمرو:چشتي بزرگ]]
[[زمرو:قادري بزرگ]]
[[زمرو:نقشبندي بزرگ]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:تصوف]]
[[زمرو:حديث]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]</text>
      <sha1>rbfe1s36b01iy4zfcocya6xwc96qv4j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سوُسن گل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39525</id>
    <revision>
      <id>398670</id>
      <parentid>293493</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T20:37:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8570" sha1="cf1vhkt7tgl6xz2d745z1cyo8nm7xo8" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن|Lilium longiflorum]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (Stigma)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (Filament)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (Stem-roots) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (Adventitious roots) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (Contractile roots) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] (Umbel) جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (Nectary) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (Basal rosette) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>cf1vhkt7tgl6xz2d745z1cyo8nm7xo8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398671</id>
      <parentid>398670</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T20:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* بيان */</comment>
      <origin>398671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26392" sha1="ffyzkb46epfaw8rvfovcruqixmjzv7o" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن|Lilium longiflorum]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (Stigma)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (Filament)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (Stem-roots) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (Adventitious roots) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (Contractile roots) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] (Umbel) جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (Nectary) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (Basal rosette) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| Martagon
|
| ''[[Lilium distichum]]'' (ليليم ڊسٽيڪم)
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| Martagon
|
| ''[[Lilium hansonii]]'' (ليليم هينسوني)
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| Martagon
|
| ''[[Lilium martagon]]'' (ليليم مارٽيگون)
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| Martagon
|
| ''[[Lilium medeoloides]]'' (ليليم ميڊيولوئيڊس)
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| Martagon
|
| ''[[Lilium tsingtauense]]'' (ليليم چنگٽائوينسي)
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium bolanderi]]'' (ليليم بولينڊيري)
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium columbianum]]'' (ليليم ڪولمبيانم)
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium humboldtii]]'' (ليليم همبولڊٽي)
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium humboldtii|Lilium puberulum]]'' (ليليم پيوبرولم)
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium kelloggii]]'' (ليليم ڪيلوگي)
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium rubescens]]'' (ليليم روبيسينس)
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium washingtonianum]]'' (ليليم واشنگٽونيانم)
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2b
| ''[[Lilium kelleyanum]]'' (ليليم ڪيليانم)
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2b
| ''[[Lilium maritimum]]'' (ليليم ميريٽيمم)
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2b
| ''[[Lilium occidentale]]'' (ليليم اوڪسيڊينٽالي)
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2b
| ''[[Lilium pardalinum]]'' (ليليم پارڊالينم)
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2b
| ''[[Lilium parryi]]'' (ليليم پيري)
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2b
| ''[[Lilium parvum]]'' (ليليم پاروم)
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium canadense]]'' (ليليم ڪينيڊينسي)
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium grayi]]'' (ليليم گريائي)
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium iridollae]]'' (ليليم ايريڊولي)
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium michiganense]]'' (ليليم مشيگينينسي)
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium michauxii]]'' (ليليم مشوڪسي)
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium superbum]]'' (ليليم سپربم)
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium pyrophilum]]'' (ليليم پائروفيلم)
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2d
| ''[[Lilium catesbaei]]'' (ليليم ڪيٽسبائي)
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2d
| ''[[Lilium philadelphicum]]'' (ليليم فلاڊيلفيڪم)
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3a
| ''[[Lilium candidum]]'' (ليليم ڪينڊيڊم)
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium albanicum]]'' (ليليم البانيڪم)
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium bosniacum]]'' (ليليم بوسنياڪم)
(''Lilium carniolicum var. bosniacum'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium chalcedonicum]]'' (ليليم ڪيلسيڊونيڪم)
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium carniolicum]]'' (ليليم ڪارنيوليڪم)
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium ciliatum]]'' (ليليم سِليئٽم)
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium heldreichii]]'' (ليليم هيلڊرائڪي)
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium jankae]]'' (ليليم يانڪي)
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium pomponium]]'' (ليليم پومپونيم)
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium ponticum]]'' (ليليم پونٽيڪم)
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium pyrenaicum]]'' (ليليم پيرينائيڪم)
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium akkusianum]]'' (ليليم اڪوسيئنم)
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium kesselringianum]]'' (ليليم ڪيسلرنگيئنم)
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium monadelphum]]'' (ليليم موناڊيلفم)
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium rhodopeum]]'' (ليليم روڊوپيم)
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium szovitsianum]]'' (ليليم زووِٽسيئنم)
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium polyphyllum]]'' (ليليم پولي فيلم)
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium ledebourii]]'' (ليليم ليڊيبوُري)
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3d
| ''[[Lilium bulbiferum]]'' (ليليم بلبيفيرم)
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4a
| ''[[Lilium speciosum]]'' (ليليم اسپيشيوسم)
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4b
| ''[[Lilium auratum]]'' (ليليم اوريٽم)
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4c
| ''[[Lilium alexandrae]]'' (ليليم اليگزينڊري)
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| Archelirion
| 4c
| ''[[Lilium japonicum]]'' (ليليم جاپونيڪم)
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4c
| ''[[Lilium nobilissimum]]'' (ليليم نوبيليسمم)
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4d
| ''[[Lilium brownii]]'' (ليليم براؤني)
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4d
| ''[[Lilium rubellum]]'' (ليليم روبيليم)
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4d
| ''[[Lilium auratum|Lilium platyphyllum]]'' (ليليم پليٽيفيلم)
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium davidii]]'' (ليليم ڊيوڊي)
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium duchartrei]]'' (ليليم ڊوشارٽري)
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium henryi]]'' (ليليم هينري)
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium lancifolium]]'' (ليليم لانسيفوليئم)
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium lankongense]]'' (ليليم لينڪونگينسي)
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium leichtlinii]]'' (ليليم لائخٽليني)
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium papilliferum]]'' (ليليم پيپيليفيرم)
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium rosthornii]]'' (ليليم روسٿورني)
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium amabile]]'' (ليليم اميبائلي)
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium callosum]]'' (ليليم ڪيلوسم)
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium cernuum]]'' (ليليم سرنيوم)
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium concolor]]'' (ليليم ڪونڪولر)
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium fargesii]]'' (ليليم فارجيسي)
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium pumilum]]'' (ليليم پوميليم)
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium xanthellum]]'' (ليليم زينٿيليم)
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium amoenum]]'' (ليليم ايمونيم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium arboricola]]'' (ليليم آربوريڪولا)
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium bakerianum]]'' (ليليم بيڪيريئنم)
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium euxanthum]]'' (ليليم يوڪسينٿم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium henrici]]'' (ليليم هينرِڪي)
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium lophophorum]]'' (ليليم لوفوفورم)
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium mackliniae]]'' (ليليم ميڪلنيا)
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium majoense]]'' (ليليم ماجونسي)
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium nanum]]'' (ليليم نينم)
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium nepalense]]'' (ليليم نيپالينسي)
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium oxypetalum]]'' (ليليم آڪسِيپيٽيلم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium paradoxum]]'' (ليليم پيراڊوڪسم)
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium poilanei]]'' (ليليم پوئيلاني)
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium primulinum]]'' (ليليم پرائميولينم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium sempervivoideum]]'' (ليليم سيمپرويووائيڊيم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium sherriffiae]]'' (ليليم شيريفيئي)
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium souliei]]'' (ليليم سوليئي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium stewartianum]]'' (ليليم اسٽيوارٽيئنم)
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium taliense]]'' (ليليم ٽالينسي)
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium wardii]]'' (ليليم وارڊي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium brevistylum]]'' (ليليم بريويسٽائلم)
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium lijiangense]]'' (ليليم ليجيانگينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium anhuiense]]'' (ليليم آنهُويينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium eupetes]]'' (ليليم يوپيٽيس)
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium habaense]]'' (ليليم هابينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium huidongense]]'' (ليليم هوئڊونگينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium jinfushanense]]'' (ليليم جنفوشانينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium matangense]]'' (ليليم ماٽانگينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium medogense]]'' (ليليم ميڊوگينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium pinifolium]]'' (ليليم پينيفوليئم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium pyi]]'' (ليليم پائي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium saccatum]]'' (ليليم سيڪيٽم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium tianschanicum]]'' (ليليم تيانشانيڪم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium floridum]]'' (ليليم فلوريڊم)
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[Lilium leucanthum]]'' (ليليم ليوڪينٿم)
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[Lilium regale]]'' (ليليم ريگالي)
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[Lilium sargentiae]]'' (ليليم سارجينٽي)
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[Lilium sulphureum]]'' (ليليم سلفيوريئم)
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[Lilium wenshanense]]'' (ليليم وينشانينسي)
|
|-
|
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium anhuiense]]'' (ليليم آنهوئيينسي)
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium formosanum]]'' (ليليم فارموسينم)
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium longiflorum]]'' (ليليم لانگيفلورم)
| ايسٽر سوسن
|-
|
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium neilgherrense]]'' (ليليم نيلگهيرينسي)
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium philippinense]]'' (ليليم فلپينينسي)
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium wallichianum]]'' (ليليم واليڪيئنم)
|
|-
|
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium zairii]]'' (ليليم زائري)
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium puerense]]'' (ليليم پوئيرينسي)
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| Daurolirion
|
| ''[[Lilium dauricum]]'' (ليليم ڊائوريڪم)
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| Daurolirion
|
| ''[[Lilium maculatum]]'' (ليليم ميڪيوليٽم)
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| Daurolirion
|
| ''[[Lilium pensylvanicum]]'' (ليليم پينسلوينيڪم)
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[Lilium armenum]]'' (ليليم آرمينم)
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[Lilium bosniacum]]'' (ليليم بوسنياڪم)
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[Lilium columbianum]]'' (ليليم ڪولمبيانم)
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[Lilium debile]]'' (ليليم ڊيبائلي)
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[Lilium humboldtii]]'' (ليليم همبولڊٽي)
|
|-
|
|
|
| ''[[Lilium rockii]]'' (ليليم راڪي)
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''Lilium'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[Cardiocrinum]]'' (ڪارڊيوڪرائنم)، ''[[Notholirion]]'' (نوٿوليريون) ۽ ''[[Fritillaria]]'' (فريٽيلياريا) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''Lirium'' (ليريم)، ''Martagon'' (مارٽيگون) ۽ ''Nomocharis'' (نوموڪارس) کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>ffyzkb46epfaw8rvfovcruqixmjzv7o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398672</id>
      <parentid>398671</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T21:05:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27629" sha1="lxspr0jbcx35zc1dwr3r3j8j8pdjk6q" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن|Lilium longiflorum]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (Stigma)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (Filament)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (Stem-roots) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (Adventitious roots) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (Contractile roots) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] (Umbel) جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (Nectary) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (Basal rosette) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| Martagon
|
| ''[[Lilium distichum]]'' (ليليم ڊسٽيڪم)
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| Martagon
|
| ''[[Lilium hansonii]]'' (ليليم هينسوني)
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| Martagon
|
| ''[[Lilium martagon]]'' (ليليم مارٽيگون)
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| Martagon
|
| ''[[Lilium medeoloides]]'' (ليليم ميڊيولوئيڊس)
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| Martagon
|
| ''[[Lilium tsingtauense]]'' (ليليم چنگٽائوينسي)
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium bolanderi]]'' (ليليم بولينڊيري)
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium columbianum]]'' (ليليم ڪولمبيانم)
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium humboldtii]]'' (ليليم همبولڊٽي)
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium humboldtii|Lilium puberulum]]'' (ليليم پيوبرولم)
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium kelloggii]]'' (ليليم ڪيلوگي)
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium rubescens]]'' (ليليم روبيسينس)
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium washingtonianum]]'' (ليليم واشنگٽونيانم)
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2b
| ''[[Lilium kelleyanum]]'' (ليليم ڪيليانم)
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2b
| ''[[Lilium maritimum]]'' (ليليم ميريٽيمم)
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2b
| ''[[Lilium occidentale]]'' (ليليم اوڪسيڊينٽالي)
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2b
| ''[[Lilium pardalinum]]'' (ليليم پارڊالينم)
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2b
| ''[[Lilium parryi]]'' (ليليم پيري)
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2b
| ''[[Lilium parvum]]'' (ليليم پاروم)
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium canadense]]'' (ليليم ڪينيڊينسي)
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium grayi]]'' (ليليم گريائي)
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium iridollae]]'' (ليليم ايريڊولي)
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium michiganense]]'' (ليليم مشيگينينسي)
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium michauxii]]'' (ليليم مشوڪسي)
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium superbum]]'' (ليليم سپربم)
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium pyrophilum]]'' (ليليم پائروفيلم)
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2d
| ''[[Lilium catesbaei]]'' (ليليم ڪيٽسبائي)
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2d
| ''[[Lilium philadelphicum]]'' (ليليم فلاڊيلفيڪم)
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3a
| ''[[Lilium candidum]]'' (ليليم ڪينڊيڊم)
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium albanicum]]'' (ليليم البانيڪم)
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium bosniacum]]'' (ليليم بوسنياڪم)
(''Lilium carniolicum var. bosniacum'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium chalcedonicum]]'' (ليليم ڪيلسيڊونيڪم)
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium carniolicum]]'' (ليليم ڪارنيوليڪم)
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium ciliatum]]'' (ليليم سِليئٽم)
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium heldreichii]]'' (ليليم هيلڊرائڪي)
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium jankae]]'' (ليليم يانڪي)
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium pomponium]]'' (ليليم پومپونيم)
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium ponticum]]'' (ليليم پونٽيڪم)
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium pyrenaicum]]'' (ليليم پيرينائيڪم)
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium akkusianum]]'' (ليليم اڪوسيئنم)
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium kesselringianum]]'' (ليليم ڪيسلرنگيئنم)
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium monadelphum]]'' (ليليم موناڊيلفم)
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium rhodopeum]]'' (ليليم روڊوپيم)
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium szovitsianum]]'' (ليليم زووِٽسيئنم)
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium polyphyllum]]'' (ليليم پولي فيلم)
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium ledebourii]]'' (ليليم ليڊيبوُري)
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3d
| ''[[Lilium bulbiferum]]'' (ليليم بلبيفيرم)
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4a
| ''[[Lilium speciosum]]'' (ليليم اسپيشيوسم)
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4b
| ''[[Lilium auratum]]'' (ليليم اوريٽم)
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4c
| ''[[Lilium alexandrae]]'' (ليليم اليگزينڊري)
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| Archelirion
| 4c
| ''[[Lilium japonicum]]'' (ليليم جاپونيڪم)
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4c
| ''[[Lilium nobilissimum]]'' (ليليم نوبيليسمم)
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4d
| ''[[Lilium brownii]]'' (ليليم براؤني)
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4d
| ''[[Lilium rubellum]]'' (ليليم روبيليم)
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4d
| ''[[Lilium auratum|Lilium platyphyllum]]'' (ليليم پليٽيفيلم)
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium davidii]]'' (ليليم ڊيوڊي)
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium duchartrei]]'' (ليليم ڊوشارٽري)
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium henryi]]'' (ليليم هينري)
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium lancifolium]]'' (ليليم لانسيفوليئم)
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium lankongense]]'' (ليليم لينڪونگينسي)
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium leichtlinii]]'' (ليليم لائخٽليني)
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium papilliferum]]'' (ليليم پيپيليفيرم)
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium rosthornii]]'' (ليليم روسٿورني)
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium amabile]]'' (ليليم اميبائلي)
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium callosum]]'' (ليليم ڪيلوسم)
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium cernuum]]'' (ليليم سرنيوم)
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium concolor]]'' (ليليم ڪونڪولر)
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium fargesii]]'' (ليليم فارجيسي)
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium pumilum]]'' (ليليم پوميليم)
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium xanthellum]]'' (ليليم زينٿيليم)
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium amoenum]]'' (ليليم ايمونيم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium arboricola]]'' (ليليم آربوريڪولا)
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium bakerianum]]'' (ليليم بيڪيريئنم)
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium euxanthum]]'' (ليليم يوڪسينٿم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium henrici]]'' (ليليم هينرِڪي)
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium lophophorum]]'' (ليليم لوفوفورم)
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium mackliniae]]'' (ليليم ميڪلنيا)
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium majoense]]'' (ليليم ماجونسي)
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium nanum]]'' (ليليم نينم)
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium nepalense]]'' (ليليم نيپالينسي)
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium oxypetalum]]'' (ليليم آڪسِيپيٽيلم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium paradoxum]]'' (ليليم پيراڊوڪسم)
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium poilanei]]'' (ليليم پوئيلاني)
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium primulinum]]'' (ليليم پرائميولينم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium sempervivoideum]]'' (ليليم سيمپرويووائيڊيم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium sherriffiae]]'' (ليليم شيريفيئي)
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium souliei]]'' (ليليم سوليئي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium stewartianum]]'' (ليليم اسٽيوارٽيئنم)
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium taliense]]'' (ليليم ٽالينسي)
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium wardii]]'' (ليليم وارڊي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium brevistylum]]'' (ليليم بريويسٽائلم)
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium lijiangense]]'' (ليليم ليجيانگينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium anhuiense]]'' (ليليم آنهُويينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium eupetes]]'' (ليليم يوپيٽيس)
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium habaense]]'' (ليليم هابينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium huidongense]]'' (ليليم هوئڊونگينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium jinfushanense]]'' (ليليم جنفوشانينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium matangense]]'' (ليليم ماٽانگينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium medogense]]'' (ليليم ميڊوگينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium pinifolium]]'' (ليليم پينيفوليئم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium pyi]]'' (ليليم پائي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium saccatum]]'' (ليليم سيڪيٽم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium tianschanicum]]'' (ليليم تيانشانيڪم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium floridum]]'' (ليليم فلوريڊم)
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[Lilium leucanthum]]'' (ليليم ليوڪينٿم)
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[Lilium regale]]'' (ليليم ريگالي)
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[Lilium sargentiae]]'' (ليليم سارجينٽي)
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[Lilium sulphureum]]'' (ليليم سلفيوريئم)
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[Lilium wenshanense]]'' (ليليم وينشانينسي)
|
|-
|
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium anhuiense]]'' (ليليم آنهوئيينسي)
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium formosanum]]'' (ليليم فارموسينم)
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium longiflorum]]'' (ليليم لانگيفلورم)
| ايسٽر سوسن
|-
|
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium neilgherrense]]'' (ليليم نيلگهيرينسي)
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium philippinense]]'' (ليليم فلپينينسي)
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium wallichianum]]'' (ليليم واليڪيئنم)
|
|-
|
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium zairii]]'' (ليليم زائري)
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium puerense]]'' (ليليم پوئيرينسي)
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| Daurolirion
|
| ''[[Lilium dauricum]]'' (ليليم ڊائوريڪم)
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| Daurolirion
|
| ''[[Lilium maculatum]]'' (ليليم ميڪيوليٽم)
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| Daurolirion
|
| ''[[Lilium pensylvanicum]]'' (ليليم پينسلوينيڪم)
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[Lilium armenum]]'' (ليليم آرمينم)
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[Lilium bosniacum]]'' (ليليم بوسنياڪم)
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[Lilium columbianum]]'' (ليليم ڪولمبيانم)
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[Lilium debile]]'' (ليليم ڊيبائلي)
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[Lilium humboldtii]]'' (ليليم همبولڊٽي)
|
|-
|
|
|
| ''[[Lilium rockii]]'' (ليليم راڪي)
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''Lilium'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[Cardiocrinum]]'' (ڪارڊيوڪرائنم)، ''[[Notholirion]]'' (نوٿوليريون) ۽ ''[[Fritillaria]]'' (فريٽيلياريا) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''Lirium'' (ليريم)، ''Martagon'' (مارٽيگون) ۽ ''Nomocharis'' (نوموڪارس) کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>lxspr0jbcx35zc1dwr3r3j8j8pdjk6q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398673</id>
      <parentid>398672</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T21:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29350" sha1="7he0uexxeezfz3t4aycc2dzyu8h3nfd" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن|Lilium longiflorum]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (Stigma)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (Filament)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (Stem-roots) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (Adventitious roots) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (Contractile roots) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] (Umbel) جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (Nectary) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (Basal rosette) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| Martagon
|
| ''[[Lilium distichum]]'' (ليليم ڊسٽيڪم)
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| Martagon
|
| ''[[Lilium hansonii]]'' (ليليم هينسوني)
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| Martagon
|
| ''[[Lilium martagon]]'' (ليليم مارٽيگون)
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| Martagon
|
| ''[[Lilium medeoloides]]'' (ليليم ميڊيولوئيڊس)
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| Martagon
|
| ''[[Lilium tsingtauense]]'' (ليليم چنگٽائوينسي)
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium bolanderi]]'' (ليليم بولينڊيري)
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium columbianum]]'' (ليليم ڪولمبيانم)
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium humboldtii]]'' (ليليم همبولڊٽي)
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium humboldtii|Lilium puberulum]]'' (ليليم پيوبرولم)
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium kelloggii]]'' (ليليم ڪيلوگي)
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium rubescens]]'' (ليليم روبيسينس)
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2a
| ''[[Lilium washingtonianum]]'' (ليليم واشنگٽونيانم)
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2b
| ''[[Lilium kelleyanum]]'' (ليليم ڪيليانم)
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2b
| ''[[Lilium maritimum]]'' (ليليم ميريٽيمم)
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2b
| ''[[Lilium occidentale]]'' (ليليم اوڪسيڊينٽالي)
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2b
| ''[[Lilium pardalinum]]'' (ليليم پارڊالينم)
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2b
| ''[[Lilium parryi]]'' (ليليم پيري)
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2b
| ''[[Lilium parvum]]'' (ليليم پاروم)
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium canadense]]'' (ليليم ڪينيڊينسي)
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium grayi]]'' (ليليم گريائي)
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium iridollae]]'' (ليليم ايريڊولي)
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium michiganense]]'' (ليليم مشيگينينسي)
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium michauxii]]'' (ليليم مشوڪسي)
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium superbum]]'' (ليليم سپربم)
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| Pseudolirium
| 2c
| ''[[Lilium pyrophilum]]'' (ليليم پائروفيلم)
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2d
| ''[[Lilium catesbaei]]'' (ليليم ڪيٽسبائي)
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| Pseudolirium
| 2d
| ''[[Lilium philadelphicum]]'' (ليليم فلاڊيلفيڪم)
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3a
| ''[[Lilium candidum]]'' (ليليم ڪينڊيڊم)
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium albanicum]]'' (ليليم البانيڪم)
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium bosniacum]]'' (ليليم بوسنياڪم)
(''Lilium carniolicum var. bosniacum'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium chalcedonicum]]'' (ليليم ڪيلسيڊونيڪم)
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium carniolicum]]'' (ليليم ڪارنيوليڪم)
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium ciliatum]]'' (ليليم سِليئٽم)
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium heldreichii]]'' (ليليم هيلڊرائڪي)
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium jankae]]'' (ليليم يانڪي)
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium pomponium]]'' (ليليم پومپونيم)
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium ponticum]]'' (ليليم پونٽيڪم)
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[Lilium pyrenaicum]]'' (ليليم پيرينائيڪم)
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium akkusianum]]'' (ليليم اڪوسيئنم)
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium kesselringianum]]'' (ليليم ڪيسلرنگيئنم)
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium monadelphum]]'' (ليليم موناڊيلفم)
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium rhodopeum]]'' (ليليم روڊوپيم)
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium szovitsianum]]'' (ليليم زووِٽسيئنم)
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium polyphyllum]]'' (ليليم پولي فيلم)
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[Lilium ledebourii]]'' (ليليم ليڊيبوُري)
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3d
| ''[[Lilium bulbiferum]]'' (ليليم بلبيفيرم)
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4a
| ''[[Lilium speciosum]]'' (ليليم اسپيشيوسم)
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4b
| ''[[Lilium auratum]]'' (ليليم اوريٽم)
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4c
| ''[[Lilium alexandrae]]'' (ليليم اليگزينڊري)
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| Archelirion
| 4c
| ''[[Lilium japonicum]]'' (ليليم جاپونيڪم)
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4c
| ''[[Lilium nobilissimum]]'' (ليليم نوبيليسمم)
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4d
| ''[[Lilium brownii]]'' (ليليم براؤني)
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4d
| ''[[Lilium rubellum]]'' (ليليم روبيليم)
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4d
| ''[[Lilium auratum|Lilium platyphyllum]]'' (ليليم پليٽيفيلم)
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium davidii]]'' (ليليم ڊيوڊي)
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium duchartrei]]'' (ليليم ڊوشارٽري)
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium henryi]]'' (ليليم هينري)
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium lancifolium]]'' (ليليم لانسيفوليئم)
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium lankongense]]'' (ليليم لينڪونگينسي)
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium leichtlinii]]'' (ليليم لائخٽليني)
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium papilliferum]]'' (ليليم پيپيليفيرم)
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[Lilium rosthornii]]'' (ليليم روسٿورني)
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium amabile]]'' (ليليم اميبائلي)
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium callosum]]'' (ليليم ڪيلوسم)
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium cernuum]]'' (ليليم سرنيوم)
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium concolor]]'' (ليليم ڪونڪولر)
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium fargesii]]'' (ليليم فارجيسي)
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium pumilum]]'' (ليليم پوميليم)
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[Lilium xanthellum]]'' (ليليم زينٿيليم)
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium amoenum]]'' (ليليم ايمونيم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium arboricola]]'' (ليليم آربوريڪولا)
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium bakerianum]]'' (ليليم بيڪيريئنم)
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium euxanthum]]'' (ليليم يوڪسينٿم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium henrici]]'' (ليليم هينرِڪي)
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium lophophorum]]'' (ليليم لوفوفورم)
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium mackliniae]]'' (ليليم ميڪلنيا)
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium majoense]]'' (ليليم ماجونسي)
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium nanum]]'' (ليليم نينم)
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium nepalense]]'' (ليليم نيپالينسي)
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium oxypetalum]]'' (ليليم آڪسِيپيٽيلم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium paradoxum]]'' (ليليم پيراڊوڪسم)
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium poilanei]]'' (ليليم پوئيلاني)
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium primulinum]]'' (ليليم پرائميولينم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium sempervivoideum]]'' (ليليم سيمپرويووائيڊيم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium sherriffiae]]'' (ليليم شيريفيئي)
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium souliei]]'' (ليليم سوليئي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium stewartianum]]'' (ليليم اسٽيوارٽيئنم)
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium taliense]]'' (ليليم ٽالينسي)
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[Lilium wardii]]'' (ليليم وارڊي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium brevistylum]]'' (ليليم بريويسٽائلم)
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium lijiangense]]'' (ليليم ليجيانگينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium anhuiense]]'' (ليليم آنهُويينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium eupetes]]'' (ليليم يوپيٽيس)
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium habaense]]'' (ليليم هابينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium huidongense]]'' (ليليم هوئڊونگينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium jinfushanense]]'' (ليليم جنفوشانينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium matangense]]'' (ليليم ماٽانگينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium medogense]]'' (ليليم ميڊوگينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium pinifolium]]'' (ليليم پينيفوليئم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium pyi]]'' (ليليم پائي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium saccatum]]'' (ليليم سيڪيٽم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium tianschanicum]]'' (ليليم تيانشانيڪم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[Lilium floridum]]'' (ليليم فلوريڊم)
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[Lilium leucanthum]]'' (ليليم ليوڪينٿم)
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[Lilium regale]]'' (ليليم ريگالي)
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[Lilium sargentiae]]'' (ليليم سارجينٽي)
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[Lilium sulphureum]]'' (ليليم سلفيوريئم)
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[Lilium wenshanense]]'' (ليليم وينشانينسي)
|
|-
|
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium anhuiense]]'' (ليليم آنهوئيينسي)
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium formosanum]]'' (ليليم فارموسينم)
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium longiflorum]]'' (ليليم لانگيفلورم)
| ايسٽر سوسن
|-
|
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium neilgherrense]]'' (ليليم نيلگهيرينسي)
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium philippinense]]'' (ليليم فلپينينسي)
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium wallichianum]]'' (ليليم واليڪيئنم)
|
|-
|
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium zairii]]'' (ليليم زائري)
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium puerense]]'' (ليليم پوئيرينسي)
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| Daurolirion
|
| ''[[Lilium dauricum]]'' (ليليم ڊائوريڪم)
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| Daurolirion
|
| ''[[Lilium maculatum]]'' (ليليم ميڪيوليٽم)
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| Daurolirion
|
| ''[[Lilium pensylvanicum]]'' (ليليم پينسلوينيڪم)
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[Lilium armenum]]'' (ليليم آرمينم)
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[Lilium bosniacum]]'' (ليليم بوسنياڪم)
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[Lilium columbianum]]'' (ليليم ڪولمبيانم)
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[Lilium debile]]'' (ليليم ڊيبائلي)
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[Lilium humboldtii]]'' (ليليم همبولڊٽي)
|
|-
|
|
|
| ''[[Lilium rockii]]'' (ليليم راڪي)
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''Lilium'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[Cardiocrinum]]'' (ڪارڊيوڪرائنم)، ''[[Notholirion]]'' (نوٿوليريون) ۽ ''[[Fritillaria]]'' (فريٽيلياريا) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''Lirium'' (ليريم)، ''Martagon'' (مارٽيگون) ۽ ''Nomocharis'' (نوموڪارس) کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>7he0uexxeezfz3t4aycc2dzyu8h3nfd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398674</id>
      <parentid>398673</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T21:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28815" sha1="n9vg2yuwa2ett9gez4dtt1wiy1i3juv" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ث]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''Lilium carniolicum var. bosniacum'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| Archelirion
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4d
| ''[[ليليم auratum|Lilium platyphyllum]]'' (ليليم پليٽيفيلم)
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[ليليم davidii]]'' (ليليم ڊيوڊي)
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[ليليم duchartrei]]'' (ليليم ڊوشارٽري)
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[ليليم henryi]]'' (ليليم هينري)
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[ليليم lancifolium]]'' (ليليم لانسيفوليئم)
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[ليليم lankongense]]'' (ليليم لينڪونگينسي)
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[ليليم leichtlinii]]'' (ليليم لائخٽليني)
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[ليليم papilliferum]]'' (ليليم پيپيليفيرم)
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[ليليم rosthornii]]'' (ليليم روسٿورني)
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[ليليم amabile]]'' (ليليم اميبائلي)
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[ليليم callosum]]'' (ليليم ڪيلوسم)
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[ليليم cernuum]]'' (ليليم سرنيوم)
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[ليليم concolor]]'' (ليليم ڪونڪولر)
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[ليليم fargesii]]'' (ليليم فارجيسي)
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[ليليم pumilum]]'' (ليليم پوميليم)
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[ليليم xanthellum]]'' (ليليم زينٿيليم)
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم amoenum]]'' (ليليم ايمونيم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم arboricola]]'' (ليليم آربوريڪولا)
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم bakerianum]]'' (ليليم بيڪيريئنم)
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم euxanthum]]'' (ليليم يوڪسينٿم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم henrici]]'' (ليليم هينرِڪي)
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم lophophorum]]'' (ليليم لوفوفورم)
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم mackliniae]]'' (ليليم ميڪلنيا)
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم majoense]]'' (ليليم ماجونسي)
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم nanum]]'' (ليليم نينم)
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم nepalense]]'' (ليليم نيپالينسي)
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم oxypetalum]]'' (ليليم آڪسِيپيٽيلم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم paradoxum]]'' (ليليم پيراڊوڪسم)
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم poilanei]]'' (ليليم پوئيلاني)
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم primulinum]]'' (ليليم پرائميولينم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم sempervivoideum]]'' (ليليم سيمپرويووائيڊيم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم sherriffiae]]'' (ليليم شيريفيئي)
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم souliei]]'' (ليليم سوليئي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم stewartianum]]'' (ليليم اسٽيوارٽيئنم)
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم taliense]]'' (ليليم ٽالينسي)
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم wardii]]'' (ليليم وارڊي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم brevistylum]]'' (ليليم بريويسٽائلم)
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم lijiangense]]'' (ليليم ليجيانگينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم anhuiense]]'' (ليليم آنهُويينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم eupetes]]'' (ليليم يوپيٽيس)
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم habaense]]'' (ليليم هابينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم huidongense]]'' (ليليم هوئڊونگينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم jinfushanense]]'' (ليليم جنفوشانينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم matangense]]'' (ليليم ماٽانگينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم medogense]]'' (ليليم ميڊوگينسي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم pinifolium]]'' (ليليم پينيفوليئم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم pyi]]'' (ليليم پائي)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم saccatum]]'' (ليليم سيڪيٽم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم tianschanicum]]'' (ليليم تيانشانيڪم)
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم floridum]]'' (ليليم فلوريڊم)
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[ليليم leucanthum]]'' (ليليم ليوڪينٿم)
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[ليليم regale]]'' (ليليم ريگالي)
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[ليليم sargentiae]]'' (ليليم سارجينٽي)
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[ليليم sulphureum]]'' (ليليم سلفيوريئم)
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[Lilium wenshanense]]'' (ليليم وينشانينسي)
|
|-
|
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium anhuiense]]'' (ليليم آنهوئيينسي)
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium formosanum]]'' (ليليم فارموسينم)
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium longiflorum]]'' (ليليم لانگيفلورم)
| ايسٽر سوسن
|-
|
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium neilgherrense]]'' (ليليم نيلگهيرينسي)
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium philippinense]]'' (ليليم فلپينينسي)
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium wallichianum]]'' (ليليم واليڪيئنم)
|
|-
|
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium zairii]]'' (ليليم زائري)
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[Lilium puerense]]'' (ليليم پوئيرينسي)
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| Daurolirion
|
| ''[[Lilium dauricum]]'' (ليليم ڊائوريڪم)
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| Daurolirion
|
| ''[[Lilium maculatum]]'' (ليليم ميڪيوليٽم)
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| Daurolirion
|
| ''[[Lilium pensylvanicum]]'' (ليليم پينسلوينيڪم)
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[Lilium armenum]]'' (ليليم آرمينم)
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[Lilium bosniacum]]'' (ليليم بوسنياڪم)
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[Lilium columbianum]]'' (ليليم ڪولمبيانم)
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[Lilium debile]]'' (ليليم ڊيبائلي)
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[Lilium humboldtii]]'' (ليليم همبولڊٽي)
|
|-
|
|
|
| ''[[Lilium rockii]]'' (ليليم راڪي)
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''Lilium'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[Cardiocrinum]]'' (ڪارڊيوڪرائنم)، ''[[Notholirion]]'' (نوٿوليريون) ۽ ''[[Fritillaria]]'' (فريٽيلياريا) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''Lirium'' (ليريم)، ''Martagon'' (مارٽيگون) ۽ ''Nomocharis'' (نوموڪارس) کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>n9vg2yuwa2ett9gez4dtt1wiy1i3juv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398680</id>
      <parentid>398674</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T00:20:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27214" sha1="sfpd5uwpntxjnabaam3sxr0789wu0jv" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ث]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''Lilium carniolicum var. bosniacum'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| Liriotypus
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| Archelirion
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| Archelirion
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| Sinomartagon
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| Sinomartagon
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| Daurolirion
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| Daurolirion
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| Daurolirion
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>sfpd5uwpntxjnabaam3sxr0789wu0jv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398685</id>
      <parentid>398680</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T05:37:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28263" sha1="nly9knlc11t1nh5uakchg6bt35ikbu4" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>nly9knlc11t1nh5uakchg6bt35ikbu4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398696</id>
      <parentid>398685</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T06:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43525" sha1="awq2fbwimdn9c1d1m2m6t2wd11tdbp9" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==پوک ۽ باغباني==

ڪيتريون ئي قسمون [[معتدل آبهوا|معتدل]]، [[نيم گرم آبهوا|نيم گرم]] ۽ [[گرم آبهوا]] وارن علائقن ۾ باغن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Azucenas en tierra boricua trascienden generaciones [Lilium in Puerto Rican land transcend generations] | website=El Nuevo Día | date=2017-07-08 | url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | language=es | access-date=2020-07-19 | archive-date=2020-07-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719222643/https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; سينگار لاءِ انهن جا ڪيترائي [[هائبرڊ ٻوٽو|هائبرڊ]] پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن کي گلن جي سرحدي ٻوٽن (herbaceous borders)، ٻيلن ۽ جهنگلي باغن، وڻڪار جي پوکن ۽ صحن يا پيٽيو جي ٻوٽن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه للي، خاص طور تي ''[[Lilium longiflorum]]''، [[ڪٽ فلاور]] ۽ گملن ۾ پوکيل ٻوٽن جي صورت ۾ اهم تجارتي فصل آهن. انهن کي خاص مارڪيٽن لاءِ عام گلجڻ واري موسم کان ٻاهر به گلائڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور ''[[Lilium longiflorum]]'' کي ايسٽر جي موقعي لاءِ پوکيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي '''ايسٽر للي''' پڻ سڏيو ويندو آهي.

للي جا بلب عام طور تي سُڪون واري موسم (Dormant season) ۾ پوکيا ويندا آهن. انهن کي بهتر آهي ته (اتر اڌ گولي ۾) ڏکڻ رخ، هلڪي لاٿ واري جاءِ تي، سج يا هلڪي ڇانوَ ۾، بلب جي اوچائي کان اڍائي ڀيرا کوٽائي تي پوکيو وڃي (سواءِ ''[[Lilium candidum]]'' جي، جنهن کي زمين جي مٿاڇري تي پوکيو وڃي). گهڻيون قسمون هوا لنگهندڙ، ڀوري زرخيز (loamy) مٽي پسند ڪن ٿيون ۽ سٺي پاڻي نيڪال انتهائي ضروري آهي. اڪثر قسمون جولاءِ يا آگسٽ (اتر اڌ گولي ۾) گل ڏين ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قسمون دير سان بهار، اونهاري جي پڇاڙي يا سرءُ جي شروعات ۾ گلجڻ شروع ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lily|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|access-date=2014-02-19|year=2016|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225070146/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

للي ۾ ڇڪيندڙ پاڙون (contractile roots) ٿينديون آهن، جيڪي ٻوٽي کي مناسب کوٽائي تائين هيٺ ڇڪي ڇڏينديون آهن، تنهنڪري انهن کي گهڻو اونهو پوکڻ بدران ٿورو مٿاهون پوکڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. مٽيءَ جو [[پي ايڇ|pH]] لڳ ڀڳ 6.5 گهڻين قسمن لاءِ موزون هوندو آهي. اڪثر قسمون سٺي پاڻي نيڪال واري مٽيءَ ۾ بهتر واڌ ڪن ٿيون، ۽ واڌ ويجهه واري موسم دوران انهن کي باقاعدي پاڻي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه قسمون ۽ cultivars مضبوط ۽ سخت تنن وارا هوندا آهن، پر جن جا گل وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن، انهن کي سڌو بيهارڻ لاءِ سهارو (staking) ڏيڻ ضروري هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants &amp; flowers|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-5423-3|page=744}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies|series=Wisley handbooks|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-384-3|page=96}}&lt;/ref&gt;

===اعزاز===

هيٺ ڏنل للي جون قسمون ۽ [[ڪلٽيوار]] هن وقت [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[Award of Garden Merit]] (2017ع تائين تصديق ٿيل) رکن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = July 2017 | page = 60 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 5 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180105180412/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ourCountryGarden&gt;{{cite web |title=''British Gardening Statistics'' |url=https://ourcountrygarden.co.uk/british-gardening-statistics/ |work=British Gardening Statistics |date=10 May 2024 |publisher=Our Country Garden |access-date=January 28, 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Lilium Golden Splendour3.jpg|thumb|'Golden Splendor']]

African Queen Group (VI-/a) — 2002 H6

'Casa Blanca' (VIIb/b-c) — 1993 H6

'Fata Morgana' (Ia/b) — 2002 H6

'Garden Party' (VIIb/b) — 2002 H6

Golden Splendor Group (VIb-c/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Golden Splendor Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224220/https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium henryi]]'' (IXc/d) — 1993 H6

''[[Lilium mackliniae]]'' (IXc/a) — 2012 H5

''[[Lilium martagon]]'' — ترڪي ٽوپي للي (Turk's cap lily) (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium martagon'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 25 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180325044941/https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium pardalinum]]'' — ليپرڊ للي (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium pardalinum'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224217/https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;

Pink Perfection Group (VIb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Pink Perfection Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224213/https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium regale]]'' — ريگل للي يا بادشاهه للي (IXb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium regale'' | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224413/https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details }}&lt;/ref&gt;


===باغي قسمن جي درجابندي===

للي جون بيشمار باغي صورتون، جيڪي گهڻو ڪري هائبرڊ آهن، باغباني لاءِ پوکيون وڃن ٿيون. اهي پنهنجي اصل نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن جي بنياد تي هيٺين وڏن گروهن ۾ ورهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ |title=North American Lily Society: Types of Lilies |publisher=Lilies.org |access-date=2013-02-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103073939/http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The RHS is the International Registration Authority for lilies|url=http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|access-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521152642/http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|archive-date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

====ايشيائي هائبرڊ (ڊويزن I)====

:هي هائبرڊ ''Lilium'' جي [[Section (botany)|سيڪشن]] ''Sinomartagon'' جي نسلن مان تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=Barba-Gonzalez&gt;{{cite journal |author1=Barba-Gonzalez, R. |author2=Lokker, A.C. |author3=Lim, K.B. |author4=Ramanna, M.S. |author5=Van Tuyl, J.M. |year=2004 |title=Use of 2n gametes for the production of sexual polyploids from sterile Oriental × Asiatic hybrids of lilies (''Lilium'') |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=109 |issue=6 |pages=1125–1132 |doi=10.1007/s00122-004-1739-0|pmid=15290047 |s2cid=7992120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tuyl&gt;{{cite journal |url=http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230707/http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-date=2014-06-06 |title=''Lilium'': Breeding History of the Modern Cultivar Assortment |last1=van Tuyl |first1=J.M.|last2=Arens |first2=P. |journal=Acta Horticulturae |volume=900 |year=2011 |pages=223–230 }}&lt;/ref&gt;

:انهن جو بنياد وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن تي آهي، جن ۾ ''[[Lilium amabile]]''، ''[[Lilium bulbiferum]]''، ''[[Lilium callosum]]''، ''[[Lilium cernuum]]''، ''[[Lilium concolor]]''، ''[[Lilium dauricum]]''، ''[[Lilium davidii]]''، ''[[Lilium × hollandicum]]''، ''[[Lilium lancifolium]]'' (هم معنيٰ ''[[Lilium tigrinum]]'')، ''[[Lilium lankongense]]''، ''[[Lilium leichtlinii]]''، ''[[Lilium maculatum|Lilium × maculatum]]''، ''[[Lilium pumilum]]''، ''[[Lilium × scottiae]]''، ''[[Lilium wardii]]'' ۽ ''[[Lilium wilsonii]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل وچولي ماپ جا، مٿي يا ٻاهر ڏانهن کليل ۽ گهڻو ڪري بي خوشبو هوندا آهن. مشهور cultivars ۾ ''Lilium 'Cappuccino''، ''Lilium 'Dimension''، ''Lilium 'Little Kiss'' ۽ ''[[Lilium 'Navona']]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lilium Asiatic Navona – Lily |url=https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily |publisher=brentandbeckysbulbs.com |access-date=27 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063531/https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily }}&lt;/ref&gt;

بونا (Patio يا Border) قسمون گهڻو ننڍيون (تقريباً 36–61 سينٽي ميٽر) ٿين ٿيون ۽ خاص طور تي گملن لاءِ تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants|title=Tina M. Smith. Production of Hybrid Lilies as Pot Plants. University of Massachusetts, Amherst|work=Center for Agriculture, Food and the Environment|access-date=2014-08-06|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810193205/https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants}}&lt;/ref&gt; انهن جي cultivar نالن ۾ اڪثر &quot;Tiny&quot; شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''Tiny Padhye'' ۽ ''Tiny Dessert''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Padhye' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508095504/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Dessert' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-07|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024402/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html}}&lt;/ref&gt;


====مارٽيگون هائبرڊ (ڊويزن II)====

:هي گروهه ''[[Lilium dalhansonii]]''، ''[[Lilium hansonii]]''، ''[[Lilium martagon]]''، ''[[Lilium medeoloides]]'' ۽ ''[[Lilium tsingtauense]]'' تي ٻڌل آهي.

:انهن جا گل هيٺ لڙڪيل هوندا آهن ۽ ترڪي ٽوپي (Turk's cap) جهڙي شڪل رکندا آهن، جن جون پنکڙيون تمام گهڻو پوئتي مڙيل هونديون آهن.

====ڪينڊيڊم (يورپي-قفقازي) هائبرڊ (ڊويزن III)====

:هن گروهه ۾ گهڻو ڪري يورپي نسلون شامل آهن، جهڙوڪ ''[[Lilium candidum]]''، ''[[Lilium chalcedonicum]]''، ''[[Lilium kesselringianum]]''، ''[[Lilium monadelphum]]''، ''[[Lilium pomponium]]''، ''[[Lilium pyrenaicum]]'' ۽ ''[[Lilium × testaceum]]''.

====آمريڪي هائبرڊ (ڊويزن IV)====

:اهي گهڻو ڪري ڊگها قد وارا ٻوٽا آهن، جيڪي بنيادي طور ''[[Lilium bolanderi]]''، ''[[Lilium × burbankii]]''، ''[[Lilium canadense]]''، ''[[Lilium columbianum]]''، ''[[Lilium grayi]]''، ''[[Lilium humboldtii]]''، ''[[Lilium kelleyanum]]''، ''[[Lilium kelloggii]]''، ''[[Lilium maritimum]]''، ''[[Lilium michauxii]]''، ''[[Lilium michiganense]]''، ''[[Lilium occidentale]]''، ''[[Lilium × pardaboldtii]]''، ''[[Lilium pardalinum]]''، ''[[Lilium parryi]]''، ''[[Lilium parvum]]''، ''[[Lilium philadelphicum]]''، ''[[Lilium pitkinense]]''، ''[[Lilium superbum]]''، ''[[Lilium ollmeri]]''، ''[[Lilium washingtonianum]]'' ۽ ''[[Lilium wigginsii]]'' مان نڪتل آهن.

:انهن مان ڪيترائي رائيزومي پاڙن وارا، جهنڊن جي صورت ۾ وڌندڙ دائمي ٻوٽا هوندا آهن.

====لانگيفلورم هائبرڊ (ڊويزن V)====

:هي هن نسل ۽ ان جي ذيلي نسلن جون باغي صورتون آهن.

:اهي خاص طور ڪٽ فلاور جي صنعت ۾ تمام اهم آهن، جڏهن ته باغن ۾ ٻين هائبرڊن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پوکيا ويندا آهن.

====ٽرمپٽ للي (ڊويزن VI)، جنهن ۾ اوريلين هائبرڊ پڻ شامل آهن====

:هن گروهه ۾ ڪيترين ايشيائي نسلن ۽ انهن جي بين النسلي هائبرڊن جا ٻوٽا شامل آهن، جن ۾ ''[[Lilium × aurelianense]]''، ''[[Lilium brownii]]''، ''[[Lilium × centigale]]''، ''[[Lilium henryi]]''، ''[[Lilium × imperiale]]''، ''[[Lilium × kewense]]''، ''[[Lilium leucanthum]]''، ''[[Lilium regale]]''، ''[[Lilium rosthornii]]''، ''[[Lilium sargentiae]]''، ''[[Lilium sulphureum]]'' ۽ ''[[Lilium × sulphurgale]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل نرسنگي (Trumpet) شڪل جا هوندا آهن، جيڪي ٻاهر يا ڪجهه هيٺ ڏانهن هوندا آهن، ۽ گهڻي خوشبو رکندڙ هوندا آهن، خاص طور تي رات جي وقت انهن جي خوشبو وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>awq2fbwimdn9c1d1m2m6t2wd11tdbp9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398739</id>
      <parentid>398696</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51327" sha1="phs8qj91vtw5ck4j6sqdg2980fwm9l1" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==پوک ۽ باغباني==

ڪيتريون ئي قسمون [[معتدل آبهوا|معتدل]]، [[نيم گرم آبهوا|نيم گرم]] ۽ [[گرم آبهوا]] وارن علائقن ۾ باغن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Azucenas en tierra boricua trascienden generaciones [Lilium in Puerto Rican land transcend generations] | website=El Nuevo Día | date=2017-07-08 | url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | language=es | access-date=2020-07-19 | archive-date=2020-07-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719222643/https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; سينگار لاءِ انهن جا ڪيترائي [[هائبرڊ ٻوٽو|هائبرڊ]] پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن کي گلن جي سرحدي ٻوٽن (herbaceous borders)، ٻيلن ۽ جهنگلي باغن، وڻڪار جي پوکن ۽ صحن يا پيٽيو جي ٻوٽن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه للي، خاص طور تي ''[[Lilium longiflorum]]''، [[ڪٽ فلاور]] ۽ گملن ۾ پوکيل ٻوٽن جي صورت ۾ اهم تجارتي فصل آهن. انهن کي خاص مارڪيٽن لاءِ عام گلجڻ واري موسم کان ٻاهر به گلائڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور ''[[Lilium longiflorum]]'' کي ايسٽر جي موقعي لاءِ پوکيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي '''ايسٽر للي''' پڻ سڏيو ويندو آهي.

للي جا بلب عام طور تي سُڪون واري موسم (Dormant season) ۾ پوکيا ويندا آهن. انهن کي بهتر آهي ته (اتر اڌ گولي ۾) ڏکڻ رخ، هلڪي لاٿ واري جاءِ تي، سج يا هلڪي ڇانوَ ۾، بلب جي اوچائي کان اڍائي ڀيرا کوٽائي تي پوکيو وڃي (سواءِ ''[[Lilium candidum]]'' جي، جنهن کي زمين جي مٿاڇري تي پوکيو وڃي). گهڻيون قسمون هوا لنگهندڙ، ڀوري زرخيز (loamy) مٽي پسند ڪن ٿيون ۽ سٺي پاڻي نيڪال انتهائي ضروري آهي. اڪثر قسمون جولاءِ يا آگسٽ (اتر اڌ گولي ۾) گل ڏين ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قسمون دير سان بهار، اونهاري جي پڇاڙي يا سرءُ جي شروعات ۾ گلجڻ شروع ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lily|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|access-date=2014-02-19|year=2016|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225070146/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

للي ۾ ڇڪيندڙ پاڙون (contractile roots) ٿينديون آهن، جيڪي ٻوٽي کي مناسب کوٽائي تائين هيٺ ڇڪي ڇڏينديون آهن، تنهنڪري انهن کي گهڻو اونهو پوکڻ بدران ٿورو مٿاهون پوکڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. مٽيءَ جو [[پي ايڇ|pH]] لڳ ڀڳ 6.5 گهڻين قسمن لاءِ موزون هوندو آهي. اڪثر قسمون سٺي پاڻي نيڪال واري مٽيءَ ۾ بهتر واڌ ڪن ٿيون، ۽ واڌ ويجهه واري موسم دوران انهن کي باقاعدي پاڻي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه قسمون ۽ cultivars مضبوط ۽ سخت تنن وارا هوندا آهن، پر جن جا گل وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن، انهن کي سڌو بيهارڻ لاءِ سهارو (staking) ڏيڻ ضروري هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants &amp; flowers|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-5423-3|page=744}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies|series=Wisley handbooks|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-384-3|page=96}}&lt;/ref&gt;

===اعزاز===

هيٺ ڏنل للي جون قسمون ۽ [[ڪلٽيوار]] هن وقت [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[Award of Garden Merit]] (2017ع تائين تصديق ٿيل) رکن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = July 2017 | page = 60 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 5 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180105180412/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ourCountryGarden&gt;{{cite web |title=''British Gardening Statistics'' |url=https://ourcountrygarden.co.uk/british-gardening-statistics/ |work=British Gardening Statistics |date=10 May 2024 |publisher=Our Country Garden |access-date=January 28, 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Lilium Golden Splendour3.jpg|thumb|'Golden Splendor']]

African Queen Group (VI-/a) — 2002 H6

'Casa Blanca' (VIIb/b-c) — 1993 H6

'Fata Morgana' (Ia/b) — 2002 H6

'Garden Party' (VIIb/b) — 2002 H6

Golden Splendor Group (VIb-c/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Golden Splendor Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224220/https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium henryi]]'' (IXc/d) — 1993 H6

''[[Lilium mackliniae]]'' (IXc/a) — 2012 H5

''[[Lilium martagon]]'' — ترڪي ٽوپي للي (Turk's cap lily) (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium martagon'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 25 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180325044941/https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium pardalinum]]'' — ليپرڊ للي (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium pardalinum'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224217/https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;

Pink Perfection Group (VIb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Pink Perfection Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224213/https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium regale]]'' — ريگل للي يا بادشاهه للي (IXb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium regale'' | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224413/https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details }}&lt;/ref&gt;


===باغي قسمن جي درجابندي===

للي جون بيشمار باغي صورتون، جيڪي گهڻو ڪري هائبرڊ آهن، باغباني لاءِ پوکيون وڃن ٿيون. اهي پنهنجي اصل نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن جي بنياد تي هيٺين وڏن گروهن ۾ ورهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ |title=North American Lily Society: Types of Lilies |publisher=Lilies.org |access-date=2013-02-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103073939/http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The RHS is the International Registration Authority for lilies|url=http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|access-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521152642/http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|archive-date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

====ايشيائي هائبرڊ (ڊويزن I)====

:هي هائبرڊ ''Lilium'' جي [[Section (botany)|سيڪشن]] ''Sinomartagon'' جي نسلن مان تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=Barba-Gonzalez&gt;{{cite journal |author1=Barba-Gonzalez, R. |author2=Lokker, A.C. |author3=Lim, K.B. |author4=Ramanna, M.S. |author5=Van Tuyl, J.M. |year=2004 |title=Use of 2n gametes for the production of sexual polyploids from sterile Oriental × Asiatic hybrids of lilies (''Lilium'') |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=109 |issue=6 |pages=1125–1132 |doi=10.1007/s00122-004-1739-0|pmid=15290047 |s2cid=7992120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tuyl&gt;{{cite journal |url=http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230707/http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-date=2014-06-06 |title=''Lilium'': Breeding History of the Modern Cultivar Assortment |last1=van Tuyl |first1=J.M.|last2=Arens |first2=P. |journal=Acta Horticulturae |volume=900 |year=2011 |pages=223–230 }}&lt;/ref&gt;

:انهن جو بنياد وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن تي آهي، جن ۾ ''[[Lilium amabile]]''، ''[[Lilium bulbiferum]]''، ''[[Lilium callosum]]''، ''[[Lilium cernuum]]''، ''[[Lilium concolor]]''، ''[[Lilium dauricum]]''، ''[[Lilium davidii]]''، ''[[Lilium × hollandicum]]''، ''[[Lilium lancifolium]]'' (هم معنيٰ ''[[Lilium tigrinum]]'')، ''[[Lilium lankongense]]''، ''[[Lilium leichtlinii]]''، ''[[Lilium maculatum|Lilium × maculatum]]''، ''[[Lilium pumilum]]''، ''[[Lilium × scottiae]]''، ''[[Lilium wardii]]'' ۽ ''[[Lilium wilsonii]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل وچولي ماپ جا، مٿي يا ٻاهر ڏانهن کليل ۽ گهڻو ڪري بي خوشبو هوندا آهن. مشهور cultivars ۾ ''Lilium 'Cappuccino''، ''Lilium 'Dimension''، ''Lilium 'Little Kiss'' ۽ ''[[Lilium 'Navona']]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lilium Asiatic Navona – Lily |url=https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily |publisher=brentandbeckysbulbs.com |access-date=27 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063531/https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily }}&lt;/ref&gt;

بونا (Patio يا Border) قسمون گهڻو ننڍيون (تقريباً 36–61 سينٽي ميٽر) ٿين ٿيون ۽ خاص طور تي گملن لاءِ تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants|title=Tina M. Smith. Production of Hybrid Lilies as Pot Plants. University of Massachusetts, Amherst|work=Center for Agriculture, Food and the Environment|access-date=2014-08-06|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810193205/https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants}}&lt;/ref&gt; انهن جي cultivar نالن ۾ اڪثر &quot;Tiny&quot; شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''Tiny Padhye'' ۽ ''Tiny Dessert''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Padhye' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508095504/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Dessert' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-07|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024402/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html}}&lt;/ref&gt;


====مارٽيگون هائبرڊ (ڊويزن II)====

:هي گروهه ''[[Lilium dalhansonii]]''، ''[[Lilium hansonii]]''، ''[[Lilium martagon]]''، ''[[Lilium medeoloides]]'' ۽ ''[[Lilium tsingtauense]]'' تي ٻڌل آهي.

:انهن جا گل هيٺ لڙڪيل هوندا آهن ۽ ترڪي ٽوپي (Turk's cap) جهڙي شڪل رکندا آهن، جن جون پنکڙيون تمام گهڻو پوئتي مڙيل هونديون آهن.

====ڪينڊيڊم (يورپي-قفقازي) هائبرڊ (ڊويزن III)====

:هن گروهه ۾ گهڻو ڪري يورپي نسلون شامل آهن، جهڙوڪ ''[[Lilium candidum]]''، ''[[Lilium chalcedonicum]]''، ''[[Lilium kesselringianum]]''، ''[[Lilium monadelphum]]''، ''[[Lilium pomponium]]''، ''[[Lilium pyrenaicum]]'' ۽ ''[[Lilium × testaceum]]''.

====آمريڪي هائبرڊ (ڊويزن IV)====

:اهي گهڻو ڪري ڊگها قد وارا ٻوٽا آهن، جيڪي بنيادي طور ''[[Lilium bolanderi]]''، ''[[Lilium × burbankii]]''، ''[[Lilium canadense]]''، ''[[Lilium columbianum]]''، ''[[Lilium grayi]]''، ''[[Lilium humboldtii]]''، ''[[Lilium kelleyanum]]''، ''[[Lilium kelloggii]]''، ''[[Lilium maritimum]]''، ''[[Lilium michauxii]]''، ''[[Lilium michiganense]]''، ''[[Lilium occidentale]]''، ''[[Lilium × pardaboldtii]]''، ''[[Lilium pardalinum]]''، ''[[Lilium parryi]]''، ''[[Lilium parvum]]''، ''[[Lilium philadelphicum]]''، ''[[Lilium pitkinense]]''، ''[[Lilium superbum]]''، ''[[Lilium ollmeri]]''، ''[[Lilium washingtonianum]]'' ۽ ''[[Lilium wigginsii]]'' مان نڪتل آهن.

:انهن مان ڪيترائي رائيزومي پاڙن وارا، جهنڊن جي صورت ۾ وڌندڙ دائمي ٻوٽا هوندا آهن.

====لانگيفلورم هائبرڊ (ڊويزن V)====

:هي هن نسل ۽ ان جي ذيلي نسلن جون باغي صورتون آهن.

:اهي خاص طور ڪٽ فلاور جي صنعت ۾ تمام اهم آهن، جڏهن ته باغن ۾ ٻين هائبرڊن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پوکيا ويندا آهن.

====ٽرمپٽ للي (ڊويزن VI)، جنهن ۾ اوريلين هائبرڊ پڻ شامل آهن====

:هن گروهه ۾ ڪيترين ايشيائي نسلن ۽ انهن جي بين النسلي هائبرڊن جا ٻوٽا شامل آهن، جن ۾ ''[[Lilium × aurelianense]]''، ''[[Lilium brownii]]''، ''[[Lilium × centigale]]''، ''[[Lilium henryi]]''، ''[[Lilium × imperiale]]''، ''[[Lilium × kewense]]''، ''[[Lilium leucanthum]]''، ''[[Lilium regale]]''، ''[[Lilium rosthornii]]''، ''[[Lilium sargentiae]]''، ''[[Lilium sulphureum]]'' ۽ ''[[Lilium × sulphurgale]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل نرسنگي (Trumpet) شڪل جا هوندا آهن، جيڪي ٻاهر يا ڪجهه هيٺ ڏانهن هوندا آهن، ۽ گهڻي خوشبو رکندڙ هوندا آهن، خاص طور تي رات جي وقت انهن جي خوشبو وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي.

محفوظ ڪيو ويو: سنڌي وڪيپيڊيا جي متن ۾ [[...]] اندر انگريزي عنوان نه رکبا؛ هر لنڪ جو هدف سنڌي ترجمي يا سنڌي تلفظ ۾ هوندو.

==== مشرقي هائبرڊ (ڊويزن VII) ====
{{anchor|مشرقي سوسن}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Oriental hybrid1 (cropped).jpg
File:Smithsoniangardens1.jpg
File:Lilium Dizzy.jpg
File:Lilium x Universe.jpg
File:Lilium Golden Stargazer.jpg
File:Lilium %27Marco Polo%27 Flower 2580px.jpg
&lt;/gallery&gt;

:هي ''Lilium'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] ''Archelirion'' اندر تيار ڪيل هائبرڊن تي ٻڌل آهن،&lt;ref name=&quot;Barba-Gonzalez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tuyl&quot; /&gt; خاص طور [[ليليم اوريٽم|''Lilium auratum'']] ۽ [[ليليم اسپيشيوسم|''Lilium speciosum'']] تي، ۽ انهن سان گڏ جاپان جي مقامي ڪيترين ئي جنسن، جهڙوڪ [[ليليم نوبيليسمم|''Lilium nobilissimum'']]، [[ليليم روبيليم|''Lilium rubellum'']]، [[ليليم اليگزينڊري|''Lilium alexandrae'']] ۽ [[ليليم جاپونيڪم|''Lilium japonicum'']] مان تيار ڪيل ٻجائتن تي پڻ ٻڌل آهن.

:اهي خوشبودار هوندا آهن ۽ انهن جا گل عام طور ٻاهر ڏانهن منهن ڪندا آهن. ٻوٽا گهڻو ڪري ڊگها هوندا آهن ۽ گل ڪافي وڏا ٿي سگهن ٿا. هن سڄي گروهه کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسٽارگيزر''' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻن جا گل مٿي ڏانهن ڏسندي محسوس ٿيندا آهن. مخصوص ڪلٽيوار لاءِ [[ليليم اسٽارگيزر|''Lilium'' 'Stargazer']] ڏسو.

==== ٻيا هائبرڊ (ڊويزن VIII) ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
&lt;/gallery&gt;

:هن گروهه ۾ ٻيا سڀ باغي هائبرڊ شامل آهن.

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''Lilium'') ۽ [[فريٽيلياريا|''Fritillaria'']] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''Lilium'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا|''Botrytis elliptica'']] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>phs8qj91vtw5ck4j6sqdg2980fwm9l1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398744</id>
      <parentid>398739</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:20:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57191" sha1="bplzcnswa8dkdvw480e1if42om7cpe9" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==پوک ۽ باغباني==

ڪيتريون ئي قسمون [[معتدل آبهوا|معتدل]]، [[نيم گرم آبهوا|نيم گرم]] ۽ [[گرم آبهوا]] وارن علائقن ۾ باغن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Azucenas en tierra boricua trascienden generaciones [Lilium in Puerto Rican land transcend generations] | website=El Nuevo Día | date=2017-07-08 | url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | language=es | access-date=2020-07-19 | archive-date=2020-07-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719222643/https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; سينگار لاءِ انهن جا ڪيترائي [[هائبرڊ ٻوٽو|هائبرڊ]] پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن کي گلن جي سرحدي ٻوٽن (herbaceous borders)، ٻيلن ۽ جهنگلي باغن، وڻڪار جي پوکن ۽ صحن يا پيٽيو جي ٻوٽن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه للي، خاص طور تي ''[[Lilium longiflorum]]''، [[ڪٽ فلاور]] ۽ گملن ۾ پوکيل ٻوٽن جي صورت ۾ اهم تجارتي فصل آهن. انهن کي خاص مارڪيٽن لاءِ عام گلجڻ واري موسم کان ٻاهر به گلائڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور ''[[Lilium longiflorum]]'' کي ايسٽر جي موقعي لاءِ پوکيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي '''ايسٽر للي''' پڻ سڏيو ويندو آهي.

للي جا بلب عام طور تي سُڪون واري موسم (Dormant season) ۾ پوکيا ويندا آهن. انهن کي بهتر آهي ته (اتر اڌ گولي ۾) ڏکڻ رخ، هلڪي لاٿ واري جاءِ تي، سج يا هلڪي ڇانوَ ۾، بلب جي اوچائي کان اڍائي ڀيرا کوٽائي تي پوکيو وڃي (سواءِ ''[[Lilium candidum]]'' جي، جنهن کي زمين جي مٿاڇري تي پوکيو وڃي). گهڻيون قسمون هوا لنگهندڙ، ڀوري زرخيز (loamy) مٽي پسند ڪن ٿيون ۽ سٺي پاڻي نيڪال انتهائي ضروري آهي. اڪثر قسمون جولاءِ يا آگسٽ (اتر اڌ گولي ۾) گل ڏين ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قسمون دير سان بهار، اونهاري جي پڇاڙي يا سرءُ جي شروعات ۾ گلجڻ شروع ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lily|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|access-date=2014-02-19|year=2016|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225070146/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

للي ۾ ڇڪيندڙ پاڙون (contractile roots) ٿينديون آهن، جيڪي ٻوٽي کي مناسب کوٽائي تائين هيٺ ڇڪي ڇڏينديون آهن، تنهنڪري انهن کي گهڻو اونهو پوکڻ بدران ٿورو مٿاهون پوکڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. مٽيءَ جو [[پي ايڇ|pH]] لڳ ڀڳ 6.5 گهڻين قسمن لاءِ موزون هوندو آهي. اڪثر قسمون سٺي پاڻي نيڪال واري مٽيءَ ۾ بهتر واڌ ڪن ٿيون، ۽ واڌ ويجهه واري موسم دوران انهن کي باقاعدي پاڻي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه قسمون ۽ cultivars مضبوط ۽ سخت تنن وارا هوندا آهن، پر جن جا گل وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن، انهن کي سڌو بيهارڻ لاءِ سهارو (staking) ڏيڻ ضروري هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants &amp; flowers|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-5423-3|page=744}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies|series=Wisley handbooks|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-384-3|page=96}}&lt;/ref&gt;

===اعزاز===

هيٺ ڏنل للي جون قسمون ۽ [[ڪلٽيوار]] هن وقت [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[Award of Garden Merit]] (2017ع تائين تصديق ٿيل) رکن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = July 2017 | page = 60 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 5 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180105180412/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ourCountryGarden&gt;{{cite web |title=''British Gardening Statistics'' |url=https://ourcountrygarden.co.uk/british-gardening-statistics/ |work=British Gardening Statistics |date=10 May 2024 |publisher=Our Country Garden |access-date=January 28, 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Lilium Golden Splendour3.jpg|thumb|'Golden Splendor']]

African Queen Group (VI-/a) — 2002 H6

'Casa Blanca' (VIIb/b-c) — 1993 H6

'Fata Morgana' (Ia/b) — 2002 H6

'Garden Party' (VIIb/b) — 2002 H6

Golden Splendor Group (VIb-c/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Golden Splendor Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224220/https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium henryi]]'' (IXc/d) — 1993 H6

''[[Lilium mackliniae]]'' (IXc/a) — 2012 H5

''[[Lilium martagon]]'' — ترڪي ٽوپي للي (Turk's cap lily) (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium martagon'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 25 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180325044941/https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium pardalinum]]'' — ليپرڊ للي (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium pardalinum'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224217/https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;

Pink Perfection Group (VIb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Pink Perfection Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224213/https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium regale]]'' — ريگل للي يا بادشاهه للي (IXb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium regale'' | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224413/https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details }}&lt;/ref&gt;


===باغي قسمن جي درجابندي===

للي جون بيشمار باغي صورتون، جيڪي گهڻو ڪري هائبرڊ آهن، باغباني لاءِ پوکيون وڃن ٿيون. اهي پنهنجي اصل نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن جي بنياد تي هيٺين وڏن گروهن ۾ ورهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ |title=North American Lily Society: Types of Lilies |publisher=Lilies.org |access-date=2013-02-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103073939/http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The RHS is the International Registration Authority for lilies|url=http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|access-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521152642/http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|archive-date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

====ايشيائي هائبرڊ (ڊويزن I)====

:هي هائبرڊ ''Lilium'' جي [[Section (botany)|سيڪشن]] ''Sinomartagon'' جي نسلن مان تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=Barba-Gonzalez&gt;{{cite journal |author1=Barba-Gonzalez, R. |author2=Lokker, A.C. |author3=Lim, K.B. |author4=Ramanna, M.S. |author5=Van Tuyl, J.M. |year=2004 |title=Use of 2n gametes for the production of sexual polyploids from sterile Oriental × Asiatic hybrids of lilies (''Lilium'') |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=109 |issue=6 |pages=1125–1132 |doi=10.1007/s00122-004-1739-0|pmid=15290047 |s2cid=7992120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tuyl&gt;{{cite journal |url=http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230707/http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-date=2014-06-06 |title=''Lilium'': Breeding History of the Modern Cultivar Assortment |last1=van Tuyl |first1=J.M.|last2=Arens |first2=P. |journal=Acta Horticulturae |volume=900 |year=2011 |pages=223–230 }}&lt;/ref&gt;

:انهن جو بنياد وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن تي آهي، جن ۾ ''[[Lilium amabile]]''، ''[[Lilium bulbiferum]]''، ''[[Lilium callosum]]''، ''[[Lilium cernuum]]''، ''[[Lilium concolor]]''، ''[[Lilium dauricum]]''، ''[[Lilium davidii]]''، ''[[Lilium × hollandicum]]''، ''[[Lilium lancifolium]]'' (هم معنيٰ ''[[Lilium tigrinum]]'')، ''[[Lilium lankongense]]''، ''[[Lilium leichtlinii]]''، ''[[Lilium maculatum|Lilium × maculatum]]''، ''[[Lilium pumilum]]''، ''[[Lilium × scottiae]]''، ''[[Lilium wardii]]'' ۽ ''[[Lilium wilsonii]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل وچولي ماپ جا، مٿي يا ٻاهر ڏانهن کليل ۽ گهڻو ڪري بي خوشبو هوندا آهن. مشهور cultivars ۾ ''Lilium 'Cappuccino''، ''Lilium 'Dimension''، ''Lilium 'Little Kiss'' ۽ ''[[Lilium 'Navona']]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lilium Asiatic Navona – Lily |url=https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily |publisher=brentandbeckysbulbs.com |access-date=27 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063531/https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily }}&lt;/ref&gt;

بونا (Patio يا Border) قسمون گهڻو ننڍيون (تقريباً 36–61 سينٽي ميٽر) ٿين ٿيون ۽ خاص طور تي گملن لاءِ تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants|title=Tina M. Smith. Production of Hybrid Lilies as Pot Plants. University of Massachusetts, Amherst|work=Center for Agriculture, Food and the Environment|access-date=2014-08-06|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810193205/https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants}}&lt;/ref&gt; انهن جي cultivar نالن ۾ اڪثر &quot;Tiny&quot; شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''Tiny Padhye'' ۽ ''Tiny Dessert''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Padhye' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508095504/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Dessert' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-07|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024402/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html}}&lt;/ref&gt;


====مارٽيگون هائبرڊ (ڊويزن II)====

:هي گروهه ''[[Lilium dalhansonii]]''، ''[[Lilium hansonii]]''، ''[[Lilium martagon]]''، ''[[Lilium medeoloides]]'' ۽ ''[[Lilium tsingtauense]]'' تي ٻڌل آهي.

:انهن جا گل هيٺ لڙڪيل هوندا آهن ۽ ترڪي ٽوپي (Turk's cap) جهڙي شڪل رکندا آهن، جن جون پنکڙيون تمام گهڻو پوئتي مڙيل هونديون آهن.

====ڪينڊيڊم (يورپي-قفقازي) هائبرڊ (ڊويزن III)====

:هن گروهه ۾ گهڻو ڪري يورپي نسلون شامل آهن، جهڙوڪ ''[[Lilium candidum]]''، ''[[Lilium chalcedonicum]]''، ''[[Lilium kesselringianum]]''، ''[[Lilium monadelphum]]''، ''[[Lilium pomponium]]''، ''[[Lilium pyrenaicum]]'' ۽ ''[[Lilium × testaceum]]''.

====آمريڪي هائبرڊ (ڊويزن IV)====

:اهي گهڻو ڪري ڊگها قد وارا ٻوٽا آهن، جيڪي بنيادي طور ''[[Lilium bolanderi]]''، ''[[Lilium × burbankii]]''، ''[[Lilium canadense]]''، ''[[Lilium columbianum]]''، ''[[Lilium grayi]]''، ''[[Lilium humboldtii]]''، ''[[Lilium kelleyanum]]''، ''[[Lilium kelloggii]]''، ''[[Lilium maritimum]]''، ''[[Lilium michauxii]]''، ''[[Lilium michiganense]]''، ''[[Lilium occidentale]]''، ''[[Lilium × pardaboldtii]]''، ''[[Lilium pardalinum]]''، ''[[Lilium parryi]]''، ''[[Lilium parvum]]''، ''[[Lilium philadelphicum]]''، ''[[Lilium pitkinense]]''، ''[[Lilium superbum]]''، ''[[Lilium ollmeri]]''، ''[[Lilium washingtonianum]]'' ۽ ''[[Lilium wigginsii]]'' مان نڪتل آهن.

:انهن مان ڪيترائي رائيزومي پاڙن وارا، جهنڊن جي صورت ۾ وڌندڙ دائمي ٻوٽا هوندا آهن.

====لانگيفلورم هائبرڊ (ڊويزن V)====

:هي هن نسل ۽ ان جي ذيلي نسلن جون باغي صورتون آهن.

:اهي خاص طور ڪٽ فلاور جي صنعت ۾ تمام اهم آهن، جڏهن ته باغن ۾ ٻين هائبرڊن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پوکيا ويندا آهن.

====ٽرمپٽ للي (ڊويزن VI)، جنهن ۾ اوريلين هائبرڊ پڻ شامل آهن====

:هن گروهه ۾ ڪيترين ايشيائي نسلن ۽ انهن جي بين النسلي هائبرڊن جا ٻوٽا شامل آهن، جن ۾ ''[[Lilium × aurelianense]]''، ''[[Lilium brownii]]''، ''[[Lilium × centigale]]''، ''[[Lilium henryi]]''، ''[[Lilium × imperiale]]''، ''[[Lilium × kewense]]''، ''[[Lilium leucanthum]]''، ''[[Lilium regale]]''، ''[[Lilium rosthornii]]''، ''[[Lilium sargentiae]]''، ''[[Lilium sulphureum]]'' ۽ ''[[Lilium × sulphurgale]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل نرسنگي (Trumpet) شڪل جا هوندا آهن، جيڪي ٻاهر يا ڪجهه هيٺ ڏانهن هوندا آهن، ۽ گهڻي خوشبو رکندڙ هوندا آهن، خاص طور تي رات جي وقت انهن جي خوشبو وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي.

محفوظ ڪيو ويو: سنڌي وڪيپيڊيا جي متن ۾ [[...]] اندر انگريزي عنوان نه رکبا؛ هر لنڪ جو هدف سنڌي ترجمي يا سنڌي تلفظ ۾ هوندو.

==== مشرقي هائبرڊ (ڊويزن VII) ====
{{anchor|مشرقي سوسن}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Oriental hybrid1 (cropped).jpg
File:Smithsoniangardens1.jpg
File:Lilium Dizzy.jpg
File:Lilium x Universe.jpg
File:Lilium Golden Stargazer.jpg
File:Lilium %27Marco Polo%27 Flower 2580px.jpg
&lt;/gallery&gt;

:هي ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] ''Archelirion'' اندر تيار ڪيل هائبرڊن تي ٻڌل آهن،&lt;ref name=&quot;Barba-Gonzalez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tuyl&quot; /&gt; خاص طور [[ليليم اوريٽم]] ۽ [[ليليم اسپيشيوسم]] تي، ۽ انهن سان گڏ جاپان جي مقامي ڪيترين ئي جنسن، جهڙوڪ [[ليليم نوبيليسمم]]، [[ليليم روبيليم]]، [[ليليم اليگزينڊري]] ۽ [[ليليم جاپونيڪم]] مان تيار ڪيل ٻجائتن تي پڻ ٻڌل آهن.

:اهي خوشبودار هوندا آهن ۽ انهن جا گل عام طور ٻاهر ڏانهن منهن ڪندا آهن. ٻوٽا گهڻو ڪري ڊگها هوندا آهن ۽ گل ڪافي وڏا ٿي سگهن ٿا. هن سڄي گروهه کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسٽارگيزر''' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻن جا گل مٿي ڏانهن ڏسندي محسوس ٿيندا آهن. مخصوص ڪلٽيوار لاءِ [[ليليم اسٽارگيزر]] ڏسو.

==== ٻيا هائبرڊ (ڊويزن VIII) ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
&lt;/gallery&gt;

:هن گروهه ۾ ٻيا سڀ باغي هائبرڊ شامل آهن.

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''ليليم'') ۽ [[فريٽيلياريا]] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''ليليم'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا]] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==== ٻيا هائبرڊ (ڊويزن VIII) ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
&lt;/gallery&gt;

:هن گروهه ۾ ٻيا سڀ باغي هائبرڊ شامل آهن.

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''Lilium'') ۽ [[فريٽيلياريا|''Fritillaria'']] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''Lilium'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا|''Botrytis elliptica'']] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>bplzcnswa8dkdvw480e1if42om7cpe9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398745</id>
      <parentid>398744</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:21:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56756" sha1="9pl4nnn1bbmyn7xdopddy7kyaydk11h" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==پوک ۽ باغباني==

ڪيتريون ئي قسمون [[معتدل آبهوا|معتدل]]، [[نيم گرم آبهوا|نيم گرم]] ۽ [[گرم آبهوا]] وارن علائقن ۾ باغن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Azucenas en tierra boricua trascienden generaciones [Lilium in Puerto Rican land transcend generations] | website=El Nuevo Día | date=2017-07-08 | url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | language=es | access-date=2020-07-19 | archive-date=2020-07-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719222643/https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; سينگار لاءِ انهن جا ڪيترائي [[هائبرڊ ٻوٽو|هائبرڊ]] پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن کي گلن جي سرحدي ٻوٽن (herbaceous borders)، ٻيلن ۽ جهنگلي باغن، وڻڪار جي پوکن ۽ صحن يا پيٽيو جي ٻوٽن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه للي، خاص طور تي ''[[Lilium longiflorum]]''، [[ڪٽ فلاور]] ۽ گملن ۾ پوکيل ٻوٽن جي صورت ۾ اهم تجارتي فصل آهن. انهن کي خاص مارڪيٽن لاءِ عام گلجڻ واري موسم کان ٻاهر به گلائڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور ''[[Lilium longiflorum]]'' کي ايسٽر جي موقعي لاءِ پوکيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي '''ايسٽر للي''' پڻ سڏيو ويندو آهي.

للي جا بلب عام طور تي سُڪون واري موسم (Dormant season) ۾ پوکيا ويندا آهن. انهن کي بهتر آهي ته (اتر اڌ گولي ۾) ڏکڻ رخ، هلڪي لاٿ واري جاءِ تي، سج يا هلڪي ڇانوَ ۾، بلب جي اوچائي کان اڍائي ڀيرا کوٽائي تي پوکيو وڃي (سواءِ ''[[Lilium candidum]]'' جي، جنهن کي زمين جي مٿاڇري تي پوکيو وڃي). گهڻيون قسمون هوا لنگهندڙ، ڀوري زرخيز (loamy) مٽي پسند ڪن ٿيون ۽ سٺي پاڻي نيڪال انتهائي ضروري آهي. اڪثر قسمون جولاءِ يا آگسٽ (اتر اڌ گولي ۾) گل ڏين ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قسمون دير سان بهار، اونهاري جي پڇاڙي يا سرءُ جي شروعات ۾ گلجڻ شروع ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lily|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|access-date=2014-02-19|year=2016|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225070146/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

للي ۾ ڇڪيندڙ پاڙون (contractile roots) ٿينديون آهن، جيڪي ٻوٽي کي مناسب کوٽائي تائين هيٺ ڇڪي ڇڏينديون آهن، تنهنڪري انهن کي گهڻو اونهو پوکڻ بدران ٿورو مٿاهون پوکڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. مٽيءَ جو [[پي ايڇ|pH]] لڳ ڀڳ 6.5 گهڻين قسمن لاءِ موزون هوندو آهي. اڪثر قسمون سٺي پاڻي نيڪال واري مٽيءَ ۾ بهتر واڌ ڪن ٿيون، ۽ واڌ ويجهه واري موسم دوران انهن کي باقاعدي پاڻي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه قسمون ۽ cultivars مضبوط ۽ سخت تنن وارا هوندا آهن، پر جن جا گل وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن، انهن کي سڌو بيهارڻ لاءِ سهارو (staking) ڏيڻ ضروري هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants &amp; flowers|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-5423-3|page=744}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies|series=Wisley handbooks|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-384-3|page=96}}&lt;/ref&gt;

===اعزاز===

هيٺ ڏنل للي جون قسمون ۽ [[ڪلٽيوار]] هن وقت [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[Award of Garden Merit]] (2017ع تائين تصديق ٿيل) رکن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = July 2017 | page = 60 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 5 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180105180412/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ourCountryGarden&gt;{{cite web |title=''British Gardening Statistics'' |url=https://ourcountrygarden.co.uk/british-gardening-statistics/ |work=British Gardening Statistics |date=10 May 2024 |publisher=Our Country Garden |access-date=January 28, 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Lilium Golden Splendour3.jpg|thumb|'Golden Splendor']]

African Queen Group (VI-/a) — 2002 H6

'Casa Blanca' (VIIb/b-c) — 1993 H6

'Fata Morgana' (Ia/b) — 2002 H6

'Garden Party' (VIIb/b) — 2002 H6

Golden Splendor Group (VIb-c/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Golden Splendor Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224220/https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium henryi]]'' (IXc/d) — 1993 H6

''[[Lilium mackliniae]]'' (IXc/a) — 2012 H5

''[[Lilium martagon]]'' — ترڪي ٽوپي للي (Turk's cap lily) (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium martagon'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 25 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180325044941/https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium pardalinum]]'' — ليپرڊ للي (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium pardalinum'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224217/https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;

Pink Perfection Group (VIb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Pink Perfection Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224213/https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium regale]]'' — ريگل للي يا بادشاهه للي (IXb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium regale'' | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224413/https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details }}&lt;/ref&gt;


===باغي قسمن جي درجابندي===

للي جون بيشمار باغي صورتون، جيڪي گهڻو ڪري هائبرڊ آهن، باغباني لاءِ پوکيون وڃن ٿيون. اهي پنهنجي اصل نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن جي بنياد تي هيٺين وڏن گروهن ۾ ورهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ |title=North American Lily Society: Types of Lilies |publisher=Lilies.org |access-date=2013-02-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103073939/http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The RHS is the International Registration Authority for lilies|url=http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|access-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521152642/http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|archive-date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

====ايشيائي هائبرڊ (ڊويزن I)====

:هي هائبرڊ ''Lilium'' جي [[Section (botany)|سيڪشن]] ''Sinomartagon'' جي نسلن مان تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=Barba-Gonzalez&gt;{{cite journal |author1=Barba-Gonzalez, R. |author2=Lokker, A.C. |author3=Lim, K.B. |author4=Ramanna, M.S. |author5=Van Tuyl, J.M. |year=2004 |title=Use of 2n gametes for the production of sexual polyploids from sterile Oriental × Asiatic hybrids of lilies (''Lilium'') |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=109 |issue=6 |pages=1125–1132 |doi=10.1007/s00122-004-1739-0|pmid=15290047 |s2cid=7992120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tuyl&gt;{{cite journal |url=http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230707/http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-date=2014-06-06 |title=''Lilium'': Breeding History of the Modern Cultivar Assortment |last1=van Tuyl |first1=J.M.|last2=Arens |first2=P. |journal=Acta Horticulturae |volume=900 |year=2011 |pages=223–230 }}&lt;/ref&gt;

:انهن جو بنياد وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن تي آهي، جن ۾ ''[[Lilium amabile]]''، ''[[Lilium bulbiferum]]''، ''[[Lilium callosum]]''، ''[[Lilium cernuum]]''، ''[[Lilium concolor]]''، ''[[Lilium dauricum]]''، ''[[Lilium davidii]]''، ''[[Lilium × hollandicum]]''، ''[[Lilium lancifolium]]'' (هم معنيٰ ''[[Lilium tigrinum]]'')، ''[[Lilium lankongense]]''، ''[[Lilium leichtlinii]]''، ''[[Lilium maculatum|Lilium × maculatum]]''، ''[[Lilium pumilum]]''، ''[[Lilium × scottiae]]''، ''[[Lilium wardii]]'' ۽ ''[[Lilium wilsonii]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل وچولي ماپ جا، مٿي يا ٻاهر ڏانهن کليل ۽ گهڻو ڪري بي خوشبو هوندا آهن. مشهور cultivars ۾ ''Lilium 'Cappuccino''، ''Lilium 'Dimension''، ''Lilium 'Little Kiss'' ۽ ''[[Lilium 'Navona']]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lilium Asiatic Navona – Lily |url=https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily |publisher=brentandbeckysbulbs.com |access-date=27 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063531/https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily }}&lt;/ref&gt;

بونا (Patio يا Border) قسمون گهڻو ننڍيون (تقريباً 36–61 سينٽي ميٽر) ٿين ٿيون ۽ خاص طور تي گملن لاءِ تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants|title=Tina M. Smith. Production of Hybrid Lilies as Pot Plants. University of Massachusetts, Amherst|work=Center for Agriculture, Food and the Environment|access-date=2014-08-06|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810193205/https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants}}&lt;/ref&gt; انهن جي cultivar نالن ۾ اڪثر &quot;Tiny&quot; شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''Tiny Padhye'' ۽ ''Tiny Dessert''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Padhye' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508095504/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Dessert' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-07|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024402/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html}}&lt;/ref&gt;


====مارٽيگون هائبرڊ (ڊويزن II)====

:هي گروهه ''[[Lilium dalhansonii]]''، ''[[Lilium hansonii]]''، ''[[Lilium martagon]]''، ''[[Lilium medeoloides]]'' ۽ ''[[Lilium tsingtauense]]'' تي ٻڌل آهي.

:انهن جا گل هيٺ لڙڪيل هوندا آهن ۽ ترڪي ٽوپي (Turk's cap) جهڙي شڪل رکندا آهن، جن جون پنکڙيون تمام گهڻو پوئتي مڙيل هونديون آهن.

====ڪينڊيڊم (يورپي-قفقازي) هائبرڊ (ڊويزن III)====

:هن گروهه ۾ گهڻو ڪري يورپي نسلون شامل آهن، جهڙوڪ ''[[Lilium candidum]]''، ''[[Lilium chalcedonicum]]''، ''[[Lilium kesselringianum]]''، ''[[Lilium monadelphum]]''، ''[[Lilium pomponium]]''، ''[[Lilium pyrenaicum]]'' ۽ ''[[Lilium × testaceum]]''.

====آمريڪي هائبرڊ (ڊويزن IV)====

:اهي گهڻو ڪري ڊگها قد وارا ٻوٽا آهن، جيڪي بنيادي طور ''[[Lilium bolanderi]]''، ''[[Lilium × burbankii]]''، ''[[Lilium canadense]]''، ''[[Lilium columbianum]]''، ''[[Lilium grayi]]''، ''[[Lilium humboldtii]]''، ''[[Lilium kelleyanum]]''، ''[[Lilium kelloggii]]''، ''[[Lilium maritimum]]''، ''[[Lilium michauxii]]''، ''[[Lilium michiganense]]''، ''[[Lilium occidentale]]''، ''[[Lilium × pardaboldtii]]''، ''[[Lilium pardalinum]]''، ''[[Lilium parryi]]''، ''[[Lilium parvum]]''، ''[[Lilium philadelphicum]]''، ''[[Lilium pitkinense]]''، ''[[Lilium superbum]]''، ''[[Lilium ollmeri]]''، ''[[Lilium washingtonianum]]'' ۽ ''[[Lilium wigginsii]]'' مان نڪتل آهن.

:انهن مان ڪيترائي رائيزومي پاڙن وارا، جهنڊن جي صورت ۾ وڌندڙ دائمي ٻوٽا هوندا آهن.

====لانگيفلورم هائبرڊ (ڊويزن V)====

:هي هن نسل ۽ ان جي ذيلي نسلن جون باغي صورتون آهن.

:اهي خاص طور ڪٽ فلاور جي صنعت ۾ تمام اهم آهن، جڏهن ته باغن ۾ ٻين هائبرڊن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پوکيا ويندا آهن.

====ٽرمپٽ للي (ڊويزن VI)، جنهن ۾ اوريلين هائبرڊ پڻ شامل آهن====

:هن گروهه ۾ ڪيترين ايشيائي نسلن ۽ انهن جي بين النسلي هائبرڊن جا ٻوٽا شامل آهن، جن ۾ ''[[Lilium × aurelianense]]''، ''[[Lilium brownii]]''، ''[[Lilium × centigale]]''، ''[[Lilium henryi]]''، ''[[Lilium × imperiale]]''، ''[[Lilium × kewense]]''، ''[[Lilium leucanthum]]''، ''[[Lilium regale]]''، ''[[Lilium rosthornii]]''، ''[[Lilium sargentiae]]''، ''[[Lilium sulphureum]]'' ۽ ''[[Lilium × sulphurgale]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل نرسنگي (Trumpet) شڪل جا هوندا آهن، جيڪي ٻاهر يا ڪجهه هيٺ ڏانهن هوندا آهن، ۽ گهڻي خوشبو رکندڙ هوندا آهن، خاص طور تي رات جي وقت انهن جي خوشبو وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي.

محفوظ ڪيو ويو: سنڌي وڪيپيڊيا جي متن ۾ [[...]] اندر انگريزي عنوان نه رکبا؛ هر لنڪ جو هدف سنڌي ترجمي يا سنڌي تلفظ ۾ هوندو.

==== مشرقي هائبرڊ (ڊويزن VII) ====
{{anchor|مشرقي سوسن}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Oriental hybrid1 (cropped).jpg
File:Smithsoniangardens1.jpg
File:Lilium Dizzy.jpg
File:Lilium x Universe.jpg
File:Lilium Golden Stargazer.jpg
File:Lilium %27Marco Polo%27 Flower 2580px.jpg
&lt;/gallery&gt;

:هي ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] ''Archelirion'' اندر تيار ڪيل هائبرڊن تي ٻڌل آهن،&lt;ref name=&quot;Barba-Gonzalez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tuyl&quot; /&gt; خاص طور [[ليليم اوريٽم]] ۽ [[ليليم اسپيشيوسم]] تي، ۽ انهن سان گڏ جاپان جي مقامي ڪيترين ئي جنسن، جهڙوڪ [[ليليم نوبيليسمم]]، [[ليليم روبيليم]]، [[ليليم اليگزينڊري]] ۽ [[ليليم جاپونيڪم]] مان تيار ڪيل ٻجائتن تي پڻ ٻڌل آهن.

:اهي خوشبودار هوندا آهن ۽ انهن جا گل عام طور ٻاهر ڏانهن منهن ڪندا آهن. ٻوٽا گهڻو ڪري ڊگها هوندا آهن ۽ گل ڪافي وڏا ٿي سگهن ٿا. هن سڄي گروهه کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسٽارگيزر''' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻن جا گل مٿي ڏانهن ڏسندي محسوس ٿيندا آهن. مخصوص ڪلٽيوار لاءِ [[ليليم اسٽارگيزر]] ڏسو.

==== ٻيا هائبرڊ (ڊويزن VIII) ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
&lt;/gallery&gt;

:هن گروهه ۾ ٻيا سڀ باغي هائبرڊ شامل آهن.

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''ليليم'') ۽ [[فريٽيلياريا]] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''ليليم'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا]] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''Lilium'') ۽ [[فريٽيلياريا|''Fritillaria'']] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''Lilium'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا|''Botrytis elliptica'']] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>9pl4nnn1bbmyn7xdopddy7kyaydk11h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398746</id>
      <parentid>398745</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:22:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53017" sha1="dwvoilmpkvboyvnc4ldqtfnhxi2j174" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==پوک ۽ باغباني==

ڪيتريون ئي قسمون [[معتدل آبهوا|معتدل]]، [[نيم گرم آبهوا|نيم گرم]] ۽ [[گرم آبهوا]] وارن علائقن ۾ باغن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Azucenas en tierra boricua trascienden generaciones [Lilium in Puerto Rican land transcend generations] | website=El Nuevo Día | date=2017-07-08 | url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | language=es | access-date=2020-07-19 | archive-date=2020-07-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719222643/https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; سينگار لاءِ انهن جا ڪيترائي [[هائبرڊ ٻوٽو|هائبرڊ]] پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن کي گلن جي سرحدي ٻوٽن (herbaceous borders)، ٻيلن ۽ جهنگلي باغن، وڻڪار جي پوکن ۽ صحن يا پيٽيو جي ٻوٽن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه للي، خاص طور تي ''[[Lilium longiflorum]]''، [[ڪٽ فلاور]] ۽ گملن ۾ پوکيل ٻوٽن جي صورت ۾ اهم تجارتي فصل آهن. انهن کي خاص مارڪيٽن لاءِ عام گلجڻ واري موسم کان ٻاهر به گلائڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور ''[[Lilium longiflorum]]'' کي ايسٽر جي موقعي لاءِ پوکيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي '''ايسٽر للي''' پڻ سڏيو ويندو آهي.

للي جا بلب عام طور تي سُڪون واري موسم (Dormant season) ۾ پوکيا ويندا آهن. انهن کي بهتر آهي ته (اتر اڌ گولي ۾) ڏکڻ رخ، هلڪي لاٿ واري جاءِ تي، سج يا هلڪي ڇانوَ ۾، بلب جي اوچائي کان اڍائي ڀيرا کوٽائي تي پوکيو وڃي (سواءِ ''[[Lilium candidum]]'' جي، جنهن کي زمين جي مٿاڇري تي پوکيو وڃي). گهڻيون قسمون هوا لنگهندڙ، ڀوري زرخيز (loamy) مٽي پسند ڪن ٿيون ۽ سٺي پاڻي نيڪال انتهائي ضروري آهي. اڪثر قسمون جولاءِ يا آگسٽ (اتر اڌ گولي ۾) گل ڏين ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قسمون دير سان بهار، اونهاري جي پڇاڙي يا سرءُ جي شروعات ۾ گلجڻ شروع ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lily|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|access-date=2014-02-19|year=2016|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225070146/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

للي ۾ ڇڪيندڙ پاڙون (contractile roots) ٿينديون آهن، جيڪي ٻوٽي کي مناسب کوٽائي تائين هيٺ ڇڪي ڇڏينديون آهن، تنهنڪري انهن کي گهڻو اونهو پوکڻ بدران ٿورو مٿاهون پوکڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. مٽيءَ جو [[پي ايڇ|pH]] لڳ ڀڳ 6.5 گهڻين قسمن لاءِ موزون هوندو آهي. اڪثر قسمون سٺي پاڻي نيڪال واري مٽيءَ ۾ بهتر واڌ ڪن ٿيون، ۽ واڌ ويجهه واري موسم دوران انهن کي باقاعدي پاڻي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه قسمون ۽ cultivars مضبوط ۽ سخت تنن وارا هوندا آهن، پر جن جا گل وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن، انهن کي سڌو بيهارڻ لاءِ سهارو (staking) ڏيڻ ضروري هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants &amp; flowers|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-5423-3|page=744}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies|series=Wisley handbooks|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-384-3|page=96}}&lt;/ref&gt;

===اعزاز===

هيٺ ڏنل للي جون قسمون ۽ [[ڪلٽيوار]] هن وقت [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[Award of Garden Merit]] (2017ع تائين تصديق ٿيل) رکن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = July 2017 | page = 60 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 5 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180105180412/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ourCountryGarden&gt;{{cite web |title=''British Gardening Statistics'' |url=https://ourcountrygarden.co.uk/british-gardening-statistics/ |work=British Gardening Statistics |date=10 May 2024 |publisher=Our Country Garden |access-date=January 28, 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Lilium Golden Splendour3.jpg|thumb|'Golden Splendor']]

African Queen Group (VI-/a) — 2002 H6

'Casa Blanca' (VIIb/b-c) — 1993 H6

'Fata Morgana' (Ia/b) — 2002 H6

'Garden Party' (VIIb/b) — 2002 H6

Golden Splendor Group (VIb-c/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Golden Splendor Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224220/https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium henryi]]'' (IXc/d) — 1993 H6

''[[Lilium mackliniae]]'' (IXc/a) — 2012 H5

''[[Lilium martagon]]'' — ترڪي ٽوپي للي (Turk's cap lily) (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium martagon'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 25 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180325044941/https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium pardalinum]]'' — ليپرڊ للي (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium pardalinum'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224217/https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;

Pink Perfection Group (VIb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Pink Perfection Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224213/https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium regale]]'' — ريگل للي يا بادشاهه للي (IXb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium regale'' | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224413/https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details }}&lt;/ref&gt;


===باغي قسمن جي درجابندي===

للي جون بيشمار باغي صورتون، جيڪي گهڻو ڪري هائبرڊ آهن، باغباني لاءِ پوکيون وڃن ٿيون. اهي پنهنجي اصل نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن جي بنياد تي هيٺين وڏن گروهن ۾ ورهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ |title=North American Lily Society: Types of Lilies |publisher=Lilies.org |access-date=2013-02-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103073939/http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The RHS is the International Registration Authority for lilies|url=http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|access-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521152642/http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|archive-date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

====ايشيائي هائبرڊ (ڊويزن I)====

:هي هائبرڊ ''Lilium'' جي [[Section (botany)|سيڪشن]] ''Sinomartagon'' جي نسلن مان تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=Barba-Gonzalez&gt;{{cite journal |author1=Barba-Gonzalez, R. |author2=Lokker, A.C. |author3=Lim, K.B. |author4=Ramanna, M.S. |author5=Van Tuyl, J.M. |year=2004 |title=Use of 2n gametes for the production of sexual polyploids from sterile Oriental × Asiatic hybrids of lilies (''Lilium'') |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=109 |issue=6 |pages=1125–1132 |doi=10.1007/s00122-004-1739-0|pmid=15290047 |s2cid=7992120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tuyl&gt;{{cite journal |url=http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230707/http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-date=2014-06-06 |title=''Lilium'': Breeding History of the Modern Cultivar Assortment |last1=van Tuyl |first1=J.M.|last2=Arens |first2=P. |journal=Acta Horticulturae |volume=900 |year=2011 |pages=223–230 }}&lt;/ref&gt;

:انهن جو بنياد وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن تي آهي، جن ۾ ''[[Lilium amabile]]''، ''[[Lilium bulbiferum]]''، ''[[Lilium callosum]]''، ''[[Lilium cernuum]]''، ''[[Lilium concolor]]''، ''[[Lilium dauricum]]''، ''[[Lilium davidii]]''، ''[[Lilium × hollandicum]]''، ''[[Lilium lancifolium]]'' (هم معنيٰ ''[[Lilium tigrinum]]'')، ''[[Lilium lankongense]]''، ''[[Lilium leichtlinii]]''، ''[[Lilium maculatum|Lilium × maculatum]]''، ''[[Lilium pumilum]]''، ''[[Lilium × scottiae]]''، ''[[Lilium wardii]]'' ۽ ''[[Lilium wilsonii]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل وچولي ماپ جا، مٿي يا ٻاهر ڏانهن کليل ۽ گهڻو ڪري بي خوشبو هوندا آهن. مشهور cultivars ۾ ''Lilium 'Cappuccino''، ''Lilium 'Dimension''، ''Lilium 'Little Kiss'' ۽ ''[[Lilium 'Navona']]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lilium Asiatic Navona – Lily |url=https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily |publisher=brentandbeckysbulbs.com |access-date=27 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063531/https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily }}&lt;/ref&gt;

بونا (Patio يا Border) قسمون گهڻو ننڍيون (تقريباً 36–61 سينٽي ميٽر) ٿين ٿيون ۽ خاص طور تي گملن لاءِ تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants|title=Tina M. Smith. Production of Hybrid Lilies as Pot Plants. University of Massachusetts, Amherst|work=Center for Agriculture, Food and the Environment|access-date=2014-08-06|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810193205/https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants}}&lt;/ref&gt; انهن جي cultivar نالن ۾ اڪثر &quot;Tiny&quot; شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''Tiny Padhye'' ۽ ''Tiny Dessert''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Padhye' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508095504/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Dessert' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-07|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024402/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html}}&lt;/ref&gt;


====مارٽيگون هائبرڊ (ڊويزن II)====

:هي گروهه ''[[Lilium dalhansonii]]''، ''[[Lilium hansonii]]''، ''[[Lilium martagon]]''، ''[[Lilium medeoloides]]'' ۽ ''[[Lilium tsingtauense]]'' تي ٻڌل آهي.

:انهن جا گل هيٺ لڙڪيل هوندا آهن ۽ ترڪي ٽوپي (Turk's cap) جهڙي شڪل رکندا آهن، جن جون پنکڙيون تمام گهڻو پوئتي مڙيل هونديون آهن.

====ڪينڊيڊم (يورپي-قفقازي) هائبرڊ (ڊويزن III)====

:هن گروهه ۾ گهڻو ڪري يورپي نسلون شامل آهن، جهڙوڪ ''[[Lilium candidum]]''، ''[[Lilium chalcedonicum]]''، ''[[Lilium kesselringianum]]''، ''[[Lilium monadelphum]]''، ''[[Lilium pomponium]]''، ''[[Lilium pyrenaicum]]'' ۽ ''[[Lilium × testaceum]]''.

====آمريڪي هائبرڊ (ڊويزن IV)====

:اهي گهڻو ڪري ڊگها قد وارا ٻوٽا آهن، جيڪي بنيادي طور ''[[Lilium bolanderi]]''، ''[[Lilium × burbankii]]''، ''[[Lilium canadense]]''، ''[[Lilium columbianum]]''، ''[[Lilium grayi]]''، ''[[Lilium humboldtii]]''، ''[[Lilium kelleyanum]]''، ''[[Lilium kelloggii]]''، ''[[Lilium maritimum]]''، ''[[Lilium michauxii]]''، ''[[Lilium michiganense]]''، ''[[Lilium occidentale]]''، ''[[Lilium × pardaboldtii]]''، ''[[Lilium pardalinum]]''، ''[[Lilium parryi]]''، ''[[Lilium parvum]]''، ''[[Lilium philadelphicum]]''، ''[[Lilium pitkinense]]''، ''[[Lilium superbum]]''، ''[[Lilium ollmeri]]''، ''[[Lilium washingtonianum]]'' ۽ ''[[Lilium wigginsii]]'' مان نڪتل آهن.

:انهن مان ڪيترائي رائيزومي پاڙن وارا، جهنڊن جي صورت ۾ وڌندڙ دائمي ٻوٽا هوندا آهن.

====لانگيفلورم هائبرڊ (ڊويزن V)====

:هي هن نسل ۽ ان جي ذيلي نسلن جون باغي صورتون آهن.

:اهي خاص طور ڪٽ فلاور جي صنعت ۾ تمام اهم آهن، جڏهن ته باغن ۾ ٻين هائبرڊن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پوکيا ويندا آهن.

====ٽرمپٽ للي (ڊويزن VI)، جنهن ۾ اوريلين هائبرڊ پڻ شامل آهن====

:هن گروهه ۾ ڪيترين ايشيائي نسلن ۽ انهن جي بين النسلي هائبرڊن جا ٻوٽا شامل آهن، جن ۾ ''[[Lilium × aurelianense]]''، ''[[Lilium brownii]]''، ''[[Lilium × centigale]]''، ''[[Lilium henryi]]''، ''[[Lilium × imperiale]]''، ''[[Lilium × kewense]]''، ''[[Lilium leucanthum]]''، ''[[Lilium regale]]''، ''[[Lilium rosthornii]]''، ''[[Lilium sargentiae]]''، ''[[Lilium sulphureum]]'' ۽ ''[[Lilium × sulphurgale]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل نرسنگي (Trumpet) شڪل جا هوندا آهن، جيڪي ٻاهر يا ڪجهه هيٺ ڏانهن هوندا آهن، ۽ گهڻي خوشبو رکندڙ هوندا آهن، خاص طور تي رات جي وقت انهن جي خوشبو وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي.

محفوظ ڪيو ويو: سنڌي وڪيپيڊيا جي متن ۾ [[...]] اندر انگريزي عنوان نه رکبا؛ هر لنڪ جو هدف سنڌي ترجمي يا سنڌي تلفظ ۾ هوندو.

==== مشرقي هائبرڊ (ڊويزن VII) ====
{{anchor|مشرقي سوسن}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Oriental hybrid1 (cropped).jpg
File:Smithsoniangardens1.jpg
File:Lilium Dizzy.jpg
File:Lilium x Universe.jpg
File:Lilium Golden Stargazer.jpg
File:Lilium %27Marco Polo%27 Flower 2580px.jpg
&lt;/gallery&gt;

:هي ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] ''Archelirion'' اندر تيار ڪيل هائبرڊن تي ٻڌل آهن،&lt;ref name=&quot;Barba-Gonzalez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tuyl&quot; /&gt; خاص طور [[ليليم اوريٽم]] ۽ [[ليليم اسپيشيوسم]] تي، ۽ انهن سان گڏ جاپان جي مقامي ڪيترين ئي جنسن، جهڙوڪ [[ليليم نوبيليسمم]]، [[ليليم روبيليم]]، [[ليليم اليگزينڊري]] ۽ [[ليليم جاپونيڪم]] مان تيار ڪيل ٻجائتن تي پڻ ٻڌل آهن.

:اهي خوشبودار هوندا آهن ۽ انهن جا گل عام طور ٻاهر ڏانهن منهن ڪندا آهن. ٻوٽا گهڻو ڪري ڊگها هوندا آهن ۽ گل ڪافي وڏا ٿي سگهن ٿا. هن سڄي گروهه کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسٽارگيزر''' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻن جا گل مٿي ڏانهن ڏسندي محسوس ٿيندا آهن. مخصوص ڪلٽيوار لاءِ [[ليليم اسٽارگيزر]] ڏسو.

==== ٻيا هائبرڊ (ڊويزن VIII) ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
&lt;/gallery&gt;

:هن گروهه ۾ ٻيا سڀ باغي هائبرڊ شامل آهن.

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''ليليم'') ۽ [[فريٽيلياريا]] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''ليليم'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا]] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>dwvoilmpkvboyvnc4ldqtfnhxi2j174</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398747</id>
      <parentid>398746</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:22:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51150" sha1="7lmkr4mz0enaaxzx4t47moacb853ypg" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==پوک ۽ باغباني==

ڪيتريون ئي قسمون [[معتدل آبهوا|معتدل]]، [[نيم گرم آبهوا|نيم گرم]] ۽ [[گرم آبهوا]] وارن علائقن ۾ باغن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Azucenas en tierra boricua trascienden generaciones [Lilium in Puerto Rican land transcend generations] | website=El Nuevo Día | date=2017-07-08 | url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | language=es | access-date=2020-07-19 | archive-date=2020-07-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719222643/https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; سينگار لاءِ انهن جا ڪيترائي [[هائبرڊ ٻوٽو|هائبرڊ]] پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن کي گلن جي سرحدي ٻوٽن (herbaceous borders)، ٻيلن ۽ جهنگلي باغن، وڻڪار جي پوکن ۽ صحن يا پيٽيو جي ٻوٽن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه للي، خاص طور تي ''[[Lilium longiflorum]]''، [[ڪٽ فلاور]] ۽ گملن ۾ پوکيل ٻوٽن جي صورت ۾ اهم تجارتي فصل آهن. انهن کي خاص مارڪيٽن لاءِ عام گلجڻ واري موسم کان ٻاهر به گلائڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور ''[[Lilium longiflorum]]'' کي ايسٽر جي موقعي لاءِ پوکيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي '''ايسٽر للي''' پڻ سڏيو ويندو آهي.

للي جا بلب عام طور تي سُڪون واري موسم (Dormant season) ۾ پوکيا ويندا آهن. انهن کي بهتر آهي ته (اتر اڌ گولي ۾) ڏکڻ رخ، هلڪي لاٿ واري جاءِ تي، سج يا هلڪي ڇانوَ ۾، بلب جي اوچائي کان اڍائي ڀيرا کوٽائي تي پوکيو وڃي (سواءِ ''[[Lilium candidum]]'' جي، جنهن کي زمين جي مٿاڇري تي پوکيو وڃي). گهڻيون قسمون هوا لنگهندڙ، ڀوري زرخيز (loamy) مٽي پسند ڪن ٿيون ۽ سٺي پاڻي نيڪال انتهائي ضروري آهي. اڪثر قسمون جولاءِ يا آگسٽ (اتر اڌ گولي ۾) گل ڏين ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قسمون دير سان بهار، اونهاري جي پڇاڙي يا سرءُ جي شروعات ۾ گلجڻ شروع ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lily|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|access-date=2014-02-19|year=2016|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225070146/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

للي ۾ ڇڪيندڙ پاڙون (contractile roots) ٿينديون آهن، جيڪي ٻوٽي کي مناسب کوٽائي تائين هيٺ ڇڪي ڇڏينديون آهن، تنهنڪري انهن کي گهڻو اونهو پوکڻ بدران ٿورو مٿاهون پوکڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. مٽيءَ جو [[پي ايڇ|pH]] لڳ ڀڳ 6.5 گهڻين قسمن لاءِ موزون هوندو آهي. اڪثر قسمون سٺي پاڻي نيڪال واري مٽيءَ ۾ بهتر واڌ ڪن ٿيون، ۽ واڌ ويجهه واري موسم دوران انهن کي باقاعدي پاڻي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه قسمون ۽ cultivars مضبوط ۽ سخت تنن وارا هوندا آهن، پر جن جا گل وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن، انهن کي سڌو بيهارڻ لاءِ سهارو (staking) ڏيڻ ضروري هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants &amp; flowers|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-5423-3|page=744}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies|series=Wisley handbooks|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-384-3|page=96}}&lt;/ref&gt;

===اعزاز===

هيٺ ڏنل للي جون قسمون ۽ [[ڪلٽيوار]] هن وقت [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[Award of Garden Merit]] (2017ع تائين تصديق ٿيل) رکن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = July 2017 | page = 60 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 5 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180105180412/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ourCountryGarden&gt;{{cite web |title=''British Gardening Statistics'' |url=https://ourcountrygarden.co.uk/british-gardening-statistics/ |work=British Gardening Statistics |date=10 May 2024 |publisher=Our Country Garden |access-date=January 28, 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Lilium Golden Splendour3.jpg|thumb|'Golden Splendor']]

African Queen Group (VI-/a) — 2002 H6

'Casa Blanca' (VIIb/b-c) — 1993 H6

'Fata Morgana' (Ia/b) — 2002 H6

'Garden Party' (VIIb/b) — 2002 H6

Golden Splendor Group (VIb-c/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Golden Splendor Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224220/https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium henryi]]'' (IXc/d) — 1993 H6

''[[Lilium mackliniae]]'' (IXc/a) — 2012 H5

''[[Lilium martagon]]'' — ترڪي ٽوپي للي (Turk's cap lily) (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium martagon'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 25 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180325044941/https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium pardalinum]]'' — ليپرڊ للي (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium pardalinum'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224217/https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;

Pink Perfection Group (VIb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Pink Perfection Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224213/https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium regale]]'' — ريگل للي يا بادشاهه للي (IXb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium regale'' | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224413/https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details }}&lt;/ref&gt;


===باغي قسمن جي درجابندي===

للي جون بيشمار باغي صورتون، جيڪي گهڻو ڪري هائبرڊ آهن، باغباني لاءِ پوکيون وڃن ٿيون. اهي پنهنجي اصل نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن جي بنياد تي هيٺين وڏن گروهن ۾ ورهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ |title=North American Lily Society: Types of Lilies |publisher=Lilies.org |access-date=2013-02-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103073939/http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The RHS is the International Registration Authority for lilies|url=http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|access-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521152642/http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|archive-date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

====ايشيائي هائبرڊ (ڊويزن I)====

:هي هائبرڊ ''Lilium'' جي [[Section (botany)|سيڪشن]] ''Sinomartagon'' جي نسلن مان تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=Barba-Gonzalez&gt;{{cite journal |author1=Barba-Gonzalez, R. |author2=Lokker, A.C. |author3=Lim, K.B. |author4=Ramanna, M.S. |author5=Van Tuyl, J.M. |year=2004 |title=Use of 2n gametes for the production of sexual polyploids from sterile Oriental × Asiatic hybrids of lilies (''Lilium'') |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=109 |issue=6 |pages=1125–1132 |doi=10.1007/s00122-004-1739-0|pmid=15290047 |s2cid=7992120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tuyl&gt;{{cite journal |url=http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230707/http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-date=2014-06-06 |title=''Lilium'': Breeding History of the Modern Cultivar Assortment |last1=van Tuyl |first1=J.M.|last2=Arens |first2=P. |journal=Acta Horticulturae |volume=900 |year=2011 |pages=223–230 }}&lt;/ref&gt;

:انهن جو بنياد وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن تي آهي، جن ۾ ''[[Lilium amabile]]''، ''[[Lilium bulbiferum]]''، ''[[Lilium callosum]]''، ''[[Lilium cernuum]]''، ''[[Lilium concolor]]''، ''[[Lilium dauricum]]''، ''[[Lilium davidii]]''، ''[[Lilium × hollandicum]]''، ''[[Lilium lancifolium]]'' (هم معنيٰ ''[[Lilium tigrinum]]'')، ''[[Lilium lankongense]]''، ''[[Lilium leichtlinii]]''، ''[[Lilium maculatum|Lilium × maculatum]]''، ''[[Lilium pumilum]]''، ''[[Lilium × scottiae]]''، ''[[Lilium wardii]]'' ۽ ''[[Lilium wilsonii]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل وچولي ماپ جا، مٿي يا ٻاهر ڏانهن کليل ۽ گهڻو ڪري بي خوشبو هوندا آهن. مشهور cultivars ۾ ''Lilium 'Cappuccino''، ''Lilium 'Dimension''، ''Lilium 'Little Kiss'' ۽ ''[[Lilium 'Navona']]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lilium Asiatic Navona – Lily |url=https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily |publisher=brentandbeckysbulbs.com |access-date=27 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063531/https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily }}&lt;/ref&gt;

بونا (Patio يا Border) قسمون گهڻو ننڍيون (تقريباً 36–61 سينٽي ميٽر) ٿين ٿيون ۽ خاص طور تي گملن لاءِ تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants|title=Tina M. Smith. Production of Hybrid Lilies as Pot Plants. University of Massachusetts, Amherst|work=Center for Agriculture, Food and the Environment|access-date=2014-08-06|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810193205/https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants}}&lt;/ref&gt; انهن جي cultivar نالن ۾ اڪثر &quot;Tiny&quot; شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''Tiny Padhye'' ۽ ''Tiny Dessert''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Padhye' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508095504/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Dessert' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-07|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024402/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html}}&lt;/ref&gt;


====مارٽيگون هائبرڊ (ڊويزن II)====

:هي گروهه ''[[Lilium dalhansonii]]''، ''[[Lilium hansonii]]''، ''[[Lilium martagon]]''، ''[[Lilium medeoloides]]'' ۽ ''[[Lilium tsingtauense]]'' تي ٻڌل آهي.

:انهن جا گل هيٺ لڙڪيل هوندا آهن ۽ ترڪي ٽوپي (Turk's cap) جهڙي شڪل رکندا آهن، جن جون پنکڙيون تمام گهڻو پوئتي مڙيل هونديون آهن.

====ڪينڊيڊم (يورپي-قفقازي) هائبرڊ (ڊويزن III)====

:هن گروهه ۾ گهڻو ڪري يورپي نسلون شامل آهن، جهڙوڪ ''[[Lilium candidum]]''، ''[[Lilium chalcedonicum]]''، ''[[Lilium kesselringianum]]''، ''[[Lilium monadelphum]]''، ''[[Lilium pomponium]]''، ''[[Lilium pyrenaicum]]'' ۽ ''[[Lilium × testaceum]]''.

====آمريڪي هائبرڊ (ڊويزن IV)====

:اهي گهڻو ڪري ڊگها قد وارا ٻوٽا آهن، جيڪي بنيادي طور ''[[Lilium bolanderi]]''، ''[[Lilium × burbankii]]''، ''[[Lilium canadense]]''، ''[[Lilium columbianum]]''، ''[[Lilium grayi]]''، ''[[Lilium humboldtii]]''، ''[[Lilium kelleyanum]]''، ''[[Lilium kelloggii]]''، ''[[Lilium maritimum]]''، ''[[Lilium michauxii]]''، ''[[Lilium michiganense]]''، ''[[Lilium occidentale]]''، ''[[Lilium × pardaboldtii]]''، ''[[Lilium pardalinum]]''، ''[[Lilium parryi]]''، ''[[Lilium parvum]]''، ''[[Lilium philadelphicum]]''، ''[[Lilium pitkinense]]''، ''[[Lilium superbum]]''، ''[[Lilium ollmeri]]''، ''[[Lilium washingtonianum]]'' ۽ ''[[Lilium wigginsii]]'' مان نڪتل آهن.

:انهن مان ڪيترائي رائيزومي پاڙن وارا، جهنڊن جي صورت ۾ وڌندڙ دائمي ٻوٽا هوندا آهن.

====لانگيفلورم هائبرڊ (ڊويزن V)====

:هي هن نسل ۽ ان جي ذيلي نسلن جون باغي صورتون آهن.

:اهي خاص طور ڪٽ فلاور جي صنعت ۾ تمام اهم آهن، جڏهن ته باغن ۾ ٻين هائبرڊن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پوکيا ويندا آهن.

====ٽرمپٽ للي (ڊويزن VI)، جنهن ۾ اوريلين هائبرڊ پڻ شامل آهن====

:هن گروهه ۾ ڪيترين ايشيائي نسلن ۽ انهن جي بين النسلي هائبرڊن جا ٻوٽا شامل آهن، جن ۾ ''[[Lilium × aurelianense]]''، ''[[Lilium brownii]]''، ''[[Lilium × centigale]]''، ''[[Lilium henryi]]''، ''[[Lilium × imperiale]]''، ''[[Lilium × kewense]]''، ''[[Lilium leucanthum]]''، ''[[Lilium regale]]''، ''[[Lilium rosthornii]]''، ''[[Lilium sargentiae]]''، ''[[Lilium sulphureum]]'' ۽ ''[[Lilium × sulphurgale]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل نرسنگي (Trumpet) شڪل جا هوندا آهن، جيڪي ٻاهر يا ڪجهه هيٺ ڏانهن هوندا آهن، ۽ گهڻي خوشبو رکندڙ هوندا آهن، خاص طور تي رات جي وقت انهن جي خوشبو وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي.

محفوظ ڪيو ويو: سنڌي وڪيپيڊيا جي متن ۾ [[...]] اندر انگريزي عنوان نه رکبا؛ هر لنڪ جو هدف سنڌي ترجمي يا سنڌي تلفظ ۾ هوندو.

==== مشرقي هائبرڊ (ڊويزن VII) ====
{{anchor|مشرقي سوسن}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Oriental hybrid1 (cropped).jpg
File:Smithsoniangardens1.jpg
File:Lilium Dizzy.jpg
File:Lilium x Universe.jpg
File:Lilium Golden Stargazer.jpg
File:Lilium %27Marco Polo%27 Flower 2580px.jpg
&lt;/gallery&gt;

:هي ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] ''Archelirion'' اندر تيار ڪيل هائبرڊن تي ٻڌل آهن،&lt;ref name=&quot;Barba-Gonzalez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tuyl&quot; /&gt; خاص طور [[ليليم اوريٽم]] ۽ [[ليليم اسپيشيوسم]] تي، ۽ انهن سان گڏ جاپان جي مقامي ڪيترين ئي جنسن، جهڙوڪ [[ليليم نوبيليسمم]]، [[ليليم روبيليم]]، [[ليليم اليگزينڊري]] ۽ [[ليليم جاپونيڪم]] مان تيار ڪيل ٻجائتن تي پڻ ٻڌل آهن.

:اهي خوشبودار هوندا آهن ۽ انهن جا گل عام طور ٻاهر ڏانهن منهن ڪندا آهن. ٻوٽا گهڻو ڪري ڊگها هوندا آهن ۽ گل ڪافي وڏا ٿي سگهن ٿا. هن سڄي گروهه کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسٽارگيزر''' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻن جا گل مٿي ڏانهن ڏسندي محسوس ٿيندا آهن. مخصوص ڪلٽيوار لاءِ [[ليليم اسٽارگيزر]] ڏسو.

==== ٻيا هائبرڊ (ڊويزن VIII) ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
&lt;/gallery&gt;

:هن گروهه ۾ ٻيا سڀ باغي هائبرڊ شامل آهن.

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''ليليم'') ۽ [[فريٽيلياريا]] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''ليليم'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا]] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>7lmkr4mz0enaaxzx4t47moacb853ypg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398748</id>
      <parentid>398747</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:26:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51222" sha1="9t4yslxwhuwdzb6zi0dczlffjfs8orf" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==پوک ۽ باغباني==

ڪيتريون ئي قسمون [[معتدل آبهوا|معتدل]]، [[نيم گرم آبهوا|نيم گرم]] ۽ [[گرم آبهوا]] وارن علائقن ۾ باغن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Azucenas en tierra boricua trascienden generaciones [Lilium in Puerto Rican land transcend generations] | website=El Nuevo Día | date=2017-07-08 | url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | language=es | access-date=2020-07-19 | archive-date=2020-07-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719222643/https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; سينگار لاءِ انهن جا ڪيترائي [[هائبرڊ ٻوٽو|هائبرڊ]] پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن کي گلن جي سرحدي ٻوٽن (herbaceous borders)، ٻيلن ۽ جهنگلي باغن، وڻڪار جي پوکن ۽ صحن يا پيٽيو جي ٻوٽن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه للي، خاص طور تي ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، [[ڪٽ فلاور]] ۽ گملن ۾ پوکيل ٻوٽن جي صورت ۾ اهم تجارتي فصل آهن. انهن کي خاص مارڪيٽن لاءِ عام گلجڻ واري موسم کان ٻاهر به گلائڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور ''[[Lilium longiflorum]]'' کي ايسٽر جي موقعي لاءِ پوکيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي '''ايسٽر للي''' پڻ سڏيو ويندو آهي.

للي جا بلب عام طور تي سُڪون واري موسم (ڊارمنٽ سيزن) ۾ پوکيا ويندا آهن. انهن کي بهتر آهي ته (اتر اڌ گولي ۾) ڏکڻ رخ، هلڪي لاٿ واري جاءِ تي، سج يا هلڪي ڇانوَ ۾، بلب جي اوچائي کان اڍائي ڀيرا کوٽائي تي پوکيو وڃي (سواءِ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' جي، جنهن کي زمين جي مٿاڇري تي پوکيو وڃي). گهڻيون قسمون هوا لنگهندڙ، ڀوري زرخيز (loamy) مٽي پسند ڪن ٿيون ۽ سٺي پاڻي نيڪال انتهائي ضروري آهي. اڪثر قسمون جولاءِ يا آگسٽ (اتر اڌ گولي ۾) گل ڏين ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قسمون دير سان بهار، اونهاري جي پڇاڙي يا سرءُ جي شروعات ۾ گلجڻ شروع ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lily|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|access-date=2014-02-19|year=2016|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225070146/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

للي ۾ ڇڪيندڙ پاڙون (ڪانٽريڪٽائل روٽس) ٿينديون آهن، جيڪي ٻوٽي کي مناسب کوٽائي تائين هيٺ ڇڪي ڇڏينديون آهن، تنهنڪري انهن کي گهڻو اونهو پوکڻ بدران ٿورو مٿاهون پوکڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. مٽيءَ جو [[پي ايڇ|pH]] لڳ ڀڳ 6.5 گهڻين قسمن لاءِ موزون هوندو آهي. اڪثر قسمون سٺي پاڻي نيڪال واري مٽيءَ ۾ بهتر واڌ ڪن ٿيون، ۽ واڌ ويجهه واري موسم دوران انهن کي باقاعدي پاڻي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه قسمون ۽ ڪلٽيوارس مضبوط ۽ سخت تنن وارا هوندا آهن، پر جن جا گل وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن، انهن کي سڌو بيهارڻ لاءِ سهارو (اسٽيڪنگ) ڏيڻ ضروري هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants &amp; flowers|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-5423-3|page=744}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies|series=Wisley handbooks|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-384-3|page=96}}&lt;/ref&gt;

===اعزاز===

هيٺ ڏنل للي جون قسمون ۽ [[ڪلٽيوار]] هن وقت [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[اوارڊ آف گارڊن ميرٽ]] (2017ع تائين تصديق ٿيل) رکن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = July 2017 | page = 60 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 5 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180105180412/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ourCountryGarden&gt;{{cite web |title=''British Gardening Statistics'' |url=https://ourcountrygarden.co.uk/british-gardening-statistics/ |work=British Gardening Statistics |date=10 May 2024 |publisher=Our Country Garden |access-date=January 28, 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Lilium Golden Splendour3.jpg|thumb|'Golden Splendor']]

African Queen Group (VI-/a) — 2002 H6

'Casa Blanca' (VIIb/b-c) — 1993 H6

'Fata Morgana' (Ia/b) — 2002 H6

'Garden Party' (VIIb/b) — 2002 H6

Golden Splendor Group (VIb-c/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Golden Splendor Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224220/https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium henryi]]'' (IXc/d) — 1993 H6

''[[Lilium mackliniae]]'' (IXc/a) — 2012 H5

''[[Lilium martagon]]'' — ترڪي ٽوپي للي (Turk's cap lily) (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium martagon'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 25 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180325044941/https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium pardalinum]]'' — ليپرڊ للي (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium pardalinum'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224217/https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;

Pink Perfection Group (VIb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Pink Perfection Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224213/https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium regale]]'' — ريگل للي يا بادشاهه للي (IXb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium regale'' | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224413/https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details }}&lt;/ref&gt;


===باغي قسمن جي درجابندي===

للي جون بيشمار باغي صورتون، جيڪي گهڻو ڪري هائبرڊ آهن، باغباني لاءِ پوکيون وڃن ٿيون. اهي پنهنجي اصل نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن جي بنياد تي هيٺين وڏن گروهن ۾ ورهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ |title=North American Lily Society: Types of Lilies |publisher=Lilies.org |access-date=2013-02-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103073939/http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The RHS is the International Registration Authority for lilies|url=http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|access-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521152642/http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|archive-date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

====ايشيائي هائبرڊ (ڊويزن I)====

:هي هائبرڊ ''Lilium'' جي [[Section (botany)|سيڪشن]] ''Sinomartagon'' جي نسلن مان تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=Barba-Gonzalez&gt;{{cite journal |author1=Barba-Gonzalez, R. |author2=Lokker, A.C. |author3=Lim, K.B. |author4=Ramanna, M.S. |author5=Van Tuyl, J.M. |year=2004 |title=Use of 2n gametes for the production of sexual polyploids from sterile Oriental × Asiatic hybrids of lilies (''Lilium'') |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=109 |issue=6 |pages=1125–1132 |doi=10.1007/s00122-004-1739-0|pmid=15290047 |s2cid=7992120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tuyl&gt;{{cite journal |url=http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230707/http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-date=2014-06-06 |title=''Lilium'': Breeding History of the Modern Cultivar Assortment |last1=van Tuyl |first1=J.M.|last2=Arens |first2=P. |journal=Acta Horticulturae |volume=900 |year=2011 |pages=223–230 }}&lt;/ref&gt;

:انهن جو بنياد وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن تي آهي، جن ۾ ''[[Lilium amabile]]''، ''[[Lilium bulbiferum]]''، ''[[Lilium callosum]]''، ''[[Lilium cernuum]]''، ''[[Lilium concolor]]''، ''[[Lilium dauricum]]''، ''[[Lilium davidii]]''، ''[[Lilium × hollandicum]]''، ''[[Lilium lancifolium]]'' (هم معنيٰ ''[[Lilium tigrinum]]'')، ''[[Lilium lankongense]]''، ''[[Lilium leichtlinii]]''، ''[[Lilium maculatum|Lilium × maculatum]]''، ''[[Lilium pumilum]]''، ''[[Lilium × scottiae]]''، ''[[Lilium wardii]]'' ۽ ''[[Lilium wilsonii]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل وچولي ماپ جا، مٿي يا ٻاهر ڏانهن کليل ۽ گهڻو ڪري بي خوشبو هوندا آهن. مشهور cultivars ۾ ''Lilium 'Cappuccino''، ''Lilium 'Dimension''، ''Lilium 'Little Kiss'' ۽ ''[[Lilium 'Navona']]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lilium Asiatic Navona – Lily |url=https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily |publisher=brentandbeckysbulbs.com |access-date=27 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063531/https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily }}&lt;/ref&gt;

بونا (Patio يا Border) قسمون گهڻو ننڍيون (تقريباً 36–61 سينٽي ميٽر) ٿين ٿيون ۽ خاص طور تي گملن لاءِ تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants|title=Tina M. Smith. Production of Hybrid Lilies as Pot Plants. University of Massachusetts, Amherst|work=Center for Agriculture, Food and the Environment|access-date=2014-08-06|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810193205/https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants}}&lt;/ref&gt; انهن جي cultivar نالن ۾ اڪثر &quot;Tiny&quot; شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''Tiny Padhye'' ۽ ''Tiny Dessert''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Padhye' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508095504/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Dessert' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-07|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024402/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html}}&lt;/ref&gt;


====مارٽيگون هائبرڊ (ڊويزن II)====

:هي گروهه ''[[Lilium dalhansonii]]''، ''[[Lilium hansonii]]''، ''[[Lilium martagon]]''، ''[[Lilium medeoloides]]'' ۽ ''[[Lilium tsingtauense]]'' تي ٻڌل آهي.

:انهن جا گل هيٺ لڙڪيل هوندا آهن ۽ ترڪي ٽوپي (Turk's cap) جهڙي شڪل رکندا آهن، جن جون پنکڙيون تمام گهڻو پوئتي مڙيل هونديون آهن.

====ڪينڊيڊم (يورپي-قفقازي) هائبرڊ (ڊويزن III)====

:هن گروهه ۾ گهڻو ڪري يورپي نسلون شامل آهن، جهڙوڪ ''[[Lilium candidum]]''، ''[[Lilium chalcedonicum]]''، ''[[Lilium kesselringianum]]''، ''[[Lilium monadelphum]]''، ''[[Lilium pomponium]]''، ''[[Lilium pyrenaicum]]'' ۽ ''[[Lilium × testaceum]]''.

====آمريڪي هائبرڊ (ڊويزن IV)====

:اهي گهڻو ڪري ڊگها قد وارا ٻوٽا آهن، جيڪي بنيادي طور ''[[Lilium bolanderi]]''، ''[[Lilium × burbankii]]''، ''[[Lilium canadense]]''، ''[[Lilium columbianum]]''، ''[[Lilium grayi]]''، ''[[Lilium humboldtii]]''، ''[[Lilium kelleyanum]]''، ''[[Lilium kelloggii]]''، ''[[Lilium maritimum]]''، ''[[Lilium michauxii]]''، ''[[Lilium michiganense]]''، ''[[Lilium occidentale]]''، ''[[Lilium × pardaboldtii]]''، ''[[Lilium pardalinum]]''، ''[[Lilium parryi]]''، ''[[Lilium parvum]]''، ''[[Lilium philadelphicum]]''، ''[[Lilium pitkinense]]''، ''[[Lilium superbum]]''، ''[[Lilium ollmeri]]''، ''[[Lilium washingtonianum]]'' ۽ ''[[Lilium wigginsii]]'' مان نڪتل آهن.

:انهن مان ڪيترائي رائيزومي پاڙن وارا، جهنڊن جي صورت ۾ وڌندڙ دائمي ٻوٽا هوندا آهن.

====لانگيفلورم هائبرڊ (ڊويزن V)====

:هي هن نسل ۽ ان جي ذيلي نسلن جون باغي صورتون آهن.

:اهي خاص طور ڪٽ فلاور جي صنعت ۾ تمام اهم آهن، جڏهن ته باغن ۾ ٻين هائبرڊن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پوکيا ويندا آهن.

====ٽرمپٽ للي (ڊويزن VI)، جنهن ۾ اوريلين هائبرڊ پڻ شامل آهن====

:هن گروهه ۾ ڪيترين ايشيائي نسلن ۽ انهن جي بين النسلي هائبرڊن جا ٻوٽا شامل آهن، جن ۾ ''[[Lilium × aurelianense]]''، ''[[Lilium brownii]]''، ''[[Lilium × centigale]]''، ''[[Lilium henryi]]''، ''[[Lilium × imperiale]]''، ''[[Lilium × kewense]]''، ''[[Lilium leucanthum]]''، ''[[Lilium regale]]''، ''[[Lilium rosthornii]]''، ''[[Lilium sargentiae]]''، ''[[Lilium sulphureum]]'' ۽ ''[[Lilium × sulphurgale]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل نرسنگي (Trumpet) شڪل جا هوندا آهن، جيڪي ٻاهر يا ڪجهه هيٺ ڏانهن هوندا آهن، ۽ گهڻي خوشبو رکندڙ هوندا آهن، خاص طور تي رات جي وقت انهن جي خوشبو وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي.

محفوظ ڪيو ويو: سنڌي وڪيپيڊيا جي متن ۾ [[...]] اندر انگريزي عنوان نه رکبا؛ هر لنڪ جو هدف سنڌي ترجمي يا سنڌي تلفظ ۾ هوندو.

==== مشرقي هائبرڊ (ڊويزن VII) ====
{{anchor|مشرقي سوسن}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Oriental hybrid1 (cropped).jpg
File:Smithsoniangardens1.jpg
File:Lilium Dizzy.jpg
File:Lilium x Universe.jpg
File:Lilium Golden Stargazer.jpg
File:Lilium %27Marco Polo%27 Flower 2580px.jpg
&lt;/gallery&gt;

:هي ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] ''Archelirion'' اندر تيار ڪيل هائبرڊن تي ٻڌل آهن،&lt;ref name=&quot;Barba-Gonzalez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tuyl&quot; /&gt; خاص طور [[ليليم اوريٽم]] ۽ [[ليليم اسپيشيوسم]] تي، ۽ انهن سان گڏ جاپان جي مقامي ڪيترين ئي جنسن، جهڙوڪ [[ليليم نوبيليسمم]]، [[ليليم روبيليم]]، [[ليليم اليگزينڊري]] ۽ [[ليليم جاپونيڪم]] مان تيار ڪيل ٻجائتن تي پڻ ٻڌل آهن.

:اهي خوشبودار هوندا آهن ۽ انهن جا گل عام طور ٻاهر ڏانهن منهن ڪندا آهن. ٻوٽا گهڻو ڪري ڊگها هوندا آهن ۽ گل ڪافي وڏا ٿي سگهن ٿا. هن سڄي گروهه کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسٽارگيزر''' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻن جا گل مٿي ڏانهن ڏسندي محسوس ٿيندا آهن. مخصوص ڪلٽيوار لاءِ [[ليليم اسٽارگيزر]] ڏسو.

==== ٻيا هائبرڊ (ڊويزن VIII) ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
&lt;/gallery&gt;

:هن گروهه ۾ ٻيا سڀ باغي هائبرڊ شامل آهن.

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''ليليم'') ۽ [[فريٽيلياريا]] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''ليليم'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا]] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>9t4yslxwhuwdzb6zi0dczlffjfs8orf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398749</id>
      <parentid>398748</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51250" sha1="677gflel5df95ovcsjpy8e9rowqtcba" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==پوک ۽ باغباني==

ڪيتريون ئي قسمون [[معتدل آبهوا|معتدل]]، [[نيم گرم آبهوا|نيم گرم]] ۽ [[گرم آبهوا]] وارن علائقن ۾ باغن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Azucenas en tierra boricua trascienden generaciones [Lilium in Puerto Rican land transcend generations] | website=El Nuevo Día | date=2017-07-08 | url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | language=es | access-date=2020-07-19 | archive-date=2020-07-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719222643/https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; سينگار لاءِ انهن جا ڪيترائي [[هائبرڊ ٻوٽو|هائبرڊ]] پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن کي گلن جي سرحدي ٻوٽن (جڙي ٻوٽين وارا ھنڌ)، ٻيلن ۽ جهنگلي باغن، وڻڪار جي پوکن ۽ صحن يا پيٽيو جي ٻوٽن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه للي، خاص طور تي ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، [[ڪٽ فلاور]] ۽ گملن ۾ پوکيل ٻوٽن جي صورت ۾ اهم تجارتي فصل آهن. انهن کي خاص مارڪيٽن لاءِ عام گلجڻ واري موسم کان ٻاهر به گلائڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' کي ايسٽر جي موقعي لاءِ پوکيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي '''ايسٽر للي''' پڻ سڏيو ويندو آهي.

للي جا بلب عام طور تي سُڪون واري موسم (ڊارمنٽ سيزن) ۾ پوکيا ويندا آهن. انهن کي بهتر آهي ته (اتر اڌ گولي ۾) ڏکڻ رخ، هلڪي لاٿ واري جاءِ تي، سج يا هلڪي ڇانوَ ۾، بلب جي اوچائي کان اڍائي ڀيرا کوٽائي تي پوکيو وڃي (سواءِ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' جي، جنهن کي زمين جي مٿاڇري تي پوکيو وڃي). گهڻيون قسمون هوا لنگهندڙ، ڀوري زرخيز (loamy) مٽي پسند ڪن ٿيون ۽ سٺي پاڻي نيڪال انتهائي ضروري آهي. اڪثر قسمون جولاءِ يا آگسٽ (اتر اڌ گولي ۾) گل ڏين ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قسمون دير سان بهار، اونهاري جي پڇاڙي يا سرءُ جي شروعات ۾ گلجڻ شروع ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lily|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|access-date=2014-02-19|year=2016|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225070146/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

للي ۾ ڇڪيندڙ پاڙون (ڪانٽريڪٽائل روٽس) ٿينديون آهن، جيڪي ٻوٽي کي مناسب کوٽائي تائين هيٺ ڇڪي ڇڏينديون آهن، تنهنڪري انهن کي گهڻو اونهو پوکڻ بدران ٿورو مٿاهون پوکڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. مٽيءَ جو [[پي ايڇ|pH]] لڳ ڀڳ 6.5 گهڻين قسمن لاءِ موزون هوندو آهي. اڪثر قسمون سٺي پاڻي نيڪال واري مٽيءَ ۾ بهتر واڌ ڪن ٿيون، ۽ واڌ ويجهه واري موسم دوران انهن کي باقاعدي پاڻي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه قسمون ۽ ڪلٽيوارس مضبوط ۽ سخت تنن وارا هوندا آهن، پر جن جا گل وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن، انهن کي سڌو بيهارڻ لاءِ سهارو (اسٽيڪنگ) ڏيڻ ضروري هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants &amp; flowers|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-5423-3|page=744}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies|series=Wisley handbooks|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-384-3|page=96}}&lt;/ref&gt;

===اعزاز===

هيٺ ڏنل للي جون قسمون ۽ [[ڪلٽيوار]] هن وقت [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[اوارڊ آف گارڊن ميرٽ]] (2017ع تائين تصديق ٿيل) رکن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = July 2017 | page = 60 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 5 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180105180412/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ourCountryGarden&gt;{{cite web |title=''British Gardening Statistics'' |url=https://ourcountrygarden.co.uk/british-gardening-statistics/ |work=British Gardening Statistics |date=10 May 2024 |publisher=Our Country Garden |access-date=January 28, 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Lilium Golden Splendour3.jpg|thumb|'Golden Splendor']]

African Queen Group (VI-/a) — 2002 H6

'Casa Blanca' (VIIb/b-c) — 1993 H6

'Fata Morgana' (Ia/b) — 2002 H6

'Garden Party' (VIIb/b) — 2002 H6

Golden Splendor Group (VIb-c/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Golden Splendor Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224220/https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium henryi]]'' (IXc/d) — 1993 H6

''[[Lilium mackliniae]]'' (IXc/a) — 2012 H5

''[[Lilium martagon]]'' — ترڪي ٽوپي للي (Turk's cap lily) (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium martagon'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 25 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180325044941/https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium pardalinum]]'' — ليپرڊ للي (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium pardalinum'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224217/https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;

Pink Perfection Group (VIb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Pink Perfection Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224213/https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

''[[Lilium regale]]'' — ريگل للي يا بادشاهه للي (IXb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium regale'' | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224413/https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details }}&lt;/ref&gt;


===باغي قسمن جي درجابندي===

للي جون بيشمار باغي صورتون، جيڪي گهڻو ڪري هائبرڊ آهن، باغباني لاءِ پوکيون وڃن ٿيون. اهي پنهنجي اصل نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن جي بنياد تي هيٺين وڏن گروهن ۾ ورهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ |title=North American Lily Society: Types of Lilies |publisher=Lilies.org |access-date=2013-02-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103073939/http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The RHS is the International Registration Authority for lilies|url=http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|access-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521152642/http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|archive-date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

====ايشيائي هائبرڊ (ڊويزن I)====

:هي هائبرڊ ''Lilium'' جي [[Section (botany)|سيڪشن]] ''Sinomartagon'' جي نسلن مان تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=Barba-Gonzalez&gt;{{cite journal |author1=Barba-Gonzalez, R. |author2=Lokker, A.C. |author3=Lim, K.B. |author4=Ramanna, M.S. |author5=Van Tuyl, J.M. |year=2004 |title=Use of 2n gametes for the production of sexual polyploids from sterile Oriental × Asiatic hybrids of lilies (''Lilium'') |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=109 |issue=6 |pages=1125–1132 |doi=10.1007/s00122-004-1739-0|pmid=15290047 |s2cid=7992120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tuyl&gt;{{cite journal |url=http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230707/http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-date=2014-06-06 |title=''Lilium'': Breeding History of the Modern Cultivar Assortment |last1=van Tuyl |first1=J.M.|last2=Arens |first2=P. |journal=Acta Horticulturae |volume=900 |year=2011 |pages=223–230 }}&lt;/ref&gt;

:انهن جو بنياد وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن تي آهي، جن ۾ ''[[Lilium amabile]]''، ''[[Lilium bulbiferum]]''، ''[[Lilium callosum]]''، ''[[Lilium cernuum]]''، ''[[Lilium concolor]]''، ''[[Lilium dauricum]]''، ''[[Lilium davidii]]''، ''[[Lilium × hollandicum]]''، ''[[Lilium lancifolium]]'' (هم معنيٰ ''[[Lilium tigrinum]]'')، ''[[Lilium lankongense]]''، ''[[Lilium leichtlinii]]''، ''[[Lilium maculatum|Lilium × maculatum]]''، ''[[Lilium pumilum]]''، ''[[Lilium × scottiae]]''، ''[[Lilium wardii]]'' ۽ ''[[Lilium wilsonii]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل وچولي ماپ جا، مٿي يا ٻاهر ڏانهن کليل ۽ گهڻو ڪري بي خوشبو هوندا آهن. مشهور cultivars ۾ ''Lilium 'Cappuccino''، ''Lilium 'Dimension''، ''Lilium 'Little Kiss'' ۽ ''[[Lilium 'Navona']]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lilium Asiatic Navona – Lily |url=https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily |publisher=brentandbeckysbulbs.com |access-date=27 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063531/https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily }}&lt;/ref&gt;

بونا (Patio يا Border) قسمون گهڻو ننڍيون (تقريباً 36–61 سينٽي ميٽر) ٿين ٿيون ۽ خاص طور تي گملن لاءِ تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants|title=Tina M. Smith. Production of Hybrid Lilies as Pot Plants. University of Massachusetts, Amherst|work=Center for Agriculture, Food and the Environment|access-date=2014-08-06|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810193205/https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants}}&lt;/ref&gt; انهن جي cultivar نالن ۾ اڪثر &quot;Tiny&quot; شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''Tiny Padhye'' ۽ ''Tiny Dessert''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Padhye' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508095504/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Dessert' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-07|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024402/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html}}&lt;/ref&gt;


====مارٽيگون هائبرڊ (ڊويزن II)====

:هي گروهه ''[[Lilium dalhansonii]]''، ''[[Lilium hansonii]]''، ''[[Lilium martagon]]''، ''[[Lilium medeoloides]]'' ۽ ''[[Lilium tsingtauense]]'' تي ٻڌل آهي.

:انهن جا گل هيٺ لڙڪيل هوندا آهن ۽ ترڪي ٽوپي (Turk's cap) جهڙي شڪل رکندا آهن، جن جون پنکڙيون تمام گهڻو پوئتي مڙيل هونديون آهن.

====ڪينڊيڊم (يورپي-قفقازي) هائبرڊ (ڊويزن III)====

:هن گروهه ۾ گهڻو ڪري يورپي نسلون شامل آهن، جهڙوڪ ''[[Lilium candidum]]''، ''[[Lilium chalcedonicum]]''، ''[[Lilium kesselringianum]]''، ''[[Lilium monadelphum]]''، ''[[Lilium pomponium]]''، ''[[Lilium pyrenaicum]]'' ۽ ''[[Lilium × testaceum]]''.

====آمريڪي هائبرڊ (ڊويزن IV)====

:اهي گهڻو ڪري ڊگها قد وارا ٻوٽا آهن، جيڪي بنيادي طور ''[[Lilium bolanderi]]''، ''[[Lilium × burbankii]]''، ''[[Lilium canadense]]''، ''[[Lilium columbianum]]''، ''[[Lilium grayi]]''، ''[[Lilium humboldtii]]''، ''[[Lilium kelleyanum]]''، ''[[Lilium kelloggii]]''، ''[[Lilium maritimum]]''، ''[[Lilium michauxii]]''، ''[[Lilium michiganense]]''، ''[[Lilium occidentale]]''، ''[[Lilium × pardaboldtii]]''، ''[[Lilium pardalinum]]''، ''[[Lilium parryi]]''، ''[[Lilium parvum]]''، ''[[Lilium philadelphicum]]''، ''[[Lilium pitkinense]]''، ''[[Lilium superbum]]''، ''[[Lilium ollmeri]]''، ''[[Lilium washingtonianum]]'' ۽ ''[[Lilium wigginsii]]'' مان نڪتل آهن.

:انهن مان ڪيترائي رائيزومي پاڙن وارا، جهنڊن جي صورت ۾ وڌندڙ دائمي ٻوٽا هوندا آهن.

====لانگيفلورم هائبرڊ (ڊويزن V)====

:هي هن نسل ۽ ان جي ذيلي نسلن جون باغي صورتون آهن.

:اهي خاص طور ڪٽ فلاور جي صنعت ۾ تمام اهم آهن، جڏهن ته باغن ۾ ٻين هائبرڊن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پوکيا ويندا آهن.

====ٽرمپٽ للي (ڊويزن VI)، جنهن ۾ اوريلين هائبرڊ پڻ شامل آهن====

:هن گروهه ۾ ڪيترين ايشيائي نسلن ۽ انهن جي بين النسلي هائبرڊن جا ٻوٽا شامل آهن، جن ۾ ''[[Lilium × aurelianense]]''، ''[[Lilium brownii]]''، ''[[Lilium × centigale]]''، ''[[Lilium henryi]]''، ''[[Lilium × imperiale]]''، ''[[Lilium × kewense]]''، ''[[Lilium leucanthum]]''، ''[[Lilium regale]]''، ''[[Lilium rosthornii]]''، ''[[Lilium sargentiae]]''، ''[[Lilium sulphureum]]'' ۽ ''[[Lilium × sulphurgale]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل نرسنگي (Trumpet) شڪل جا هوندا آهن، جيڪي ٻاهر يا ڪجهه هيٺ ڏانهن هوندا آهن، ۽ گهڻي خوشبو رکندڙ هوندا آهن، خاص طور تي رات جي وقت انهن جي خوشبو وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي.

محفوظ ڪيو ويو: سنڌي وڪيپيڊيا جي متن ۾ [[...]] اندر انگريزي عنوان نه رکبا؛ هر لنڪ جو هدف سنڌي ترجمي يا سنڌي تلفظ ۾ هوندو.

==== مشرقي هائبرڊ (ڊويزن VII) ====
{{anchor|مشرقي سوسن}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Oriental hybrid1 (cropped).jpg
File:Smithsoniangardens1.jpg
File:Lilium Dizzy.jpg
File:Lilium x Universe.jpg
File:Lilium Golden Stargazer.jpg
File:Lilium %27Marco Polo%27 Flower 2580px.jpg
&lt;/gallery&gt;

:هي ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] ''Archelirion'' اندر تيار ڪيل هائبرڊن تي ٻڌل آهن،&lt;ref name=&quot;Barba-Gonzalez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tuyl&quot; /&gt; خاص طور [[ليليم اوريٽم]] ۽ [[ليليم اسپيشيوسم]] تي، ۽ انهن سان گڏ جاپان جي مقامي ڪيترين ئي جنسن، جهڙوڪ [[ليليم نوبيليسمم]]، [[ليليم روبيليم]]، [[ليليم اليگزينڊري]] ۽ [[ليليم جاپونيڪم]] مان تيار ڪيل ٻجائتن تي پڻ ٻڌل آهن.

:اهي خوشبودار هوندا آهن ۽ انهن جا گل عام طور ٻاهر ڏانهن منهن ڪندا آهن. ٻوٽا گهڻو ڪري ڊگها هوندا آهن ۽ گل ڪافي وڏا ٿي سگهن ٿا. هن سڄي گروهه کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسٽارگيزر''' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻن جا گل مٿي ڏانهن ڏسندي محسوس ٿيندا آهن. مخصوص ڪلٽيوار لاءِ [[ليليم اسٽارگيزر]] ڏسو.

==== ٻيا هائبرڊ (ڊويزن VIII) ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
&lt;/gallery&gt;

:هن گروهه ۾ ٻيا سڀ باغي هائبرڊ شامل آهن.

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''ليليم'') ۽ [[فريٽيلياريا]] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''ليليم'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا]] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>677gflel5df95ovcsjpy8e9rowqtcba</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398750</id>
      <parentid>398749</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:33:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* اعزاز */</comment>
      <origin>398750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51398" sha1="kaex4o9hsezov8jikcay8ulkzlq5h00" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==پوک ۽ باغباني==

ڪيتريون ئي قسمون [[معتدل آبهوا|معتدل]]، [[نيم گرم آبهوا|نيم گرم]] ۽ [[گرم آبهوا]] وارن علائقن ۾ باغن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Azucenas en tierra boricua trascienden generaciones [Lilium in Puerto Rican land transcend generations] | website=El Nuevo Día | date=2017-07-08 | url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | language=es | access-date=2020-07-19 | archive-date=2020-07-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719222643/https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; سينگار لاءِ انهن جا ڪيترائي [[هائبرڊ ٻوٽو|هائبرڊ]] پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن کي گلن جي سرحدي ٻوٽن (جڙي ٻوٽين وارا ھنڌ)، ٻيلن ۽ جهنگلي باغن، وڻڪار جي پوکن ۽ صحن يا پيٽيو جي ٻوٽن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه للي، خاص طور تي ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، [[ڪٽ فلاور]] ۽ گملن ۾ پوکيل ٻوٽن جي صورت ۾ اهم تجارتي فصل آهن. انهن کي خاص مارڪيٽن لاءِ عام گلجڻ واري موسم کان ٻاهر به گلائڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' کي ايسٽر جي موقعي لاءِ پوکيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي '''ايسٽر للي''' پڻ سڏيو ويندو آهي.

للي جا بلب عام طور تي سُڪون واري موسم (ڊارمنٽ سيزن) ۾ پوکيا ويندا آهن. انهن کي بهتر آهي ته (اتر اڌ گولي ۾) ڏکڻ رخ، هلڪي لاٿ واري جاءِ تي، سج يا هلڪي ڇانوَ ۾، بلب جي اوچائي کان اڍائي ڀيرا کوٽائي تي پوکيو وڃي (سواءِ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' جي، جنهن کي زمين جي مٿاڇري تي پوکيو وڃي). گهڻيون قسمون هوا لنگهندڙ، ڀوري زرخيز (loamy) مٽي پسند ڪن ٿيون ۽ سٺي پاڻي نيڪال انتهائي ضروري آهي. اڪثر قسمون جولاءِ يا آگسٽ (اتر اڌ گولي ۾) گل ڏين ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قسمون دير سان بهار، اونهاري جي پڇاڙي يا سرءُ جي شروعات ۾ گلجڻ شروع ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lily|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|access-date=2014-02-19|year=2016|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225070146/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

للي ۾ ڇڪيندڙ پاڙون (ڪانٽريڪٽائل روٽس) ٿينديون آهن، جيڪي ٻوٽي کي مناسب کوٽائي تائين هيٺ ڇڪي ڇڏينديون آهن، تنهنڪري انهن کي گهڻو اونهو پوکڻ بدران ٿورو مٿاهون پوکڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. مٽيءَ جو [[پي ايڇ|pH]] لڳ ڀڳ 6.5 گهڻين قسمن لاءِ موزون هوندو آهي. اڪثر قسمون سٺي پاڻي نيڪال واري مٽيءَ ۾ بهتر واڌ ڪن ٿيون، ۽ واڌ ويجهه واري موسم دوران انهن کي باقاعدي پاڻي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه قسمون ۽ ڪلٽيوارس مضبوط ۽ سخت تنن وارا هوندا آهن، پر جن جا گل وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن، انهن کي سڌو بيهارڻ لاءِ سهارو (اسٽيڪنگ) ڏيڻ ضروري هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants &amp; flowers|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-5423-3|page=744}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies|series=Wisley handbooks|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-384-3|page=96}}&lt;/ref&gt;

===اعزاز===

هيٺ ڏنل للي جون قسمون ۽ [[ڪلٽيوار]] هن وقت [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[اوارڊ آف گارڊن ميرٽ]] (2017ع تائين تصديق ٿيل) رکن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = July 2017 | page = 60 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 5 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180105180412/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ourCountryGarden&gt;{{cite web |title=''British Gardening Statistics'' |url=https://ourcountrygarden.co.uk/british-gardening-statistics/ |work=British Gardening Statistics |date=10 May 2024 |publisher=Our Country Garden |access-date=January 28, 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Lilium Golden Splendour3.jpg|thumb|'سونھري اسپلينڊر']]

* '''آفريڪن ڪوئين گروپ''' (VI-/a) — 2002 H6
* ''''ڪيسا بلانڪا '''' (VIIb/b-c) — 1993 H6
* ''''فاٽا مورگانا'''' (Ia/b) — 2002 H6
* ''''گارڊن پارٽي'''' (VIIb/b) — 2002 H6
* '''گولڊن اسپلينڊر گروپ''' (VIb-c/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Golden Splendor Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224220/https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم هينرائي]]'' (IXc/d) — 1993 H6
* ''[[ليليم ميڪلينيائي]]'' (IXc/a) — 2012 H5
* ''[[ليليم مارٽيگون]]'' — ترڪي ٽوپي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium martagon'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 25 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180325044941/https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم پارڊالينم]]'' — چيتي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium pardalinum'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224217/https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* '''پنڪ پرفيڪشن گروپ''' (VIb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Pink Perfection Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224213/https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم ريگالي]]'' — شاهي سوسن (IXb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium regale'' | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224413/https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

===باغي قسمن جي درجابندي===

للي جون بيشمار باغي صورتون، جيڪي گهڻو ڪري هائبرڊ آهن، باغباني لاءِ پوکيون وڃن ٿيون. اهي پنهنجي اصل نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن جي بنياد تي هيٺين وڏن گروهن ۾ ورهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ |title=North American Lily Society: Types of Lilies |publisher=Lilies.org |access-date=2013-02-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103073939/http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The RHS is the International Registration Authority for lilies|url=http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|access-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521152642/http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|archive-date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

====ايشيائي هائبرڊ (ڊويزن I)====

:هي هائبرڊ ''Lilium'' جي [[Section (botany)|سيڪشن]] ''Sinomartagon'' جي نسلن مان تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=Barba-Gonzalez&gt;{{cite journal |author1=Barba-Gonzalez, R. |author2=Lokker, A.C. |author3=Lim, K.B. |author4=Ramanna, M.S. |author5=Van Tuyl, J.M. |year=2004 |title=Use of 2n gametes for the production of sexual polyploids from sterile Oriental × Asiatic hybrids of lilies (''Lilium'') |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=109 |issue=6 |pages=1125–1132 |doi=10.1007/s00122-004-1739-0|pmid=15290047 |s2cid=7992120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tuyl&gt;{{cite journal |url=http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230707/http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-date=2014-06-06 |title=''Lilium'': Breeding History of the Modern Cultivar Assortment |last1=van Tuyl |first1=J.M.|last2=Arens |first2=P. |journal=Acta Horticulturae |volume=900 |year=2011 |pages=223–230 }}&lt;/ref&gt;

:انهن جو بنياد وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن تي آهي، جن ۾ ''[[Lilium amabile]]''، ''[[Lilium bulbiferum]]''، ''[[Lilium callosum]]''، ''[[Lilium cernuum]]''، ''[[Lilium concolor]]''، ''[[Lilium dauricum]]''، ''[[Lilium davidii]]''، ''[[Lilium × hollandicum]]''، ''[[Lilium lancifolium]]'' (هم معنيٰ ''[[Lilium tigrinum]]'')، ''[[Lilium lankongense]]''، ''[[Lilium leichtlinii]]''، ''[[Lilium maculatum|Lilium × maculatum]]''، ''[[Lilium pumilum]]''، ''[[Lilium × scottiae]]''، ''[[Lilium wardii]]'' ۽ ''[[Lilium wilsonii]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل وچولي ماپ جا، مٿي يا ٻاهر ڏانهن کليل ۽ گهڻو ڪري بي خوشبو هوندا آهن. مشهور cultivars ۾ ''Lilium 'Cappuccino''، ''Lilium 'Dimension''، ''Lilium 'Little Kiss'' ۽ ''[[Lilium 'Navona']]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lilium Asiatic Navona – Lily |url=https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily |publisher=brentandbeckysbulbs.com |access-date=27 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063531/https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily }}&lt;/ref&gt;

بونا (Patio يا Border) قسمون گهڻو ننڍيون (تقريباً 36–61 سينٽي ميٽر) ٿين ٿيون ۽ خاص طور تي گملن لاءِ تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants|title=Tina M. Smith. Production of Hybrid Lilies as Pot Plants. University of Massachusetts, Amherst|work=Center for Agriculture, Food and the Environment|access-date=2014-08-06|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810193205/https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants}}&lt;/ref&gt; انهن جي cultivar نالن ۾ اڪثر &quot;Tiny&quot; شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''Tiny Padhye'' ۽ ''Tiny Dessert''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Padhye' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508095504/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Dessert' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-07|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024402/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html}}&lt;/ref&gt;


====مارٽيگون هائبرڊ (ڊويزن II)====

:هي گروهه ''[[Lilium dalhansonii]]''، ''[[Lilium hansonii]]''، ''[[Lilium martagon]]''، ''[[Lilium medeoloides]]'' ۽ ''[[Lilium tsingtauense]]'' تي ٻڌل آهي.

:انهن جا گل هيٺ لڙڪيل هوندا آهن ۽ ترڪي ٽوپي (Turk's cap) جهڙي شڪل رکندا آهن، جن جون پنکڙيون تمام گهڻو پوئتي مڙيل هونديون آهن.

====ڪينڊيڊم (يورپي-قفقازي) هائبرڊ (ڊويزن III)====

:هن گروهه ۾ گهڻو ڪري يورپي نسلون شامل آهن، جهڙوڪ ''[[Lilium candidum]]''، ''[[Lilium chalcedonicum]]''، ''[[Lilium kesselringianum]]''، ''[[Lilium monadelphum]]''، ''[[Lilium pomponium]]''، ''[[Lilium pyrenaicum]]'' ۽ ''[[Lilium × testaceum]]''.

====آمريڪي هائبرڊ (ڊويزن IV)====

:اهي گهڻو ڪري ڊگها قد وارا ٻوٽا آهن، جيڪي بنيادي طور ''[[Lilium bolanderi]]''، ''[[Lilium × burbankii]]''، ''[[Lilium canadense]]''، ''[[Lilium columbianum]]''، ''[[Lilium grayi]]''، ''[[Lilium humboldtii]]''، ''[[Lilium kelleyanum]]''، ''[[Lilium kelloggii]]''، ''[[Lilium maritimum]]''، ''[[Lilium michauxii]]''، ''[[Lilium michiganense]]''، ''[[Lilium occidentale]]''، ''[[Lilium × pardaboldtii]]''، ''[[Lilium pardalinum]]''، ''[[Lilium parryi]]''، ''[[Lilium parvum]]''، ''[[Lilium philadelphicum]]''، ''[[Lilium pitkinense]]''، ''[[Lilium superbum]]''، ''[[Lilium ollmeri]]''، ''[[Lilium washingtonianum]]'' ۽ ''[[Lilium wigginsii]]'' مان نڪتل آهن.

:انهن مان ڪيترائي رائيزومي پاڙن وارا، جهنڊن جي صورت ۾ وڌندڙ دائمي ٻوٽا هوندا آهن.

====لانگيفلورم هائبرڊ (ڊويزن V)====

:هي هن نسل ۽ ان جي ذيلي نسلن جون باغي صورتون آهن.

:اهي خاص طور ڪٽ فلاور جي صنعت ۾ تمام اهم آهن، جڏهن ته باغن ۾ ٻين هائبرڊن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پوکيا ويندا آهن.

====ٽرمپٽ للي (ڊويزن VI)، جنهن ۾ اوريلين هائبرڊ پڻ شامل آهن====

:هن گروهه ۾ ڪيترين ايشيائي نسلن ۽ انهن جي بين النسلي هائبرڊن جا ٻوٽا شامل آهن، جن ۾ ''[[Lilium × aurelianense]]''، ''[[Lilium brownii]]''، ''[[Lilium × centigale]]''، ''[[Lilium henryi]]''، ''[[Lilium × imperiale]]''، ''[[Lilium × kewense]]''، ''[[Lilium leucanthum]]''، ''[[Lilium regale]]''، ''[[Lilium rosthornii]]''، ''[[Lilium sargentiae]]''، ''[[Lilium sulphureum]]'' ۽ ''[[Lilium × sulphurgale]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل نرسنگي (Trumpet) شڪل جا هوندا آهن، جيڪي ٻاهر يا ڪجهه هيٺ ڏانهن هوندا آهن، ۽ گهڻي خوشبو رکندڙ هوندا آهن، خاص طور تي رات جي وقت انهن جي خوشبو وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي.

محفوظ ڪيو ويو: سنڌي وڪيپيڊيا جي متن ۾ [[...]] اندر انگريزي عنوان نه رکبا؛ هر لنڪ جو هدف سنڌي ترجمي يا سنڌي تلفظ ۾ هوندو.

==== مشرقي هائبرڊ (ڊويزن VII) ====
{{anchor|مشرقي سوسن}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Oriental hybrid1 (cropped).jpg
File:Smithsoniangardens1.jpg
File:Lilium Dizzy.jpg
File:Lilium x Universe.jpg
File:Lilium Golden Stargazer.jpg
File:Lilium %27Marco Polo%27 Flower 2580px.jpg
&lt;/gallery&gt;

:هي ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] ''Archelirion'' اندر تيار ڪيل هائبرڊن تي ٻڌل آهن،&lt;ref name=&quot;Barba-Gonzalez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tuyl&quot; /&gt; خاص طور [[ليليم اوريٽم]] ۽ [[ليليم اسپيشيوسم]] تي، ۽ انهن سان گڏ جاپان جي مقامي ڪيترين ئي جنسن، جهڙوڪ [[ليليم نوبيليسمم]]، [[ليليم روبيليم]]، [[ليليم اليگزينڊري]] ۽ [[ليليم جاپونيڪم]] مان تيار ڪيل ٻجائتن تي پڻ ٻڌل آهن.

:اهي خوشبودار هوندا آهن ۽ انهن جا گل عام طور ٻاهر ڏانهن منهن ڪندا آهن. ٻوٽا گهڻو ڪري ڊگها هوندا آهن ۽ گل ڪافي وڏا ٿي سگهن ٿا. هن سڄي گروهه کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسٽارگيزر''' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻن جا گل مٿي ڏانهن ڏسندي محسوس ٿيندا آهن. مخصوص ڪلٽيوار لاءِ [[ليليم اسٽارگيزر]] ڏسو.

==== ٻيا هائبرڊ (ڊويزن VIII) ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
&lt;/gallery&gt;

:هن گروهه ۾ ٻيا سڀ باغي هائبرڊ شامل آهن.

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''ليليم'') ۽ [[فريٽيلياريا]] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''ليليم'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا]] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>kaex4o9hsezov8jikcay8ulkzlq5h00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398751</id>
      <parentid>398750</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51712" sha1="9qc3h96pau9loujbr4889zh7osnt8b6" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==پوک ۽ باغباني==

ڪيتريون ئي قسمون [[معتدل آبهوا|معتدل]]، [[نيم گرم آبهوا|نيم گرم]] ۽ [[گرم آبهوا]] وارن علائقن ۾ باغن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Azucenas en tierra boricua trascienden generaciones [Lilium in Puerto Rican land transcend generations] | website=El Nuevo Día | date=2017-07-08 | url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | language=es | access-date=2020-07-19 | archive-date=2020-07-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719222643/https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; سينگار لاءِ انهن جا ڪيترائي [[هائبرڊ ٻوٽو|هائبرڊ]] پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن کي گلن جي سرحدي ٻوٽن (جڙي ٻوٽين وارا ھنڌ)، ٻيلن ۽ جهنگلي باغن، وڻڪار جي پوکن ۽ صحن يا پيٽيو جي ٻوٽن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه للي، خاص طور تي ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، [[ڪٽ فلاور]] ۽ گملن ۾ پوکيل ٻوٽن جي صورت ۾ اهم تجارتي فصل آهن. انهن کي خاص مارڪيٽن لاءِ عام گلجڻ واري موسم کان ٻاهر به گلائڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' کي ايسٽر جي موقعي لاءِ پوکيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي '''ايسٽر للي''' پڻ سڏيو ويندو آهي.

للي جا بلب عام طور تي سُڪون واري موسم (ڊارمنٽ سيزن) ۾ پوکيا ويندا آهن. انهن کي بهتر آهي ته (اتر اڌ گولي ۾) ڏکڻ رخ، هلڪي لاٿ واري جاءِ تي، سج يا هلڪي ڇانوَ ۾، بلب جي اوچائي کان اڍائي ڀيرا کوٽائي تي پوکيو وڃي (سواءِ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' جي، جنهن کي زمين جي مٿاڇري تي پوکيو وڃي). گهڻيون قسمون هوا لنگهندڙ، ڀوري زرخيز (loamy) مٽي پسند ڪن ٿيون ۽ سٺي پاڻي نيڪال انتهائي ضروري آهي. اڪثر قسمون جولاءِ يا آگسٽ (اتر اڌ گولي ۾) گل ڏين ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قسمون دير سان بهار، اونهاري جي پڇاڙي يا سرءُ جي شروعات ۾ گلجڻ شروع ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lily|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|access-date=2014-02-19|year=2016|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225070146/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

للي ۾ ڇڪيندڙ پاڙون (ڪانٽريڪٽائل روٽس) ٿينديون آهن، جيڪي ٻوٽي کي مناسب کوٽائي تائين هيٺ ڇڪي ڇڏينديون آهن، تنهنڪري انهن کي گهڻو اونهو پوکڻ بدران ٿورو مٿاهون پوکڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. مٽيءَ جو [[پي ايڇ|pH]] لڳ ڀڳ 6.5 گهڻين قسمن لاءِ موزون هوندو آهي. اڪثر قسمون سٺي پاڻي نيڪال واري مٽيءَ ۾ بهتر واڌ ڪن ٿيون، ۽ واڌ ويجهه واري موسم دوران انهن کي باقاعدي پاڻي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه قسمون ۽ ڪلٽيوارس مضبوط ۽ سخت تنن وارا هوندا آهن، پر جن جا گل وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن، انهن کي سڌو بيهارڻ لاءِ سهارو (اسٽيڪنگ) ڏيڻ ضروري هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants &amp; flowers|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-5423-3|page=744}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies|series=Wisley handbooks|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-384-3|page=96}}&lt;/ref&gt;

===اعزاز===

هيٺ ڏنل للي جون قسمون ۽ [[ڪلٽيوار]] هن وقت [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[اوارڊ آف گارڊن ميرٽ]] (2017ع تائين تصديق ٿيل) رکن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = July 2017 | page = 60 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 5 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180105180412/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ourCountryGarden&gt;{{cite web |title=''British Gardening Statistics'' |url=https://ourcountrygarden.co.uk/british-gardening-statistics/ |work=British Gardening Statistics |date=10 May 2024 |publisher=Our Country Garden |access-date=January 28, 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Lilium Golden Splendour3.jpg|thumb|'سونھري اسپلينڊر']]

* '''آفريڪن ڪوئين گروپ''' (VI-/a) — 2002 H6
* ''''ڪيسا بلانڪا '''' (VIIb/b-c) — 1993 H6
* ''''فاٽا مورگانا'''' (Ia/b) — 2002 H6
* ''''گارڊن پارٽي'''' (VIIb/b) — 2002 H6
* '''گولڊن اسپلينڊر گروپ''' (VIb-c/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Golden Splendor Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224220/https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم هينرائي]]'' (IXc/d) — 1993 H6
* ''[[ليليم ميڪلينيائي]]'' (IXc/a) — 2012 H5
* ''[[ليليم مارٽيگون]]'' — ترڪي ٽوپي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium martagon'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 25 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180325044941/https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم پارڊالينم]]'' — چيتي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium pardalinum'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224217/https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* '''پنڪ پرفيڪشن گروپ''' (VIb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Pink Perfection Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224213/https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم ريگالي]]'' — شاهي سوسن (IXb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium regale'' | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224413/https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

===باغي قسمن جي درجابندي===

للي جون بيشمار باغي صورتون، جيڪي گهڻو ڪري هائبرڊ آهن، باغباني لاءِ پوکيون وڃن ٿيون. اهي پنهنجي اصل نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن جي بنياد تي هيٺين وڏن گروهن ۾ ورهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ |title=North American Lily Society: Types of Lilies |publisher=Lilies.org |access-date=2013-02-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103073939/http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The RHS is the International Registration Authority for lilies|url=http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|access-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521152642/http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|archive-date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

====ايشيائي هائبرڊ (ڊويزن I)====

:هي هائبرڊ ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] '' سائنومارٽگون '' جي نسلن مان تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=Barba-Gonzalez&gt;{{cite journal |author1=Barba-Gonzalez, R. |author2=Lokker, A.C. |author3=Lim, K.B. |author4=Ramanna, M.S. |author5=Van Tuyl, J.M. |year=2004 |title=Use of 2n gametes for the production of sexual polyploids from sterile Oriental × Asiatic hybrids of lilies (''Lilium'') |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=109 |issue=6 |pages=1125–1132 |doi=10.1007/s00122-004-1739-0|pmid=15290047 |s2cid=7992120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tuyl&gt;{{cite journal |url=http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230707/http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-date=2014-06-06 |title=''Lilium'': Breeding History of the Modern Cultivar Assortment |last1=van Tuyl |first1=J.M.|last2=Arens |first2=P. |journal=Acta Horticulturae |volume=900 |year=2011 |pages=223–230 }}&lt;/ref&gt;

:انهن جو بنياد وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن تي آهي، جن ۾ ''[[ليليم اميبائلي]]''، ''[[ليليم بلبيفيرم]]''، ''[[ليليم ڪيلوسم]]''، ''[[ليليم سيرنيوم]]''، ''[[ليليم ڪنڪولر]]''، ''[[ليليم ڊائوريڪم]]''، ''[[ليليم ڊيوڊيائي]]''، ''[[ليليم هولينڊيڪم|ليليم هولينڊيڪم]]''، ''[[ليليم لينسيفوليئم]]'' (هم معنيٰ ''[[ليليم ٽائگرينم]]'')، ''[[ليليم لينڪونگينسي]]''، ''[[ليليم لائيٽلنائي]]''، ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]''، ''[[ليليم پوميليم]]''، ''[[ليليم اسڪاٽيائي]]''، ''[[ليليم وارڊيائي]]'' ۽ ''[[ليليم وِلسونيائي]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل وچولي ماپ جا، مٿي يا ٻاهر ڏانهن رخ ڪندڙ ۽ گهڻو ڪري بي خوشبو هوندا آهن. مشهور ڪلٽيوارن ۾ ''Lilium 'Cappuccino''، ''Lilium 'Dimension''، ''Lilium 'Little Kiss'' ۽ ''[[ليليم ناوونا|Lilium 'Navona']]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lilium Asiatic Navona – Lily |url=https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily |publisher=brentandbeckysbulbs.com |access-date=27 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063531/https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily }}&lt;/ref&gt;

:*بونا (Patio يا Border) قسمون گهڻو ننڍيون، لڳ ڀڳ 36–61 سينٽي ميٽر اوچيون ٿين ٿيون، ۽ خاص طور ڪنٽينرن يا گملن ۾ پوکڻ لاءِ تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants|title=Tina M. Smith. Production of Hybrid Lilies as Pot Plants. University of Massachusetts, Amherst|work=Center for Agriculture, Food and the Environment|access-date=2014-08-06|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810193205/https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants}}&lt;/ref&gt; انهن جي ڪلٽيوار نالن ۾ اڪثر &quot;Tiny&quot; شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''Tiny Padhye'' ۽ ''Tiny Dessert''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Padhye' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508095504/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Dessert' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-07|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024402/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html}}&lt;/ref&gt;

====مارٽيگون هائبرڊ (ڊويزن II)====

:هي گروهه ''[[Lilium dalhansonii]]''، ''[[Lilium hansonii]]''، ''[[Lilium martagon]]''، ''[[Lilium medeoloides]]'' ۽ ''[[Lilium tsingtauense]]'' تي ٻڌل آهي.

:انهن جا گل هيٺ لڙڪيل هوندا آهن ۽ ترڪي ٽوپي (Turk's cap) جهڙي شڪل رکندا آهن، جن جون پنکڙيون تمام گهڻو پوئتي مڙيل هونديون آهن.

====ڪينڊيڊم (يورپي-قفقازي) هائبرڊ (ڊويزن III)====

:هن گروهه ۾ گهڻو ڪري يورپي نسلون شامل آهن، جهڙوڪ ''[[Lilium candidum]]''، ''[[Lilium chalcedonicum]]''، ''[[Lilium kesselringianum]]''، ''[[Lilium monadelphum]]''، ''[[Lilium pomponium]]''، ''[[Lilium pyrenaicum]]'' ۽ ''[[Lilium × testaceum]]''.

====آمريڪي هائبرڊ (ڊويزن IV)====

:اهي گهڻو ڪري ڊگها قد وارا ٻوٽا آهن، جيڪي بنيادي طور ''[[Lilium bolanderi]]''، ''[[Lilium × burbankii]]''، ''[[Lilium canadense]]''، ''[[Lilium columbianum]]''، ''[[Lilium grayi]]''، ''[[Lilium humboldtii]]''، ''[[Lilium kelleyanum]]''، ''[[Lilium kelloggii]]''، ''[[Lilium maritimum]]''، ''[[Lilium michauxii]]''، ''[[Lilium michiganense]]''، ''[[Lilium occidentale]]''، ''[[Lilium × pardaboldtii]]''، ''[[Lilium pardalinum]]''، ''[[Lilium parryi]]''، ''[[Lilium parvum]]''، ''[[Lilium philadelphicum]]''، ''[[Lilium pitkinense]]''، ''[[Lilium superbum]]''، ''[[Lilium ollmeri]]''، ''[[Lilium washingtonianum]]'' ۽ ''[[Lilium wigginsii]]'' مان نڪتل آهن.

:انهن مان ڪيترائي رائيزومي پاڙن وارا، جهنڊن جي صورت ۾ وڌندڙ دائمي ٻوٽا هوندا آهن.

====لانگيفلورم هائبرڊ (ڊويزن V)====

:هي هن نسل ۽ ان جي ذيلي نسلن جون باغي صورتون آهن.

:اهي خاص طور ڪٽ فلاور جي صنعت ۾ تمام اهم آهن، جڏهن ته باغن ۾ ٻين هائبرڊن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پوکيا ويندا آهن.

====ٽرمپٽ للي (ڊويزن VI)، جنهن ۾ اوريلين هائبرڊ پڻ شامل آهن====

:هن گروهه ۾ ڪيترين ايشيائي نسلن ۽ انهن جي بين النسلي هائبرڊن جا ٻوٽا شامل آهن، جن ۾ ''[[Lilium × aurelianense]]''، ''[[Lilium brownii]]''، ''[[Lilium × centigale]]''، ''[[Lilium henryi]]''، ''[[Lilium × imperiale]]''، ''[[Lilium × kewense]]''، ''[[Lilium leucanthum]]''، ''[[Lilium regale]]''، ''[[Lilium rosthornii]]''، ''[[Lilium sargentiae]]''، ''[[Lilium sulphureum]]'' ۽ ''[[Lilium × sulphurgale]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل نرسنگي (Trumpet) شڪل جا هوندا آهن، جيڪي ٻاهر يا ڪجهه هيٺ ڏانهن هوندا آهن، ۽ گهڻي خوشبو رکندڙ هوندا آهن، خاص طور تي رات جي وقت انهن جي خوشبو وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي.

محفوظ ڪيو ويو: سنڌي وڪيپيڊيا جي متن ۾ [[...]] اندر انگريزي عنوان نه رکبا؛ هر لنڪ جو هدف سنڌي ترجمي يا سنڌي تلفظ ۾ هوندو.

==== مشرقي هائبرڊ (ڊويزن VII) ====
{{anchor|مشرقي سوسن}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Oriental hybrid1 (cropped).jpg
File:Smithsoniangardens1.jpg
File:Lilium Dizzy.jpg
File:Lilium x Universe.jpg
File:Lilium Golden Stargazer.jpg
File:Lilium %27Marco Polo%27 Flower 2580px.jpg
&lt;/gallery&gt;

:هي ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] ''Archelirion'' اندر تيار ڪيل هائبرڊن تي ٻڌل آهن،&lt;ref name=&quot;Barba-Gonzalez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tuyl&quot; /&gt; خاص طور [[ليليم اوريٽم]] ۽ [[ليليم اسپيشيوسم]] تي، ۽ انهن سان گڏ جاپان جي مقامي ڪيترين ئي جنسن، جهڙوڪ [[ليليم نوبيليسمم]]، [[ليليم روبيليم]]، [[ليليم اليگزينڊري]] ۽ [[ليليم جاپونيڪم]] مان تيار ڪيل ٻجائتن تي پڻ ٻڌل آهن.

:اهي خوشبودار هوندا آهن ۽ انهن جا گل عام طور ٻاهر ڏانهن منهن ڪندا آهن. ٻوٽا گهڻو ڪري ڊگها هوندا آهن ۽ گل ڪافي وڏا ٿي سگهن ٿا. هن سڄي گروهه کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسٽارگيزر''' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻن جا گل مٿي ڏانهن ڏسندي محسوس ٿيندا آهن. مخصوص ڪلٽيوار لاءِ [[ليليم اسٽارگيزر]] ڏسو.

==== ٻيا هائبرڊ (ڊويزن VIII) ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
&lt;/gallery&gt;

:هن گروهه ۾ ٻيا سڀ باغي هائبرڊ شامل آهن.

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''ليليم'') ۽ [[فريٽيلياريا]] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''ليليم'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا]] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>9qc3h96pau9loujbr4889zh7osnt8b6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398752</id>
      <parentid>398751</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51727" sha1="7rnxttkgo2grcwcwjfjef38pacbkql6" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==پوک ۽ باغباني==

ڪيتريون ئي قسمون [[معتدل آبهوا|معتدل]]، [[نيم گرم آبهوا|نيم گرم]] ۽ [[گرم آبهوا]] وارن علائقن ۾ باغن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Azucenas en tierra boricua trascienden generaciones [Lilium in Puerto Rican land transcend generations] | website=El Nuevo Día | date=2017-07-08 | url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | language=es | access-date=2020-07-19 | archive-date=2020-07-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719222643/https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; سينگار لاءِ انهن جا ڪيترائي [[هائبرڊ ٻوٽو|هائبرڊ]] پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن کي گلن جي سرحدي ٻوٽن (جڙي ٻوٽين وارا ھنڌ)، ٻيلن ۽ جهنگلي باغن، وڻڪار جي پوکن ۽ صحن يا پيٽيو جي ٻوٽن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه للي، خاص طور تي ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، [[ڪٽ فلاور]] ۽ گملن ۾ پوکيل ٻوٽن جي صورت ۾ اهم تجارتي فصل آهن. انهن کي خاص مارڪيٽن لاءِ عام گلجڻ واري موسم کان ٻاهر به گلائڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' کي ايسٽر جي موقعي لاءِ پوکيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي '''ايسٽر للي''' پڻ سڏيو ويندو آهي.

للي جا بلب عام طور تي سُڪون واري موسم (ڊارمنٽ سيزن) ۾ پوکيا ويندا آهن. انهن کي بهتر آهي ته (اتر اڌ گولي ۾) ڏکڻ رخ، هلڪي لاٿ واري جاءِ تي، سج يا هلڪي ڇانوَ ۾، بلب جي اوچائي کان اڍائي ڀيرا کوٽائي تي پوکيو وڃي (سواءِ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' جي، جنهن کي زمين جي مٿاڇري تي پوکيو وڃي). گهڻيون قسمون هوا لنگهندڙ، ڀوري زرخيز (loamy) مٽي پسند ڪن ٿيون ۽ سٺي پاڻي نيڪال انتهائي ضروري آهي. اڪثر قسمون جولاءِ يا آگسٽ (اتر اڌ گولي ۾) گل ڏين ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قسمون دير سان بهار، اونهاري جي پڇاڙي يا سرءُ جي شروعات ۾ گلجڻ شروع ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lily|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|access-date=2014-02-19|year=2016|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225070146/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

للي ۾ ڇڪيندڙ پاڙون (ڪانٽريڪٽائل روٽس) ٿينديون آهن، جيڪي ٻوٽي کي مناسب کوٽائي تائين هيٺ ڇڪي ڇڏينديون آهن، تنهنڪري انهن کي گهڻو اونهو پوکڻ بدران ٿورو مٿاهون پوکڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. مٽيءَ جو [[پي ايڇ|pH]] لڳ ڀڳ 6.5 گهڻين قسمن لاءِ موزون هوندو آهي. اڪثر قسمون سٺي پاڻي نيڪال واري مٽيءَ ۾ بهتر واڌ ڪن ٿيون، ۽ واڌ ويجهه واري موسم دوران انهن کي باقاعدي پاڻي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه قسمون ۽ ڪلٽيوارس مضبوط ۽ سخت تنن وارا هوندا آهن، پر جن جا گل وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن، انهن کي سڌو بيهارڻ لاءِ سهارو (اسٽيڪنگ) ڏيڻ ضروري هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants &amp; flowers|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-5423-3|page=744}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies|series=Wisley handbooks|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-384-3|page=96}}&lt;/ref&gt;

===اعزاز===

هيٺ ڏنل للي جون قسمون ۽ [[ڪلٽيوار]] هن وقت [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[اوارڊ آف گارڊن ميرٽ]] (2017ع تائين تصديق ٿيل) رکن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = July 2017 | page = 60 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 5 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180105180412/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ourCountryGarden&gt;{{cite web |title=''British Gardening Statistics'' |url=https://ourcountrygarden.co.uk/british-gardening-statistics/ |work=British Gardening Statistics |date=10 May 2024 |publisher=Our Country Garden |access-date=January 28, 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Lilium Golden Splendour3.jpg|thumb|'سونھري اسپلينڊر']]

* '''آفريڪن ڪوئين گروپ''' (VI-/a) — 2002 H6
* ''''ڪيسا بلانڪا '''' (VIIb/b-c) — 1993 H6
* ''''فاٽا مورگانا'''' (Ia/b) — 2002 H6
* ''''گارڊن پارٽي'''' (VIIb/b) — 2002 H6
* '''گولڊن اسپلينڊر گروپ''' (VIb-c/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Golden Splendor Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224220/https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم هينرائي]]'' (IXc/d) — 1993 H6
* ''[[ليليم ميڪلينيائي]]'' (IXc/a) — 2012 H5
* ''[[ليليم مارٽيگون]]'' — ترڪي ٽوپي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium martagon'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 25 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180325044941/https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم پارڊالينم]]'' — چيتي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium pardalinum'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224217/https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* '''پنڪ پرفيڪشن گروپ''' (VIb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Pink Perfection Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224213/https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم ريگالي]]'' — شاهي سوسن (IXb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium regale'' | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224413/https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

===باغي قسمن جي درجابندي===

للي جون بيشمار باغي صورتون، جيڪي گهڻو ڪري هائبرڊ آهن، باغباني لاءِ پوکيون وڃن ٿيون. اهي پنهنجي اصل نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن جي بنياد تي هيٺين وڏن گروهن ۾ ورهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ |title=North American Lily Society: Types of Lilies |publisher=Lilies.org |access-date=2013-02-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103073939/http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The RHS is the International Registration Authority for lilies|url=http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|access-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521152642/http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|archive-date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

====ايشيائي هائبرڊ (ڊويزن I)====

:هي هائبرڊ ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] '' سائنومارٽگون '' جي نسلن مان تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=Barba-Gonzalez&gt;{{cite journal |author1=Barba-Gonzalez, R. |author2=Lokker, A.C. |author3=Lim, K.B. |author4=Ramanna, M.S. |author5=Van Tuyl, J.M. |year=2004 |title=Use of 2n gametes for the production of sexual polyploids from sterile Oriental × Asiatic hybrids of lilies (''Lilium'') |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=109 |issue=6 |pages=1125–1132 |doi=10.1007/s00122-004-1739-0|pmid=15290047 |s2cid=7992120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tuyl&gt;{{cite journal |url=http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230707/http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-date=2014-06-06 |title=''Lilium'': Breeding History of the Modern Cultivar Assortment |last1=van Tuyl |first1=J.M.|last2=Arens |first2=P. |journal=Acta Horticulturae |volume=900 |year=2011 |pages=223–230 }}&lt;/ref&gt;

:انهن جو بنياد وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن تي آهي، جن ۾ ''[[ليليم اميبائلي]]''، ''[[ليليم بلبيفيرم]]''، ''[[ليليم ڪيلوسم]]''، ''[[ليليم سيرنيوم]]''، ''[[ليليم ڪنڪولر]]''، ''[[ليليم ڊائوريڪم]]''، ''[[ليليم ڊيوڊيائي]]''، ''[[ليليم هولينڊيڪم|ليليم هولينڊيڪم]]''، ''[[ليليم لينسيفوليئم]]'' (هم معنيٰ ''[[ليليم ٽائگرينم]]'')، ''[[ليليم لينڪونگينسي]]''، ''[[ليليم لائيٽلنائي]]''، ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]''، ''[[ليليم پوميليم]]''، ''[[ليليم اسڪاٽيائي]]''، ''[[ليليم وارڊيائي]]'' ۽ ''[[ليليم وِلسونيائي]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل وچولي ماپ جا، مٿي يا ٻاهر ڏانهن رخ ڪندڙ ۽ گهڻو ڪري بي خوشبو هوندا آهن. مشهور ڪلٽيوارن ۾ ''Lilium 'Cappuccino''، ''Lilium 'ڊائمينشن''، ''ليليم 'لٽل ڪس (ننڍڙي چمي)'' ۽ ''[[ليليم ناوونا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lilium Asiatic Navona – Lily |url=https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily |publisher=brentandbeckysbulbs.com |access-date=27 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063531/https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily }}&lt;/ref&gt;

:*بونا (Patio يا Border) قسمون گهڻو ننڍيون، لڳ ڀڳ 36–61 سينٽي ميٽر اوچيون ٿين ٿيون، ۽ خاص طور ڪنٽينرن يا گملن ۾ پوکڻ لاءِ تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants|title=Tina M. Smith. Production of Hybrid Lilies as Pot Plants. University of Massachusetts, Amherst|work=Center for Agriculture, Food and the Environment|access-date=2014-08-06|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810193205/https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants}}&lt;/ref&gt; انهن جي ڪلٽيوار نالن ۾ اڪثر &quot;Tiny&quot; شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''Tiny Padhye'' ۽ ''Tiny Dessert''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Padhye' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508095504/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Dessert' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-07|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024402/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html}}&lt;/ref&gt;

====مارٽيگون هائبرڊ (ڊويزن II)====

:هي گروهه ''[[Lilium dalhansonii]]''، ''[[Lilium hansonii]]''، ''[[Lilium martagon]]''، ''[[Lilium medeoloides]]'' ۽ ''[[Lilium tsingtauense]]'' تي ٻڌل آهي.

:انهن جا گل هيٺ لڙڪيل هوندا آهن ۽ ترڪي ٽوپي (Turk's cap) جهڙي شڪل رکندا آهن، جن جون پنکڙيون تمام گهڻو پوئتي مڙيل هونديون آهن.

====ڪينڊيڊم (يورپي-قفقازي) هائبرڊ (ڊويزن III)====

:هن گروهه ۾ گهڻو ڪري يورپي نسلون شامل آهن، جهڙوڪ ''[[Lilium candidum]]''، ''[[Lilium chalcedonicum]]''، ''[[Lilium kesselringianum]]''، ''[[Lilium monadelphum]]''، ''[[Lilium pomponium]]''، ''[[Lilium pyrenaicum]]'' ۽ ''[[Lilium × testaceum]]''.

====آمريڪي هائبرڊ (ڊويزن IV)====

:اهي گهڻو ڪري ڊگها قد وارا ٻوٽا آهن، جيڪي بنيادي طور ''[[Lilium bolanderi]]''، ''[[Lilium × burbankii]]''، ''[[Lilium canadense]]''، ''[[Lilium columbianum]]''، ''[[Lilium grayi]]''، ''[[Lilium humboldtii]]''، ''[[Lilium kelleyanum]]''، ''[[Lilium kelloggii]]''، ''[[Lilium maritimum]]''، ''[[Lilium michauxii]]''، ''[[Lilium michiganense]]''، ''[[Lilium occidentale]]''، ''[[Lilium × pardaboldtii]]''، ''[[Lilium pardalinum]]''، ''[[Lilium parryi]]''، ''[[Lilium parvum]]''، ''[[Lilium philadelphicum]]''، ''[[Lilium pitkinense]]''، ''[[Lilium superbum]]''، ''[[Lilium ollmeri]]''، ''[[Lilium washingtonianum]]'' ۽ ''[[Lilium wigginsii]]'' مان نڪتل آهن.

:انهن مان ڪيترائي رائيزومي پاڙن وارا، جهنڊن جي صورت ۾ وڌندڙ دائمي ٻوٽا هوندا آهن.

====لانگيفلورم هائبرڊ (ڊويزن V)====

:هي هن نسل ۽ ان جي ذيلي نسلن جون باغي صورتون آهن.

:اهي خاص طور ڪٽ فلاور جي صنعت ۾ تمام اهم آهن، جڏهن ته باغن ۾ ٻين هائبرڊن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پوکيا ويندا آهن.

====ٽرمپٽ للي (ڊويزن VI)، جنهن ۾ اوريلين هائبرڊ پڻ شامل آهن====

:هن گروهه ۾ ڪيترين ايشيائي نسلن ۽ انهن جي بين النسلي هائبرڊن جا ٻوٽا شامل آهن، جن ۾ ''[[Lilium × aurelianense]]''، ''[[Lilium brownii]]''، ''[[Lilium × centigale]]''، ''[[Lilium henryi]]''، ''[[Lilium × imperiale]]''، ''[[Lilium × kewense]]''، ''[[Lilium leucanthum]]''، ''[[Lilium regale]]''، ''[[Lilium rosthornii]]''، ''[[Lilium sargentiae]]''، ''[[Lilium sulphureum]]'' ۽ ''[[Lilium × sulphurgale]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل نرسنگي (Trumpet) شڪل جا هوندا آهن، جيڪي ٻاهر يا ڪجهه هيٺ ڏانهن هوندا آهن، ۽ گهڻي خوشبو رکندڙ هوندا آهن، خاص طور تي رات جي وقت انهن جي خوشبو وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي.

محفوظ ڪيو ويو: سنڌي وڪيپيڊيا جي متن ۾ [[...]] اندر انگريزي عنوان نه رکبا؛ هر لنڪ جو هدف سنڌي ترجمي يا سنڌي تلفظ ۾ هوندو.

==== مشرقي هائبرڊ (ڊويزن VII) ====
{{anchor|مشرقي سوسن}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Oriental hybrid1 (cropped).jpg
File:Smithsoniangardens1.jpg
File:Lilium Dizzy.jpg
File:Lilium x Universe.jpg
File:Lilium Golden Stargazer.jpg
File:Lilium %27Marco Polo%27 Flower 2580px.jpg
&lt;/gallery&gt;

:هي ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] ''Archelirion'' اندر تيار ڪيل هائبرڊن تي ٻڌل آهن،&lt;ref name=&quot;Barba-Gonzalez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tuyl&quot; /&gt; خاص طور [[ليليم اوريٽم]] ۽ [[ليليم اسپيشيوسم]] تي، ۽ انهن سان گڏ جاپان جي مقامي ڪيترين ئي جنسن، جهڙوڪ [[ليليم نوبيليسمم]]، [[ليليم روبيليم]]، [[ليليم اليگزينڊري]] ۽ [[ليليم جاپونيڪم]] مان تيار ڪيل ٻجائتن تي پڻ ٻڌل آهن.

:اهي خوشبودار هوندا آهن ۽ انهن جا گل عام طور ٻاهر ڏانهن منهن ڪندا آهن. ٻوٽا گهڻو ڪري ڊگها هوندا آهن ۽ گل ڪافي وڏا ٿي سگهن ٿا. هن سڄي گروهه کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسٽارگيزر''' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻن جا گل مٿي ڏانهن ڏسندي محسوس ٿيندا آهن. مخصوص ڪلٽيوار لاءِ [[ليليم اسٽارگيزر]] ڏسو.

==== ٻيا هائبرڊ (ڊويزن VIII) ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
&lt;/gallery&gt;

:هن گروهه ۾ ٻيا سڀ باغي هائبرڊ شامل آهن.

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''ليليم'') ۽ [[فريٽيلياريا]] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''ليليم'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا]] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>7rnxttkgo2grcwcwjfjef38pacbkql6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398753</id>
      <parentid>398752</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51823" sha1="k0a3za47kfihzfbzqqk4v1pfzq1rqgl" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==پوک ۽ باغباني==

ڪيتريون ئي قسمون [[معتدل آبهوا|معتدل]]، [[نيم گرم آبهوا|نيم گرم]] ۽ [[گرم آبهوا]] وارن علائقن ۾ باغن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Azucenas en tierra boricua trascienden generaciones [Lilium in Puerto Rican land transcend generations] | website=El Nuevo Día | date=2017-07-08 | url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | language=es | access-date=2020-07-19 | archive-date=2020-07-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719222643/https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; سينگار لاءِ انهن جا ڪيترائي [[هائبرڊ ٻوٽو|هائبرڊ]] پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن کي گلن جي سرحدي ٻوٽن (جڙي ٻوٽين وارا ھنڌ)، ٻيلن ۽ جهنگلي باغن، وڻڪار جي پوکن ۽ صحن يا پيٽيو جي ٻوٽن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه للي، خاص طور تي ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، [[ڪٽ فلاور]] ۽ گملن ۾ پوکيل ٻوٽن جي صورت ۾ اهم تجارتي فصل آهن. انهن کي خاص مارڪيٽن لاءِ عام گلجڻ واري موسم کان ٻاهر به گلائڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' کي ايسٽر جي موقعي لاءِ پوکيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي '''ايسٽر للي''' پڻ سڏيو ويندو آهي.

للي جا بلب عام طور تي سُڪون واري موسم (ڊارمنٽ سيزن) ۾ پوکيا ويندا آهن. انهن کي بهتر آهي ته (اتر اڌ گولي ۾) ڏکڻ رخ، هلڪي لاٿ واري جاءِ تي، سج يا هلڪي ڇانوَ ۾، بلب جي اوچائي کان اڍائي ڀيرا کوٽائي تي پوکيو وڃي (سواءِ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' جي، جنهن کي زمين جي مٿاڇري تي پوکيو وڃي). گهڻيون قسمون هوا لنگهندڙ، ڀوري زرخيز (loamy) مٽي پسند ڪن ٿيون ۽ سٺي پاڻي نيڪال انتهائي ضروري آهي. اڪثر قسمون جولاءِ يا آگسٽ (اتر اڌ گولي ۾) گل ڏين ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قسمون دير سان بهار، اونهاري جي پڇاڙي يا سرءُ جي شروعات ۾ گلجڻ شروع ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lily|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|access-date=2014-02-19|year=2016|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225070146/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

للي ۾ ڇڪيندڙ پاڙون (ڪانٽريڪٽائل روٽس) ٿينديون آهن، جيڪي ٻوٽي کي مناسب کوٽائي تائين هيٺ ڇڪي ڇڏينديون آهن، تنهنڪري انهن کي گهڻو اونهو پوکڻ بدران ٿورو مٿاهون پوکڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. مٽيءَ جو [[پي ايڇ|pH]] لڳ ڀڳ 6.5 گهڻين قسمن لاءِ موزون هوندو آهي. اڪثر قسمون سٺي پاڻي نيڪال واري مٽيءَ ۾ بهتر واڌ ڪن ٿيون، ۽ واڌ ويجهه واري موسم دوران انهن کي باقاعدي پاڻي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه قسمون ۽ ڪلٽيوارس مضبوط ۽ سخت تنن وارا هوندا آهن، پر جن جا گل وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن، انهن کي سڌو بيهارڻ لاءِ سهارو (اسٽيڪنگ) ڏيڻ ضروري هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants &amp; flowers|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-5423-3|page=744}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies|series=Wisley handbooks|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-384-3|page=96}}&lt;/ref&gt;

===اعزاز===

هيٺ ڏنل للي جون قسمون ۽ [[ڪلٽيوار]] هن وقت [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[اوارڊ آف گارڊن ميرٽ]] (2017ع تائين تصديق ٿيل) رکن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = July 2017 | page = 60 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 5 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180105180412/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ourCountryGarden&gt;{{cite web |title=''British Gardening Statistics'' |url=https://ourcountrygarden.co.uk/british-gardening-statistics/ |work=British Gardening Statistics |date=10 May 2024 |publisher=Our Country Garden |access-date=January 28, 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Lilium Golden Splendour3.jpg|thumb|'سونھري اسپلينڊر']]

* '''آفريڪن ڪوئين گروپ''' (VI-/a) — 2002 H6
* ''''ڪيسا بلانڪا '''' (VIIb/b-c) — 1993 H6
* ''''فاٽا مورگانا'''' (Ia/b) — 2002 H6
* ''''گارڊن پارٽي'''' (VIIb/b) — 2002 H6
* '''گولڊن اسپلينڊر گروپ''' (VIb-c/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Golden Splendor Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224220/https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم هينرائي]]'' (IXc/d) — 1993 H6
* ''[[ليليم ميڪلينيائي]]'' (IXc/a) — 2012 H5
* ''[[ليليم مارٽيگون]]'' — ترڪي ٽوپي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium martagon'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 25 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180325044941/https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم پارڊالينم]]'' — چيتي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium pardalinum'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224217/https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* '''پنڪ پرفيڪشن گروپ''' (VIb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Pink Perfection Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224213/https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم ريگالي]]'' — شاهي سوسن (IXb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium regale'' | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224413/https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

===باغي قسمن جي درجابندي===

للي جون بيشمار باغي صورتون، جيڪي گهڻو ڪري هائبرڊ آهن، باغباني لاءِ پوکيون وڃن ٿيون. اهي پنهنجي اصل نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن جي بنياد تي هيٺين وڏن گروهن ۾ ورهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ |title=North American Lily Society: Types of Lilies |publisher=Lilies.org |access-date=2013-02-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103073939/http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The RHS is the International Registration Authority for lilies|url=http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|access-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521152642/http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|archive-date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

====ايشيائي هائبرڊ (ڊويزن I)====

:هي هائبرڊ ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] '' سائنومارٽگون '' جي نسلن مان تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=Barba-Gonzalez&gt;{{cite journal |author1=Barba-Gonzalez, R. |author2=Lokker, A.C. |author3=Lim, K.B. |author4=Ramanna, M.S. |author5=Van Tuyl, J.M. |year=2004 |title=Use of 2n gametes for the production of sexual polyploids from sterile Oriental × Asiatic hybrids of lilies (''Lilium'') |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=109 |issue=6 |pages=1125–1132 |doi=10.1007/s00122-004-1739-0|pmid=15290047 |s2cid=7992120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tuyl&gt;{{cite journal |url=http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230707/http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-date=2014-06-06 |title=''Lilium'': Breeding History of the Modern Cultivar Assortment |last1=van Tuyl |first1=J.M.|last2=Arens |first2=P. |journal=Acta Horticulturae |volume=900 |year=2011 |pages=223–230 }}&lt;/ref&gt;

:انهن جو بنياد وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن تي آهي، جن ۾ ''[[ليليم اميبائلي]]''، ''[[ليليم بلبيفيرم]]''، ''[[ليليم ڪيلوسم]]''، ''[[ليليم سيرنيوم]]''، ''[[ليليم ڪنڪولر]]''، ''[[ليليم ڊائوريڪم]]''، ''[[ليليم ڊيوڊيائي]]''، ''[[ليليم هولينڊيڪم|ليليم هولينڊيڪم]]''، ''[[ليليم لينسيفوليئم]]'' (هم معنيٰ ''[[ليليم ٽائگرينم]]'')، ''[[ليليم لينڪونگينسي]]''، ''[[ليليم لائيٽلنائي]]''، ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]''، ''[[ليليم پوميليم]]''، ''[[ليليم اسڪاٽيائي]]''، ''[[ليليم وارڊيائي]]'' ۽ ''[[ليليم وِلسونيائي]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل وچولي ماپ جا، مٿي يا ٻاهر ڏانهن رخ ڪندڙ ۽ گهڻو ڪري بي خوشبو هوندا آهن. مشهور ڪلٽيوارن ۾ ''Lilium 'Cappuccino''، ''Lilium 'ڊائمينشن''، ''ليليم 'لٽل ڪس (ننڍڙي چمي)'' ۽ ''[[ليليم ناوونا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lilium Asiatic Navona – Lily |url=https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily |publisher=brentandbeckysbulbs.com |access-date=27 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063531/https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily }}&lt;/ref&gt;

:*بونا (Patio يا Border) قسمون گهڻو ننڍيون، لڳ ڀڳ 36–61 سينٽي ميٽر اوچيون ٿين ٿيون، ۽ خاص طور ڪنٽينرن يا گملن ۾ پوکڻ لاءِ تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants|title=Tina M. Smith. Production of Hybrid Lilies as Pot Plants. University of Massachusetts, Amherst|work=Center for Agriculture, Food and the Environment|access-date=2014-08-06|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810193205/https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants}}&lt;/ref&gt; انهن جي ڪلٽيوار نالن ۾ اڪثر &quot;Tiny&quot; شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''Tiny Padhye'' ۽ ''Tiny Dessert''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Padhye' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508095504/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Dessert' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-07|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024402/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html}}&lt;/ref&gt;

====مارٽيگون هائبرڊ (ڊويزن II)====

:هي گروهه ''[[ليليم ڊالهينسونيائي]]''، ''[[ليليم هينسونيائي]]''، ''[[ليليم مارٽيگون]]''، ''[[ليليم ميڊيولوئڊيز]]'' ۽ ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' تي ٻڌل آهي.

:انهن جا گل هيٺ لڙڪيل هوندا آهن ۽ '''ترڪي ٽوپي''' جهڙي شڪل رکندا آهن، جن جون ٽيپلون (گل جون پنکڙيون) تمام گهڻو پوئتي مڙيل هونديون آهن.

====ڪينڊيڊم (يورپي-قفقازي) هائبرڊ (ڊويزن III)====

:هن گروهه ۾ گهڻو ڪري يورپي نسلون شامل آهن، جهڙوڪ ''[[Lilium candidum]]''، ''[[Lilium chalcedonicum]]''، ''[[Lilium kesselringianum]]''، ''[[Lilium monadelphum]]''، ''[[Lilium pomponium]]''، ''[[Lilium pyrenaicum]]'' ۽ ''[[Lilium × testaceum]]''.

====آمريڪي هائبرڊ (ڊويزن IV)====

:اهي گهڻو ڪري ڊگها قد وارا ٻوٽا آهن، جيڪي بنيادي طور ''[[Lilium bolanderi]]''، ''[[Lilium × burbankii]]''، ''[[Lilium canadense]]''، ''[[Lilium columbianum]]''، ''[[Lilium grayi]]''، ''[[Lilium humboldtii]]''، ''[[Lilium kelleyanum]]''، ''[[Lilium kelloggii]]''، ''[[Lilium maritimum]]''، ''[[Lilium michauxii]]''، ''[[Lilium michiganense]]''، ''[[Lilium occidentale]]''، ''[[Lilium × pardaboldtii]]''، ''[[Lilium pardalinum]]''، ''[[Lilium parryi]]''، ''[[Lilium parvum]]''، ''[[Lilium philadelphicum]]''، ''[[Lilium pitkinense]]''، ''[[Lilium superbum]]''، ''[[Lilium ollmeri]]''، ''[[Lilium washingtonianum]]'' ۽ ''[[Lilium wigginsii]]'' مان نڪتل آهن.

:انهن مان ڪيترائي رائيزومي پاڙن وارا، جهنڊن جي صورت ۾ وڌندڙ دائمي ٻوٽا هوندا آهن.

====لانگيفلورم هائبرڊ (ڊويزن V)====

:هي هن نسل ۽ ان جي ذيلي نسلن جون باغي صورتون آهن.

:اهي خاص طور ڪٽ فلاور جي صنعت ۾ تمام اهم آهن، جڏهن ته باغن ۾ ٻين هائبرڊن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پوکيا ويندا آهن.

====ٽرمپٽ للي (ڊويزن VI)، جنهن ۾ اوريلين هائبرڊ پڻ شامل آهن====

:هن گروهه ۾ ڪيترين ايشيائي نسلن ۽ انهن جي بين النسلي هائبرڊن جا ٻوٽا شامل آهن، جن ۾ ''[[Lilium × aurelianense]]''، ''[[Lilium brownii]]''، ''[[Lilium × centigale]]''، ''[[Lilium henryi]]''، ''[[Lilium × imperiale]]''، ''[[Lilium × kewense]]''، ''[[Lilium leucanthum]]''، ''[[Lilium regale]]''، ''[[Lilium rosthornii]]''، ''[[Lilium sargentiae]]''، ''[[Lilium sulphureum]]'' ۽ ''[[Lilium × sulphurgale]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل نرسنگي (Trumpet) شڪل جا هوندا آهن، جيڪي ٻاهر يا ڪجهه هيٺ ڏانهن هوندا آهن، ۽ گهڻي خوشبو رکندڙ هوندا آهن، خاص طور تي رات جي وقت انهن جي خوشبو وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي.

محفوظ ڪيو ويو: سنڌي وڪيپيڊيا جي متن ۾ [[...]] اندر انگريزي عنوان نه رکبا؛ هر لنڪ جو هدف سنڌي ترجمي يا سنڌي تلفظ ۾ هوندو.

==== مشرقي هائبرڊ (ڊويزن VII) ====
{{anchor|مشرقي سوسن}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Oriental hybrid1 (cropped).jpg
File:Smithsoniangardens1.jpg
File:Lilium Dizzy.jpg
File:Lilium x Universe.jpg
File:Lilium Golden Stargazer.jpg
File:Lilium %27Marco Polo%27 Flower 2580px.jpg
&lt;/gallery&gt;

:هي ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] ''Archelirion'' اندر تيار ڪيل هائبرڊن تي ٻڌل آهن،&lt;ref name=&quot;Barba-Gonzalez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tuyl&quot; /&gt; خاص طور [[ليليم اوريٽم]] ۽ [[ليليم اسپيشيوسم]] تي، ۽ انهن سان گڏ جاپان جي مقامي ڪيترين ئي جنسن، جهڙوڪ [[ليليم نوبيليسمم]]، [[ليليم روبيليم]]، [[ليليم اليگزينڊري]] ۽ [[ليليم جاپونيڪم]] مان تيار ڪيل ٻجائتن تي پڻ ٻڌل آهن.

:اهي خوشبودار هوندا آهن ۽ انهن جا گل عام طور ٻاهر ڏانهن منهن ڪندا آهن. ٻوٽا گهڻو ڪري ڊگها هوندا آهن ۽ گل ڪافي وڏا ٿي سگهن ٿا. هن سڄي گروهه کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسٽارگيزر''' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻن جا گل مٿي ڏانهن ڏسندي محسوس ٿيندا آهن. مخصوص ڪلٽيوار لاءِ [[ليليم اسٽارگيزر]] ڏسو.

==== ٻيا هائبرڊ (ڊويزن VIII) ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
&lt;/gallery&gt;

:هن گروهه ۾ ٻيا سڀ باغي هائبرڊ شامل آهن.

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''ليليم'') ۽ [[فريٽيلياريا]] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''ليليم'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا]] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>k0a3za47kfihzfbzqqk4v1pfzq1rqgl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398754</id>
      <parentid>398753</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:43:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51908" sha1="shl97dctw2i6qw5cbdy0h2n1ux8f4q8" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==پوک ۽ باغباني==

ڪيتريون ئي قسمون [[معتدل آبهوا|معتدل]]، [[نيم گرم آبهوا|نيم گرم]] ۽ [[گرم آبهوا]] وارن علائقن ۾ باغن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Azucenas en tierra boricua trascienden generaciones [Lilium in Puerto Rican land transcend generations] | website=El Nuevo Día | date=2017-07-08 | url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | language=es | access-date=2020-07-19 | archive-date=2020-07-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719222643/https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; سينگار لاءِ انهن جا ڪيترائي [[هائبرڊ ٻوٽو|هائبرڊ]] پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن کي گلن جي سرحدي ٻوٽن (جڙي ٻوٽين وارا ھنڌ)، ٻيلن ۽ جهنگلي باغن، وڻڪار جي پوکن ۽ صحن يا پيٽيو جي ٻوٽن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه للي، خاص طور تي ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، [[ڪٽ فلاور]] ۽ گملن ۾ پوکيل ٻوٽن جي صورت ۾ اهم تجارتي فصل آهن. انهن کي خاص مارڪيٽن لاءِ عام گلجڻ واري موسم کان ٻاهر به گلائڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' کي ايسٽر جي موقعي لاءِ پوکيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي '''ايسٽر للي''' پڻ سڏيو ويندو آهي.

للي جا بلب عام طور تي سُڪون واري موسم (ڊارمنٽ سيزن) ۾ پوکيا ويندا آهن. انهن کي بهتر آهي ته (اتر اڌ گولي ۾) ڏکڻ رخ، هلڪي لاٿ واري جاءِ تي، سج يا هلڪي ڇانوَ ۾، بلب جي اوچائي کان اڍائي ڀيرا کوٽائي تي پوکيو وڃي (سواءِ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' جي، جنهن کي زمين جي مٿاڇري تي پوکيو وڃي). گهڻيون قسمون هوا لنگهندڙ، ڀوري زرخيز (loamy) مٽي پسند ڪن ٿيون ۽ سٺي پاڻي نيڪال انتهائي ضروري آهي. اڪثر قسمون جولاءِ يا آگسٽ (اتر اڌ گولي ۾) گل ڏين ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قسمون دير سان بهار، اونهاري جي پڇاڙي يا سرءُ جي شروعات ۾ گلجڻ شروع ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lily|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|access-date=2014-02-19|year=2016|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225070146/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

للي ۾ ڇڪيندڙ پاڙون (ڪانٽريڪٽائل روٽس) ٿينديون آهن، جيڪي ٻوٽي کي مناسب کوٽائي تائين هيٺ ڇڪي ڇڏينديون آهن، تنهنڪري انهن کي گهڻو اونهو پوکڻ بدران ٿورو مٿاهون پوکڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. مٽيءَ جو [[پي ايڇ|pH]] لڳ ڀڳ 6.5 گهڻين قسمن لاءِ موزون هوندو آهي. اڪثر قسمون سٺي پاڻي نيڪال واري مٽيءَ ۾ بهتر واڌ ڪن ٿيون، ۽ واڌ ويجهه واري موسم دوران انهن کي باقاعدي پاڻي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه قسمون ۽ ڪلٽيوارس مضبوط ۽ سخت تنن وارا هوندا آهن، پر جن جا گل وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن، انهن کي سڌو بيهارڻ لاءِ سهارو (اسٽيڪنگ) ڏيڻ ضروري هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants &amp; flowers|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-5423-3|page=744}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies|series=Wisley handbooks|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-384-3|page=96}}&lt;/ref&gt;

===اعزاز===

هيٺ ڏنل للي جون قسمون ۽ [[ڪلٽيوار]] هن وقت [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[اوارڊ آف گارڊن ميرٽ]] (2017ع تائين تصديق ٿيل) رکن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = July 2017 | page = 60 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 5 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180105180412/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ourCountryGarden&gt;{{cite web |title=''British Gardening Statistics'' |url=https://ourcountrygarden.co.uk/british-gardening-statistics/ |work=British Gardening Statistics |date=10 May 2024 |publisher=Our Country Garden |access-date=January 28, 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Lilium Golden Splendour3.jpg|thumb|'سونھري اسپلينڊر']]

* '''آفريڪن ڪوئين گروپ''' (VI-/a) — 2002 H6
* ''''ڪيسا بلانڪا '''' (VIIb/b-c) — 1993 H6
* ''''فاٽا مورگانا'''' (Ia/b) — 2002 H6
* ''''گارڊن پارٽي'''' (VIIb/b) — 2002 H6
* '''گولڊن اسپلينڊر گروپ''' (VIb-c/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Golden Splendor Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224220/https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم هينرائي]]'' (IXc/d) — 1993 H6
* ''[[ليليم ميڪلينيائي]]'' (IXc/a) — 2012 H5
* ''[[ليليم مارٽيگون]]'' — ترڪي ٽوپي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium martagon'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 25 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180325044941/https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم پارڊالينم]]'' — چيتي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium pardalinum'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224217/https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* '''پنڪ پرفيڪشن گروپ''' (VIb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Pink Perfection Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224213/https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم ريگالي]]'' — شاهي سوسن (IXb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium regale'' | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224413/https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

===باغي قسمن جي درجابندي===

للي جون بيشمار باغي صورتون، جيڪي گهڻو ڪري هائبرڊ آهن، باغباني لاءِ پوکيون وڃن ٿيون. اهي پنهنجي اصل نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن جي بنياد تي هيٺين وڏن گروهن ۾ ورهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ |title=North American Lily Society: Types of Lilies |publisher=Lilies.org |access-date=2013-02-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103073939/http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The RHS is the International Registration Authority for lilies|url=http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|access-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521152642/http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|archive-date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

====ايشيائي هائبرڊ (ڊويزن I)====

:هي هائبرڊ ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] '' سائنومارٽگون '' جي نسلن مان تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=Barba-Gonzalez&gt;{{cite journal |author1=Barba-Gonzalez, R. |author2=Lokker, A.C. |author3=Lim, K.B. |author4=Ramanna, M.S. |author5=Van Tuyl, J.M. |year=2004 |title=Use of 2n gametes for the production of sexual polyploids from sterile Oriental × Asiatic hybrids of lilies (''Lilium'') |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=109 |issue=6 |pages=1125–1132 |doi=10.1007/s00122-004-1739-0|pmid=15290047 |s2cid=7992120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tuyl&gt;{{cite journal |url=http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230707/http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-date=2014-06-06 |title=''Lilium'': Breeding History of the Modern Cultivar Assortment |last1=van Tuyl |first1=J.M.|last2=Arens |first2=P. |journal=Acta Horticulturae |volume=900 |year=2011 |pages=223–230 }}&lt;/ref&gt;

:انهن جو بنياد وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن تي آهي، جن ۾ ''[[ليليم اميبائلي]]''، ''[[ليليم بلبيفيرم]]''، ''[[ليليم ڪيلوسم]]''، ''[[ليليم سيرنيوم]]''، ''[[ليليم ڪنڪولر]]''، ''[[ليليم ڊائوريڪم]]''، ''[[ليليم ڊيوڊيائي]]''، ''[[ليليم هولينڊيڪم|ليليم هولينڊيڪم]]''، ''[[ليليم لينسيفوليئم]]'' (هم معنيٰ ''[[ليليم ٽائگرينم]]'')، ''[[ليليم لينڪونگينسي]]''، ''[[ليليم لائيٽلنائي]]''، ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]''، ''[[ليليم پوميليم]]''، ''[[ليليم اسڪاٽيائي]]''، ''[[ليليم وارڊيائي]]'' ۽ ''[[ليليم وِلسونيائي]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل وچولي ماپ جا، مٿي يا ٻاهر ڏانهن رخ ڪندڙ ۽ گهڻو ڪري بي خوشبو هوندا آهن. مشهور ڪلٽيوارن ۾ ''Lilium 'Cappuccino''، ''Lilium 'ڊائمينشن''، ''ليليم 'لٽل ڪس (ننڍڙي چمي)'' ۽ ''[[ليليم ناوونا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lilium Asiatic Navona – Lily |url=https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily |publisher=brentandbeckysbulbs.com |access-date=27 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063531/https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily }}&lt;/ref&gt;

:*بونا (Patio يا Border) قسمون گهڻو ننڍيون، لڳ ڀڳ 36–61 سينٽي ميٽر اوچيون ٿين ٿيون، ۽ خاص طور ڪنٽينرن يا گملن ۾ پوکڻ لاءِ تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants|title=Tina M. Smith. Production of Hybrid Lilies as Pot Plants. University of Massachusetts, Amherst|work=Center for Agriculture, Food and the Environment|access-date=2014-08-06|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810193205/https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants}}&lt;/ref&gt; انهن جي ڪلٽيوار نالن ۾ اڪثر &quot;Tiny&quot; شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''Tiny Padhye'' ۽ ''Tiny Dessert''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Padhye' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508095504/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Dessert' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-07|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024402/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html}}&lt;/ref&gt;

====مارٽيگون هائبرڊ (ڊويزن II)====

:هي گروهه ''[[ليليم ڊالهينسونيائي]]''، ''[[ليليم هينسونيائي]]''، ''[[ليليم مارٽيگون]]''، ''[[ليليم ميڊيولوئڊيز]]'' ۽ ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' تي ٻڌل آهي.

:انهن جا گل هيٺ لڙڪيل هوندا آهن ۽ '''ترڪي ٽوپي''' جهڙي شڪل رکندا آهن، جن جون ٽيپلون (گل جون پنکڙيون) تمام گهڻو پوئتي مڙيل هونديون آهن.

====ڪينڊيڊم (يورپي-قفقازي) هائبرڊ (ڊويزن III)====

:هن گروهه ۾ گهڻو ڪري يورپي نسلون شامل آهن، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]''، ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]''، ''[[ليليم موناڊيلفم]]''، ''[[ليليم پومپونيم]]''، ''[[ليليم پائرينائيڪم]]'' ۽ ''[[ليليم × ٽيسٽيسيئم]]''.

====آمريڪي هائبرڊ (ڊويزن IV)====

:اهي گهڻو ڪري ڊگها قد وارا ٻوٽا آهن، جيڪي بنيادي طور ''[[Lilium bolanderi]]''، ''[[Lilium × burbankii]]''، ''[[Lilium canadense]]''، ''[[Lilium columbianum]]''، ''[[Lilium grayi]]''، ''[[Lilium humboldtii]]''، ''[[Lilium kelleyanum]]''، ''[[Lilium kelloggii]]''، ''[[Lilium maritimum]]''، ''[[Lilium michauxii]]''، ''[[Lilium michiganense]]''، ''[[Lilium occidentale]]''، ''[[Lilium × pardaboldtii]]''، ''[[Lilium pardalinum]]''، ''[[Lilium parryi]]''، ''[[Lilium parvum]]''، ''[[Lilium philadelphicum]]''، ''[[Lilium pitkinense]]''، ''[[Lilium superbum]]''، ''[[Lilium ollmeri]]''، ''[[Lilium washingtonianum]]'' ۽ ''[[Lilium wigginsii]]'' مان نڪتل آهن.

:انهن مان ڪيترائي رائيزومي پاڙن وارا، جهنڊن جي صورت ۾ وڌندڙ دائمي ٻوٽا هوندا آهن.

====لانگيفلورم هائبرڊ (ڊويزن V)====

:هي هن نسل ۽ ان جي ذيلي نسلن جون باغي صورتون آهن.

:اهي خاص طور ڪٽ فلاور جي صنعت ۾ تمام اهم آهن، جڏهن ته باغن ۾ ٻين هائبرڊن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پوکيا ويندا آهن.

====ٽرمپٽ للي (ڊويزن VI)، جنهن ۾ اوريلين هائبرڊ پڻ شامل آهن====

:هن گروهه ۾ ڪيترين ايشيائي نسلن ۽ انهن جي بين النسلي هائبرڊن جا ٻوٽا شامل آهن، جن ۾ ''[[Lilium × aurelianense]]''، ''[[Lilium brownii]]''، ''[[Lilium × centigale]]''، ''[[Lilium henryi]]''، ''[[Lilium × imperiale]]''، ''[[Lilium × kewense]]''، ''[[Lilium leucanthum]]''، ''[[Lilium regale]]''، ''[[Lilium rosthornii]]''، ''[[Lilium sargentiae]]''، ''[[Lilium sulphureum]]'' ۽ ''[[Lilium × sulphurgale]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل نرسنگي (Trumpet) شڪل جا هوندا آهن، جيڪي ٻاهر يا ڪجهه هيٺ ڏانهن هوندا آهن، ۽ گهڻي خوشبو رکندڙ هوندا آهن، خاص طور تي رات جي وقت انهن جي خوشبو وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي.

محفوظ ڪيو ويو: سنڌي وڪيپيڊيا جي متن ۾ [[...]] اندر انگريزي عنوان نه رکبا؛ هر لنڪ جو هدف سنڌي ترجمي يا سنڌي تلفظ ۾ هوندو.

==== مشرقي هائبرڊ (ڊويزن VII) ====
{{anchor|مشرقي سوسن}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Oriental hybrid1 (cropped).jpg
File:Smithsoniangardens1.jpg
File:Lilium Dizzy.jpg
File:Lilium x Universe.jpg
File:Lilium Golden Stargazer.jpg
File:Lilium %27Marco Polo%27 Flower 2580px.jpg
&lt;/gallery&gt;

:هي ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] ''Archelirion'' اندر تيار ڪيل هائبرڊن تي ٻڌل آهن،&lt;ref name=&quot;Barba-Gonzalez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tuyl&quot; /&gt; خاص طور [[ليليم اوريٽم]] ۽ [[ليليم اسپيشيوسم]] تي، ۽ انهن سان گڏ جاپان جي مقامي ڪيترين ئي جنسن، جهڙوڪ [[ليليم نوبيليسمم]]، [[ليليم روبيليم]]، [[ليليم اليگزينڊري]] ۽ [[ليليم جاپونيڪم]] مان تيار ڪيل ٻجائتن تي پڻ ٻڌل آهن.

:اهي خوشبودار هوندا آهن ۽ انهن جا گل عام طور ٻاهر ڏانهن منهن ڪندا آهن. ٻوٽا گهڻو ڪري ڊگها هوندا آهن ۽ گل ڪافي وڏا ٿي سگهن ٿا. هن سڄي گروهه کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسٽارگيزر''' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻن جا گل مٿي ڏانهن ڏسندي محسوس ٿيندا آهن. مخصوص ڪلٽيوار لاءِ [[ليليم اسٽارگيزر]] ڏسو.

==== ٻيا هائبرڊ (ڊويزن VIII) ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
&lt;/gallery&gt;

:هن گروهه ۾ ٻيا سڀ باغي هائبرڊ شامل آهن.

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''ليليم'') ۽ [[فريٽيلياريا]] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''ليليم'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا]] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>shl97dctw2i6qw5cbdy0h2n1ux8f4q8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398757</id>
      <parentid>398754</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52176" sha1="1d5mrk7n3n1gwetnphlrkfe9qk0rs2t" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==پوک ۽ باغباني==

ڪيتريون ئي قسمون [[معتدل آبهوا|معتدل]]، [[نيم گرم آبهوا|نيم گرم]] ۽ [[گرم آبهوا]] وارن علائقن ۾ باغن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Azucenas en tierra boricua trascienden generaciones [Lilium in Puerto Rican land transcend generations] | website=El Nuevo Día | date=2017-07-08 | url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | language=es | access-date=2020-07-19 | archive-date=2020-07-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719222643/https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; سينگار لاءِ انهن جا ڪيترائي [[هائبرڊ ٻوٽو|هائبرڊ]] پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن کي گلن جي سرحدي ٻوٽن (جڙي ٻوٽين وارا ھنڌ)، ٻيلن ۽ جهنگلي باغن، وڻڪار جي پوکن ۽ صحن يا پيٽيو جي ٻوٽن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه للي، خاص طور تي ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، [[ڪٽ فلاور]] ۽ گملن ۾ پوکيل ٻوٽن جي صورت ۾ اهم تجارتي فصل آهن. انهن کي خاص مارڪيٽن لاءِ عام گلجڻ واري موسم کان ٻاهر به گلائڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' کي ايسٽر جي موقعي لاءِ پوکيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي '''ايسٽر للي''' پڻ سڏيو ويندو آهي.

للي جا بلب عام طور تي سُڪون واري موسم (ڊارمنٽ سيزن) ۾ پوکيا ويندا آهن. انهن کي بهتر آهي ته (اتر اڌ گولي ۾) ڏکڻ رخ، هلڪي لاٿ واري جاءِ تي، سج يا هلڪي ڇانوَ ۾، بلب جي اوچائي کان اڍائي ڀيرا کوٽائي تي پوکيو وڃي (سواءِ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' جي، جنهن کي زمين جي مٿاڇري تي پوکيو وڃي). گهڻيون قسمون هوا لنگهندڙ، ڀوري زرخيز (loamy) مٽي پسند ڪن ٿيون ۽ سٺي پاڻي نيڪال انتهائي ضروري آهي. اڪثر قسمون جولاءِ يا آگسٽ (اتر اڌ گولي ۾) گل ڏين ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قسمون دير سان بهار، اونهاري جي پڇاڙي يا سرءُ جي شروعات ۾ گلجڻ شروع ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lily|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|access-date=2014-02-19|year=2016|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225070146/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

للي ۾ ڇڪيندڙ پاڙون (ڪانٽريڪٽائل روٽس) ٿينديون آهن، جيڪي ٻوٽي کي مناسب کوٽائي تائين هيٺ ڇڪي ڇڏينديون آهن، تنهنڪري انهن کي گهڻو اونهو پوکڻ بدران ٿورو مٿاهون پوکڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. مٽيءَ جو [[پي ايڇ|pH]] لڳ ڀڳ 6.5 گهڻين قسمن لاءِ موزون هوندو آهي. اڪثر قسمون سٺي پاڻي نيڪال واري مٽيءَ ۾ بهتر واڌ ڪن ٿيون، ۽ واڌ ويجهه واري موسم دوران انهن کي باقاعدي پاڻي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه قسمون ۽ ڪلٽيوارس مضبوط ۽ سخت تنن وارا هوندا آهن، پر جن جا گل وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن، انهن کي سڌو بيهارڻ لاءِ سهارو (اسٽيڪنگ) ڏيڻ ضروري هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants &amp; flowers|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-5423-3|page=744}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies|series=Wisley handbooks|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-384-3|page=96}}&lt;/ref&gt;

===اعزاز===

هيٺ ڏنل للي جون قسمون ۽ [[ڪلٽيوار]] هن وقت [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[اوارڊ آف گارڊن ميرٽ]] (2017ع تائين تصديق ٿيل) رکن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = July 2017 | page = 60 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 5 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180105180412/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ourCountryGarden&gt;{{cite web |title=''British Gardening Statistics'' |url=https://ourcountrygarden.co.uk/british-gardening-statistics/ |work=British Gardening Statistics |date=10 May 2024 |publisher=Our Country Garden |access-date=January 28, 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Lilium Golden Splendour3.jpg|thumb|'سونھري اسپلينڊر']]

* '''آفريڪن ڪوئين گروپ''' (VI-/a) — 2002 H6
* ''''ڪيسا بلانڪا '''' (VIIb/b-c) — 1993 H6
* ''''فاٽا مورگانا'''' (Ia/b) — 2002 H6
* ''''گارڊن پارٽي'''' (VIIb/b) — 2002 H6
* '''گولڊن اسپلينڊر گروپ''' (VIb-c/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Golden Splendor Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224220/https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم هينرائي]]'' (IXc/d) — 1993 H6
* ''[[ليليم ميڪلينيائي]]'' (IXc/a) — 2012 H5
* ''[[ليليم مارٽيگون]]'' — ترڪي ٽوپي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium martagon'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 25 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180325044941/https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم پارڊالينم]]'' — چيتي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium pardalinum'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224217/https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* '''پنڪ پرفيڪشن گروپ''' (VIb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Pink Perfection Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224213/https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم ريگالي]]'' — شاهي سوسن (IXb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium regale'' | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224413/https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

===باغي قسمن جي درجابندي===

للي جون بيشمار باغي صورتون، جيڪي گهڻو ڪري هائبرڊ آهن، باغباني لاءِ پوکيون وڃن ٿيون. اهي پنهنجي اصل نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن جي بنياد تي هيٺين وڏن گروهن ۾ ورهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ |title=North American Lily Society: Types of Lilies |publisher=Lilies.org |access-date=2013-02-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103073939/http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The RHS is the International Registration Authority for lilies|url=http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|access-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521152642/http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|archive-date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

====ايشيائي هائبرڊ (ڊويزن I)====

:هي هائبرڊ ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] '' سائنومارٽگون '' جي نسلن مان تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=Barba-Gonzalez&gt;{{cite journal |author1=Barba-Gonzalez, R. |author2=Lokker, A.C. |author3=Lim, K.B. |author4=Ramanna, M.S. |author5=Van Tuyl, J.M. |year=2004 |title=Use of 2n gametes for the production of sexual polyploids from sterile Oriental × Asiatic hybrids of lilies (''Lilium'') |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=109 |issue=6 |pages=1125–1132 |doi=10.1007/s00122-004-1739-0|pmid=15290047 |s2cid=7992120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tuyl&gt;{{cite journal |url=http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230707/http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-date=2014-06-06 |title=''Lilium'': Breeding History of the Modern Cultivar Assortment |last1=van Tuyl |first1=J.M.|last2=Arens |first2=P. |journal=Acta Horticulturae |volume=900 |year=2011 |pages=223–230 }}&lt;/ref&gt;

:انهن جو بنياد وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن تي آهي، جن ۾ ''[[ليليم اميبائلي]]''، ''[[ليليم بلبيفيرم]]''، ''[[ليليم ڪيلوسم]]''، ''[[ليليم سيرنيوم]]''، ''[[ليليم ڪنڪولر]]''، ''[[ليليم ڊائوريڪم]]''، ''[[ليليم ڊيوڊيائي]]''، ''[[ليليم هولينڊيڪم|ليليم هولينڊيڪم]]''، ''[[ليليم لينسيفوليئم]]'' (هم معنيٰ ''[[ليليم ٽائگرينم]]'')، ''[[ليليم لينڪونگينسي]]''، ''[[ليليم لائيٽلنائي]]''، ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]''، ''[[ليليم پوميليم]]''، ''[[ليليم اسڪاٽيائي]]''، ''[[ليليم وارڊيائي]]'' ۽ ''[[ليليم وِلسونيائي]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل وچولي ماپ جا، مٿي يا ٻاهر ڏانهن رخ ڪندڙ ۽ گهڻو ڪري بي خوشبو هوندا آهن. مشهور ڪلٽيوارن ۾ ''Lilium 'Cappuccino''، ''Lilium 'ڊائمينشن''، ''ليليم 'لٽل ڪس (ننڍڙي چمي)'' ۽ ''[[ليليم ناوونا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lilium Asiatic Navona – Lily |url=https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily |publisher=brentandbeckysbulbs.com |access-date=27 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063531/https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily }}&lt;/ref&gt;

:*بونا (Patio يا Border) قسمون گهڻو ننڍيون، لڳ ڀڳ 36–61 سينٽي ميٽر اوچيون ٿين ٿيون، ۽ خاص طور ڪنٽينرن يا گملن ۾ پوکڻ لاءِ تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants|title=Tina M. Smith. Production of Hybrid Lilies as Pot Plants. University of Massachusetts, Amherst|work=Center for Agriculture, Food and the Environment|access-date=2014-08-06|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810193205/https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants}}&lt;/ref&gt; انهن جي ڪلٽيوار نالن ۾ اڪثر &quot;Tiny&quot; شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''Tiny Padhye'' ۽ ''Tiny Dessert''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Padhye' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508095504/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Dessert' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-07|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024402/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html}}&lt;/ref&gt;

====مارٽيگون هائبرڊ (ڊويزن II)====

:هي گروهه ''[[ليليم ڊالهينسونيائي]]''، ''[[ليليم هينسونيائي]]''، ''[[ليليم مارٽيگون]]''، ''[[ليليم ميڊيولوئڊيز]]'' ۽ ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' تي ٻڌل آهي.

:انهن جا گل هيٺ لڙڪيل هوندا آهن ۽ '''ترڪي ٽوپي''' جهڙي شڪل رکندا آهن، جن جون ٽيپلون (گل جون پنکڙيون) تمام گهڻو پوئتي مڙيل هونديون آهن.

====ڪينڊيڊم (يورپي-قفقازي) هائبرڊ (ڊويزن III)====

:هن گروهه ۾ گهڻو ڪري يورپي نسلون شامل آهن، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]''، ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]''، ''[[ليليم موناڊيلفم]]''، ''[[ليليم پومپونيم]]''، ''[[ليليم پائرينائيڪم]]'' ۽ ''[[ليليم × ٽيسٽيسيئم]]''.

====آمريڪي هائبرڊ (ڊويزن IV)====

:اهي گهڻو ڪري ڊگها قد وارا ٻوٽا آهن، جيڪي بنيادي طور ''[[ليليم بولينڊيري]]''، ''[[ليليم × بربينڪيائي]]''، ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]''، ''[[ليليم ڪولمبيانم]]''، ''[[ليليم گريائي]]''، ''[[ليليم همبولٽيائي]]''، ''[[ليليم ڪيليئانم]]''، ''[[ليليم ڪيلوگيائي]]''، ''[[ليليم ميريٽيمم]]''، ''[[ليليم مشاڪسيائي]]''، ''[[ليليم مشيگينينسي]]''، ''[[ليليم اوڪسيڊينٽيلي]]''، ''[[ليليم × پارڊابولڊٽيائي]]''، ''[[ليليم پارڊالينم]]''، ''[[ليليم پيريائي]]''، ''[[ليليم پاروم]]''، ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]''، ''[[ليليم پٽڪينينسي]]''، ''[[ليليم سپربم]]''، ''[[ليليم اولميري]]''، ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' ۽ ''[[ليليم وگنسيائي]]'' مان نڪتل آهن.

:انهن مان ڪيترائي رائيزومي پاڙن وارا، جهنڊن جي صورت ۾ وڌندڙ دائمي ٻوٽا هوندا آهن.

====لانگيفلورم هائبرڊ (ڊويزن V)====

:هي هن نسل ۽ ان جي ذيلي نسلن جون باغي صورتون آهن.

:اهي خاص طور ڪٽ فلاور جي صنعت ۾ تمام اهم آهن، جڏهن ته باغن ۾ ٻين هائبرڊن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پوکيا ويندا آهن.

====ٽرمپٽ للي (ڊويزن VI)، جنهن ۾ اوريلين هائبرڊ پڻ شامل آهن====

:هن گروهه ۾ ڪيترين ايشيائي نسلن ۽ انهن جي بين النسلي هائبرڊن جا ٻوٽا شامل آهن، جن ۾ ''[[Lilium × aurelianense]]''، ''[[Lilium brownii]]''، ''[[Lilium × centigale]]''، ''[[Lilium henryi]]''، ''[[Lilium × imperiale]]''، ''[[Lilium × kewense]]''، ''[[Lilium leucanthum]]''، ''[[Lilium regale]]''، ''[[Lilium rosthornii]]''، ''[[Lilium sargentiae]]''، ''[[Lilium sulphureum]]'' ۽ ''[[Lilium × sulphurgale]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل نرسنگي (Trumpet) شڪل جا هوندا آهن، جيڪي ٻاهر يا ڪجهه هيٺ ڏانهن هوندا آهن، ۽ گهڻي خوشبو رکندڙ هوندا آهن، خاص طور تي رات جي وقت انهن جي خوشبو وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي.

محفوظ ڪيو ويو: سنڌي وڪيپيڊيا جي متن ۾ [[...]] اندر انگريزي عنوان نه رکبا؛ هر لنڪ جو هدف سنڌي ترجمي يا سنڌي تلفظ ۾ هوندو.

==== مشرقي هائبرڊ (ڊويزن VII) ====
{{anchor|مشرقي سوسن}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Oriental hybrid1 (cropped).jpg
File:Smithsoniangardens1.jpg
File:Lilium Dizzy.jpg
File:Lilium x Universe.jpg
File:Lilium Golden Stargazer.jpg
File:Lilium %27Marco Polo%27 Flower 2580px.jpg
&lt;/gallery&gt;

:هي ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] ''Archelirion'' اندر تيار ڪيل هائبرڊن تي ٻڌل آهن،&lt;ref name=&quot;Barba-Gonzalez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tuyl&quot; /&gt; خاص طور [[ليليم اوريٽم]] ۽ [[ليليم اسپيشيوسم]] تي، ۽ انهن سان گڏ جاپان جي مقامي ڪيترين ئي جنسن، جهڙوڪ [[ليليم نوبيليسمم]]، [[ليليم روبيليم]]، [[ليليم اليگزينڊري]] ۽ [[ليليم جاپونيڪم]] مان تيار ڪيل ٻجائتن تي پڻ ٻڌل آهن.

:اهي خوشبودار هوندا آهن ۽ انهن جا گل عام طور ٻاهر ڏانهن منهن ڪندا آهن. ٻوٽا گهڻو ڪري ڊگها هوندا آهن ۽ گل ڪافي وڏا ٿي سگهن ٿا. هن سڄي گروهه کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسٽارگيزر''' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻن جا گل مٿي ڏانهن ڏسندي محسوس ٿيندا آهن. مخصوص ڪلٽيوار لاءِ [[ليليم اسٽارگيزر]] ڏسو.

==== ٻيا هائبرڊ (ڊويزن VIII) ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
&lt;/gallery&gt;

:هن گروهه ۾ ٻيا سڀ باغي هائبرڊ شامل آهن.

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''ليليم'') ۽ [[فريٽيلياريا]] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''ليليم'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا]] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>1d5mrk7n3n1gwetnphlrkfe9qk0rs2t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398759</id>
      <parentid>398757</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:48:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52125" sha1="c4woqdtvi9xrxkq6n986ik56r8e899f" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==پوک ۽ باغباني==

ڪيتريون ئي قسمون [[معتدل آبهوا|معتدل]]، [[نيم گرم آبهوا|نيم گرم]] ۽ [[گرم آبهوا]] وارن علائقن ۾ باغن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Azucenas en tierra boricua trascienden generaciones [Lilium in Puerto Rican land transcend generations] | website=El Nuevo Día | date=2017-07-08 | url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | language=es | access-date=2020-07-19 | archive-date=2020-07-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719222643/https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; سينگار لاءِ انهن جا ڪيترائي [[هائبرڊ ٻوٽو|هائبرڊ]] پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن کي گلن جي سرحدي ٻوٽن (جڙي ٻوٽين وارا ھنڌ)، ٻيلن ۽ جهنگلي باغن، وڻڪار جي پوکن ۽ صحن يا پيٽيو جي ٻوٽن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه للي، خاص طور تي ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، [[ڪٽ فلاور]] ۽ گملن ۾ پوکيل ٻوٽن جي صورت ۾ اهم تجارتي فصل آهن. انهن کي خاص مارڪيٽن لاءِ عام گلجڻ واري موسم کان ٻاهر به گلائڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' کي ايسٽر جي موقعي لاءِ پوکيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي '''ايسٽر للي''' پڻ سڏيو ويندو آهي.

للي جا بلب عام طور تي سُڪون واري موسم (ڊارمنٽ سيزن) ۾ پوکيا ويندا آهن. انهن کي بهتر آهي ته (اتر اڌ گولي ۾) ڏکڻ رخ، هلڪي لاٿ واري جاءِ تي، سج يا هلڪي ڇانوَ ۾، بلب جي اوچائي کان اڍائي ڀيرا کوٽائي تي پوکيو وڃي (سواءِ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' جي، جنهن کي زمين جي مٿاڇري تي پوکيو وڃي). گهڻيون قسمون هوا لنگهندڙ، ڀوري زرخيز (loamy) مٽي پسند ڪن ٿيون ۽ سٺي پاڻي نيڪال انتهائي ضروري آهي. اڪثر قسمون جولاءِ يا آگسٽ (اتر اڌ گولي ۾) گل ڏين ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قسمون دير سان بهار، اونهاري جي پڇاڙي يا سرءُ جي شروعات ۾ گلجڻ شروع ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lily|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|access-date=2014-02-19|year=2016|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225070146/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

للي ۾ ڇڪيندڙ پاڙون (ڪانٽريڪٽائل روٽس) ٿينديون آهن، جيڪي ٻوٽي کي مناسب کوٽائي تائين هيٺ ڇڪي ڇڏينديون آهن، تنهنڪري انهن کي گهڻو اونهو پوکڻ بدران ٿورو مٿاهون پوکڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. مٽيءَ جو [[پي ايڇ|pH]] لڳ ڀڳ 6.5 گهڻين قسمن لاءِ موزون هوندو آهي. اڪثر قسمون سٺي پاڻي نيڪال واري مٽيءَ ۾ بهتر واڌ ڪن ٿيون، ۽ واڌ ويجهه واري موسم دوران انهن کي باقاعدي پاڻي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه قسمون ۽ ڪلٽيوارس مضبوط ۽ سخت تنن وارا هوندا آهن، پر جن جا گل وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن، انهن کي سڌو بيهارڻ لاءِ سهارو (اسٽيڪنگ) ڏيڻ ضروري هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants &amp; flowers|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-5423-3|page=744}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies|series=Wisley handbooks|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-384-3|page=96}}&lt;/ref&gt;

===اعزاز===

هيٺ ڏنل للي جون قسمون ۽ [[ڪلٽيوار]] هن وقت [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[اوارڊ آف گارڊن ميرٽ]] (2017ع تائين تصديق ٿيل) رکن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = July 2017 | page = 60 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 5 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180105180412/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ourCountryGarden&gt;{{cite web |title=''British Gardening Statistics'' |url=https://ourcountrygarden.co.uk/british-gardening-statistics/ |work=British Gardening Statistics |date=10 May 2024 |publisher=Our Country Garden |access-date=January 28, 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Lilium Golden Splendour3.jpg|thumb|'سونھري اسپلينڊر']]

* '''آفريڪن ڪوئين گروپ''' (VI-/a) — 2002 H6
* ''''ڪيسا بلانڪا '''' (VIIb/b-c) — 1993 H6
* ''''فاٽا مورگانا'''' (Ia/b) — 2002 H6
* ''''گارڊن پارٽي'''' (VIIb/b) — 2002 H6
* '''گولڊن اسپلينڊر گروپ''' (VIb-c/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Golden Splendor Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224220/https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم هينرائي]]'' (IXc/d) — 1993 H6
* ''[[ليليم ميڪلينيائي]]'' (IXc/a) — 2012 H5
* ''[[ليليم مارٽيگون]]'' — ترڪي ٽوپي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium martagon'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 25 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180325044941/https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم پارڊالينم]]'' — چيتي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium pardalinum'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224217/https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* '''پنڪ پرفيڪشن گروپ''' (VIb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Pink Perfection Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224213/https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم ريگالي]]'' — شاهي سوسن (IXb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium regale'' | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224413/https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

===باغي قسمن جي درجابندي===

للي جون بيشمار باغي صورتون، جيڪي گهڻو ڪري هائبرڊ آهن، باغباني لاءِ پوکيون وڃن ٿيون. اهي پنهنجي اصل نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن جي بنياد تي هيٺين وڏن گروهن ۾ ورهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ |title=North American Lily Society: Types of Lilies |publisher=Lilies.org |access-date=2013-02-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103073939/http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The RHS is the International Registration Authority for lilies|url=http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|access-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521152642/http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|archive-date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

====ايشيائي هائبرڊ (ڊويزن I)====

:هي هائبرڊ ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] '' سائنومارٽگون '' جي نسلن مان تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=Barba-Gonzalez&gt;{{cite journal |author1=Barba-Gonzalez, R. |author2=Lokker, A.C. |author3=Lim, K.B. |author4=Ramanna, M.S. |author5=Van Tuyl, J.M. |year=2004 |title=Use of 2n gametes for the production of sexual polyploids from sterile Oriental × Asiatic hybrids of lilies (''Lilium'') |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=109 |issue=6 |pages=1125–1132 |doi=10.1007/s00122-004-1739-0|pmid=15290047 |s2cid=7992120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tuyl&gt;{{cite journal |url=http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230707/http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-date=2014-06-06 |title=''Lilium'': Breeding History of the Modern Cultivar Assortment |last1=van Tuyl |first1=J.M.|last2=Arens |first2=P. |journal=Acta Horticulturae |volume=900 |year=2011 |pages=223–230 }}&lt;/ref&gt;

:انهن جو بنياد وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن تي آهي، جن ۾ ''[[ليليم اميبائلي]]''، ''[[ليليم بلبيفيرم]]''، ''[[ليليم ڪيلوسم]]''، ''[[ليليم سيرنيوم]]''، ''[[ليليم ڪنڪولر]]''، ''[[ليليم ڊائوريڪم]]''، ''[[ليليم ڊيوڊيائي]]''، ''[[ليليم هولينڊيڪم|ليليم هولينڊيڪم]]''، ''[[ليليم لينسيفوليئم]]'' (هم معنيٰ ''[[ليليم ٽائگرينم]]'')، ''[[ليليم لينڪونگينسي]]''، ''[[ليليم لائيٽلنائي]]''، ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]''، ''[[ليليم پوميليم]]''، ''[[ليليم اسڪاٽيائي]]''، ''[[ليليم وارڊيائي]]'' ۽ ''[[ليليم وِلسونيائي]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل وچولي ماپ جا، مٿي يا ٻاهر ڏانهن رخ ڪندڙ ۽ گهڻو ڪري بي خوشبو هوندا آهن. مشهور ڪلٽيوارن ۾ ''Lilium 'Cappuccino''، ''Lilium 'ڊائمينشن''، ''ليليم 'لٽل ڪس (ننڍڙي چمي)'' ۽ ''[[ليليم ناوونا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lilium Asiatic Navona – Lily |url=https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily |publisher=brentandbeckysbulbs.com |access-date=27 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063531/https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily }}&lt;/ref&gt;

:*بونا (Patio يا Border) قسمون گهڻو ننڍيون، لڳ ڀڳ 36–61 سينٽي ميٽر اوچيون ٿين ٿيون، ۽ خاص طور ڪنٽينرن يا گملن ۾ پوکڻ لاءِ تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants|title=Tina M. Smith. Production of Hybrid Lilies as Pot Plants. University of Massachusetts, Amherst|work=Center for Agriculture, Food and the Environment|access-date=2014-08-06|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810193205/https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants}}&lt;/ref&gt; انهن جي ڪلٽيوار نالن ۾ اڪثر &quot;Tiny&quot; شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''Tiny Padhye'' ۽ ''Tiny Dessert''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Padhye' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508095504/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Dessert' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-07|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024402/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html}}&lt;/ref&gt;

====مارٽيگون هائبرڊ (ڊويزن II)====

:هي گروهه ''[[ليليم ڊالهينسونيائي]]''، ''[[ليليم هينسونيائي]]''، ''[[ليليم مارٽيگون]]''، ''[[ليليم ميڊيولوئڊيز]]'' ۽ ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' تي ٻڌل آهي.

:انهن جا گل هيٺ لڙڪيل هوندا آهن ۽ '''ترڪي ٽوپي''' جهڙي شڪل رکندا آهن، جن جون ٽيپلون (گل جون پنکڙيون) تمام گهڻو پوئتي مڙيل هونديون آهن.

====ڪينڊيڊم (يورپي-قفقازي) هائبرڊ (ڊويزن III)====

:هن گروهه ۾ گهڻو ڪري يورپي نسلون شامل آهن، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]''، ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]''، ''[[ليليم موناڊيلفم]]''، ''[[ليليم پومپونيم]]''، ''[[ليليم پائرينائيڪم]]'' ۽ ''[[ليليم × ٽيسٽيسيئم]]''.

====آمريڪي هائبرڊ (ڊويزن IV)====

:اهي گهڻو ڪري ڊگها قد وارا ٻوٽا آهن، جيڪي بنيادي طور ''[[ليليم بولينڊيري]]''، ''[[ليليم × بربينڪيائي]]''، ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]''، ''[[ليليم ڪولمبيانم]]''، ''[[ليليم گريائي]]''، ''[[ليليم همبولٽيائي]]''، ''[[ليليم ڪيليئانم]]''، ''[[ليليم ڪيلوگيائي]]''، ''[[ليليم ميريٽيمم]]''، ''[[ليليم مشاڪسيائي]]''، ''[[ليليم مشيگينينسي]]''، ''[[ليليم اوڪسيڊينٽيلي]]''، ''[[ليليم × پارڊابولڊٽيائي]]''، ''[[ليليم پارڊالينم]]''، ''[[ليليم پيريائي]]''، ''[[ليليم پاروم]]''، ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]''، ''[[ليليم پٽڪينينسي]]''، ''[[ليليم سپربم]]''، ''[[ليليم اولميري]]''، ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' ۽ ''[[ليليم وگنسيائي]]'' مان نڪتل آهن.

:انهن مان ڪيترائي رائيزومي پاڙن وارا، جهنڊن جي صورت ۾ وڌندڙ دائمي ٻوٽا هوندا آهن.

====لانگيفلورم هائبرڊ (ڊويزن V)====

:هي هن نسل ۽ ان جي ذيلي نسلن جون باغي صورتون آهن.

:اهي خاص طور ڪٽ فلاور جي صنعت ۾ تمام اهم آهن، جڏهن ته باغن ۾ ٻين هائبرڊن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پوکيا ويندا آهن.

====ٽرمپٽ للي (ڊويزن VI)، جنهن ۾ اوريلين هائبرڊ پڻ شامل آهن====

:هن گروهه ۾ ڪيترين ايشيائي نسلن ۽ انهن جي بين النسلي هائبرڊن جا ٻوٽا شامل آهن، جن ۾ ''[[ليليم × اوريلينينسي]]''، ''[[ليليم براؤنيائي]]''، ''[[ليليم × سينٽيگيلي]]''، ''[[ليليم هينريائي]]''، ''[[ليليم × امپيريالي]]''، ''[[ليليم × ڪيوئينسي]]''، ''[[ليليم ليوڪينٿم]]''، ''[[ليليم ريگالي]]''، ''[[ليليم روسٿورنيائي]]''، ''[[ليليم سارجينشيايي]]''، ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' ۽ ''[[ليليم × سلفرگيلي]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل نرسنگي (ٽرمپٽ) شڪل جا هوندا آهن، جيڪي ٻاهر يا ڪجهه هيٺ ڏانهن هوندا آهن، ۽ گهڻي خوشبو رکندڙ هوندا آهن، خاص طور تي رات جي وقت انهن جي خوشبو وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي.

==== مشرقي هائبرڊ (ڊويزن VII) ====
{{anchor|مشرقي سوسن}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Oriental hybrid1 (cropped).jpg
File:Smithsoniangardens1.jpg
File:Lilium Dizzy.jpg
File:Lilium x Universe.jpg
File:Lilium Golden Stargazer.jpg
File:Lilium %27Marco Polo%27 Flower 2580px.jpg
&lt;/gallery&gt;

:هي ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] ''Archelirion'' اندر تيار ڪيل هائبرڊن تي ٻڌل آهن،&lt;ref name=&quot;Barba-Gonzalez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tuyl&quot; /&gt; خاص طور [[ليليم اوريٽم]] ۽ [[ليليم اسپيشيوسم]] تي، ۽ انهن سان گڏ جاپان جي مقامي ڪيترين ئي جنسن، جهڙوڪ [[ليليم نوبيليسمم]]، [[ليليم روبيليم]]، [[ليليم اليگزينڊري]] ۽ [[ليليم جاپونيڪم]] مان تيار ڪيل ٻجائتن تي پڻ ٻڌل آهن.

:اهي خوشبودار هوندا آهن ۽ انهن جا گل عام طور ٻاهر ڏانهن منهن ڪندا آهن. ٻوٽا گهڻو ڪري ڊگها هوندا آهن ۽ گل ڪافي وڏا ٿي سگهن ٿا. هن سڄي گروهه کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسٽارگيزر''' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻن جا گل مٿي ڏانهن ڏسندي محسوس ٿيندا آهن. مخصوص ڪلٽيوار لاءِ [[ليليم اسٽارگيزر]] ڏسو.

==== ٻيا هائبرڊ (ڊويزن VIII) ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
&lt;/gallery&gt;

:هن گروهه ۾ ٻيا سڀ باغي هائبرڊ شامل آهن.

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''ليليم'') ۽ [[فريٽيلياريا]] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''ليليم'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا]] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>c4woqdtvi9xrxkq6n986ik56r8e899f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398760</id>
      <parentid>398759</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:50:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53782" sha1="scgnl4uhvrns4sb1owuc7wmf7m2pykt" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==پوک ۽ باغباني==

ڪيتريون ئي قسمون [[معتدل آبهوا|معتدل]]، [[نيم گرم آبهوا|نيم گرم]] ۽ [[گرم آبهوا]] وارن علائقن ۾ باغن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Azucenas en tierra boricua trascienden generaciones [Lilium in Puerto Rican land transcend generations] | website=El Nuevo Día | date=2017-07-08 | url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | language=es | access-date=2020-07-19 | archive-date=2020-07-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719222643/https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; سينگار لاءِ انهن جا ڪيترائي [[هائبرڊ ٻوٽو|هائبرڊ]] پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن کي گلن جي سرحدي ٻوٽن (جڙي ٻوٽين وارا ھنڌ)، ٻيلن ۽ جهنگلي باغن، وڻڪار جي پوکن ۽ صحن يا پيٽيو جي ٻوٽن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه للي، خاص طور تي ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، [[ڪٽ فلاور]] ۽ گملن ۾ پوکيل ٻوٽن جي صورت ۾ اهم تجارتي فصل آهن. انهن کي خاص مارڪيٽن لاءِ عام گلجڻ واري موسم کان ٻاهر به گلائڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' کي ايسٽر جي موقعي لاءِ پوکيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي '''ايسٽر للي''' پڻ سڏيو ويندو آهي.

للي جا بلب عام طور تي سُڪون واري موسم (ڊارمنٽ سيزن) ۾ پوکيا ويندا آهن. انهن کي بهتر آهي ته (اتر اڌ گولي ۾) ڏکڻ رخ، هلڪي لاٿ واري جاءِ تي، سج يا هلڪي ڇانوَ ۾، بلب جي اوچائي کان اڍائي ڀيرا کوٽائي تي پوکيو وڃي (سواءِ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' جي، جنهن کي زمين جي مٿاڇري تي پوکيو وڃي). گهڻيون قسمون هوا لنگهندڙ، ڀوري زرخيز (loamy) مٽي پسند ڪن ٿيون ۽ سٺي پاڻي نيڪال انتهائي ضروري آهي. اڪثر قسمون جولاءِ يا آگسٽ (اتر اڌ گولي ۾) گل ڏين ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قسمون دير سان بهار، اونهاري جي پڇاڙي يا سرءُ جي شروعات ۾ گلجڻ شروع ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lily|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|access-date=2014-02-19|year=2016|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225070146/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

للي ۾ ڇڪيندڙ پاڙون (ڪانٽريڪٽائل روٽس) ٿينديون آهن، جيڪي ٻوٽي کي مناسب کوٽائي تائين هيٺ ڇڪي ڇڏينديون آهن، تنهنڪري انهن کي گهڻو اونهو پوکڻ بدران ٿورو مٿاهون پوکڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. مٽيءَ جو [[پي ايڇ|pH]] لڳ ڀڳ 6.5 گهڻين قسمن لاءِ موزون هوندو آهي. اڪثر قسمون سٺي پاڻي نيڪال واري مٽيءَ ۾ بهتر واڌ ڪن ٿيون، ۽ واڌ ويجهه واري موسم دوران انهن کي باقاعدي پاڻي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه قسمون ۽ ڪلٽيوارس مضبوط ۽ سخت تنن وارا هوندا آهن، پر جن جا گل وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن، انهن کي سڌو بيهارڻ لاءِ سهارو (اسٽيڪنگ) ڏيڻ ضروري هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants &amp; flowers|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-5423-3|page=744}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies|series=Wisley handbooks|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-384-3|page=96}}&lt;/ref&gt;

===اعزاز===

هيٺ ڏنل للي جون قسمون ۽ [[ڪلٽيوار]] هن وقت [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[اوارڊ آف گارڊن ميرٽ]] (2017ع تائين تصديق ٿيل) رکن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = July 2017 | page = 60 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 5 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180105180412/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ourCountryGarden&gt;{{cite web |title=''British Gardening Statistics'' |url=https://ourcountrygarden.co.uk/british-gardening-statistics/ |work=British Gardening Statistics |date=10 May 2024 |publisher=Our Country Garden |access-date=January 28, 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Lilium Golden Splendour3.jpg|thumb|'سونھري اسپلينڊر']]

* '''آفريڪن ڪوئين گروپ''' (VI-/a) — 2002 H6
* ''''ڪيسا بلانڪا '''' (VIIb/b-c) — 1993 H6
* ''''فاٽا مورگانا'''' (Ia/b) — 2002 H6
* ''''گارڊن پارٽي'''' (VIIb/b) — 2002 H6
* '''گولڊن اسپلينڊر گروپ''' (VIb-c/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Golden Splendor Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224220/https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم هينرائي]]'' (IXc/d) — 1993 H6
* ''[[ليليم ميڪلينيائي]]'' (IXc/a) — 2012 H5
* ''[[ليليم مارٽيگون]]'' — ترڪي ٽوپي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium martagon'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 25 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180325044941/https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم پارڊالينم]]'' — چيتي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium pardalinum'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224217/https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* '''پنڪ پرفيڪشن گروپ''' (VIb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Pink Perfection Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224213/https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم ريگالي]]'' — شاهي سوسن (IXb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium regale'' | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224413/https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

===باغي قسمن جي درجابندي===

للي جون بيشمار باغي صورتون، جيڪي گهڻو ڪري هائبرڊ آهن، باغباني لاءِ پوکيون وڃن ٿيون. اهي پنهنجي اصل نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن جي بنياد تي هيٺين وڏن گروهن ۾ ورهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ |title=North American Lily Society: Types of Lilies |publisher=Lilies.org |access-date=2013-02-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103073939/http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The RHS is the International Registration Authority for lilies|url=http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|access-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521152642/http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|archive-date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

====ايشيائي هائبرڊ (ڊويزن I)====

:هي هائبرڊ ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] '' سائنومارٽگون '' جي نسلن مان تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=Barba-Gonzalez&gt;{{cite journal |author1=Barba-Gonzalez, R. |author2=Lokker, A.C. |author3=Lim, K.B. |author4=Ramanna, M.S. |author5=Van Tuyl, J.M. |year=2004 |title=Use of 2n gametes for the production of sexual polyploids from sterile Oriental × Asiatic hybrids of lilies (''Lilium'') |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=109 |issue=6 |pages=1125–1132 |doi=10.1007/s00122-004-1739-0|pmid=15290047 |s2cid=7992120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tuyl&gt;{{cite journal |url=http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230707/http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-date=2014-06-06 |title=''Lilium'': Breeding History of the Modern Cultivar Assortment |last1=van Tuyl |first1=J.M.|last2=Arens |first2=P. |journal=Acta Horticulturae |volume=900 |year=2011 |pages=223–230 }}&lt;/ref&gt;

:انهن جو بنياد وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن تي آهي، جن ۾ ''[[ليليم اميبائلي]]''، ''[[ليليم بلبيفيرم]]''، ''[[ليليم ڪيلوسم]]''، ''[[ليليم سيرنيوم]]''، ''[[ليليم ڪنڪولر]]''، ''[[ليليم ڊائوريڪم]]''، ''[[ليليم ڊيوڊيائي]]''، ''[[ليليم هولينڊيڪم|ليليم هولينڊيڪم]]''، ''[[ليليم لينسيفوليئم]]'' (هم معنيٰ ''[[ليليم ٽائگرينم]]'')، ''[[ليليم لينڪونگينسي]]''، ''[[ليليم لائيٽلنائي]]''، ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]''، ''[[ليليم پوميليم]]''، ''[[ليليم اسڪاٽيائي]]''، ''[[ليليم وارڊيائي]]'' ۽ ''[[ليليم وِلسونيائي]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل وچولي ماپ جا، مٿي يا ٻاهر ڏانهن رخ ڪندڙ ۽ گهڻو ڪري بي خوشبو هوندا آهن. مشهور ڪلٽيوارن ۾ ''Lilium 'Cappuccino''، ''Lilium 'ڊائمينشن''، ''ليليم 'لٽل ڪس (ننڍڙي چمي)'' ۽ ''[[ليليم ناوونا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lilium Asiatic Navona – Lily |url=https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily |publisher=brentandbeckysbulbs.com |access-date=27 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063531/https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily }}&lt;/ref&gt;

:*بونا (Patio يا Border) قسمون گهڻو ننڍيون، لڳ ڀڳ 36–61 سينٽي ميٽر اوچيون ٿين ٿيون، ۽ خاص طور ڪنٽينرن يا گملن ۾ پوکڻ لاءِ تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants|title=Tina M. Smith. Production of Hybrid Lilies as Pot Plants. University of Massachusetts, Amherst|work=Center for Agriculture, Food and the Environment|access-date=2014-08-06|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810193205/https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants}}&lt;/ref&gt; انهن جي ڪلٽيوار نالن ۾ اڪثر &quot;Tiny&quot; شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''Tiny Padhye'' ۽ ''Tiny Dessert''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Padhye' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508095504/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Dessert' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-07|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024402/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html}}&lt;/ref&gt;

====مارٽيگون هائبرڊ (ڊويزن II)====

:هي گروهه ''[[ليليم ڊالهينسونيائي]]''، ''[[ليليم هينسونيائي]]''، ''[[ليليم مارٽيگون]]''، ''[[ليليم ميڊيولوئڊيز]]'' ۽ ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' تي ٻڌل آهي.

:انهن جا گل هيٺ لڙڪيل هوندا آهن ۽ '''ترڪي ٽوپي''' جهڙي شڪل رکندا آهن، جن جون ٽيپلون (گل جون پنکڙيون) تمام گهڻو پوئتي مڙيل هونديون آهن.

====ڪينڊيڊم (يورپي-قفقازي) هائبرڊ (ڊويزن III)====

:هن گروهه ۾ گهڻو ڪري يورپي نسلون شامل آهن، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]''، ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]''، ''[[ليليم موناڊيلفم]]''، ''[[ليليم پومپونيم]]''، ''[[ليليم پائرينائيڪم]]'' ۽ ''[[ليليم × ٽيسٽيسيئم]]''.

====آمريڪي هائبرڊ (ڊويزن IV)====

:اهي گهڻو ڪري ڊگها قد وارا ٻوٽا آهن، جيڪي بنيادي طور ''[[ليليم بولينڊيري]]''، ''[[ليليم × بربينڪيائي]]''، ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]''، ''[[ليليم ڪولمبيانم]]''، ''[[ليليم گريائي]]''، ''[[ليليم همبولٽيائي]]''، ''[[ليليم ڪيليئانم]]''، ''[[ليليم ڪيلوگيائي]]''، ''[[ليليم ميريٽيمم]]''، ''[[ليليم مشاڪسيائي]]''، ''[[ليليم مشيگينينسي]]''، ''[[ليليم اوڪسيڊينٽيلي]]''، ''[[ليليم × پارڊابولڊٽيائي]]''، ''[[ليليم پارڊالينم]]''، ''[[ليليم پيريائي]]''، ''[[ليليم پاروم]]''، ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]''، ''[[ليليم پٽڪينينسي]]''، ''[[ليليم سپربم]]''، ''[[ليليم اولميري]]''، ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' ۽ ''[[ليليم وگنسيائي]]'' مان نڪتل آهن.

:انهن مان ڪيترائي رائيزومي پاڙن وارا، جهنڊن جي صورت ۾ وڌندڙ دائمي ٻوٽا هوندا آهن.

====لانگيفلورم هائبرڊ (ڊويزن V)====

:هي هن نسل ۽ ان جي ذيلي نسلن جون باغي صورتون آهن.

:اهي خاص طور ڪٽ فلاور جي صنعت ۾ تمام اهم آهن، جڏهن ته باغن ۾ ٻين هائبرڊن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پوکيا ويندا آهن.

====ٽرمپٽ للي (ڊويزن VI)، جنهن ۾ اوريلين هائبرڊ پڻ شامل آهن====

:هن گروهه ۾ ڪيترين ايشيائي نسلن ۽ انهن جي بين النسلي هائبرڊن جا ٻوٽا شامل آهن، جن ۾ ''[[ليليم × اوريلينينسي]]''، ''[[ليليم براؤنيائي]]''، ''[[ليليم × سينٽيگيلي]]''، ''[[ليليم هينريائي]]''، ''[[ليليم × امپيريالي]]''، ''[[ليليم × ڪيوئينسي]]''، ''[[ليليم ليوڪينٿم]]''، ''[[ليليم ريگالي]]''، ''[[ليليم روسٿورنيائي]]''، ''[[ليليم سارجينشيايي]]''، ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' ۽ ''[[ليليم × سلفرگيلي]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل نرسنگي (ٽرمپٽ) شڪل جا هوندا آهن، جيڪي ٻاهر يا ڪجهه هيٺ ڏانهن هوندا آهن، ۽ گهڻي خوشبو رکندڙ هوندا آهن، خاص طور تي رات جي وقت انهن جي خوشبو وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي.

==== مشرقي هائبرڊ (ڊويزن VII) ====
{{anchor|مشرقي سوسن}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Oriental hybrid1 (cropped).jpg
File:Smithsoniangardens1.jpg
File:Lilium Dizzy.jpg
File:Lilium x Universe.jpg
File:Lilium Golden Stargazer.jpg
File:Lilium %27Marco Polo%27 Flower 2580px.jpg
&lt;/gallery&gt;

:هي ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] ''Archelirion'' اندر تيار ڪيل هائبرڊن تي ٻڌل آهن،&lt;ref name=&quot;Barba-Gonzalez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tuyl&quot; /&gt; خاص طور [[ليليم اوريٽم]] ۽ [[ليليم اسپيشيوسم]] تي، ۽ انهن سان گڏ جاپان جي مقامي ڪيترين ئي جنسن، جهڙوڪ [[ليليم نوبيليسمم]]، [[ليليم روبيليم]]، [[ليليم اليگزينڊري]] ۽ [[ليليم جاپونيڪم]] مان تيار ڪيل ٻجائتن تي پڻ ٻڌل آهن.

:اهي خوشبودار هوندا آهن ۽ انهن جا گل عام طور ٻاهر ڏانهن منهن ڪندا آهن. ٻوٽا گهڻو ڪري ڊگها هوندا آهن ۽ گل ڪافي وڏا ٿي سگهن ٿا. هن سڄي گروهه کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسٽارگيزر''' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻن جا گل مٿي ڏانهن ڏسندي محسوس ٿيندا آهن. مخصوص ڪلٽيوار لاءِ [[ليليم اسٽارگيزر]] ڏسو.

==== ٻيا هائبرڊ (ڊويزن VIII) ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
&lt;/gallery&gt;

:هن گروهه ۾ ٻيا سڀ باغي هائبرڊ شامل آهن.

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''ليليم'') ۽ [[فريٽيلياريا]] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''ليليم'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا]] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==تحقيق==

1977ع ۾ سوسن ۽ ڪوئي جي [[ميائوسس]] دوران [[ڪروموسومي ڪراسنگ اوور]] (يعني [[جينياتي ٻيهر ميلاپ]]) جي ڀيٽ ڪرڻ کان پوءِ اهو نتيجو ڪڍيو ويو ته مختلف [[حقيقي مرڪزن وارا جاندار]] (يوڪيريئوٽ) ميائوسس دوران ڪراسنگ اوور جو هڪ جهڙو بنيادي نمونو رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Hotta Y, Chandley AC, Stern H |title=Meiotic crossing-over in lily and mouse |journal=Nature |volume=269 |issue=5625 |pages=240–2 |date=September 1977 |pmid=593319 |doi=10.1038/269240a0 |bibcode=1977Natur.269..240H }}&lt;/ref&gt;

''[[ليليم لانگيفلورم|Lilium longiflorum]]'' کي ميائوسس دوران جينياتي ٻيهر ميلاپ جي بنيادي ماليڪيولي عمل جي مختلف پهلوئن جي مطالعي لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Terasawa M, Shinohara A, Hotta Y, Ogawa H, Ogawa T |title=Localization of RecA-like recombination proteins on chromosomes of the lily at various meiotic stages |journal=Genes Dev |volume=9 |issue=8 |pages=925–34 |date=April 1995 |pmid=7774810 |doi=10.1101/gad.9.8.925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Anderson LK, Offenberg HH, Verkuijlen WM, Heyting C |title=RecA-like proteins are components of early meiotic nodules in lily |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |volume=94 |issue=13 |pages=6868–73 |date=June 1997 |pmid=11038554 |pmc=21251 |doi=10.1073/pnas.94.13.6868 |doi-access=free |bibcode=1997PNAS...94.6868A }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>scgnl4uhvrns4sb1owuc7wmf7m2pykt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398762</id>
      <parentid>398760</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:53:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56745" sha1="k8yfsqz6o3ckv78s6fkoohsyn8u3k9w" xml:space="preserve">
{{Automatic taxobox
|image = Lilium candidum 1.jpg
|image_caption = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|display_parents = 2
|taxon = لليم
|authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref name=udder/&gt;
|type_species = ''[[لليم ڪينڊيڊيم]]''
|type_species_authority = [[ڪارل لينيوئس|ايل.]]&lt;ref&gt;lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913)&lt;/ref&gt;
|subdivision_ranks = جنسون
|subdivision =
|synonyms =
  {{Genus list
  |Lirium|Scop., nom. illeg.
  |Martagon|Wolf
  |Martagon|(Rchb.) Opiz, nom. illeg.
  |Nomocharis|Franch.
  }}
|synonyms_ref = &lt;ref name=udder&gt;{{cite web
|title=''لليم''
|url=http://wcsp.science.kew.org/synonomy.do?name_id=280381
|work=World Checklist of Selected Plant Families
|accessdate=June 13, 2014}}&lt;/ref&gt;
}}


'''سوسن'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Lily '''}} کي انگريزيءَ ۾ لِلي چون ٿا. هيءُ گلن جي هڪ وڏيءَ ذات جو نالو آهي، جنهن مان لالا، نرگس، فتنو ۽ زنبق وغيره ڏنا ويا آهن. خاص سوسن جي گل جا به گهڻا ئي قسم آهن. جپان جا آيل، البت هن ملڪ ۾ ٿين ٿا. جبلن تي پوکڻ سان به چڱا ٿا ٿين. هيٺ زمين تي آڪٽوبر ۾ پوکڻ گهرجن ۽ جبلن تي فيبروريءَ ۾.

هن مان بصر جي ڀوڪن وانگي ڏانڊيون نڪرن ٿيون، جي اٽڪل پندرهن انچ وڏيون ٿين ٿيون، جن ۾ اڇا گل ڇهن انچن جيڏا وڏا نڪرن ٿا. منجهن خوشبوءِ ٿيندي آهي. مارچ مهيني ۾ گل ڪندا آهن. هي گل ڪونڊين ۾ وجهي ورانڊن ۾ رکبا آهن. جون جي وچ ڌاري پن سڪي وڃن ٿا؛ وري آڪٽوبر ۾ ڳنڍيون ڦٽن ٿيون ۽ پن ڪڍن ٿيون. تڏهن وري ڳنڍيون ڪڍي ٻين ڪونڊين ۾ رکجن. پٽڙو ڀاڻ، پاڻي ۽ وارياسي مٽي هنن لاءِ چڱي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو&lt;/ref&gt;

هن جو هڪڙو قسم جنهن کي انگريزيءَ ۾ گلور يوسا ۽ دکني ٻوليءَ ۾ بَڇ ناگ چون ٿا، سو سنهڙو ول وانگي ٿو ٿئي. پن سنهڙا اٿس ۽ پاڙون نلين وانگي اٿس جي چون ٿا ته زهري آهن. گل سهڻا ڪندو آهي، جي روز بروز رنگ بدلائيندا وڃن، نيٺ ڪومائجي ڪريو پون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;

== بيان ==
[[File:Lillium Stamens.jpg|upright=1.15|thumb|''[[لانگيفلورم سوسن]]'' جو گل – 1. [[گل جو ڌٻڻو]] (اسٽگما)، 2. [[گل جو انداز]] (Style)، 3. [[پُرگ]] (Anther)، 4. [[تاندورو]] (فلامينٽ)، 5. [[ٽيپل]] (Tepal)]]

سوسن جا ٻوٽا اوچا [[گھڻ ورهيا ٻوٽا|گهڻ ورهيا]] ٻوٽا هوندا آهن، جن جي اوچائي لڳ ڀڳ {{convert|1|-|6|ft|cm|abbr=on|-1}} تائين ٿيندي آهي. اهي زمين هيٺان اگهاڙن يا بنا ٻاهرين ڇلڪي وارن ڇلڪن جهڙن [[بصل|بصلن]] (Bulbs) مان وڌندا آهن، جيڪي ٻوٽي جي بقا ۽ نئين واڌ ويجهه جو ذريعو هوندا آهن. اتر آمريڪا جي ڪجهه قسمن ۾ بصل جو هيٺيون حصو [[ريزوم]] (Rhizome) ۾ تبديل ٿي ويندو آهي، جنهن تي ڪيترائي ننڍڙا بصل ٺهندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪي ٻيون جنسون [[اسٽولن]] (Stolon) پڻ پيدا ڪنديون آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Batygina |first=T. B. |url=https://books.google.com/books?id=33yUDwAAQBAJ&amp;pg=PT217 |title=Embryology of Flowering Plants: Terminology and Concepts, Vol. 3: Reproductive Systems |date=2019-04-23 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-429-52671-8}}&lt;/ref&gt;

گهڻا بصل زمين ۾ ڪافي کوٽائيءَ تي دفن هوندا آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه جنسون زمين جي مٿاڇري جي ويجهو بصل ٺاهينديون آهن. ڪيترين ئي جنسن ۾ تني مان نڪرندڙ پاڙون (اسٽيم-روٽس) ٺهنديون آهن. انهن جي مدد سان بصل قدرتي طور زمين جي مناسب کوٽائيءَ تي رهندو آهي، ۽ هر سال نئون تنو زمين مان نڪرندي بصل جي مٿئين حصي کان [[اتفاقي پاڙون]] (ايڊويٽيشس روٽس) پيدا ڪندو آهي. اهي پاڙون بصل جي هيٺئين حصي مان نڪرندڙ بنيادي پاڙن کان الڳ هونديون آهن. ڪجهه جنسون اهڙيون به آهن، جيڪي ڇڪيندڙ پاڙون (ڪنٽريڪٽائيل روٽس) پيدا ڪن ٿيون، جيڪي بصل کي آهستي آهستي زمين جي وڌيڪ کوٽائيءَ ڏانهن ڇڪي وٺن ٿيون.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gracie |first=Carol |url=https://books.google.com/books?id=6cvADwAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Summer Wildflowers of the Northeast: A Natural History |date=2020-04-28 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-20330-0}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lily, petal.jpg|upright|thumb|سوسن جي گل جي پنکڙي]]

سوسن جا گل وڏا، گهڻو ڪري خوشبودار ۽ رنگن جي وسيع تنوع سان ملن ٿا، جن ۾ اڇو، پيلو، نارنگي، گلابي، ڳاڙهو ۽ واڱڻائي رنگ شامل آهن. ڪيترن گلن تي چٽا، داغ يا برش جهڙيون لڪيرون پڻ موجود هونديون آهن. هي ٻوٽا عام طور ديرين بهار يا اونهاري ۾ گل ڪندا آهن.

گل تني جي چوٽيءَ تي [[ريسيم]] (Raceme) يا [[امبل]] جي صورت ۾ لڳندا آهن. هر گل ۾ ڇهه [[ٽيپل]] هوندا آهن، جيڪي ڦهليل يا پوئتي مڙيل هوندا آهن، جنهن سبب گلن جون شڪليون نلڪي نما کان وٺي ''ترڪي ٽوپي'' (Turk's cap) جهڙي صورت تائين مختلف ٿي سگهن ٿيون. ٽيپل هڪ ٻئي سان ڳنڍيل نه هوندا آهن ۽ هر ٽيپل جي بنياد تي هڪ [[رس خانو]] (نيڪٽري) موجود هوندو آهي، جيڪو امرت پيدا ڪندو آهي. [[بيضه داني]] (اووري) ''مٿانهين'' (سپيريئر) قسم جي هوندي آهي، يعني اها [[پُرگ]] (Anther) جي ڳانڍاپي واري هنڌ کان مٿي هوندي آهي. هن جو [[ڦر]] ٽن خانن واري ڦاٽندڙ ڪيپسول جي صورت ۾ هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;European Garden Flora&quot;&gt;European Garden Flora; Volume 1&lt;/ref&gt;

[[File:2012-01-04 17-57-36-lys.jpg|upright|thumb|سوسن جو نر زرخيز حصو (Stamen)]]

[[ٻج]] اونهاري جي پڇاڙيءَ ۾ پچي تيار ٿيندا آهن. انهن جي [[ٻج اُڀار]] (جرمينيشن) جا طريقا مختلف ۽ ڪڏهن ڪڏهن تمام پيچيده هوندا آهن، جن مان ڪيترائي ٿڌي معتدل آبهوا سان موافقت رکن ٿا.

ٿڌي معتدل علائقن جون گهڻيون جنسون [[پن ڇڻ]] (ڊيسيڊيوئس) هونديون آهن ۽ سياري ۾ پنهنجي قدرتي ماحول ۾ غيرفعال (ڊارمنٽ) ٿي وينديون آهن. پر ڪجهه جنسون، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]'' ۽ ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، جيڪي گرم اونهاري ۽ نرم سياري وارن علائقن جون آهن، اونهاري يا سرءُ ۾ پنهنجا پن وڃائي ٿوري عرصي لاءِ غيرفعال ٿي وينديون آهن. پوءِ سرءُ يا سياري ۾ ٻيهر واڌ شروع ڪندي، پنن جي بنيادي گلابي جهڙي ترتيب (باسل روزيٽ) سان ننڍڙا تنو پيدا ڪنديون آهن. مناسب ٿڌ حاصل ڪرڻ کان پوءِ، موسم گرم ٿيڻ سان تنو تيزيءَ سان ڊگهو ٿيڻ شروع ڪندو آهي.

[[File:Lilium candidum MHNT.BOT.2011.18.27.jpg|upright|thumb|''Lilium candidum'' جا ٻج]]

سوسن جي بنيادي [[ڪروموسوم]] جو تعداد ٻارهن (n = 12) هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Veli-Pekka|last1=Pelkonen|first2=Anna-Maria|last2=Pirttilä|year=2012|title=Taxonomy and Phylogeny of the Genus Lilium|journal=Floriculture and Ornamental Biotechnology|volume=6|issue=Special Issue 2|pages=1–8}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable collapsible collapsed&quot;
|-
! تصوير
! حصو
! ذيلي حصو
! سائنسي نالو
! عام نالو
|-
| [[File:Lilium distichum.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ڊسٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم هينسوني]]'' 
|
|-
| [[File:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم مارٽيگون]]'' 
| مارٽيگون سوسن يا ترڪي ٽوپي سوسن
|-
| [[File:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم ميڊيولوئيڊس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]
| مارٽيگون
|
| ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bolanderi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم بولينڊيري]]'' 
| بولينڊر سوسن
|-
| [[File:Lilium columbianum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
| ڪولمبيا سوسن يا ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
| همبولڊٽ سوسن
|-
| [[File:LiliumPuberulum.png|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم همبولڊٽي|ليليم پيوبرولم]]''
|
|-
| [[File:Lilium kelloggii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم ڪيلوگي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم روبيسينس]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2a
| ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' 
| واشنگٽن سوسن، شاسٽا سوسن يا مائونٽ هوڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ڪيليانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم ميريٽيمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium occidentale.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم اوڪسيڊينٽالي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pardalinum.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پارڊالينم]]''
| پينٿر سوسن يا ليپرڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium parryi.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پيري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium parvum 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2b
| ''[[ليليم پاروم]]'' 
| سيرا ٽائيگر سوسن يا الپائن سوسن
|-
| [[File:CanadaLily.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]'' 
| ڪينيڊا سوسن يا ميڊو سوسن
|-
| [[File:Lilium grayi 2.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم گريائي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium iridollae.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم ايريڊولي]]'' 
|
|-
| [[File:Tiger-lily.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشيگينينسي]]'' 
| مشيگن سوسن
|-
| [[File:Lilium michauxii.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم مشوڪسي]]'' 
| ڪيرولائنا سوسن
|-
| [[File:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم سپربم]]'' 
| دلدلي سوسن يا آمريڪي ٽائيگر سوسن
|-
| [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2c
| ''[[ليليم پائروفيلم]]'' 
| سينڊهلز سوسن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |access-date=2013-02-03}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم ڪيٽسبائي]]''
|
|-
| [[File:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]
| پسوڊوليريم
| 2d
| ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]'' 
| ووڊ سوسن، فلاڊيلفيا سوسن يا پريئري سوسن
|-
| [[File:Lilium candidum 1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3a
| ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' 
| ميڊونا سوسن
|-
| [[File:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم البانيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
(''ليليم ڪارنيوليڪم var. بوسنياڪم'')
|
|-
| [[File:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium carniolicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم ڪارنيوليڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم سِليئٽم]]'' 
|
|-
|
| Liriotypus
| 3b
| ''[[ليليم هيلڊرائڪي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم يانڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pomponium.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پومپونيم]]'' 
| پڳڙي نما سوسن
|-
| [[File:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پونٽيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3b
| ''[[ليليم پيرينائيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم اڪوسيئنم]]''
|
|-
| [[File:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium monadelphum.JPG|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم موناڊيلفم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم روڊوپيم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم زووِٽسيئنم]]'' 
| پولش سوسن
|-
| [[File:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم پولي فيلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3c
| ''[[ليليم ليڊيبوُري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]
| ليريوٽائپس
| 3d
| ''[[ليليم بلبيفيرم]]'' 
| نارنگي سوسن يا باهه سوسن
|-
| [[File:Lilium speciosum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4a
| ''[[ليليم اسپيشيوسم]]'' 
| جاپاني سوسن
|-
| [[File:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4b
| ''[[ليليم اوريٽم]]'' 
| جاپان جي سونهري پٽيدار سوسن يا گولڊ بينڊ سوسن
|-
| [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم اليگزينڊري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Mount Hokodake تي ''Lilium japonicum'' جو &quot;Hyuga&quot; نمونو]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم جاپونيڪم]]''
|
|-
| [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4c
| ''[[ليليم نوبيليسمم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium brownii.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم براؤني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم روبيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]
| آرڪيليئريون
| 4d
| ''[[ليليم اوراٽم|ليليم پليٽيفيلم]]''
|
|-
| [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊيوڊي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium duchartrei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم ڊوشارٽري]]''
|
|-
| [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم هينري]]'' 
| ٽائيگر سوسن يا هينري سوسن
|-
| [[File:Tigerlilysmall.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لانسيفوليئم]]'' 
| ٽائيگر سوسن (اڪثر ''L. tigrinum'' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي)
|-
| [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لينڪونگينسي]]'' 
|
|-
| [[File:leichtlinii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم لائخٽليني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم پيپيليفيرم]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5a
| ''[[ليليم روسٿورني]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم اميبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪيلوسم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم سرنيوم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium concolor.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم ڪونڪولر]]''
| مارننگ اسٽار سوسن
|-
| [[File:Lilium fargesii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم فارجيسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم پوميليم]]'' 
| ڪورل سوسن، ننڍي سوسن يا سائبيرين سوسن
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5b
| ''[[ليليم زينٿيليم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ايمونيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آربوريڪولا]]''
|
|-
| [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم بيڪيريئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم يوڪسينٿم]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم هينرِڪي]]'' 
|
|-
| [[File:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم لوفوفورم]]'' 
|
|-
| [[File:Siroi Lily.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ميڪلنيا]]'' 
| سيروئي سوسن
|-
| [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ماجونسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم نيپالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم آڪسِيپيٽيلم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پيراڊوڪسم]]'' 
|
|-
| [[File:Poilanei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پوئيلاني]]''
|
|-
| [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم پرائميولينم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سيمپرويووائيڊيم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم شيريفيئي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم سوليئي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم اسٽيوارٽيئنم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم ٽالينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wardii.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5c
| ''[[ليليم وارڊي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم بريويسٽائلم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ليجيانگينسي]]''
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم آنهُويينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم يوپيٽيس]]'' 
|
|-
| [[File:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هابينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم هوئڊونگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم جنفوشانينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ماٽانگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم ميڊوگينسي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پينيفوليئم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم پائي]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم سيڪيٽم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم تيانشانيڪم]]'' 
|
|-
|
| سينومارٽيگون
| 5?
| ''[[ليليم فلوريڊم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ليوڪينٿم]]'' 
|
|-
| [[File:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم ريگالي]]'' 
|
|-
| [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سارجينٽي]]'' 
|
|-
| [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6a
| ''[[ليليم وينشانينسي]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم آنهوئيينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم فارموسينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' 
| ايسٽر سوسن
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم نيلگهيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]
| Leucolirion
| 6b
| ''[[ليليم فلپينينسي]]'' 
| بينگويٽ سوسن&lt;ref name=&quot;ShootGardening&quot;&gt;{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|publisher=Shoot Limited}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SunStar&quot;&gt;{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|publisher=Sun.Star Baguio|date=13 August 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم واليڪيئنم]]'' 
|
|-
|
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم زائري]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]
| ليوڪوليريون
| 6b
| ''[[ليليم پوئيرينسي]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ڊائوريڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]
| ڊوروليريون
|
| ''[[ليليم پينسلوينيڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم آرمينم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]
|
|
| ''[[ليليم بوسنياڪم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڪولمبيانم]]'' 
|
|-
| [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم ڊيبائلي]]''
|
|-
| [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]
|
|
| ''[[ليليم همبولڊٽي]]'' 
|
|-
|
|
|
| ''[[ليليم راڪي]]'' 
|
|}

ڪجهه جنسون، جيڪي اڳ ۾ '''سوسن''' (''ليليم'') جي جنس ۾ شامل سمجهيون وينديون هيون، هاڻي ٻين جنسن ۾ منتقل ڪيون ويون آهن. انهن ۾ ''[[ڪارڊيوڪرائنم]]''، ''[[نوٿوليريون]]''  ۽ ''[[فريٽيلياريا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=925333-1 |title=''Cardiocrinum'' (Endl.) Lindl.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=24568-1 |title=''Notholirion'' Wall. ex Boiss.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite POWO |id=30008840-2 |title=''Fritillaria'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

ان کان علاوه ''ليريم''، ''مارٽيگون'' ۽ ''نوموڪارس'' کي پڻ گهڻن نباتاتي ذريعن موجب '''سوسن''' (''Lilium'') جا [[مترادف (نباتيات)|مترادف نالا]] (Synonyms) سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite POWO |id=30009317-2 |title=''Lilium'' Tourn. ex L.}}&lt;/ref&gt;

== ورڇ ۽ قدرتي رهائش ==

[[File:Lilium_martagon_Tauerntal_01.jpg|thumb|[[Lilium martagon|ترڪ ٽوپي للي]] [[ڪارنٿين-اسٽائيرين آلپس]] ۾ وڌندي|upright]]

قديم دنيا ۾ لليءَ جي قدرتي ورڇ يورپ جي وڏي حصي، ايشيا جي اڪثر علائقن کان ٿيندي جاپان تائين، ڏکڻ ۾ ڀارت تائين، ۽ اوڀر ۾ انڊوچائنا ۽ فلپائن تائين پکڙيل آهي. نئين دنيا ۾ انهن جي ورڇ ڏکڻ ڪينيڊا کان شروع ٿي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي وڏي حصي تائين ڦهليل آهي.

لليون عام طور تي ٻيلن وارن قدرتي رهائشي علائقن، خاص طور تي [[جبل]]ي علائقن، يا ڪڏهن ڪڏهن گاهن وارن ميدانن سان مطابقت رکن ٿيون. ڪجهه قسم دلدلي علائقن ۾ به زنده رهي سگهن ٿا، جڏهن ته استوائي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ ڪجهه [[ايپيفائٽ]] (ٻين ٻوٽن تي وڌندڙ ٻوٽا) پڻ ملن ٿا. عام طور تي اهي وچولي تيزابيت واري يا چوني کان پاڪ زمين کي ترجيح ڏين ٿيون.

== ماحوليات ==

لليون [[ليپيڊوپٽيرا]] جي ڪجهه قسمن جي [[لاروا]] لاءِ خوراڪ طور ڪم اچن ٿيون، جن ۾ [[ڊن-بار]] پڻ شامل آهي.

اتر آمريڪا ۾ هرڻن (مثال طور ''[[اڇي پڇ وارو هرڻ]] (''Odocoileus virginianus'')'') جي آباديءَ ۾ واڌ، جيڪا گهڻو ڪري انساني حفاظت خاطر وڏن شڪارين جي خاتمي جهڙن سببن جي نتيجي ۾ ٿي آهي، جهنگلي علائقن ۾ لليءَ جي آباديءَ ۾ گهٽتائي جو اهم سبب بڻجي آهي ۽ باغن ۾ پوکيل لليون پڻ ان خطري کي منهن ڏئي رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html |title=Ecological Impacts of High Deer Densities |website=Teaching Issues and Experiments in Ecology |date=2004 |publisher=Ecological Society of America |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164404/https://www.esa.org/tiee/vol/v2/issues/figure_sets/deer/overview.html }}&lt;/ref&gt; هرڻن کي ٻوٽن کائڻ کان روڪڻ لاءِ لڳ ڀڳ 8 فوٽ (2.4 ميٽر) اوچا باڙ لڳائڻا پوندا آهن، پر اهڙو انتظام گهڻن جهنگلي علائقن ۾ عملي طور ممڪن نه هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html |title=Will Deer Eat Hostas &amp; Lilies? |website=SFGate |publisher=Hearst |access-date=2019-11-27 |archive-date=2019-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191127164343/https://homeguides.sfgate.com/deer-eat-hostas-lilies-104420.html }}&lt;/ref&gt;

==پوک ۽ باغباني==

ڪيتريون ئي قسمون [[معتدل آبهوا|معتدل]]، [[نيم گرم آبهوا|نيم گرم]] ۽ [[گرم آبهوا]] وارن علائقن ۾ باغن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Azucenas en tierra boricua trascienden generaciones [Lilium in Puerto Rican land transcend generations] | website=El Nuevo Día | date=2017-07-08 | url=https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | language=es | access-date=2020-07-19 | archive-date=2020-07-19 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200719222643/https://www.elnuevodia.com/noticias/locales/notas/azucenas-en-tierra-boricua-trascienden-generaciones/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt; سينگار لاءِ انهن جا ڪيترائي [[هائبرڊ ٻوٽو|هائبرڊ]] پڻ تيار ڪيا ويا آهن. انهن کي گلن جي سرحدي ٻوٽن (جڙي ٻوٽين وارا ھنڌ)، ٻيلن ۽ جهنگلي باغن، وڻڪار جي پوکن ۽ صحن يا پيٽيو جي ٻوٽن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه للي، خاص طور تي ''[[ليليم لانگيفلورم]]''، [[ڪٽ فلاور]] ۽ گملن ۾ پوکيل ٻوٽن جي صورت ۾ اهم تجارتي فصل آهن. انهن کي خاص مارڪيٽن لاءِ عام گلجڻ واري موسم کان ٻاهر به گلائڻ تي مجبور ڪيو ويندو آهي؛ مثال طور ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' کي ايسٽر جي موقعي لاءِ پوکيو ويندو آهي، تنهنڪري ان کي '''ايسٽر للي''' پڻ سڏيو ويندو آهي.

للي جا بلب عام طور تي سُڪون واري موسم (ڊارمنٽ سيزن) ۾ پوکيا ويندا آهن. انهن کي بهتر آهي ته (اتر اڌ گولي ۾) ڏکڻ رخ، هلڪي لاٿ واري جاءِ تي، سج يا هلڪي ڇانوَ ۾، بلب جي اوچائي کان اڍائي ڀيرا کوٽائي تي پوکيو وڃي (سواءِ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]'' جي، جنهن کي زمين جي مٿاڇري تي پوکيو وڃي). گهڻيون قسمون هوا لنگهندڙ، ڀوري زرخيز (loamy) مٽي پسند ڪن ٿيون ۽ سٺي پاڻي نيڪال انتهائي ضروري آهي. اڪثر قسمون جولاءِ يا آگسٽ (اتر اڌ گولي ۾) گل ڏين ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قسمون دير سان بهار، اونهاري جي پڇاڙي يا سرءُ جي شروعات ۾ گلجڻ شروع ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lily|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|access-date=2014-02-19|year=2016|archive-date=2014-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225070146/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

للي ۾ ڇڪيندڙ پاڙون (ڪانٽريڪٽائل روٽس) ٿينديون آهن، جيڪي ٻوٽي کي مناسب کوٽائي تائين هيٺ ڇڪي ڇڏينديون آهن، تنهنڪري انهن کي گهڻو اونهو پوکڻ بدران ٿورو مٿاهون پوکڻ وڌيڪ مناسب هوندو آهي. مٽيءَ جو [[پي ايڇ|pH]] لڳ ڀڳ 6.5 گهڻين قسمن لاءِ موزون هوندو آهي. اڪثر قسمون سٺي پاڻي نيڪال واري مٽيءَ ۾ بهتر واڌ ڪن ٿيون، ۽ واڌ ويجهه واري موسم دوران انهن کي باقاعدي پاڻي ڏنو ويندو آهي. ڪجهه قسمون ۽ ڪلٽيوارس مضبوط ۽ سخت تنن وارا هوندا آهن، پر جن جا گل وڏا ۽ ڳرا هوندا آهن، انهن کي سڌو بيهارڻ لاءِ سهارو (اسٽيڪنگ) ڏيڻ ضروري هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants &amp; flowers|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-5423-3|page=744}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies|series=Wisley handbooks|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-1-84533-384-3|page=96}}&lt;/ref&gt;

===اعزاز===

هيٺ ڏنل للي جون قسمون ۽ [[ڪلٽيوار]] هن وقت [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[اوارڊ آف گارڊن ميرٽ]] (2017ع تائين تصديق ٿيل) رکن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants – Ornamental | date = July 2017 | page = 60 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 5 January 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180105180412/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ourCountryGarden&gt;{{cite web |title=''British Gardening Statistics'' |url=https://ourcountrygarden.co.uk/british-gardening-statistics/ |work=British Gardening Statistics |date=10 May 2024 |publisher=Our Country Garden |access-date=January 28, 2025 }}&lt;/ref&gt;

[[File:Lilium Golden Splendour3.jpg|thumb|'سونھري اسپلينڊر']]

* '''آفريڪن ڪوئين گروپ''' (VI-/a) — 2002 H6
* ''''ڪيسا بلانڪا '''' (VIIb/b-c) — 1993 H6
* ''''فاٽا مورگانا'''' (Ia/b) — 2002 H6
* ''''گارڊن پارٽي'''' (VIIb/b) — 2002 H6
* '''گولڊن اسپلينڊر گروپ''' (VIb-c/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Golden Splendor Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224220/https://www.rhs.org.uk/Plants/42234/i-Lilium-i-Golden-Splendor-Group-(Vib-c-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم هينرائي]]'' (IXc/d) — 1993 H6
* ''[[ليليم ميڪلينيائي]]'' (IXc/a) — 2012 H5
* ''[[ليليم مارٽيگون]]'' — ترڪي ٽوپي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium martagon'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 25 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180325044941/https://www.rhs.org.uk/Plants/10205/i-Lilium-martagon-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم پارڊالينم]]'' — چيتي سوسن (IXc/d)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium pardalinum'' | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224217/https://www.rhs.org.uk/Plants/10221/i-Lilium-pardalinum-i-(Ixc-d)/Details }}&lt;/ref&gt;
* '''پنڪ پرفيڪشن گروپ''' (VIb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium'' Pink Perfection Group | access-date = 22 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224213/https://www.rhs.org.uk/Plants/61747/i-Lilium-i-Pink-Perfection-Group-(Vib-a)/Details }}&lt;/ref&gt;
* ''[[ليليم ريگالي]]'' — شاهي سوسن (IXb/a)&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details | title = RHS Plantfinder – ''Lilium regale'' | access-date = 2 March 2018 | archive-date = 24 March 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180324224413/https://www.rhs.org.uk/Plants/10248/i-Lilium-regale-i-(Ixb-a)/Details }}&lt;/ref&gt;

===باغي قسمن جي درجابندي===

للي جون بيشمار باغي صورتون، جيڪي گهڻو ڪري هائبرڊ آهن، باغباني لاءِ پوکيون وڃن ٿيون. اهي پنهنجي اصل نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن جي بنياد تي هيٺين وڏن گروهن ۾ ورهايون وڃن ٿيون:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ |title=North American Lily Society: Types of Lilies |publisher=Lilies.org |access-date=2013-02-03 |archive-date=2013-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103073939/http://www.lilies.org/culture/types-of-lilies/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1-4053-3296-5|page=1136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The RHS is the International Registration Authority for lilies|url=http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|access-date=2014-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521152642/http://www.rhs.org.uk/plants/plantsmanship/plant-registration/Lily-cultivar-registration|archive-date=2014-05-21}}&lt;/ref&gt;

====ايشيائي هائبرڊ (ڊويزن I)====

:هي هائبرڊ ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] '' سائنومارٽگون '' جي نسلن مان تيار ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=Barba-Gonzalez&gt;{{cite journal |author1=Barba-Gonzalez, R. |author2=Lokker, A.C. |author3=Lim, K.B. |author4=Ramanna, M.S. |author5=Van Tuyl, J.M. |year=2004 |title=Use of 2n gametes for the production of sexual polyploids from sterile Oriental × Asiatic hybrids of lilies (''Lilium'') |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=109 |issue=6 |pages=1125–1132 |doi=10.1007/s00122-004-1739-0|pmid=15290047 |s2cid=7992120 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tuyl&gt;{{cite journal |url=http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140606230707/http://www.liliumbreeding.nl/LA%2010715.pdf |archive-date=2014-06-06 |title=''Lilium'': Breeding History of the Modern Cultivar Assortment |last1=van Tuyl |first1=J.M.|last2=Arens |first2=P. |journal=Acta Horticulturae |volume=900 |year=2011 |pages=223–230 }}&lt;/ref&gt;

:انهن جو بنياد وچ ايشيا ۽ اوڀر ايشيا جي نسلن ۽ بين النسلي هائبرڊن تي آهي، جن ۾ ''[[ليليم اميبائلي]]''، ''[[ليليم بلبيفيرم]]''، ''[[ليليم ڪيلوسم]]''، ''[[ليليم سيرنيوم]]''، ''[[ليليم ڪنڪولر]]''، ''[[ليليم ڊائوريڪم]]''، ''[[ليليم ڊيوڊيائي]]''، ''[[ليليم هولينڊيڪم|ليليم هولينڊيڪم]]''، ''[[ليليم لينسيفوليئم]]'' (هم معنيٰ ''[[ليليم ٽائگرينم]]'')، ''[[ليليم لينڪونگينسي]]''، ''[[ليليم لائيٽلنائي]]''، ''[[ليليم ميڪيوليٽم]]''، ''[[ليليم پوميليم]]''، ''[[ليليم اسڪاٽيائي]]''، ''[[ليليم وارڊيائي]]'' ۽ ''[[ليليم وِلسونيائي]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل وچولي ماپ جا، مٿي يا ٻاهر ڏانهن رخ ڪندڙ ۽ گهڻو ڪري بي خوشبو هوندا آهن. مشهور ڪلٽيوارن ۾ ''Lilium 'Cappuccino''، ''Lilium 'ڊائمينشن''، ''ليليم 'لٽل ڪس (ننڍڙي چمي)'' ۽ ''[[ليليم ناوونا]]'' شامل آهن.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lilium Asiatic Navona – Lily |url=https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily |publisher=brentandbeckysbulbs.com |access-date=27 January 2017 |archive-date=2 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202063531/https://brentandbeckysbulbs.com/Lilium/Navona/Lily }}&lt;/ref&gt;

:*بونا (Patio يا Border) قسمون گهڻو ننڍيون، لڳ ڀڳ 36–61 سينٽي ميٽر اوچيون ٿين ٿيون، ۽ خاص طور ڪنٽينرن يا گملن ۾ پوکڻ لاءِ تيار ڪيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants|title=Tina M. Smith. Production of Hybrid Lilies as Pot Plants. University of Massachusetts, Amherst|work=Center for Agriculture, Food and the Environment|access-date=2014-08-06|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810193205/https://extension.umass.edu/floriculture/fact-sheets/production-hybrid-lilies-pot-plants}}&lt;/ref&gt; انهن جي ڪلٽيوار نالن ۾ اڪثر &quot;Tiny&quot; شامل هوندو آهي، جهڙوڪ ''Tiny Padhye'' ۽ ''Tiny Dessert''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Padhye' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-06|archive-date=2015-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508095504/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-padhye.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html|title=Plant Profile for Lilium 'Tiny Dessert' – Dwarf Asiatic Lily Perennial|access-date=2014-08-07|archive-date=2014-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811024402/http://www.perennials.com/plants/lilium-tiny-dessert.html}}&lt;/ref&gt;

====مارٽيگون هائبرڊ (ڊويزن II)====

:هي گروهه ''[[ليليم ڊالهينسونيائي]]''، ''[[ليليم هينسونيائي]]''، ''[[ليليم مارٽيگون]]''، ''[[ليليم ميڊيولوئڊيز]]'' ۽ ''[[ليليم چنگٽائوينسي]]'' تي ٻڌل آهي.

:انهن جا گل هيٺ لڙڪيل هوندا آهن ۽ '''ترڪي ٽوپي''' جهڙي شڪل رکندا آهن، جن جون ٽيپلون (گل جون پنکڙيون) تمام گهڻو پوئتي مڙيل هونديون آهن.

====ڪينڊيڊم (يورپي-قفقازي) هائبرڊ (ڊويزن III)====

:هن گروهه ۾ گهڻو ڪري يورپي نسلون شامل آهن، جهڙوڪ ''[[ليليم ڪينڊيڊم]]''، ''[[ليليم ڪيلسيڊونيڪم]]''، ''[[ليليم ڪيسلرنگيئنم]]''، ''[[ليليم موناڊيلفم]]''، ''[[ليليم پومپونيم]]''، ''[[ليليم پائرينائيڪم]]'' ۽ ''[[ليليم × ٽيسٽيسيئم]]''.

====آمريڪي هائبرڊ (ڊويزن IV)====

:اهي گهڻو ڪري ڊگها قد وارا ٻوٽا آهن، جيڪي بنيادي طور ''[[ليليم بولينڊيري]]''، ''[[ليليم × بربينڪيائي]]''، ''[[ليليم ڪينيڊينسي]]''، ''[[ليليم ڪولمبيانم]]''، ''[[ليليم گريائي]]''، ''[[ليليم همبولٽيائي]]''، ''[[ليليم ڪيليئانم]]''، ''[[ليليم ڪيلوگيائي]]''، ''[[ليليم ميريٽيمم]]''، ''[[ليليم مشاڪسيائي]]''، ''[[ليليم مشيگينينسي]]''، ''[[ليليم اوڪسيڊينٽيلي]]''، ''[[ليليم × پارڊابولڊٽيائي]]''، ''[[ليليم پارڊالينم]]''، ''[[ليليم پيريائي]]''، ''[[ليليم پاروم]]''، ''[[ليليم فلاڊيلفيڪم]]''، ''[[ليليم پٽڪينينسي]]''، ''[[ليليم سپربم]]''، ''[[ليليم اولميري]]''، ''[[ليليم واشنگٽونيانم]]'' ۽ ''[[ليليم وگنسيائي]]'' مان نڪتل آهن.

:انهن مان ڪيترائي رائيزومي پاڙن وارا، جهنڊن جي صورت ۾ وڌندڙ دائمي ٻوٽا هوندا آهن.

====لانگيفلورم هائبرڊ (ڊويزن V)====

:هي هن نسل ۽ ان جي ذيلي نسلن جون باغي صورتون آهن.

:اهي خاص طور ڪٽ فلاور جي صنعت ۾ تمام اهم آهن، جڏهن ته باغن ۾ ٻين هائبرڊن جي ڀيٽ ۾ گهٽ پوکيا ويندا آهن.

====ٽرمپٽ للي (ڊويزن VI)، جنهن ۾ اوريلين هائبرڊ پڻ شامل آهن====

:هن گروهه ۾ ڪيترين ايشيائي نسلن ۽ انهن جي بين النسلي هائبرڊن جا ٻوٽا شامل آهن، جن ۾ ''[[ليليم × اوريلينينسي]]''، ''[[ليليم براؤنيائي]]''، ''[[ليليم × سينٽيگيلي]]''، ''[[ليليم هينريائي]]''، ''[[ليليم × امپيريالي]]''، ''[[ليليم × ڪيوئينسي]]''، ''[[ليليم ليوڪينٿم]]''، ''[[ليليم ريگالي]]''، ''[[ليليم روسٿورنيائي]]''، ''[[ليليم سارجينشيايي]]''، ''[[ليليم سلفيوريئم]]'' ۽ ''[[ليليم × سلفرگيلي]]'' شامل آهن.

:انهن جا گل نرسنگي (ٽرمپٽ) شڪل جا هوندا آهن، جيڪي ٻاهر يا ڪجهه هيٺ ڏانهن هوندا آهن، ۽ گهڻي خوشبو رکندڙ هوندا آهن، خاص طور تي رات جي وقت انهن جي خوشبو وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي.

==== مشرقي هائبرڊ (ڊويزن VII) ====
{{anchor|مشرقي سوسن}}
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Oriental hybrid1 (cropped).jpg
File:Smithsoniangardens1.jpg
File:Lilium Dizzy.jpg
File:Lilium x Universe.jpg
File:Lilium Golden Stargazer.jpg
File:Lilium %27Marco Polo%27 Flower 2580px.jpg
&lt;/gallery&gt;

:هي ''ليليم'' جي [[حصو (نباتيات)|حصي]] ''Archelirion'' اندر تيار ڪيل هائبرڊن تي ٻڌل آهن،&lt;ref name=&quot;Barba-Gonzalez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Tuyl&quot; /&gt; خاص طور [[ليليم اوريٽم]] ۽ [[ليليم اسپيشيوسم]] تي، ۽ انهن سان گڏ جاپان جي مقامي ڪيترين ئي جنسن، جهڙوڪ [[ليليم نوبيليسمم]]، [[ليليم روبيليم]]، [[ليليم اليگزينڊري]] ۽ [[ليليم جاپونيڪم]] مان تيار ڪيل ٻجائتن تي پڻ ٻڌل آهن.

:اهي خوشبودار هوندا آهن ۽ انهن جا گل عام طور ٻاهر ڏانهن منهن ڪندا آهن. ٻوٽا گهڻو ڪري ڊگها هوندا آهن ۽ گل ڪافي وڏا ٿي سگهن ٿا. هن سڄي گروهه کي ڪڏهن ڪڏهن '''اسٽارگيزر''' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻن جا گل مٿي ڏانهن ڏسندي محسوس ٿيندا آهن. مخصوص ڪلٽيوار لاءِ [[ليليم اسٽارگيزر]] ڏسو.

==== ٻيا هائبرڊ (ڊويزن VIII) ====
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;
File:Lilium 'Royal Trinity' 03.JPG
File:Lilium x Sea Treasure.jpg
File:Lilium x Red Alert.jpg
File:Lilium 'Anastasiya' 03.JPG
File:Lily -- Lilium 'Tiny Double You'.jpg
File:Lilium 'Eyeliner' 06.JPG
File:Dwarf Asiatic Lily Hybrid-Lilium 'Matrix'-Offnfopt 4635.JPG
&lt;/gallery&gt;

:هن گروهه ۾ ٻيا سڀ باغي هائبرڊ شامل آهن.

==== قدرتي جنسون (ڊويزن IX) ====

:هن گروهه ۾ سڀ قدرتي جنسون ۽ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ صورتون شامل آهن.

گلن کي سندن رخ ۽ شڪل موجب هن ريت درجابند ڪري سگهجي ٿو:&lt;ref&gt;{{cite web |title=Application For Registration Of A Lily Name |author=The RHS International Lily Registrar |url=http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |publisher=Royal Horticultural Society |access-date=6 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522045522/http://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/plant-registration-forms/lily-name-registration |archive-date=22 May 2014 }}&lt;/ref&gt;

* '''گل جو رخ:'''
** a ــ مٿي ڏانهن منهن ڪندڙ
** b ــ ٻاهر ڏانهن منهن ڪندڙ
** c ــ هيٺ ڏانهن منهن ڪندڙ

* '''گل جي شڪل:'''
** a ــ نرسنگيءَ جهڙي شڪل
** b ــ پيالي جهڙي شڪل
** c ــ هموار، يا ٽيپلن جون چوٽيون پوئتي مڙيل
** d ــ ٽيپل تمام گهڻو پوئتي مڙيل، جنهن جي انتهائي صورت ترڪي ٽوپيءَ جهڙي هوندي آهي

ڪيترائي نوان تجارتي قسم جديد طريقن، جهڙوڪ بيضه دانيءَ جي ٽشو پوک ۽ جنيني بچاءَ، وسيلي تيار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=van Tuyl |first1=J.M. |last2=Binoa |first2=R.J. |last3=Vancreij |first3=M. |last4=Vankleinwee |first4=T. |last5=Franken |first5=J. |last6=Bino |first6=R. |title=Application of in vitro pollination, ovary culture, ovule culture and embryo rescue for overcoming incongruity barriers in interspecific ''Lilium'' crosses |journal=Plant Science |volume=74 |issue=1 |year=1991 |pages=115–126 |doi=10.1016/0168-9452(91)90262-7|bibcode=1991PlnSc..74..115V }}&lt;/ref&gt;

=== جيت ۽ بيماريون ===
[[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|ڳاڙها سوسن ڀنگ، [[آڪسفورڊشائر]]، برطانيه]]

[[ٻوٽي جون جُون|افڊ]] ٻوٽن تي حملو ڪري سگهن ٿا. [[ٽپولائيڊيا|ليدر جيڪٽ]] جون سنڍيون پاڙن کي کائين ٿيون. [[ڳاڙهو سوسن ڀنگ|ڳاڙهي سوسن ڀنگ]] جون [[سنڍي|سنڍيون]] تنن ۽ پنن کي سخت نقصان پهچائي سگهن ٿيون. هي ڳاڙهو ڀنگ رڳو حقيقي سوسنن (''ليليم'') ۽ [[فريٽيلياريا]] جي ٻوٽن تي آنا ڏئي ٿو ۽ پنهنجو حياتياتي چڪر مڪمل ڪري ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |access-date=2014-08-21 |archive-date=2014-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821195228/https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 }}&lt;/ref&gt;

مشرقي، روبرم، ٽائيگر ۽ ٽرمپٽ سوسن، مشرقي-ٽرمپٽ هائبرڊ (اورينپيٽ)، ترڪي ٽوپي سوسن ۽ اتر آمريڪا جون مقامي ''ليليم'' جنسون سڀ هن ڀنگ کان متاثر ٿي سگهن ٿيون، پر ڀنگ ڪجهه قسمن کي ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪري ٿو. اهو ڀنگ ڪينيڊا جي مقامي جنسن ۽ اتر-اوڀر اتر آمريڪا ۾ ملندڙ ڪجهه ناياب ۽ خطري هيٺ جنسن تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|access-date=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html}}&lt;/ref&gt;

[[ڊي للي|ڊي لليون]] (''Hemerocallis'') حقيقي سوسن نه آهن، تنهنڪري اهي هن زمري ۾ شامل ناهن. ٻوٽن کي ڪوئن، هرڻن ۽ گلهرين کان به نقصان پهچي سگهي ٿو. [[سلگ]]،&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Adams |first1=Charles |url=https://books.google.com/books?id=h449BAAAQBAJ&amp;pg=PA230 |title=Principles of Horticulture: Level 2 |last2=Early |first2=Mike |last3=Brook |first3=Jane |last4=Bamford |first4=Katherine |date=2014-08-07 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-93777-7 }}&lt;/ref&gt; [[گهونگهٽو|گهونگهٽا]] ۽ [[هزارپير]] ٻوٽن جي ننڍڙن ٻچن، پنن ۽ گلن تي حملو ڪندا آهن.

نم پنن تي ناسي داغ [[بوٽريٽس ايليپٽيڪا]] جي بيماريءَ جي نشاني ٿي سگهن ٿا، جنهن کي سوسن جي سڙڻ، سوسن جي باهه يا بوٽريٽس پن سڙڻ پڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=George |first1=Raymond A. T. |url=https://books.google.com/books?id=32_HBgAAQBAJ&amp;pg=PA375 |title=Diseases of Temperate Horticultural Plants |last2=Fox |first2=Roland T. V. |date=2014-11-21 |publisher=CABI |isbn=978-1-84593-773-7 |language=en}}&lt;/ref&gt;

ڪيترين ئي وائرس بيمارين سبب پنن تي چٽا پئجي سگهن ٿا ۽ ٻوٽن جي واڌ رڪجي سگهي ٿي. انهن ۾ [[سوسن ڪرل پٽي بيماري]]، [[حلقيدار داغ بيماري]] ۽ [[سوسن روزيٽ وائرس]] شامل آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Smith |first=Kenneth M. |author-link=ڪينيٿ مينلي سمٿ |url=https://books.google.com/books?id=6KZkRmlQHN8C&amp;pg=PA315 |title=A Textbook of Plant Virus Diseases |date=2012-12-02 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-323-16205-0 }}&lt;/ref&gt;

==تحقيق==

1977ع ۾ سوسن ۽ ڪوئي جي [[ميائوسس]] دوران [[ڪروموسومي ڪراسنگ اوور]] (يعني [[جينياتي ٻيهر ميلاپ]]) جي ڀيٽ ڪرڻ کان پوءِ اهو نتيجو ڪڍيو ويو ته مختلف [[حقيقي مرڪزن وارا جاندار]] (يوڪيريئوٽ) ميائوسس دوران ڪراسنگ اوور جو هڪ جهڙو بنيادي نمونو رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Hotta Y, Chandley AC, Stern H |title=Meiotic crossing-over in lily and mouse |journal=Nature |volume=269 |issue=5625 |pages=240–2 |date=September 1977 |pmid=593319 |doi=10.1038/269240a0 |bibcode=1977Natur.269..240H }}&lt;/ref&gt;

''[[ليليم لانگيفلورم]]'' کي ميائوسس دوران جينياتي ٻيهر ميلاپ جي بنيادي ماليڪيولي عمل جي مختلف پهلوئن جي مطالعي لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Terasawa M, Shinohara A, Hotta Y, Ogawa H, Ogawa T |title=Localization of RecA-like recombination proteins on chromosomes of the lily at various meiotic stages |journal=Genes Dev |volume=9 |issue=8 |pages=925–34 |date=April 1995 |pmid=7774810 |doi=10.1101/gad.9.8.925 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Anderson LK, Offenberg HH, Verkuijlen WM, Heyting C |title=RecA-like proteins are components of early meiotic nodules in lily |journal=Proc Natl Acad Sci U S A |volume=94 |issue=13 |pages=6868–73 |date=June 1997 |pmid=11038554 |pmc=21251 |doi=10.1073/pnas.94.13.6868 |doi-access=free |bibcode=1997PNAS...94.6868A }}&lt;/ref&gt;

==زهريت==

&lt;section begin=&quot;lilium-toxicity&quot; /&gt;

''ليليم'' جون ڪجهه جنسون [[ٻلي]] لاءِ زهريليون هونديون آهن. اهو خاص طور تي ''[[ليليم لانگيفلورم]]'' بابت معلوم آهي، جيتوڻيڪ ''ليليم'' جون ٻيون جنسون ۽ ان سان واسطو نه رکندڙ ''[[هيميروڪيلس]]'' پڻ ساڳين علامتن سان هڪجهڙي خطرناڪ زهريت پيدا ڪري سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.2460/javma.2002.220.49 |author=Langston CE |title=Acute renal failure caused by lily ingestion in six cats |journal=J. Am. Vet. Med. Assoc. |volume=220 |issue=1 |pages=49–52, 36 |date=January 2002 |pmid=12680447 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Hall J |title=Nephrotoxicity of Easter Lily (''Lilium longiflorum'') when ingested by the cat |journal=Proc Annu Meet Am Vet Int Med |volume=6 |page=121 |year=1992 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Volmer P |title=Easter lily toxicosis in cats |journal=Vet Med |page=331 |date=April 1999 |url=http://www.aspcapro.org/mydocuments/p-toxbrief_0499.pdf }}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Fitzgerald2010&quot; /&gt;

هن زهريت جو صحيح حياتياتي طريقو اڃا تائين معلوم نه ٿي سگهيو آهي، پر اهو [[گردي جي نلين]] (رينل ٽيبيولز) جي اپيٿيليل بافت کي نقصان پهچائڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪو گردي جو اهو حصو آهي جيڪو پيشاب جي ٺهڻ، گڏ ڪرڻ ۽ وهڪري ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهڙي نقصان جي نتيجي ۾ اوچتو [[گردن جي ناڪامي]] ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;Fitzgerald2010&quot;&gt;{{cite journal|last1=Fitzgerald|first1=Kevin T.|title=Lily Toxicity in the Cat|journal=Topics in Companion Animal Medicine|volume=25|issue=4|year=2010|pages=213–217|issn=1938-9736|doi=10.1053/j.tcam.2010.09.006|pmid=21147474}}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن شڪ هجي ته ڪنهن ٻلي سوسن جي ٻوٽي جو ڪو به حصو کاڌو آهي، يا گلن جو پولن پنهنجي وارن تي لڳڻ کان پوءِ ان کي چاٽيو آهي، ته فوراً جانورن جي ڊاڪٽر سان رابطو ڪرڻ گهرجي. ڇاڪاڻ⁠تہ هن زهريت ۾ موت جي شرح تمام گهڻي آهي، تنهنڪري جيئن ئي معلوم ٿئي ته ٻلي سوسن سان رابطي ۾ آئي آهي، تيئن ئي علاج شروع ڪرڻ گهرجي، ڀلي اڃا علامتون ظاهر نه ٿيون هجن.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vethelpdirect.com/vetblog/2010/05/02/lily-poisoning-in-cats/|title=Lily poisoning in cats – Vet Help Direct Blog|date=2010-05-02|access-date=2013-10-20|archive-date=2013-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102161051/http://www.vethelpdirect.com/vetblog/2010/05/02/lily-poisoning-in-cats/}}&lt;/ref&gt;

&lt;section end=&quot;lilium-toxicity&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گل]]</text>
      <sha1>k8yfsqz6o3ckv78s6fkoohsyn8u3k9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ضمير استفھام</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40581</id>
    <revision>
      <id>398624</id>
      <parentid>178021</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:40:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4003" sha1="7reyrgse01n6lx23x22heg0hifq5kye" xml:space="preserve">
{{Short description|اهڙا لفظ جيڪي گرامر ۾ سوال پڇڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا}}


'''ضمير استفهام''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Interrogative '''}} اهڙا ضمير، جيڪي سوال پڇندي اسمن بدران ڪم اچن، تن کي ”ضمير استفهام“ چئبو آهي. مثال طور: ڇا، ڇو، ڪو، ڪهڙو، ڪيترو وغيره.&lt;ref&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي&lt;/ref&gt;

'''استفهامي لفظ''' ({{lang-en|Interrogative word}}) يا '''سوالي لفظ''' اهڙو [[فعلي لفظ]] (function word) هوندو آهي، جيڪو [[سوال]] پڇڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن: ''ڇا''، ''ڪهڙو''، ''ڪڏهن''، ''ڪٿي''، ''ڪير''، ''ڪنهن کي''، ''ڪنهن جو''، ''ڇو''، ''ڇا يا نه'' ۽ ''ڪيئن''. انهن کي ڪڏهن '''ڊبليو-ايڇ لفظ''' (''wh-words'') به چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انگريزي ٻولي]] ۾ انهن مان گهڻا لفظ ''[[wh (digraph)|wh-]]'' سان شروع ٿين ٿا (ڏسو: [[Five Ws]]).

انهن مان گهڻا لفظ سڌن سوالن (''هو ڪٿي وڃي رهيو آهي؟'') ۽ [[اڻسڌا سوال|اڻسڌن سوالن]] (''مون کي حيرت آهي ته هو ڪٿي وڃي رهيو آهي.'') ٻنهي ۾ استعمال ٿيندا آهن.

انگريزي ۽ ڪيترين ٻين ٻولين ۾ اهي ئي لفظ ڪجهه [[لاڳاپيل ضمير]] (relative pronouns) طور به [[لاڳاپيل جملو|لاڳاپيل جملن]] ۾ استعمال ٿيندا آهن، جيئن: ''اهو ملڪ جتي هو ڄائو هو.'' اهڙيءَ طرح ڪجهه [[ظرفي جملو|ظرفي جملن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندا آهن، جيئن: ''مان اتي وڃان ٿو، جتي هو وڃي ٿو.''

اهي لفظ موڊل جملن ۾ به اچي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ سوالي لفظ گهڻو ڪري اهڙن جملن ۾ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ: ''هو ڇو هلي رهيو هو؟''

استفهامي لفظن جي هڪ خاص قسم کي '''استفهامي ذرڙو''' ({{lang-en|interrogative particle}}) چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن بيان کي [[ها–نه سوال]] ۾ تبديل ڪندو آهي، بغير ڪنهن ٻئي لغوي معنيٰ جي. ان جا مثال هي آهن: ''est-ce que'' ([[فرانسيسي ٻولي]]), ''li'' ([[روسي ٻولي]]), ''czy'' ([[پولش ٻولي]]), ''chy'' ([[يوڪريني ٻولي]]), ''ĉu'' ([[ايسپرانٽو]]), ''āyā'' ([[فارسي ٻولي]]), ''ki'' ([[بنگالي ٻولي]]), ''ma'' ([[معياري چيني]]), ''mı/mi/mu/mü''&lt;ref name=&quot;vHarmony&quot;&gt;فنلينڊي ۽ ترڪي ٻولين ۾ [[صوتياتي هم آهنگي]] (vowel harmony) موجود آهي.&lt;/ref&gt; ([[ترڪي ٻولي]]), ''pa'' ([[لادين ٻولي]]), ''ka'' ([[جاپاني ٻولي]]), ''kka'' ([[ڪورين ٻولي]]), ''ko/kö''&lt;ref name=&quot;vHarmony&quot; /&gt; ([[فنلينڊي ٻولي]]), ''Kasi'' (يا مختصر طور ''Ka'') ([[تمبوڪا ٻولي]]), ''tat'' ([[ڪاتالان ٻولي]]), ''(da) li'' ([[سربو-ڪروئيشيائي ٻولي]]) ۽ ''al'' ۽ ''ote'' ([[باسڪ ٻولي]]).

انگريزي ۾ ''&quot;ڇا اهو سچ آهي ته...&quot;'' يا ''&quot;...نه؟&quot;'' جهڙا اظهار ساڳئي قسم جي بناوت سان ملندڙ جلندڙ آهن. اهڙا [[ذرڙو (گرامر)|ذرڙا]] ٻين استفهامي لفظن کان مختلف هوندا آهن، ڇو ته اهي [[ها–نه سوال]] ٺاهيندا آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا استفهامي لفظ [[ڊبليو-ايڇ سوال]] (''wh-question'') ٺاهيندا آهن.

مختلف ٻولين ۾ سوالن جي گرامري قاعدن بابت وڌيڪ معلومات لاءِ [[استفهام]] ڏسو.

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>7reyrgse01n6lx23x22heg0hifq5kye</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398629</id>
      <parentid>398624</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5782" sha1="cgtu35imz1gzm6uj7900cvy8j1tneim" xml:space="preserve">
{{Short description|اهڙا لفظ جيڪي گرامر ۾ سوال پڇڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا}}


'''ضمير استفهام''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Interrogative '''}} اهڙا ضمير، جيڪي سوال پڇندي اسمن بدران ڪم اچن، تن کي ”ضمير استفهام“ چئبو آهي. مثال طور: ڇا، ڇو، ڪو، ڪهڙو، ڪيترو وغيره.&lt;ref&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي&lt;/ref&gt;
استفهامي لفظ ''ڪير''، ''ڪنھنکي''، ''ڪنھنجو''، ''ڇو'' ۽ ''ڪھڙو'' تڏهن '''استفهامي ضمير''' (ضمير استفھام) سڏبا آهن، جڏهن اهي [[اسم]] يا [[اسمي فقرو|اسمي فقري]] جي جاءِ تي استعمال ٿين.
مثال طور، سوال ''&lt;u&gt;اڳواڻ&lt;/u&gt; ڪير  آھي؟'' (اڳواڻ ڪير آهي؟) ۾ ''ڪير'' هڪ استفهامي [[ضمير]] آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو هڪ اسم يا اسمي فقري جي جاءِ تي بيٺو آهي، جنهن جو جواب ٿي سگهي ٿو ''بادشاهه'' يا ''تاج واري عورت''.
اهڙيءَ طرح، سوال ''&lt;u&gt;وچ&lt;/u&gt; ليڊس ٽو دي سٽي سينٽر؟'' (انهن مان ڪهڙو شهر جي مرڪز ڏانهن وڃي ٿو؟) ۾ ''وچ'' پڻ هڪ استفهامي ضمير آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو هڪ اسم يا اسمي فقري جي جاءِ تي استعمال ٿيو آهي، جهڙوڪ ''اتر ڏانهن ويندڙ رستو'' يا ''اوڀر واري درياهه''.
ياد رهي ته هن جملي ۾ ''ڪھڙو'' هڪ استفهامي [[ضمير]] آهي، نه ڪي استفهامي [[معين ڪندڙ]] (انٽراگيٽو ڊٽرمنر)، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان گڏ ڪو اسم يا اسمي فقرو موجود نه آهي، جنهن کي اهو معين ڪري.
تنهن ڪري، سوال ''و  ليڊس ٽو دي سٽي سينٽر؟'' ۾ ''وچ'' هڪ استفهامي ضمير آهي، جڏهن⁠تہ سوال ''وچ روڊ ليڊس ٽو دي سٽي سينٽر؟'' (ڪهڙو رستو شهر جي مرڪز ڏانهن وڃي ٿو؟) ۾ ''وچ''، اسم ''روڊ'' لاءِ هڪ '''استفهامي معين ڪندڙ''' آهي.

==استفھامي لفظ==

'''استفهامي لفظ''' (سواليه لفظ) يا '''سوالي لفظ''' اهڙو [[فعلي لفظ]] (فنڪشن ورڊ) هوندو آهي، جيڪو [[سوال]] پڇڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيئن: ''ڇا''، ''ڪهڙو''، ''ڪڏهن''، ''ڪٿي''، ''ڪير''، ''ڪنهن کي''، ''ڪنهن جو''، ''ڇو''، ''ڇا يا نه'' ۽ ''ڪيئن''. انهن کي ڪڏهن '''ڊبليو-ايڇ لفظ''' (''wh-words'') به چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[انگريزي ٻولي]] ۾ انهن مان گهڻا لفظ ''wh (ڊائگراف)|wh-'' سان شروع ٿين ٿا (ڏسو: [[پنج ڊبليو]]).
انهن مان گهڻا لفظ سڌن سوالن (''هو ڪٿي وڃي رهيو آهي؟'') ۽ [[اڻسڌا سوال|اڻسڌن سوالن]] (''مون کي حيرت آهي ته هو ڪٿي وڃي رهيو آهي.'') ٻنهي ۾ استعمال ٿيندا آهن.
انگريزي ۽ ڪيترين ٻين ٻولين ۾ اهي ئي لفظ ڪجهه [[لاڳاپيل ضمير]] (رليٽوئ پرونائون) طور به [[لاڳاپيل جملو|لاڳاپيل جملن]] ۾ استعمال ٿيندا آهن، جيئن: ''اهو ملڪ جتي هو ڄائو هو.'' اهڙيءَ طرح ڪجهه [[ظرفي جملو|ظرفي جملن]] ۾ پڻ استعمال ٿيندا آهن، جيئن: ''مان اتي وڃان ٿو، جتي هو وڃي ٿو.''

اهي لفظ موڊل جملن ۾ به اچي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ سوالي لفظ گهڻو ڪري اهڙن جملن ۾ استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ: ''هو ڇو هلي رهيو هو؟''

استفهامي لفظن جي هڪ خاص قسم کي '''استفهامي جزو''' (انٽراگيٽو پارٽيڪل) چيو ويندو آهي، جيڪو ڪنهن بيان کي [[ها–نه سوال]] ۾ تبديل ڪندو آهي، بغير ڪنهن ٻئي لغوي معنيٰ جي. ان جا مثال هي آهن: ''est-ce que'' ([[فرانسيسي ٻولي]]), ''li'' ([[روسي ٻولي]]), ''czy'' ([[پولش ٻولي]]), ''chy'' ([[يوڪريني ٻولي]]), ''ĉu'' ([[ايسپرانٽو]]), ''āyā'' ([[فارسي ٻولي]]), ''ki'' ([[بنگالي ٻولي]]), ''ma'' ([[معياري چيني]]), ''mı/mi/mu/mü''&lt;ref name=&quot;vHarmony&quot;&gt;فنلينڊي ۽ ترڪي ٻولين ۾ [[صوتياتي هم آهنگي]] (vowel harmony) موجود آهي.&lt;/ref&gt; ([[ترڪي ٻولي]]), ''pa'' ([[لادين ٻولي]]), ''ka'' ([[جاپاني ٻولي]]), ''kka'' ([[ڪورين ٻولي]]), ''ko/kö''&lt;ref name=&quot;vHarmony&quot; /&gt; ([[فنلينڊي ٻولي]]), ''Kasi'' (يا مختصر طور ''Ka'') ([[تمبوڪا ٻولي]]), ''tat'' ([[ڪاتالان ٻولي]]), ''(da) li'' ([[سربو-ڪروئيشيائي ٻولي]]) ۽ ''al'' ۽ ''ote'' ([[باسڪ ٻولي]]).
انگريزي ۾ ''&quot;ڇا اهو سچ آهي ته...&quot;'' يا ''&quot;...نه؟&quot;'' جهڙا اظهار ساڳئي قسم جي بناوت سان ملندڙ جلندڙ آهن. اهڙا [[جزو (گرامر)|جزو]] ٻين استفهامي لفظن کان مختلف هوندا آهن، ڇو ته اهي [[ها–نه سوال]] ٺاهيندا آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا استفهامي لفظ [[ڊبليو-ايڇ سوال]] (''wh-سوال'') ٺاهيندا آهن.
مختلف ٻولين ۾ سوالن جي گرامري قاعدن بابت وڌيڪ معلومات لاءِ [[استفهام]] ڏسو.

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>cgtu35imz1gzm6uj7900cvy8j1tneim</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسرندڙ ملڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41037</id>
    <revision>
      <id>398678</id>
      <parentid>398417</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T23:40:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>398678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85315" sha1="te8i2y3g3uhhkspa66eumc281i4bg7p" xml:space="preserve">
{{Short description|اهڙو ملڪ جنهن ۾ زندگيءَ جو معيار نسبتاً گهٽ هجي}}


[[File:Compartison of countries by their level of development.svg|thumb|upright=1.8|ملڪن جي ترقيءَ جي سطح موجب ڀيٽ (ڇهه معيار: HDI، WESP، WB، DAC، IMF، پيرس ڪلب)
{{legend|#08306b|4 يا وڌيڪ معيار}}
{{legend|#2979b9|3 معيار}}
{{legend|#73b2d8|2 معيار}}
{{legend|#c8dcf0|1 معيار}}]]


'''ترقي پذير ملڪ''' اهڙو [[ملڪ]] هوندو آهي، جنهن جو [[ثانوي معاشي شعبو|صنعتي بنياد]] نسبتاً گهٽ ترقي يافته هجي ۽ جنهن جو [[انساني ترقيءَ جو اشاريون|انساني ترقيءَ جو اشاريون (HDI)]] [[ترقي يافته ملڪ]]ن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=O'Sullivan|first1=Arthur|first2=Steven M.|last2=Sheffrin|title=Economics: Principles in Action|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2003}}&lt;/ref&gt; تنهن هوندي به، هن وصف تي عالمي سطح تي مڪمل اتفاق موجود ناهي، ۽ نه ئي اهو واضح طور طئي ٿيل آهي ته ڪهڙا ملڪ هن زمري ۾ اچن ٿا.

اصطلاح '''گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ''' ('''LMIC''') ۽ '''نئين اُڀرندڙ معيشت''' ('''NEE''') ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي جي بدران استعمال ڪيا ويندا آهن، پر اهي بنيادي طور رڳو ملڪن جي معاشي حالت ڏانهن اشارو ڪن ٿا. [[ورلڊ بئنڪ]] دنيا جي معيشتن کي في فرد [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) جي بنياد تي چار گروهن ۾ ورهائي ٿي: وڌيڪ آمدني، مٿئين وچولي آمدني، هيٺئين وچولي آمدني ۽ گهٽ آمدني واريون معيشتون. [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]]، [[زمين سان گهيريل ترقي پذير ملڪ]] ۽ [[ننڍيون ٻيٽ نما ترقي پذير رياستون]]، ترقي پذير ملڪن جا ذيلي گروهه آهن. ان جي ابتڙ ملڪن کي عام طور [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت|وڌيڪ آمدني وارا ملڪ]] يا [[ترقي يافته ملڪ]] چيو ويندو آهي.

هن اصطلاح جي استعمال بابت اختلاف موجود آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه ماهرن جو خيال آهي ته اهو دنيا کي &quot;اسان&quot; ۽ &quot;هو&quot; جهڙن پراڻن ورهاستن ۾ ورهائڻ واري سوچ کي برقرار رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think&quot; /&gt; 2015ع ۾ ورلڊ بئنڪ اعلان ڪيو ته &quot;ترقي يافته/ترقي پذير&quot; جي درجيبندي هاڻي اڳ جيتري لاڳاپيل نه رهي آهي، تنهن ڪري اها آهستي آهستي هن اصطلاح جو استعمال ختم ڪندي. ان جي بدران، رپورٽن ۾ انگ اکر علائقن ۽ آمدنيءَ جي گروهن جي بنياد تي پيش ڪيا ويندا. ڪجهه ماڻهو '''[[گلوبل سائوٿ]]''' (Global South) جي اصطلاح کي ترقي پذير ملڪن جي متبادل طور استعمال ڪن ٿا.

ترقي پذير ملڪن ۾ اڪثر ڪجهه گڏيل خصوصيتون ملن ٿيون، جيڪي گهڻو ڪري سندن تاريخ يا جاگرافيءَ سان لاڳاپيل هونديون آهن. اهي ئي خاصيتون آهن، جن کي ورلڊ بئنڪ ۽ گڏيل قومون پنهنجن انگن اکرن ۽ وصفن ۾ استعمال ڪن ٿيون. ٻئي طرف [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) جي درجيبندي بنيادي طور مالي انضمام ۽ مالي استحڪام تي ٻڌل هوندي آهي، نه ته سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جي مجموعي سطح تي. انهيءَ ڪري IMF پنهنجي درجيبنديءَ ۾ &quot;ملڪن&quot; بدران &quot;مارڪيٽن&quot; يا &quot;معيشتن&quot; جا اصطلاح استعمال ڪري ٿو. ان کان علاوه، يورو اختيار ڪرڻ سان ڪيترن ئي يورپي ملڪن کي IMF طرفان مالي انضمام جي بنياد تي فوري طور ترقي يافته معيشتن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو، جيتوڻيڪ انهن جي سماجي يا معاشي ترقيءَ جي ٻين پهلوئن کي ان بنياد تي نه پرکيو ويو.

ورلڊ بئنڪ جي وصف موجب، گهٽ ۽ وچولي آمدني وارن ملڪن ۾ عام طور محفوظ [[پيئڻ جو پاڻي]]، [[صفائي سٿرائي]] ۽ [[حفظان صحت]] جون سهولتون گهٽ هونديون آهن، [[توانائي جي غربت]] وڌيڪ هوندي آهي، ۽ [[فضائي آلودگي]]، [[پاڻي جي آلودگي]]، [[کليل هنڌن تي رفع حاجت]] ۽ ٻين قسمن جي آلودگيءَ جا مسئلا وڌيڪ هوندا آهن. انهن ملڪن ۾ [[نظرانداز ڪيل استوائي بيماريون]] ۽ ٻين وچڙندڙ بيمارين جو بار به وڌيڪ هوندو آهي، [[روڊ ٽريفڪ حادثا]] وڌيڪ ٿيندا آهن ۽ بنيادي ڍانچي (انفرا اسٽرڪچر) جو معيار پڻ عام طور گهٽ هوندو آهي.

ان کان علاوه، انهن ملڪن ۾ اڪثر بيروزگاري، غربت، بک، انتهائي غربت، ٻارن کان پورهيو وٺڻ، غذائي کوٽ، بي گهر هجڻ، منشيات جو استعمال، جسم فروشي، وڌندڙ آبادي، شهري بدامني، ماهر ماڻهن جي لڏپلاڻ، وڏي غيررسمي معيشت، ڏوهن جون بلند شرحون (جهڙوڪ ڀتو خوري، ڦر، چوري، قتل، هٿيارن، منشيات ۽ انساني اسمگلنگ، اغوا ۽ زنا بالجبر)، قيدين جو وڌيڪ انگ، تعليم جي گهٽ سطح، معاشي اڻبرابري، اسڪول ڇڏڻ، خانداني منصوبابنديءَ تائين محدود رسائي، ننڍي عمر ۾ حمل، غيررسمي آباديون ۽ ڪچيون آباديون، سرڪاري سطح تي بدعنواني ۽ سياسي عدم استحڪام جهڙا مسئلا وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾، ترقي پذير ملڪن ۾ [[قانون جي حڪمراني]] به گهڻو ڪري ڪمزور هوندي آهي.

[[صحت جي سار سنڀال]] تائين رسائي به گهڻو ڪري محدود هوندي آهي. ترقي پذير ملڪن ۾ رهندڙ ماڻهن جي [[زندگيءَ جي اميد]] عام طور ترقي يافته ملڪن جي ماڻهن کان گهٽ هوندي آهي، جنهن جا اهم سبب گهٽ آمدني ۽ عوامي صحت جون ڪمزور حالتون آهن.. وچڙندڙ بيماريون، [[مادري موت]]، [[ٻارن جي موت]] ۽ [[شِيرخوار ٻارن جي موت]] جون شرحون پڻ عام طور وڌيڪ هونديون آهن.

[[آبهوا جي تبديليءَ جا اثر]] پڻ ترقي پذير ملڪن تي وڌيڪ شديد ٿيڻ جا امڪان آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان گهڻا ملڪ [[آبهوا جي تبديليءَ جي حساسيت]] وڌيڪ رکن ٿا يا انهن ۾ [[آبهوا جي لچڪ]] گهٽ هوندي آهي. صحت جي شعبي ۾ اهڙن ملڪن لاءِ اڪثر &quot;وسيلن جي کوٽ وارا ماحول&quot; (ريسورس-پوئر سيٽنگز) يا &quot;گهٽ وسيلن وارا ماحول&quot; (لو-ريسورس سيٽنگز) جهڙا اصطلاح استعمال ڪيا ويندا آهن.

ترقي پذير ملڪن ۾ عام طور آباديءَ جي وچئين عمر (ميڊيئن ايج) ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ هوندي آهي. جيتوڻيڪ آباديءَ جي پوڙهائپ سڄي دنيا ۾ وڌي رهي آهي، پر ترقي پذير ملڪن ۾ اها رفتار نسبتاً سست رهي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=World population ageing 2013}}{{pn|date=May 2025}}&lt;/ref&gt;
'''ترقياتي امداد''' يا '''ترقياتي سهڪار''' اهڙي مالي امداد کي چيو ويندو آهي، جيڪا پرڏيهي حڪومتون ۽ ٻيون تنظيمون ترقي پذير ملڪن جي معاشي، ماحولياتي، سماجي ۽ سياسي [[بين الاقوامي ترقي]] لاءِ فراهم ڪن ٿيون. جيڪڏهن [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] پاران 2030ع تائين مقرر ڪيل [[پائيدار ترقي جا مقصد]] حاصل ٿي وڃن، ته ترقي پذير ملڪن کي درپيش ڪيترائي اهم مسئلا حل ٿي سگهن ٿا.
'''ترقي پذير ملڪ''' يا '''اسرندڙ ملڪ''' (ڊولپنگ ڪنٽريز) اقتصادي طور پٺتي پيل [[ملڪ|ملڪن]] کي ”گهٽ اُسريل ملڪ“ سڏيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/define/Less%20Developed%20Counteries.php|title=Less Developed Counteries {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2021-01-30}}&lt;/ref&gt;

اھڙا ملڪ جن جي في ڪس ( پر ڪيپيٽا) مجموعي اندروني پيداوار(GNP) ساليانو ھڪ ھزار آمريڪي ڊالرن کان گھٽ ھجي.&lt;ref&gt;{Glossory Banking and Finance; by Shakil Faruqi;2nd edition; State Bank of Pakistan  Page 265 }&lt;/ref&gt;

== ملڪن جي درجيبنديءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح ==

ملڪن کي ترقيءَ جي مختلف سطحن موجب درجيبند ڪرڻ لاءِ ڪيترائي اصطلاح استعمال ڪيا ويندا آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fialho |first1=Djalita |last2=Van Bergeijk |first2=Peter A. G. |title=The Proliferation of Developing Country Classifications |journal=[[The Journal of Development Studies]] |date=2017 |volume=53 |issue=1 |pages=99–115 |doi=10.1080/00220388.2016.1178383 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ڪنهن به ملڪ جي درجيبندي مختلف ذريعن موجب مختلف ٿي سگهي ٿي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي درجيبنديون يا انهن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح توهين آميز به سمجهيا ويندا آهن.

=== آمدنيءَ جي گروهن موجب ===
[[File:High income economies.svg|thumb|right|2026ع ۾ ورلڊ بئنڪ موجب وڌيڪ آمدني وارين معيشتن جو نقشو|upright=1.6]]

ورلڊ بئنڪ [[اٽلس طريقو]] (Atlas method) استعمال ڪندي في فرد [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) جي بنياد تي دنيا جي معيشتن کي هر سال 1 جولاءِ تي نئين سر چار گروهن ۾ ورهائي ٿي:&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{cite web|title=New country classifications by income level: 2019–2020|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/new-country-classifications-income-level-2019-2020|access-date=12 February 2021|publisher=World Bank Blogs |work=Data Blog |date=1 July 2019 |language=en|archive-date=7 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107201418/https://blogs.worldbank.org/opendata/new-country-classifications-income-level-2019-2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

* [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت|وڌيڪ آمدني وارا ملڪ]] (گهڻو ڪري [[ترقي يافته ملڪ]]ن سان مشابهت رکن ٿا)
* مٿئين وچولي آمدني وارا ملڪ
* هيٺئين وچولي آمدني وارا ملڪ
* گهٽ آمدني وارا ملڪ

اهي ٽيئي گروهه، جيڪي &quot;وڌيڪ آمدني&quot; وارا نه آهن، گڏيل طور '''گهٽ ۽ وچولي آمدني وارا ملڪ''' (LMICs) سڏبا آهن. مثال طور، مالي سال 2027ع لاءِ، گهٽ آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI موجوده آمريڪي ڊالرن موجب 1,135 ڊالر کان گهٽ هجي؛ هيٺئين وچولي آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 1,135 کان 4,495 ڊالرن جي وچ ۾ هجي؛ مٿئين وچولي آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 4,495 کان 14,375 ڊالرن جي وچ ۾ هجي؛ جڏهن ته وڌيڪ آمدني وارو ملڪ اهو هو، جنهن جي في فرد GNI 14,375 ڊالرن کان وڌيڪ هجي.&lt;ref name=CountriesByGNIperCapita&gt;{{cite web |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups | title=World Bank Country and Lending Groups |website=World Bank Data Help Desk | access-date=1 July 2026 | archive-date=1 July 2026 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260701154803/https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups | url-status=live }}&lt;/ref&gt; انهن حدن جي تاريخي تبديليءَ جا انگ اکر [[ورلڊ بئنڪ جي وڌيڪ آمدني واري معيشت#تاريخي حدون|تاريخي حدن]] ۾ ڏسي سگهجن ٿا.

=== مارڪيٽن ۽ معاشي واڌ موجب ===

&quot;ملڪ&quot; بدران &quot;مارڪيٽ&quot; جو اصطلاح استعمال ڪرڻ مان عام طور مراد اها هوندي آهي ته ڌيان مجموعي معيشت بدران ملڪ جي مالي نظام ۽ سرمائيداري مارڪيٽن جي خاصيتن تي ڏنو پيو وڃي.

* [[ترقي يافته ملڪ]] ۽ [[ترقي يافته مارڪيٽ]]
* ترقي پذير ملڪن کي معاشي واڌ يا سرمائيداري مارڪيٽ جي ماپ موجب هيٺين ترتيب سان ورهايو ويندو آهي:
** [[نئون صنعتي ملڪ]]
** [[اُڀرندڙ مارڪيٽون]]
** [[سرحدي مارڪيٽون]]
** [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]] (جن کي ڪڏهن ڪڏهن گهٽ معاشي طور ترقي يافته ملڪ پڻ چيو ويندو آهي)

ٻين معيارن موجب، ڪجهه ملڪ ترقيءَ جي وچولي مرحلي ۾ هوندا آهن، يا جيئن [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) [[سوويت يونين جي ٽٽڻ]] کان پوءِ انهن کي سڏيو، '''منتقليءَ وارا ملڪ''' (ڪنٽريز ان ترانزيشن). انهن ۾ [[مرڪزي ۽ اوڀر يورپ]] جا ملڪ (بشمول اهي مرڪزي يورپي ملڪ جيڪي گڏيل قومن ۾ &quot;اوڀر يورپ گروپ&quot; سان لاڳاپيل هئا)، اڳوڻي [[سوويت يونين]] جون وچ ايشيائي رياستون ([[قازقستان]]، [[ازبڪستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]]) ۽ [[منگوليا]] شامل هئا. 2009ع تائين IMF پنهنجي ''ورلڊ اڪانامڪ آئوٽ لڪ'' ۾ ملڪن کي '''ترقي يافته'''، '''اُڀرندڙ''' يا '''ترقي پذير''' معيشتن طور درجيبند ڪندو هو، جنهن جا بنيادي معيار هي هئا: (1) في فرد آمدني، (2) برآمدات جي تنوع (مثال طور، صرف تيل برآمد ڪندڙ ملڪ، جيتوڻيڪ انهن جي في فرد GDP وڌيڪ هجي، ترقي يافته درجي ۾ شامل نه ڪيا ويندا هئا جيڪڏهن لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو برآمدون تيل تي ٻڌل هجن)، ۽ (3) عالمي مالي نظام سان انضمام جي سطح.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Q. How does the WEO categorize advanced versus emerging and developing economies?|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/faq.htm#q4b|access-date=20 July 2009|work=[[International Monetary Fund]]|archive-date=17 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200417061830/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/faq.htm#q4b|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== جاگرافي موجب ===

ترقي پذير ملڪن کي جاگرافيائي بنيادن تي پڻ ورهايو ويندو آهي:

* [[ننڍيون ٻيٽ نما ترقي پذير رياستون]] – اهڙا ننڍڙا ٻيٽ وارا ملڪ، جيڪي عام طور هڪجهڙين [[پائيدار ترقي]] وارين مشڪلاتن کي منهن ڏين ٿا، جهڙوڪ محدود وسيلا، وڌندڙ پر ننڍڙي آبادي، ڏورانهين جڳهه، [[قدرتي آفت]]ن جو خطرو، ٻاهرين معاشي ڌڪن کان حساسيت، بين الاقوامي واپار تي گهڻو انحصار ۽ نازڪ ماحولياتي نظام.
* [[زمين سان گهيريل ترقي پذير ملڪ]] – اهي [[زمين سان گهيريل ملڪ]]، جيڪي سمنڊ تائين سڌي رسائي نه هجڻ سبب معاشي ۽ ٻين ڪيترن ئي نقصانن کي منهن ڏيندا آهن.

=== ٻين معيارن موجب ===

* [[گهڻي قرض هيٺ آيل غريب ملڪ]] – IMF ۽ ورلڊ بئنڪ جي هڪ پروگرام تحت ڏنل درجيبندي.
* [[منتقلي واري معيشت]] – اهڙي معيشت، جيڪا مرڪزي منصوبابنديءَ واري نظام مان [[مارڪيٽ تي ٻڌل معيشت]] ڏانهن منتقل ٿي رهي هجي.
* گهڻ-رخي درجيبندي وارو نظام – هن خيال تحت ته مختلف ملڪن جون ترقياتي ترجيحون، وسيلا ۽ ادارياتي صلاحيتون مختلف هونديون آهن،&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Koch|first=Svea|name-list-style=vanc|date=1 June 2015|title=From Poverty Reduction to Mutual Interests? The Debate on Differentiation in EU Development Policy|journal=Development Policy Review|volume=33|issue=4|pages=479–502|doi=10.1111/dpr.12119|hdl=10419/199382 |doi-access=free|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt; تنهن ڪري محققن ترقي پذير ملڪن کي غربت، اڻبرابري، پيداواري صلاحيت، جدت، سياسي رڪاوٽن ۽ ٻاهرين مالي وهڪرن تي انحصار جهڙن عنصرن جي بنياد تي پنجن الڳ گروهن ۾ ورهايو آهي، جيئن انهن جي ترقيءَ کي وڌيڪ جامع نموني سمجهي سگهجي.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Vázquez|first1=Sergio Tezanos|last2=Sumner|first2=Andy|date=December 2013|title=Revisiting the Meaning of Development: A Multidimensional Taxonomy of Developing Countries|journal=The Journal of Development Studies|volume=49|issue=12|pages=1728–1745|doi=10.1080/00220388.2013.822071}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Taeihagh |first=Araz |title=Crowdsourcing, Sharing Economies and Development |journal=Journal of Developing Societies |volume=33 |issue=2 |year=2017 |pages=191–222 |doi=10.1177/0169796x17710072 |arxiv=1707.06603}}&lt;/ref&gt;

=== خود اعلان موجب ===

عام طور تي [[ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن]] (WTO) ڪنهن به ملڪ جي پنهنجي دعويٰ کي قبول ڪري ٿي ته اهو &quot;ترقي پذير&quot; آهي. ڪجهه ملڪ، جيڪي گذريل ويهن سالن دوران تقريباً هر معاشي اشاري موجب ترقي يافته بڻجي چڪا آهن، اڃا تائين پاڻ کي &quot;ترقي پذير ملڪ&quot; طور درجيبند ڪرائڻ تي اصرار ڪن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان کين WTO ۾ ڪجهه ترجيحي سهولتون ملن ٿيون. اهڙن ملڪن ۾ [[برونائي]]، [[هانگ ڪانگ]]، [[ڪويت]]، [[مڪائو]]، [[قطر]]، [[سنگاپور]] ۽ [[متحده عرب امارات]] شامل آهن، ۽ انهن جي هن خود اعلان ڪيل حيثيت تي تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|date=26 July 2019|work=[[whitehouse.gov]]|title=Memorandum on Reforming Developing-Country Status in the World Trade Organization.|via=[[NARA|National Archives]]|url=https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/memorandum-reforming-developing-country-status-world-trade-organization|access-date=1 March 2021|archive-date=16 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230216200055/https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/memorandum-reforming-developing-country-status-world-trade-organization/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== ترقيءَ جي ماپ ۽ تصور ==

[[File:Least Developed Countries.png|thumb|upright=1.6|
{{legend|#007f00|[[گڏيل قومن جي اقتصادي ۽ سماجي ڪائونسل|ايڪوساڪ (ECOSOC)]] موجب گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته معيشتون}}
{{legend|#00ff00|ايڪوساڪ جي دائري کان ٻاهر گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته معيشتون}}
{{legend|#ff0000|ترقي پذير معيشت جي درجي ۾ شامل ٿيل}}&lt;br /&gt;
{{when|date=June 2016}}{{citation needed|date=June 2016}}
]]

[[File:Map of countries by GDP (PPP) per capita in 2024.svg|thumb|upright=1.6|2026ع ۾ [[في فرد]] [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP){{Legend-col
|{{Legend|#4B0082|&gt;$70,000}}
|{{Legend|#00008a|$60,000–70,000}}
|{{Legend|#003c00|$50,000–60,000}}
|{{Legend|#008f00|$40,000–50,000}}
|{{Legend|#00f900|$30,000–40,000}}
|{{Legend|#b3ff00|$20,000–30,000}}
|{{Legend|#ffff00|$10,000–20,000}}
|{{Legend|#ffd215|$5,000–10,000}}
|{{Legend|#ff852f|$2,500–5,000}}
|{{Legend|#ff0000|$1,000–2,500}}
|{{Legend|#a30000|&lt;$1,000}}
|{{Legend|#b9b9b9|ڊيٽا موجود ناهي}}
}}]]


ڪنهن ملڪ جي ترقيءَ کي معاشي يا انساني عنصرن جي بنياد تي ماپي سگهجي ٿو. عام طور تي ترقي پذير ملڪ اهي هوندا آهن، جن پنهنجي آباديءَ جي لحاظ کان اڃا تائين [[صنعتيڪاري]] جي نمايان سطح حاصل نه ڪئي هجي، ۽ جن ۾ گهڻن حالتن ۾ [[زندگيءَ جو معيار]] وچولي يا گهٽ هوندو آهي. گهٽ آمدني ۽ آباديءَ جي تيز واڌ جي وچ ۾ مضبوط لاڳاپو ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Population and poverty&quot;&gt;{{cite news|title=Population and poverty|url=https://www.unfpa.org/resources/population-and-poverty|access-date=21 September 2018|newspaper=United Nations Population Fund|language=en|archive-date=21 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521093951/https://www.unfpa.org/resources/population-and-poverty|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ڪنهن ملڪ جي ترقيءَ جو اندازو مختلف شمارياتي اشاريَن ذريعي لڳايو ويندو آهي، جهڙوڪ في فرد آمدني، في فرد [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP)، [[زندگيءَ جي اميد]]، خواندگيءَ جي شرح، آزاديءَ جو اشاريون ۽ ٻيا ڪيترائي عنصر. [[گڏيل قومون]] [[انساني ترقيءَ جو اشاريون]] (HDI) تيار ڪيو، جيڪو مٿين ڪيترن ئي انگن اکرن کي گڏائي هڪ مرڪب اشاري جي صورت ۾ ملڪن جي انساني ترقيءَ جي سطح ماپي ٿو، جتي لاڳاپيل انگ اکر موجود هجن. گڏيل قومن دنيا جي سڀني ملڪن ۽ اهم ترقياتي ادارن جي گڏيل رٿابنديءَ جي بنياد تي [[هزارين ترقياتي مقصد]] (Millennium Development Goals) پڻ مقرر ڪيا هئا، ته جيئن عالمي ترقيءَ جو جائزو وٺي سگهجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=United Nations Millennium Development Goals|url=https://www.un.org/millenniumgoals/|access-date=28 March 2018|website=www.un.org|archive-date=4 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070504153515/http://www.un.org/millenniumgoals/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهي مقصد 2015ع ۾ مڪمل ٿيا، جن جي جاءِ تي [[پائيدار ترقي جا مقصد]] (SDGs) مقرر ڪيا ويا.

ترقي پذير قوم جو تصور مختلف نظرياتي فڪري نظامن ۾، مختلف نالن سان، موجود آهي. انهن ۾ [[بيٺڪي راڄ کان آزادي]] (decolonization)، [[آزاديءَ جي الهيات]]، [[مارڪسزم]]، [[سامراج مخالف]]، [[جديديت جو نظريو]]، [[سماجي تبديلي]] ۽ [[سياسي معيشت]] جا نظريا شامل آهن.

ترقيءَ جو هڪ ٻيو اهم اشاري معيشت جي مختلف شعبن ۾ وقت سان ايندڙ تبديلي آهي. عام طور تي اهي ملڪ، جن جي معيشت ۾ [[ثانوي معاشي شعبو|ثانوي شعبي]] (پيداوار يا صنعت) جو حصو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو هوندو آهي، انهن ۾ نمايان معاشي ترقي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. اهڙيءَ طرح، جن ملڪن ۾ [[ٽرشري معاشي شعبو|ٽرشري (خدمتن وارو) شعبو]] وڌيڪ مضبوط هوندو آهي، انهن ۾ پڻ [[معاشي ترقي]] جي شرح عام طور وڌيڪ هوندي آهي.

== لاڳاپيل نظريا ==

&quot;ترقي پذير ملڪ&quot; جي اصطلاح سان ڪيترائي علمي نظريا لاڳاپيل آهن، جن مان اهم (ترتيب وار) هي آهن:

* [[جديديت جو نظريو]] (ماڊرنائيزيشن ٿيوري) – هي نظريو سماجن ۾ جديديت جي عمل ۽ ان جي ارتقا جي وضاحت ڪري ٿو.
* [[انحصار جو نظريو]] (ڊپينڊنسي ٿيوري ) – هن نظريي موجب وسيلا غريب ۽ گهٽ ترقي يافته ملڪن (''پيريفري'') مان امير ۽ [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته ملڪن]] (''ڪور'') ڏانهن منتقل ٿين ٿا، جنهن سان امير ملڪ وڌيڪ خوشحال ٿين ٿا، جڏهن ته غريب ملڪ وڌيڪ پٺتي رهجي وڃن ٿا.
* [[ترقيءَ جو نظريو]] (ڊولپمينٽ ٿيوري) – اهڙن [[نظريو|نظرين]] جو مجموعو، جيڪي اهو بيان ڪن ٿا ته سماج ۾ گهربل تبديلي ۽ ترقي حاصل ڪرڻ جا سڀ کان مؤثر طريقا ڪهڙا آهن.
* [[ترقيءَ کان پوءِ جو نظريو]] (پوسٽ ڊولپمينٽ ٿيوري) – هن نظريي موجب [[بين الاقوامي ترقي]] جو سمورو تصور ۽ ان جي عملي پاليسيون دراصل دنيا جي ٻين علائقن تي اولهه ۽ اتر جي ملڪن جي بالادستي (هيجموني) جو عڪس آهن.

== اصطلاح تي تنقيد ==
{{Further|ترقياتي امداد}}

&quot;ترقي پذير ملڪ&quot; جي اصطلاح جي استعمال تي ڪيترين ئي پاسن کان تنقيد ڪئي وئي آهي. هن اصطلاح مان اهو تاثر پيدا ٿي سگهي ٿو ته اهڙا ملڪ [[ترقي يافته ملڪ]]ن جي ڀيٽ ۾ ڪنهن نه ڪنهن لحاظ کان گهٽ درجي جا آهن.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/01/04/372684438/if-you-shouldnt-call-it-the-third-world-what-should-you-call-it|title=If You Shouldn't Call It The Third World, What Should You Call It?|last=Silver|first=Marc|date=4 January 2015|website=NPR|access-date=5 March 2020|archive-date=1 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200401165708/https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/01/04/372684438/if-you-shouldnt-call-it-the-third-world-what-should-you-call-it|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهو پڻ اهو مفروضو قائم ڪري سگهي ٿو ته سڀئي ملڪ لازمي طور اولهه جي روايتي [[معاشي ترقي]] واري نموني تي هلڻ چاهين ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ، جهڙوڪ [[ڪيوبا]] ۽ [[ڀوٽان]]، ڄاڻي واڻي اهڙو رستو اختيار نٿا ڪن.{{clarify|date=July 2023}}&lt;ref name=&quot;Karma Ura&quot;&gt;{{cite book|url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2009/305/pdf/mono_1en_bt_dev_stry.pdf|title=The Bhutanese development story|last=Ura|first=Karma|year=2009|publisher=Heidelberg University Library|doi=10.11588/xarep.00000305|access-date=17 September 2012|archive-date=3 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130203013407/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/savifadok/volltexte/2009/305/pdf/mono_1en_bt_dev_stry.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جي بدران [[مجموعي قومي خوشحالي]] (گروس نيشنل ھيپينيس) جهڙن متبادل اشاريَن کي پڻ اهم سمجهيو ويو آهي.

&quot;ترقي پذير&quot; ۽ &quot;پٺتي پيل&quot; ملڪن جي اصطلاحن تي ابتدائي تنقيد ڪندڙن مان هڪ مشهور مؤرخ ۽ عالم [[والٽر راڊني]] هو، جنهن 1973ع ۾ آمريڪا ۽ آفريڪا ۽ ايشيا جي ملڪن جي معاشي، سماجي ۽ سياسي حالتن جو تقابلي جائزو وٺندي انهن اصطلاحن تي سوال اٿاريا.&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://abahlali.org/files/3295358-walter-rodney.pdf|title=How Europe Underdeveloped Africa|last=Rodney|first=Walter|date=1973|publisher=Bogle-L'Ouverture Publications, London and Tanzanian Publishing House, Dar-Es-Salaam|language=en|page=25|access-date=12 May 2019|archive-date=3 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503095007/http://abahlali.org/files/3295358-walter-rodney.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{clarify|reason=What was his criticism? Why did he not like those terms?|date=April 2020}}

&quot;ترقي پذير ملڪ&quot; جي ڪا به عالمي طور قبوليل ۽ طئي ٿيل وصف موجود ناهي.&lt;ref name=&quot;unstated.un.org&quot;&gt;{{cite web |title=Millennium Development Indicators: World and regional groupings |url=https://unstats.un.org/unsd/mi/worldmillennium.htm |publisher=[[United Nations Statistics Division]] |date=2003 |at=Note b |access-date=13 May 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20050210031555/http://unstats.un.org/unsd/mi/worldmillennium.htm |archive-date=10 February 2005 }}&lt;/ref&gt; [[معاشيات دان]] [[جيفري ساڪس]] موجب، اڄ جي [[ترقي يافته ملڪ|ترقي يافته]] ۽ ترقي پذير دنيا جي وچ ۾ فرق گهڻو ڪري ويهين صديءَ جي پيداوار آهي.&lt;ref name=&quot;The End of Poverty&quot;&gt;{{cite book |last=Sachs |first=Jeffrey |year=2005 |title=The End of Poverty |publisher=The Penguin Press |location=New York, New York |isbn=1-59420-045-9|title-link=The End of Poverty}}{{page needed|date=December 2019}}&lt;/ref&gt;

مرحوم عالمي صحت جي ماهر [[هانس روزلنگ]] پڻ انهن اصطلاحن جي مخالفت ڪئي ۽ کين &quot;پراڻو&quot; تصور قرار ڏنو. سندس خيال هو ته اهي اصطلاح ان مفروضي تي ٻڌل آهن ته دنيا رڳو امير ۽ غريب ملڪن ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ دنيا جي اڪثريت ملڪ وچولي آمدني وارا آهن.&lt;ref name=&quot;Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think&quot;&gt;{{cite book|last1=Rosling|first1=Hans|url=https://www.gapminder.org/factfulness-book/|title=Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World – And Why Things Are Better Than You Think|last2=Rosling|first2=Ola|last3=Rosling Rönnlund|first3=Anna|publisher=Sceptre|year=2018|isbn=978-1-250-10781-7|page=353|chapter=Chapter 1: The Gap Instinct|author-link=Hans Rosling|access-date=5 March 2020|chapter-url=https://books.google.com/books?id=N94sDwAAQBAJ&amp;q=Factfulness+(the+book)|archive-date=10 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410082631/https://www.gapminder.org/factfulness-book/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

واضح وصف نه هجڻ جي حوالي سان، پائيداريءَ جي ماهر ۽ [[گلوبل فوٽ پرنٽ نيٽورڪ]] جي باني [[ميٿس واڪرنيگل]] جو چوڻ آهي ته ملڪن کي صرف &quot;ترقي يافته&quot; ۽ &quot;ترقي پذير&quot; يا &quot;اتر&quot; ۽ &quot;ڏکڻ&quot; ۾ ورهائڻ نه وضاحتي آهي ۽ نه ئي حقيقت جي مناسب تشريح ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget&quot;&gt;{{cite book|url=https://www.newsociety.com/Books/E/Ecological-Footprint|title=Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget|last1=Wackernagel|first1=Mathis|last2=Beyers|first2=Bert|publisher=New Society Publishers|year=2019|isbn=978-0-86571-911-8|location=Gabriola Island, BC, Canada|page=132|author-link=Mathis Wackernagel|access-date=26 February 2021|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230123431/https://www.newsociety.com/Books/E/Ecological-Footprint|url-status=live}}&lt;/ref&gt; واڪرنيگل جي خيال ۾ اهڙي ٻٽي درجيبندي اصل ۾ [[مجموعي ملڪي پيداوار]] (GDP) کي ضرورت کان وڌيڪ اهميت ڏيڻ واري سوچ جي عڪاسي ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget&quot; /&gt; واڪرنيگل ۽ روزلنگ ٻنهي جو چوڻ آهي ته حقيقت ۾ دنيا صرف ٻن قسمن جي ملڪن تي مشتمل ناهي، بلڪه 200 کان وڌيڪ ملڪ آهن، جيڪي فطرت جي ساڳين قانونن جي تابع آهن، پر هر هڪ جون پنهنجون الڳ خصوصيتون آهن.&lt;ref name=&quot;Ecological Footprint: Managing Our Biocapacity Budget&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Factfulness: Ten Reasons We're Wrong About The World - And Why Things Are Better Than You Think&quot; /&gt;

&quot;ترقي پذير&quot; جو لفظ موجوده حالت کي ظاهر ڪري ٿو، نه ڪي لازمي طور مستقبل جي ترقيءَ جي رخ کي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر کان پوءِ، گڏيل قومن طرفان ترقي پذير قرار ڏنل ملڪن مان ڪيترن ئي ملڪن ۾ ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ معاشي واڌ جون شرحون ڏٺيون ويون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Korotayev A, Zinkina J|date=2014|title=On the structure of the present-day convergence|url=https://www.academia.edu/30720894|journal=Campus-Wide Information Systems|volume=31|issue=2/3|pages=139–152|doi=10.1108/CWIS-11-2013-0064|access-date=10 January 2020|archive-date=8 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408054455/https://www.academia.edu/30720894|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

&quot;ترقي پذير&quot; لفظ جي خوشگوار يا نرم تاثر کي گهٽائڻ لاءِ ڪيترين ئي [[بين الاقوامي تنظيم]]ن دنيا جي سڀ کان غريب ملڪن لاءِ [[گهٽ معاشي طور ترقي يافته ملڪ]] (ليس اڪاناميڪلي ڊيولپڊ ڪنٽريز) جو اصطلاح استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙن ملڪن کي ڪنهن به لحاظ کان ترقيءَ جي عمل ۾ اڳتي وڌندڙ نٿو چئي سگهجي. ان سان گڏ اهو به واضح ٿئي ٿو ته ترقي پذير دنيا جي اندر به زندگيءَ جي معيار ۽ ترقيءَ ۾ وڏو فرق موجود آهي.

2015ع ۾ [[ورلڊ بئنڪ]] اعلان ڪيو ته &quot;ترقي يافته/ترقي پذير دنيا&quot; واري درجيبندي هاڻي گهڻي لاڳاپيل نه رهي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻارن جي موت جي شرح، زرخيزيءَ جي شرح ۽ انتهائي غربت جهڙن عالمي اشاريَن ۾ نمايان بهتري اچي چڪي آهي.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/should-we-continue-use-term-developing-world|title=Should we continue to use the term &quot;developing world&quot;?|date=16 November 2015|website=World Bank blogs|access-date=5 March 2020|archive-date=11 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230211131900/https://blogs.worldbank.org/opendata/should-we-continue-use-term-developing-world|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ورلڊ بئنڪ پنهنجي ''[[ورلڊ ڊيولپمنٽ انڊيڪيٽرز]]'' (WDI) جي 2016ع واري اشاعت کان وٺي پنهنجي انگن اکرن جي پيشڪش ۾ &quot;ترقي يافته&quot; ۽ &quot;ترقي پذير&quot; ملڪن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻن درجن واري اها ورهاست هاڻي پراڻي سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; ان ڪري ورلڊ بئنڪ آهستي آهستي هن اصطلاح جو استعمال ختم ڪري رهي آهي. هاڻي ان جون رپورٽون، جهڙوڪ ''ورلڊ ڊيولپمنٽ انڊيڪيٽرز'' ۽ ''[[گلوبل مانيٽرنگ رپورٽ (ورلڊ بينڪ)|گلوبل مانيٽرنگ رپورٽ]]''، انگ اکر سڄي دنيا، مختلف علائقن ۽ آمدنيءَ جي گروهن موجب پيش ڪن ٿيون، پر &quot;ترقي پذير دنيا&quot; لاءِ الڳ درجو استعمال نٿيون ڪن.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite web|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/2016-edition-world-development-indicators-out-three-features-you-wont-want-miss|title=The 2016 edition of World Development Indicators is out: three features you won't want to miss|publisher=World Bank Blogs |work=Data Blog |first1=Neil |last1=Fantom |first2=Tariq |last2=Khokhar |first3=Edie |last3=Purdie |date=15 April 2016 |language=en|access-date=5 March 2020|archive-date=6 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306194624/https://blogs.worldbank.org/opendata/2016-edition-world-development-indicators-out-three-features-you-wont-want-miss|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== گڏيل خصوصيتون ==

=== حڪومت، سياست ۽ انتظام ===

ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن مڪمل [[خود اراديت]] ۽ [[جمهوريت]] ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ حاصل ڪئي. انهن مان گهڻا [[نوآباديات جي خاتمي]] کان اڳ يورپي سامراجي طاقتن جي حڪمراني هيٺ هئا. ترقي پذير ملڪن جا سياسي نظام هڪ ٻئي کان مختلف آهن، پر 21هين صديءَ جي شروعات تائين گهڻن رياستن ڪنهن نه ڪنهن شڪل ۾ [[جمهوريت|جمهوري حڪومت]] قائم ڪري ورتي هئي، جيتوڻيڪ انهن جي ڪاميابي ۽ [[سياسي آزادي]] جي سطح ۾ نمايان فرق موجود هو.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Palat|first1=Ravi Arvind|date=April 2010|title=World Turned Upside Down? Rise of the global South and the contemporary global financial turbulence|journal=Third World Quarterly|volume=31|issue=3|pages=365–384|doi=10.1080/01436597.2010.488465}}&lt;/ref&gt;

ترقي پذير ملڪن جي رهواسين کي جمهوري نظامن سان سندن اتر وارن ترقي يافته ملڪن جي ڀيٽ ۾ دير سان ۽ وڌيڪ اوچتي نموني متعارف ڪرايو ويو، ۽ ڪيترين ئي حالتن ۾ سرڪاري ۽ غيرسرڪاري ادارن طرفان سياسي شرڪت کي هٿي وٺرائڻ لاءِ خاص ڪوششون ڪيون ويون. [[سماجيات دان]] [[پيٽرڪ هيلر]] جي مطابق، &quot;اثرائتي [[شهريت]]&quot; مان مراد شهري ۽ سياسي ميدان ۾ قانوني حقن ۽ انهن حقن کي عملي طور بامعنيٰ نموني استعمال ڪرڻ جي حقيقي صلاحيت جي وچ ۾ موجود وٿي کي گهٽائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Heller|first1=Patrick|date=October 2012|title=Democracy, Participatory Politics and Development: Some Comparative Lessons from Brazil, India and South Africa|journal=Polity|volume=44|issue=4|pages=643–665|doi=10.1057/pol.2012.19}}&lt;/ref&gt;

شهريت کان علاوه، ترقي پذير ملڪن ۾ سرحد پار انساني چرپر جي سياست بابت تحقيق پڻ [[انساني لڏپلاڻ]] بابت بحثن ۾ اهم ڄاڻ فراهم ڪئي آهي، جيڪا ترقي يافته ملڪن تي روايتي ڌيان جي توازن لاءِ هڪ اهم اضافو سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Haas|first1=Hein de|title=The age of migration: international population movements in the modern world|last2=Castles|first2=Stephen|last3=Miller|first3=Mark J|date=2020|isbn=978-1-352-00798-5|pages=96–123|publisher=Bloomsbury Academic|oclc=1143614574}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه سياسي سائنسدانن ترقي پذير ملڪن ۾ لڏپلاڻ جي انتظام لاءِ ٽن بنيادي نمونن جي سڃاڻپ ڪئي آهي: '''قوميت تي ٻڌل''' (نيشنلائيزنگ)، '''ترقياتي''' (ڊولپمينٽل) ۽ '''نو-آزاد خيالي''' (نئولبرل) لڏپلاڻ جي انتظام جا نظام.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Adamson|first1=Fiona B.|last2=Tsourapas|first2=Gerasimos|date=24 October 2019|title=The Migration State in the Global South: Nationalizing, Developmental, and Neoliberal Models of Migration Management|journal=International Migration Review|volume=54|issue=3|pages=853–882|doi=10.1177/0197918319879057|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== معيشت ===

آزادي ۽ [[نوآباديات جي خاتمي]] کان پوءِ ڪيترائي ترقي پذير ملڪ سياسي ۽ معاشي بي استحڪاميءَ جي دور مان گذريا، جتي بنيادي ڍانچي، صنعت ۽ معاشي سرگرمين جي بحاليءَ جي سخت ضرورت هئي. ان سبب گهڻن ملڪن کي پنهنجي معيشت کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ پرڏيهي سيڙپڪاري تي گهڻو ڀاڙڻو پيو. بهرحال، ڪيترين حالتن ۾ اهڙي پرڏيهي سيڙپڪاري جو ڍانچو استحصالي رهيو، جنهن جي نتيجي ۾ منظم استحصال ۽ اڻبرابري پيدا ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Angeles |first1=Luis |date=29 November 2006 |title=Income inequality and colonialism |journal=European Economic Review |volume=51 |issue=5 |pages=1155–1176 |doi=10.1016/j.euroecorev.2006.09.001 |url=http://hummedia.manchester.ac.uk/schools/soss/economics/discussionpapers/EDP-0543.pdf }}&lt;/ref&gt;

خاص طور تي، خام مال جي برآمد مان گهڻو فائدو ترقي يافته ملڪن کي حاصل ٿيو، جڏهن ته [[تحفظ پسندي]] (پروٽيڪشنزم) جهڙين پاليسين وسيلا مالا مال ترقي پذير ملڪن جي معاشي خودمختياري ۽ صنعتي ترقيءَ کي محدود ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Bairoch |first=Paul |date=1993 |title=Economics and world history |url=https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/E/bo3683965.html |publisher=University of Chicago Press |pages=88–98 |isbn=0-226-03462-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260206003720/https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/E/bo3683965.html |archive-date=6 February 2026 |access-date=24 October 2025 |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt; ان کان علاوه، [[اولهه جي دنيا]] جون ڪيتريون ئي ڪمپنيون ۽ برانڊ سستي مزدوريءَ جي ڳولا ۾ ترقي پذير ملڪن جي گهٽ اجرتن ۽ روزگار جي محدود موقعن مان فائدو وٺندي [[سوئيٽ شاپ]] (Sweatshop) قائم ڪن ٿيون، جتي مزدورن کان انتهائي استحصالي حالتن ۾ ڪم ورتو ويندو آهي. اهڙي منظم استحصال مان [[گلوبل نارٿ ۽ گلوبل سائوٿ|گلوبل نارٿ]] کي وڏو فائدو حاصل ٿيو آهي، جڏهن ته ڪيترائي ترقي پذير ملڪ اڃا تائين پائيدار ترقي حاصل ڪرڻ کان محروم رهيا آهن، ۽ ڪيترن ماهرن موجب اهو عمل اڄ تائين جاري آهي.&lt;ref&gt;{{cite report |last1=Kar |first1=Dev |last2=Schjelderup |first2=Guttorm |date=5 December 2016 |title=Financial Flows and Tax Havens: Combining to Limit the Lives of Billions of People |url=https://gfintegrity.org/report/financial-flows-and-tax-havens-combining-to-limit-the-lives-of-billions-of-people/ |publisher=Global Financial Integrity |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

هن صورتحال کي اڪثر [[نو-نوآباديات]] (نئو ڪالونيلئزم) چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ترقي يافته ملڪ گهٽ ترقي يافته ملڪن مان اهڙي نموني فائدو وٺندا آهن، جيڪو نوآبادياتي دور سان مشابهت رکي ٿو. ان جو لازمي مطلب اهو ناهي ته اڳوڻيون نوآباديون اڃا تائين پنهنجي اڳوڻن سامراجي ملڪن جي سڌي ڪنٽرول هيٺ آهن، بلڪه مراد اهڙو استحصالي تعلق آهي، جيڪو نوآبادياتي نظام جهڙو هجي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Neocolonialism|url=https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|access-date=1 April 2019|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-date=25 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725235643/https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهڙين حالتن ۾ ترقي پذير ملڪ پنهنجي قدرتي وسيلن ۽ انساني محنت کي پنهنجن ملڪن جي ترقيءَ بدران امير ملڪن جي وڌيڪ ترقي لاءِ استعمال ٿيڻ ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Hickel|first1=Jason|date=14 January 2017|title=Aid in reverse: how poor countries develop rich countries|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/jan/14/aid-in-reverse-how-poor-countries-develop-rich-countries|access-date=17 March 2019|archive-date=10 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191010231327/https://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2017/jan/14/aid-in-reverse-how-poor-countries-develop-rich-countries|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هن قسم جي عالمي معاشي ناانصافيءَ کي ختم ڪرڻ لاءِ اهم قدمن مان هڪ 1974ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ طرفان &quot;[[نئين بين الاقوامي معاشي نظام]] جي قيام بابت پڌرائي&quot; (ڊڪليئريشن آن دي اسٽيبلشمينٽ آف اي نيو انٽرنيشنل اڪانامڪ آرڊر) ۽ ان سان لاڳاپيل عملي پروگرام جي منظوري هئي، جنهن جو مقصد ترقي پذير ملڪن جي قدرتي وسيلن تي خودمختياري ۽ صنعتي ترقيءَ جي حق جي حمايت ڪرڻ هو.&lt;ref name=decl&gt;{{cite journal |title=Declaration on the Establishment of a New International Economic Order. |url=https://digitallibrary.un.org/record/218450?ln=en |website=United Nations Digital Library |year=1974|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;

وڏي پيماني تي، [[اتحاد]] جهڙوڪ گڏيل قومون عالمي معيشت ۾ وڌيڪ برابريءَ لاءِ سرگرم رهن ٿا ۽ انتهائي غربت، خوراڪ جي کوٽ، صحت، تعليم ۽ انساني حقن جهڙن معاملن لاءِ وسيلا وقف ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global Issues |url=https://www.un.org/en/global-issues |access-date=24 October 2025 |website=United Nations |language=en}}&lt;/ref&gt; اهي مسئلا خاص طور [[گلوبل سائوٿ]] جي ملڪن، خاص ڪري لاطيني آمريڪا، ڪيريبين ۽ آفريڪا ۾ وڌيڪ نمايان آهن. موجوده اندازن موجب، دنيا جي انتهائي غربت ۾ رهندڙ ماڻهن مان لڳ ڀڳ ٻه ٽهائي [[سب سهارا آفريڪا]] جي ملڪن ۾ رهن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Ending Poverty |url=https://www.un.org/en/global-issues/ending-poverty |access-date=24 October 2025 |website=United Nations |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite report |title=The Poverty, Prosperity, and Planet Report 2024 |url=https://www.worldbank.org/en/publication/poverty-prosperity-and-planet |access-date=24 October 2025}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه ذريعن جو خيال آهي ته عالمي منڊيءَ ۾ چين جي وڌندڙ معاشي اثر رسوخ مان ظاهر ٿئي ٿو ته [[برڪس]] (BRICS) جي ميمبر ملڪن جي عالمي حيثيت ۽ اثر ۾ مستقبل ۾ وڌيڪ واڌ اچي سگهي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Roy |first1=Pallavi |title=Economic growth, the UN and the Global South: an unfulfilled promise |journal=Third World Quarterly |date=2 July 2016 |volume=37 |issue=7 |pages=1284–1297 |doi=10.1080/01436597.2016.1154440 }}&lt;/ref&gt;

== گڏيل چئلينج ==


[[عالمي مسئلا|عالمي مسئلن]] مان اهي موضوع، جن تي ترقي پذير ملڪ گهڻو ڌيان ڏين ٿا، تن ۾ [[عولمگيريت]]، عالمي صحت جي حڪمراني، صحت، ۽ بيمارين جي روڪٿام جون ضرورتون شامل آهن. ان جي ابتڙ، ترقي يافته ملڪ اڪثر سائنس ۽ ٽيڪنالاجيءَ ۾ جدت ۽ نون ايجادن جهڙن معاملن تي وڌيڪ ڌيان ڏين ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Ager|first1=Alastair|last2=Yu|first2=Gary|last3=Hermosilla|first3=Sabrina|date=September 2012|title=Mapping the key issues shaping the landscape of global public health|journal=Global Public Health|volume=7|issue=sup1|pages=S16–S28|doi=10.1080/17441692.2012.679741|pmid=22765282}}&lt;/ref&gt;

گهڻن ترقي پذير ملڪن ۾ هيٺيون خاصيتون يا چئلينج عام طور موجود هوندا آهن:&lt;ref name=&quot;UN2018&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldc-criteria.html |title=Criteria For Identification Of LDCs |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]], Development Policy and Analysis Division |access-date=2 March 2018 |date=4 March 2010 |archive-date=20 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190620211438/https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldc-criteria.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Criteria&quot;&gt;UN-OHRLLS {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20190725125957/http://unohrlls.org/about-ldcs/criteria-for-ldcs/ Criteria for Identification and Graduation of LDCs]}}.&lt;/ref&gt;

* [[غربت]] جون بلند شرحون – جن کي ٽن سالن جي اوسط [[قومي مجموعي آمدني]] (GNI) في فرد جي بنياد تي ماپيو ويندو آهي. مثال طور، جيڪڏهن في فرد GNI (2018ع موجب) 1,025 آمريڪي ڊالرن کان گهٽ هجي، ته ملڪ کي [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]] قرار ڏئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Criteria&quot; /&gt;
* [[انساني وسيلا|انساني وسيلن]] جي ڪمزوري – جنهن جو اندازو [[غذائيت]]، صحت، تعليم ۽ بالغن جي [[خواندگي]] جهڙن اشاريَن جي بنياد تي لڳايو ويندو آهي.
* [[اقتصادي ڪمزوريءَ جو اشاريون]] (اڪانامڪ ولنربلٽي انڊيڪس) – جيڪو زرعي پيداوار جي غيراستحڪام، سامان ۽ خدمتن جي برآمد ۾ لاٿ چاڙهه، غيرروايتي معاشي سرگرمين جي اهميت، برآمدات جي مرڪزيت، ننڍڙي معيشت جي محدوديت، ۽ [[قدرتي آفت]]ن سبب بي گهر ٿيل آباديءَ جي تناسب جهڙن عنصرن تي ٻڌل هوندو آهي. انهن کان علاوه، ترقي پذير ملڪن کي ادائگين جي توازن (بيلنس آف پيمينٽس) جي بحران کي منهن ڏيڻ جو خطرو به نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Camba-Crespo |first1=A. |last2=García-Solanes |first2=J. |last3=Torrejón-Flores |first3=F. |title=Current-account breaks and stability spells in a global perspective |journal=Applied Economic Analysis |date=7 July 2021 |volume=30 |issue=88 |pages=1–17 |doi=10.1108/AEA-02-2021-0029 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

=== شهري ڪچيون آباديون ===
{{Main|ڪچي آبادي}}

[[گڏيل قومن جو انساني آبادي پروگرام]] (UN-Habitat) موجب، 2012ع ۾ ترقي پذير دنيا جي شهري آباديءَ مان لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو، يعني تقريباً 863 ملين ماڻهو، [[ڪچي آبادي|ڪچيون آباديون]] (سلمس) ۾ رهندا هئا.&lt;ref name=&quot;UNHABITATswcr1213&quot;&gt;{{cite web|title=State of the World's Cities Report 2012/2013: Prosperity of Cities|publisher=UNHABITAT|url=http://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/745habitat.pdf|access-date=4 October 2013|archive-date=4 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004233458/http://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/745habitat.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 2012ع ۾ ڪچين آبادين ۾ رهندڙ شهري آباديءَ جو تناسب [[سب سهارا آفريڪا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ (62 سيڪڙو) هو، جنهن کان پوءِ [[ڏکڻ ايشيا]] (35 سيڪڙو)، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]] (31 سيڪڙو) ۽ [[اوڀر ايشيا]] (28 سيڪڙو) هئا.&lt;ref name=&quot;UNHABITATswcr1213&quot; /&gt;{{rp|127}}

يو اين-ھيبيٽيٽ جي رپورٽن موجب، ترقي پذير ملڪن جي شهري آباديءَ مان 43 سيڪڙو، جڏهن ته [[گهٽ ۾ گهٽ ترقي يافته ملڪ]]ن جي شهري آباديءَ مان 78 سيڪڙو ماڻهو ڪچين آبادين ۾ رهن ٿا.&lt;ref name=grhs2003&gt;[http://www.unhabitat.org/downloads/docs/grhs.2003.key.pdf The challenge of slums – Global report on Human Settlements] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921055009/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/grhs.2003.key.pdf |date=21 September 2013 }}, United Nations Habitat (2003)&lt;/ref&gt;

ڪچيون آباديون دنيا جي مختلف علائقن ۾ مختلف سببن جي ڪري وجود ۾ اچن ٿيون ۽ وڌنديون رهن ٿيون. انهن سببن ۾ تيز [[ڳوٺاڻن کان شهرن ڏانهن لڏپلاڻ]]، [[معاشي جمود]] ۽ اقتصادي بحران، بلند [[بيروزگاري]]، غربت، [[غيررسمي معيشت]]، زبردستي يا منصوبابنديءَ سان [[گيٽو]] بڻائڻ، ناقص شهري منصوبابندي، سياسي حالتون، قدرتي آفتون ۽ [[سماجي تڪرار]] شامل آهن.&lt;ref name=whyslums&gt;{{cite web |url=http://www.unhabitat.org/downloads/docs/4625_51419_GC%2021%20What%20are%20slums.pdf |title=What are slums and why do they exist? |archive-url=https://web.archive.org/web/20110206143558/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/4625_51419_GC%2021%20What%20are%20slums.pdf |archive-date=6 February 2011 |publisher=UN-Habitat |location=Kenya |date=April 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Patton |first1=Carl V. |title=Spontaneous Shelter: International Perspectives and Prospects |date=1988 |publisher=Temple University Press |location=Philadelphia |isbn=978-0-87722-507-2}}{{pn|date=May 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=grhs2011&gt;{{cite web |url=http://www.unhabitat.org/downloads/docs/GRHS.2003.2.pdf |title=Assessing Slums in the Development Context |publisher=United Nations Habitat Group |year=2011 |access-date=16 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140105025237/http://www.unhabitat.org/downloads/docs/GRHS.2003.2.pdf |archive-date=5 January 2014}}&lt;/ref&gt; مثال طور، جيئن غريب ملڪن ۾ آبادي وڌي ٿي، تيئن وڏي انگ ۾ ڳوٺاڻا ماڻهو شهرن ڏانهن لڏپلاڻ ڪن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نيون ڪچيون آباديون وجود ۾ اچن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Westra&quot;&gt;{{cite journal |last=Westra |first=Richard |year=2011 |title=Renewing Socialist Development in the Third World |journal=Journal of Contemporary Asia |volume=41 |issue=4 |pages=519–543 |doi=10.1080/00472336.2011.610612}}&lt;/ref&gt;

ڪجهه شهرن ۾، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۽ [[سب سهارا آفريڪا]] جي ملڪن ۾، ڪچيون آباديون رڳو شهر جي ڪنڊائتن علائقن تائين محدود نه هونديون آهن، پر شهرن جي وڏي حصي تي پکڙيل هونديون آهن ۽ شهري آباديءَ جي وڏي حصي کي پنهنجي اندر شامل ڪنديون آهن. اهڙن شهرن کي ڪڏهن ڪڏهن '''&quot;ڪچي آبادين وارا شهر&quot;''' (سلم سٽيز) پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Slum Cities and Cities with Slums&quot; States of the World's Cities 2008/2009|publisher=UN-Habitat}}&lt;/ref&gt;
== موقعا ==

ترقي پذير ملڪن وٽ ڪيترائي اهڙا عنصر موجود آهن، جيڪي پائيدار معاشي ۽ سماجي ترقيءَ جا موقعا فراهم ڪري سگهن ٿا. انهن مان ڪجهه اهم هي آهن:

* '''انساني سرمايو''' (ھيومن ڪيپيٽل) – تعليم يافته، صحتمند ۽ مهارت رکندڙ آبادي پيداوار وڌائڻ، جدت آڻڻ ۽ ڊگهي مدي واري معاشي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.
* '''واپاري پاليسي''' (ٽريڊ پاليسي) – جن ملڪن واپار بابت وڌيڪ کليل ۽ گهٽ پابنديون رکندڙ پاليسيون اختيار ڪيون آهن، اهي عام طور انهن ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي، جن جون واپاري پاليسيون وڌيڪ محدود يا تحريف ٿيل رهيون آهن.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Harrison |first=Ann |title=Openness and Growth: A Time-series, Cross-country Analysis for Developing Countries |journal=Journal of Development Economics |volume=48 |issue=2 |date=1996 |pages=419–47 |doi=10.1016/0304-3878(95)00042-9 |bibcode=1996JDevE..48..419H |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
* '''سيڙپڪاري''' (انويسٽمينٽ) – ملڪي ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري معاشي واڌ ويجهه تي مثبت اثر وجهي ٿي.
* '''تعليم''' – معياري تعليم انساني وسيلن جي صلاحيت وڌائي ٿي، جيڪا پيداوار، روزگار ۽ اقتصادي ترقيءَ کي هٿي ڏئي ٿي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Verspoor |first=Adriaan |title=Pathways to Change: Improving the Quality of Education in Developing Countries |journal=World Bank Discussion Papers |volume=53}}&lt;/ref&gt;
* '''[[واپار لاءِ امداد]]''' (ايڊ فار ٽريڊ) – هي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 8 جي هدف 8.a.1 جو حصو آهي. ان جو مقصد ترقي پذير ملڪن کي واپار سان لاڳاپيل پروگرامن ۾ مدد فراهم ڪرڻ، واپار کي ترجيح ڏيڻ، واپاري صلاحيتن کي مضبوط ڪرڻ، واپاري ڪارڪردگي بهتر بنائڻ ۽ [[غربت]] گهٽائڻ آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Aid for Trade – Organisation for Economic Co-operation and Development|url=http://www.oecd.org/aidfortrade/|access-date=24 September 2020|website=www.oecd.org|language=en|archive-date=10 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910112200/https://www.oecd.org/aidfortrade/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* '''عالمي ڀائيواري''' (گلوبل پارٽنرشپ) – [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد]] 17 جي هڪ اهم شق، جيڪا ترقي پذير ملڪن لاءِ بين الاقوامي سيڙپڪاري، ٽيڪنالاجيءَ جي جدت، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ منصفاڻي واپار کي هٿي ڏيڻ لاءِ عالمي سهڪار جي حمايت ڪري ٿي.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Goal 17: Partnerships for the Goals|url=https://www.globalgoals.org/17-partnerships-for-the-goals|access-date=25 September 2020|website=The Global Goals|language=en|archive-date=27 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927092335/https://www.globalgoals.org/17-partnerships-for-the-goals|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== ملڪن جون فهرستون ==

=== بين الاقوامي مالياتي فنڊ موجب اُڀرندڙ ۽ ترقي پذير معيشتون ===

هيٺيان ملڪ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) جي ''World Economic Outlook Database'' موجب، {{as of|April 2023|alt=اپريل 2023ع}}، اُڀرندڙ ۽ ترقي پذير معيشتون شمار ڪيا وڃن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/groups-and-aggregates |title=World Economic Outlook, Database—WEO Groups and Aggregates Information, April 2023 |access-date=17 April 2023 |archive-date=16 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416224423/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/groups-and-aggregates |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

{{div col|colwidth=18em}}
*{{flag|Afghanistan}}
*{{flag|Albania}}
*{{flag|Algeria}}
*{{flag|Angola}}
*{{flag|Antigua and Barbuda}}
*{{flag|Argentina}}
*{{flag|Armenia}}
*{{flag|Azerbaijan}}
*{{flag|Bahamas}}
*{{flag|Bahrain}}
*{{flag|Bangladesh}}
*{{flag|Barbados}}
*{{flag|Belarus}}
*{{flag|Belize}}
*{{flag|Benin}}
*{{flag|Bhutan}}
*{{flag|Bolivia}}
*{{flag|Bosnia and Herzegovina}}
*{{flag|Botswana}}
*{{flag|Brazil}}
*{{flag|Brunei}}
*{{flag|Burkina Faso}}
*{{flag|Burundi}}
*{{flag|Cambodia}}
*{{flag|Cameroon}}
*{{flag|Cape Verde}}
*{{flag|Central African Republic}}
*{{flag|Chad}}
*{{flag|China}}
*{{flag|Chile}}
*{{flag|Colombia}}
*{{flag|Comoros}}
*{{flag|Democratic Republic of the Congo}}
*{{flag|Republic of the Congo}}
*{{flag|Costa Rica}}
*{{flag|Djibouti}}
*{{flag|Dominica}}
*{{flag|Dominican Republic}}
*{{flag|Ecuador}}
*{{flag|Egypt}}
*{{flag|El Salvador}}
*{{flag|Equatorial Guinea}}
*{{flag|Eritrea}}
*{{flag|Eswatini|name=Eswatini (Swaziland)}}
*{{flag|Ethiopia}}
*{{flag|Fiji}}
*{{flag|Gabon}}
*{{flag|The Gambia}}
*{{flag|Georgia (country)|name=Georgia}}
*{{flag|Ghana}}
*{{flag|Grenada}}
*{{flag|Guatemala}}
*{{flag|Guinea}}
*{{flag|Guinea-Bissau}}
*{{flag|Guyana}}
*{{flag|Haiti}}
*{{flag|Honduras}}
*{{flag|Hungary}}
*{{flag|India}}
*{{flag|Indonesia}}
*{{flag|Iran}}
*{{flag|Iraq}}
*{{flag|Ivory Coast}}
*{{flag|Jamaica}}
*{{flag|Jordan}}
*{{flag|Kazakhstan}}
*{{flag|Kenya}}
*{{flag|Kiribati}}
*{{flag|Kosovo}}
*{{flag|Kuwait}}
*{{flag|Kyrgyzstan}}
*{{flag|Laos}}
*{{flag|Lebanon}}
*{{flag|Lesotho}}
*{{flag|Liberia}}
*{{flag|Libya}}
*{{flag|Madagascar}}
*{{flag|Malawi}}
*{{flag|Malaysia}}
*{{flag|Maldives}}
*{{flag|Mali}}
*{{flag|Marshall Islands}}
*{{flag|Mauritania}}
*{{flag|Mauritius}}
*{{flag|Mexico}}
*{{flag|Federated States of Micronesia}}
*{{flag|Moldova}}
*{{flag|Mongolia}}
*{{flag|Montenegro}}
*{{flag|Morocco}}
*{{flag|Mozambique}}
*{{flag|Myanmar}}
*{{flag|Namibia}}
*{{flag|Nauru}}
*{{flag|Nepal}}
*{{flag|Nicaragua}}
*{{flag|Niger}}
*{{flag|Nigeria}}
*{{flag|North Macedonia}}
*{{flag|Oman}}
*{{flag|Pakistan}}
*{{flag|Palau}}
*{{flag|Palestine}}
*{{flag|Panama}}
*{{flag|Papua New Guinea}}
*{{flag|Paraguay}}
*{{flag|Peru}}
*{{flag|Philippines}}
*{{flag|Poland}}
*{{flag|Qatar}}
*{{flag|Romania}}
*{{flag|Russia}}
*{{flag|Rwanda}}
*{{flag|Saint Kitts and Nevis}}
*{{flag|Saint Lucia}}
*{{flag|Saint Vincent and the Grenadines}}
*{{flag|Samoa}}
*{{flag|São Tomé and Príncipe}}
*{{flag|Saudi Arabia}}
*{{flag|Senegal}}
*{{flag|Serbia}}
*{{flag|Seychelles}}
*{{flag|Sierra Leone}}
*{{flag|Solomon Islands}}
*{{flag|Somalia}}
*{{flag|South Africa}}
*{{flag|South Sudan}}
*{{flag|Sri Lanka}}
*{{flag|Sudan}}
*{{flag|Suriname}}
*{{flag|Syria}}
*{{flag|Tajikistan}}
*{{flag|Tanzania}}
*{{flag|Thailand}}
*{{flag|Timor-Leste}}
*{{flag|Togo}}
*{{flag|Tonga}}
*{{flag|Trinidad and Tobago}}
*{{flag|Tunisia}}
*{{flag|Turkey}}
*{{flag|Turkmenistan}}
*{{flag|Tuvalu}}
*{{flag|Uganda}}
*{{flag|Ukraine}}
*{{flag|United Arab Emirates}}
*{{flag|Uruguay}}
*{{flag|Uzbekistan}}
*{{flag|Vanuatu}}
*{{flag|Venezuela}}
*{{flag|Vietnam}}
*{{flag|Yemen}}
*{{flag|Zambia}}
*{{flag|Zimbabwe}}
{{div col end}}

'''اهي ملڪ جيڪي IMF جي فهرست ۾ شامل ناهن'''

*{{flag|Abkhazia}}
*{{flag|Cuba}}
*{{flag|North Korea}}
*{{flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}}
*{{flag|South Ossetia}}

=== ورلڊ بئنڪ موجب وڌيڪ آمدني وارا ملڪ (صرف ترقي پذير ملڪ) ===

{{div col|colwidth=18em}}
* {{flag|Antigua and Barbuda}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XN |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Bahamas}}
* {{flag|Bahrain}}
* {{flag|Barbados}}
* {{flag|Brunei}}
* {{flag|Chile}}
* {{flag|Costa Rica}}
* {{flag|Guyana}}
* {{flag|Hungary}}
* {{flag|Kuwait}}
* {{flag|Nauru}}
* {{flag|Oman}}
* {{flag|Palau}}
* {{flag|Panama}}
* {{flag|Poland}}
* {{flag|Qatar}}
* {{flag|Romania}}
* {{flag|Russia}}
* {{flag|Saudi Arabia}}
* {{flag|Seychelles}}
* {{flag|St. Kitts and Nevis}}
* {{flag|Trinidad and Tobago}}
* {{flag|United Arab Emirates}}
* {{flag|Uruguay}}
{{div col end}}

=== ورلڊ بئنڪ موجب مٿئين وچولي آمدني وارا ملڪ ===

{{div col|colwidth=18em}}
* {{flag|Albania}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XT |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041102/https://data.worldbank.org/country/XT |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Algeria}}
* {{flag|Argentina}}
* {{flag|Armenia}}
* {{flag|Azerbaijan}}
* {{flag|Belarus}}
* {{flag|Belize}}
* {{flag|Bosnia and Herzegovina}}
* {{flag|Botswana}}
* {{flag|Brazil}}
* {{flag|Cape Verde}}
* {{flag|China}}
* {{flag|Colombia}}
* {{flag|Cuba}}
* {{flag|Dominica}}
* {{flag|Dominican Republic}}
* {{flag|Ecuador}}
* {{flag|El Salvador}}
* {{flag|Equatorial Guinea}}
* {{flag|Fiji}}
* {{flag|Gabon}}
* {{flag|Georgia}}
* {{flag|Grenada}}
* {{flag|Guatemala}}
* {{flag|Indonesia}}
* {{flag|Iraq}}
* {{flag|Iran, Islamic Rep.}}
* {{flag|Jamaica}}
* {{flag|Jordan}}&lt;ref&gt;https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Kazakhstan}}
* {{flag|Kosovo}}
* {{flag|Libya}}
* {{flag|Malaysia}}
* {{flag|Maldives}}
* {{flag|Marshall Islands}}
* {{flag|Mauritius}}
* {{flag|Mexico}}
* {{flag|Micronesia, Fed. Sts.}}&lt;ref&gt;https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Moldova}}
* {{flag|Mongolia}}
* {{flag|Montenegro}}
* {{flag|North Macedonia}}
* {{flag|Paraguay}}
* {{flag|Peru}}
* {{flag|Philippines}}&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Cigaral |first1=Ian Nicolas P. |title=Philippines reaches upper-middle income status, World Bank says |url=https://business.inquirer.net/598325/philippines-reaches-upper-middle-income-status-world-bank-says |access-date=1 July 2026 |work=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=1 July 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260701201858/https://business.inquirer.net/598325/philippines-reaches-upper-middle-income-status-world-bank-says |archive-date=1 July 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Samoa}}
* {{flag|Serbia}}
* {{flag|South Africa}}
* {{flag|Sri Lanka}}&lt;ref&gt;https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|St. Lucia}}
* {{flag|St. Vincent and the Grenadines}}
* {{flag|Suriname}}
* {{flag|Thailand}}
* {{flag|Tonga}}
* {{flag|Turkey}}
* {{flag|Turkmenistan}}
* {{flag|Tuvalu}}
* {{flag|Ukraine}}
* {{flag|Vietnam}}&lt;ref&gt;https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}&lt;/ref&gt;
{{div col end}}

=== ورلڊ بئنڪ موجب هيٺئين وچولي آمدني وارا ملڪ ===

{{div col|colwidth=18em}}
* {{flag|Angola}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XN |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Bangladesh}}
* {{flag|Benin}}
* {{flag|Bhutan}}
* {{flag|Bolivia}}
* {{flag|Cambodia}}
* {{flag|Cameroon}}
* {{flag|Comoros}}
* {{flag|Congo, Rep.}}
* {{flag|Djibouti}}
* {{flag|Egypt}}
* {{flag|Eswatini}}
* {{flag|Ghana}}
* {{flag|Guinea}}
* {{flag|Haiti}}
* {{flag|Honduras}}
* {{flag|India}}
* {{flag|Ivory Coast}}
* {{flag|Kenya}}
* {{flag|Kiribati}}
* {{flag|Kyrgyzstan}}
* {{flag|Laos}}
* {{flag|Lebanon}}
* {{flag|Lesotho}}
* {{flag|Mauritania}}
* {{flag|Morocco}}
* {{flag|Myanmar}}
* {{flag|Namibia}}
* {{flag|Nepal}}
* {{flag|Nicaragua}}
* {{flag|Nigeria}}
* {{flag|Pakistan}}
* {{flag|Papua New Guinea}}
* {{flag|São Tomé and Príncipe}}
* {{flag|Senegal}}
* {{flag|Solomon Islands}}
* {{flag|Tajikistan}}
* {{flag|Tanzania}}
* {{flag|Timor-Leste}}
* {{flag|Togo}}&lt;ref&gt;https://blogs.worldbank.org/en/opendata/who-moves-up-and-why--a-closer-look-at-the-new-world-bank-group- {{Bare URL inline|date=July 2026}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Tunisia}}
* {{flag|Uzbekistan}}
* {{flag|Vanuatu}}
* {{flag|Venezuela}}
* {{flag|West Bank and Gaza}}
* {{flag|Zambia}}
* {{flag|Zimbabwe}}
{{div col end}}

=== ورلڊ بئنڪ موجب گهٽ آمدني وارا ملڪ ===

{{div col|colwidth=18em}}
* {{flag|Afghanistan}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/country/XM |title=World Bank Open Data |access-date=25 May 2023 |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525041113/https://data.worldbank.org/country/XN |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Burkina Faso}}
* {{flag|Burundi}}
* {{flag|Central African Republic}}
* {{flag|Chad}}
* {{flag|Congo, Dem. Rep.}}
* {{flag|Eritrea}}
* {{flag|Ethiopia}}
* {{flag|Gambia}}
* {{flag|Guinea-Bissau}}
* {{flag|Liberia}}
* {{flag|Madagascar}}
* {{flag|Malawi}}
* {{flag|Mali}}
* {{flag|Mozambique}}
* {{flag|Niger}}
* {{flag|North Korea}}
* {{flag|Rwanda}}
* {{flag|Sierra Leone}}
* {{flag|Somalia}}
* {{flag|South Sudan}}
* {{flag|Sudan}}
* {{flag|Syria}}
* {{flag|Uganda}}
* {{flag|Yemen}}
{{div col end}}

=== اهي ملڪ ۽ علائقا جيڪي ترقي يافته معيشتن جي درجي ۾ شامل ٿيا ===

ڊسمبر 1979ع ۾ [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] (IMF) پنهنجي &quot;[[ترقي يافته ملڪ|صنعتي ملڪن]]&quot; جي درجيبنديءَ ۾ ترميم ڪندي هيٺين &quot;وڌيڪ ترقي يافته [[ابتدائي معاشي شعبو|ابتدائي پيداوار ڪندڙ]]&quot; ملڪن کي شامل ڪيو: [[آسٽريليا]]، [[فنلينڊ]]، [[آئيس لينڊ]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[آئرلينڊ جي جمهوريه|آئرلينڊ]] ۽ [[اسپين]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Artis |first=M. J. |title=World Economic and Financial Surveys, 1988: Staff Studies for World Economic Outlook |date=1 January 1988 |publisher=[[International Monetary Fund]] |location=Washington, D.C. |isbn=978-1-4519-4367-2 |page=35 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781451943672/ch01.xml |access-date=15 April 2026 |chapter=I: How Accurate Is the World Economic Outlook? A Post Mortem on Short-Term Forecasting at the International Monetary Fund}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Blöndal |first=Gísli |title=Fiscal Policy in the Smaller Industrial Countries, 1972-82 |date=15 March 1986 |publisher=International Monetary Fund |location=Washington, D.C |isbn=978-0-939934-53-9 |page=3 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9780939934539/ch001.xml |access-date=15 April 2026 |chapter=1 The Smaller Industrial Countries}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IMF 1979&quot;&gt;{{cite web |title=International Monetary Fund Annual Report 1979 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781616351915/9781616351915.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=11, 21 |date=3 September 1979}}&lt;/ref&gt;

ان کان اڳ، صنعتي ملڪن جي فهرست صرف [[جي-7]] جي وڏين معيشتن ([[ڪينيڊا]]، [[فرانس]]، [[اٽلي]]، [[جاپان]]، [[برطانيا]]، [[آمريڪا]] ۽ [[اولهه جرمني]]) سان گڏ [[آسٽريا]]، [[بيلجيم]]، [[ڊينمارڪ]]، [[لگزمبرگ]]، [[نيدرلينڊ]]، [[ناروي]]، [[سوئيڊن]] ۽ [[سوئٽزرلينڊ]] تائين محدود هئي.&lt;ref name=&quot;IMF 1979&quot; /&gt;

[[يونان]] ۽ [[پورچوگال]] کي آڪٽوبر 1989ع ۾ صنعتي ملڪن جي درجي ۾ شامل ڪيو ويو،&lt;ref name=&quot;IMF 1989&quot;&gt;{{cite book |title=World Economic Outlook, October 1989 |date=January 1989 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781451944433/9781451944433.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |page=67 |isbn=978-1-4519-4443-3 }}&lt;/ref&gt; جڏهن ته مئي 1997ع ۾ [[چار ايشيائي ٽائيگر]] معيشتن ۽ [[اسرائيل]] کي شامل ڪرڻ سان هن گروهه جو نالو تبديل ڪري '''[[ترقي يافته معيشت]]ون''' (Advanced Economies) رکيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سڀني معيشتن ۾ پيداوار واري شعبي ۾ روزگار جو حصو گهٽجندو پئي ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook, May 1997 |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781557756480/9781557756480.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |page=4 |date=15 May 1997}}&lt;/ref&gt;

هيٺ انهن ملڪن ۽ علائقن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪي تاريخي طور ترقي پذير سمجهيا ويندا هئا، پر هاڻي IMF طرفان ترقي يافته معيشتن (ترقي يافته ملڪ ۽ علائقا) جي فهرست ۾ شامل آهن:

* {{flag|Australia}} (1979ع کان)&lt;ref name=&quot;IMF 1979&quot; /&gt;
* {{flag|Finland}} (1979ع کان)&lt;ref name=&quot;IMF 1979&quot; /&gt;
* {{flag|Iceland}} (1979ع کان)&lt;ref name=&quot;IMF 1979&quot;/&gt;
* {{flag|Ireland}} (1979ع کان)&lt;ref name=&quot;IMF 1979&quot; /&gt;
* {{flag|New Zealand}} (1979ع کان)&lt;ref name=&quot;IMF 1979&quot; /&gt;
* {{flag|Spain}} (1979ع کان)&lt;ref name=&quot;IMF 1979&quot; /&gt;
* {{flag|Greece}} (1989ع کان)&lt;ref name=&quot;IMF 1989&quot; /&gt;
* {{flag|Portugal}} (1989ع کان)&lt;ref name=&quot;IMF 1989&quot; /&gt;
* {{flag|East Germany}} (1990ع ۾ [[جرمني]] جو حصو بڻيو)&lt;ref name=&quot;IMF 1997&quot;/&gt;
* {{flag|Hong Kong}} (1997ع کان)&lt;ref name=&quot;IMF 1997&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/weo0598/pdf/0598sta.pdf |title=IMF Advanced Economies List. World Economic Outlook, May 1998, p. 134 |access-date=15 January 2014 |archive-date=18 August 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000818233010/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/weo0598/pdf/0598sta.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Israel}} (1997ع کان)&lt;ref name=&quot;IMF 1997&quot;/&gt;
* {{flag|Singapore}} (1997ع کان)&lt;ref name=&quot;IMF 1997&quot;/&gt;
* {{flag|South Korea}} (1997ع کان)&lt;ref name=&quot;IMF 1997&quot;/&gt;
* {{flag|Taiwan}} (1997ع کان)&lt;ref name=&quot;IMF 1997&quot;/&gt;&lt;ref&gt;تائيوان جي حيثيت تڪراري آهي؛ گڏيل قومن جا گهڻا ميمبر ملڪ [[چين]] جي تائيوان تي خودمختياري کي تسليم ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ملڪ [[چين جي جمهوريه]] سان غيرسفارتي لاڳاپا برقرار رکن ٿا. ڏسو: [[Foreign relations of Taiwan]].&lt;/ref&gt;
* {{flag|Cyprus}} (2001ع کان)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/pdf/append.pdf |title=World Economic Outlook, April 2001, p.157 |access-date=15 January 2014 |archive-date=13 September 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20010913073731/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2001/01/pdf/append.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Slovenia}} (2007ع کان)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/pdf/statappx.pdf |title=World Economic Outlook, April 2007, p.204 |access-date=15 January 2014 |archive-date=5 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105062023/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/01/pdf/statappx.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Malta}} (2008ع کان)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2008, p.236 |access-date=15 January 2014 |archive-date=16 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516113641/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Czech Republic}} (2009ع کان)&lt;ref name=&quot;IMF 2009&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2009, p.184 |access-date=15 January 2014 |archive-date=14 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114113955/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Slovakia}} (2009ع کان)&lt;ref name=&quot;IMF 2009&quot;/&gt;
* {{flag|Estonia}} (2011ع کان)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2011, p.172 |access-date=15 January 2014 |archive-date=6 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110506073614/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Latvia}} (2014ع کان)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf |title=World Economic Outlook, April 2014, p.160 |access-date=21 May 2014 |archive-date=8 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408225045/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/pdf/text.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Lithuania}} (2015ع کان)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/pdf/text.pdf |title=World Economic Outlook, April 2015, p.48 |access-date=11 April 2015 |archive-date=13 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150413200149/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/pdf/text.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Croatia}} (2023ع کان)&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook, April 2023 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9798400224119/CH005.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=116, 121 |date=11 April 2023}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Bulgaria}} (2026ع کان)&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook, April 2026; Statistical Appendix |url=https://www.imf.org/-/media/files/publications/weo/2026/april/english/statsappendix.pdf |publisher=International Monetary Fund |access-date=3 May 2026 |location=Washington, D.C. |pages=92, 99 |date=14 April 2026}}&lt;/ref&gt;

'''هيٺين پنجن معيشتن بابت، ترقي يافته معيشت طور درج ٿيڻ کان اڳ سندن ترقياتي حيثيت بابت ڊيٽا موجود ناهي:'''

* {{flag|San Marino}} (2012ع کان)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, October 2012, p.180 |access-date=4 August 2016 |archive-date=20 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020230354/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Macau}} (2016ع کان)&lt;ref name=&quot;IMF 2016&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/statapp.pdf |title=World Economic Outlook, April 2016, p.148 |access-date=25 June 2016 |archive-date=17 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417162308/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/pdf/statapp.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Puerto Rico}} (2016ع کان)&lt;ref name=&quot;IMF 2016&quot;/&gt;
* {{flag|Andorra}} (2021ع کان)&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook, October 2021 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781513577524/ch004.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=83, 89 |date=12 October 2021}}&lt;/ref&gt;
* {{flag|Liechtenstein}} (2025ع کان)&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook, October 2025 (Statistical Appendix) |url=https://www.elibrary.imf.org/display/book/9798229023948/CH004.xml |publisher=International Monetary Fund |access-date=31 March 2026 |location=Washington, D.C. |pages=97, 104 |date=14 October 2025}}&lt;/ref&gt;

=== نوان صنعتي ملڪ ===

هيٺيان ڏهه ملڪ '''[[نوان صنعتي ملڪ]]''' (Newly Industrialized Countries) جي درجيبندي ۾ شامل آهن. انهن ملڪن جون معيشتون اڃا ترقي يافته ملڪن جي درجي تائين نه پهتيون آهن، پر معاشي اشاريَن جي لحاظ کان اهي ٻين ڪيترن ئي ترقي پذير ملڪن کان وڌيڪ تيزيءَ سان ترقي ڪري چڪيون آهن:

{{div col|colwidth=15em}}
*{{flag|Brazil}}
*{{flag|China}}
*{{flag|India}}
*{{flag|Indonesia}}
*{{flag|Malaysia}}
*{{flag|Mexico}}
*{{flag|Philippines}}
*{{flag|South Africa}}
*{{flag|Thailand}}
*{{flag|Turkey}}
{{div col end}}

=== برڪس ملڪ ===

هيٺيان ڏهه ملڪ '''[[اُڀرندڙ منڊيون|اُڀرندڙ منڊين]]''' (Emerging Markets) جي گروهه سان تعلق رکن ٿا ۽ گڏجي [[برڪس]] (BRICS) تنظيم جو حصو آهن:

* {{flag|Brazil}} (2006ع کان)
* {{flag|Russia}} (2006ع کان)
* {{flag|India}} (2006ع کان)
* {{flag|China}} (2006ع کان)
* {{flag|South Africa}} (2010ع کان)
* {{flag|Egypt}} (2024ع کان)
* {{flag|Ethiopia}} (2024ع کان)
* {{flag|Iran}} (2024ع کان)
* {{flag|United Arab Emirates}} (2024ع کان)
* {{flag|Indonesia}} (2025ع کان)

== سماج ۽ ثقافت ==

=== ميڊيا ۾ پيشڪش ===

اولهه جي ميڊيا اڪثر ترقي پذير ملڪن جي هڪ عام ۽ يڪطرفي تصوير پيش ڪندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري [[ميڊيا جو تعصب|ميڊيا جي تعصب]] تي ٻڌل هوندي آهي. [[عوامي ميڊيا]] جا ادارا اڪثر [[غربت]] ۽ ٻين منفي پهلوئن تي غيرمتناسب ڌيان ڏيندا آهن. اهڙي قسم جي رپورٽنگ جي نتيجي ۾ ترقي پذير ملڪن بابت هڪ غالب تاثر پيدا ٿيو آهي، جنهن موجب ''[[عالمي ڏکڻ|عالمي ڏکڻ]]'' کي مغربي قدرن ۽ معيارن جي مقابلي ۾ سماجي، معاشي ۽ سياسي طور پٺتي پيل سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dependency Theory: A Useful Tool for Analyzing Global Inequalities Today?|url=https://www.e-ir.info/2016/11/23/dependency-theory-a-useful-tool-for-analyzing-global-inequalities-today/|access-date=21 February 2020|website=E-International Relations|date=23 November 2016|language=en-US|archive-date=2 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002023728/https://www.e-ir.info/2016/11/23/dependency-theory-a-useful-tool-for-analyzing-global-inequalities-today/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

عوامي ميڊيا جو ڪردار اڪثر [[اتر–ڏکڻ ورهاست|عالمي اتر]] ۽ [[عالمي ڏکڻ]] جي وچ ۾ فرق کي نمايان ڪري ٿو، ۽ ڪيترن محققن جي نظر ۾ اهو ان ورهاست کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۾ به ڪردار ادا ڪري ٿو.

عوامي ميڊيا ان ڳالهه تي پڻ اثرانداز ٿيندي آهي ته ترقي پذير ملڪن جا ماڻهو ڪهڙي قسم جي معلومات حاصل ڪن ٿا. خبرون گهڻو ڪري ترقي يافته ملڪن بابت هونديون آهن، جنهن سبب معلومات جي وهڪري ۾ عدم توازن پيدا ٿيندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Philo |first1=Greg |title=An unseen world: How the media portrays the poor |journal=The UNESCO Courier |date=November 2001 |volume=54 |issue=11 |pages=44–46 |id={{ProQuest|207594362}} |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000124294.locale=en |access-date=16 July 2022 |archive-date=16 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220716164506/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000124294.locale=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt; نتيجي طور، ترقي پذير ملڪن جا رهواسي ٻين ترقي پذير ملڪن بابت محدود معلومات حاصل ڪندا آهن، جڏهن ته ترقي يافته ملڪن بابت کين گهڻي مقدار ۾ خبرون ۽ رپورٽون ملنديون آهن.

== پڻ ڏسو ==

* [[نوآباديات]]
* [[ترقي يافته ملڪ]]
* [[معاشي معجزو]]
* [[بين الاقوامي ترقي]]
* [[زرعي سڌارا]]
* [[في بالغ فرد دولت موجب ملڪن جي فهرست]]
* [[ترقي پذير ملڪن مان عورت لڏپلاڻ ڪندڙ مزدور]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Library resources box}}
* {{Wikiquote-inline}}

{{Global economic classifications}}
{{South-South}}
{{Authority control}}

[[زمرو:معاشي گلوبلائزيشن]]
[[زمرو:جاگرافيائي نون اصطلاحن]]
[[زمرو:معاشي لحاظ کان ملڪن جي درجيبندي]]
[[زمرو:بين الاقوامي ترقي|ملڪ]]
[[زمرو:معاشي جاگرافي]]
[[زمرو:معاشي ترقي|ملڪ]]
[[زمرو:لطيف اصطلاح]]
[[زمرو:انساني جاگرافي]]
[[زمرو:سياسي توهين آميز اصطلاح]]
[[زمرو:پائيدار ترقي]]
[[زمرو:سامراجيت جا اڀياس]]
[[زمرو:انساني جاگرافي]]</text>
      <sha1>te8i2y3g3uhhkspa66eumc281i4bg7p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>طبقات ناصري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41676</id>
    <revision>
      <id>398663</id>
      <parentid>173267</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T20:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4756" sha1="fw5gg63ry544nuyj6mkf2nlgcivwg9a" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| italic title = yes
| name = طبقات ناصري
| author = [[منهاج سراج جوزجاني]]
| language = [[فارسي]]
| subject = اسلامي دنيا جي تاريخ
}}

'''''طبقات ناصري''''' [[منهاج سراج جوزجاني]] جو فارسي ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ مشهور تاريخي ڪتاب آهي، جيڪو 657هه ڌاري تصنيف ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اسلامي سلطنتن جي تاريخ، [[غوري سلطنت|غورين]]، هندستان جي شروعاتي مسلمان حڪمرانن، سندن جانشينن ۽ [[منگولن جي ايران تي حملي]] جي دور جو تفصيلي احوال ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|عنوان=...}}&lt;/ref&gt;

== مختصر تعارف ==

'''طبقات ناصري''' پنهنجي دور جي سڀ کان اهم ۽ مشهور تاريخي ڪتابن مان هڪ آهي، جنهن کي مصنف جي حياتيءَ ۾ ئي وڏي شهرت ۽ قبوليت حاصل ٿي. ان جو مصنف قاضي [[منهاج سراج جوزجاني]] برصغير ۽ اسلامي دنيا جي ناميارن مورخن مان شمار ٿئي ٿو، جنهن هن ڪتاب کي سادي، روان ۽ بامحاوري فارسي نثر ۾ تحرير ڪيو.

منهاج سراج هن ڪتاب جي تياريءَ ۾ نه رڳو اڳين تاريخي ڪتابن مان فائدو ورتو، پر پنهنجي ذاتي مشاهدي ۽ تجربن کي پڻ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پنهنجي دور جي اهم سياسي ۽ علمي شخصيتن مان هو. هن [[غوري سلطنت]] ۽ [[آل شنسب]] جي حڪمرانن جي درٻار ۾ وقت گذاريو ۽ منگولن جي حملي دوران پيش آيل ڪيترن ئي المناڪ واقعن کي پنهنجي اکين سان ڏٺو يا انهن بابت معتبر شاهدن کان معلومات حاصل ڪئي.

منگولن جي يلغار کان پوءِ هو [[هندستان]] لڏي ويو، جتي دهليءَ جي سلطانن جي درٻار ۾ اعليٰ عدالتي ۽ انتظامي عهدن تي فائز ٿيو. انهيءَ عرصي دوران هن پنهنجا مشاهدا ۽ گڏ ڪيل تاريخي مواد نهايت سهڻي ۽ سليس نثر ۾ قلمبند ڪري '''طبقات ناصري''' مرتب ڪيو، جنهن کي [[ناصر الدين محمود (دهلي)|سلطان ناصر الدين محمود بن شمس الدين التتمش]] جي نالي سان منسوب ڪيو.

منهاج سراج پنهنجي تاريخ جو آغاز حضرت [[آدم]] کان ڪري ٿو، پوءِ نبين، خلفائن، اسلامي سلطنتن ۽ مختلف حڪمران خاندانن جو احوال بيان ڪري آخرڪار پنهنجي زماني تائين پهچي ٿو. سندس هي ترتيب بعد ۾ ٻين مورخن، خاص طور [[قاضي بيضاوي]]، پنهنجي ڪتاب ''نظام التواريخ'' ۾ پڻ اختيار ڪئي. جيتوڻيڪ ''نظام التواريخ'' هڪ مختصر تصنيف آهي، پر ان جي ترتيب ۽ اسلوب تي ''طبقات ناصري'' جو واضح اثر نظر اچي ٿو. تنهن هوندي به، ان مان قاضي بيضاوي جي علمي حيثيت يا ادبي قدرن ۾ ڪا گهٽتائي نٿي اچي.


{{Infobox royalty
|name = طبقات ناصري
|title =[[قاضي منھاج الدين سراج]] جو ناصرالدين قباچي جي دور بابت تاريخ جو ڪتاب
|image = 
|succession = 
|predecessor = 
|successor =
|regent = 
|reign = پھريون ڀيرو 1844ع ۾ ڪلڪتي ۾ شايع ٿيو
|spouses = 
|issue = 
|full name = 
|house = 
|dynasty =  
|father =
|mother =
|birth_name =
|birth_date = 
|birth_place =
|death_date =  
|death_place = 
|date of burial =
|place of burial =
|religion = 
}}
'''ڪتاب''' طبقات ناصري جو ليکڪ قاضي منهاج الدين سراج غزني جي بربادي کان پوءِ 624ھ ۾ اچ اچي قباچي جي درٻار ۾ مٿانهون مقام ماڻيائين ۽ مشهور مدرسو فيروزي سنڀاليائين، اچ قلعي جي  فتح کان پوءِ هو سلطان التمش جي درٻار سان لاڳاپجي ويو. سندس مشهور ڪتاب ”طبقات ناصري“ 1844ع ۾ ڪلڪتي  کان شايع ٿيو ۽ ان جو انگريزي ترجمو ريورٽي ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو  نالو ؛  سنڌ  جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>fw5gg63ry544nuyj6mkf2nlgcivwg9a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398664</id>
      <parentid>398663</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T20:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8735" sha1="9r22tgf8i5dpa5co2k0bqacs05ld0yz" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| italic title = yes
| name = طبقات ناصري
| author = [[منهاج سراج جوزجاني]]
| language = [[فارسي]]
| subject = اسلامي دنيا جي تاريخ
}}

'''''طبقات ناصري''''' [[منهاج سراج جوزجاني]] جو فارسي ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ مشهور تاريخي ڪتاب آهي، جيڪو 657هه ڌاري تصنيف ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اسلامي سلطنتن جي تاريخ، [[غوري سلطنت|غورين]]، هندستان جي شروعاتي مسلمان حڪمرانن، سندن جانشينن ۽ [[منگولن جي ايران تي حملي]] جي دور جو تفصيلي احوال ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|عنوان=...}}&lt;/ref&gt;

== مختصر تعارف ==

'''طبقات ناصري''' پنهنجي دور جي سڀ کان اهم ۽ مشهور تاريخي ڪتابن مان هڪ آهي، جنهن کي مصنف جي حياتيءَ ۾ ئي وڏي شهرت ۽ قبوليت حاصل ٿي. ان جو مصنف قاضي [[منهاج سراج جوزجاني]] برصغير ۽ اسلامي دنيا جي ناميارن مورخن مان شمار ٿئي ٿو، جنهن هن ڪتاب کي سادي، روان ۽ بامحاوري فارسي نثر ۾ تحرير ڪيو.

منهاج سراج هن ڪتاب جي تياريءَ ۾ نه رڳو اڳين تاريخي ڪتابن مان فائدو ورتو، پر پنهنجي ذاتي مشاهدي ۽ تجربن کي پڻ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پنهنجي دور جي اهم سياسي ۽ علمي شخصيتن مان هو. هن [[غوري سلطنت]] ۽ [[آل شنسب]] جي حڪمرانن جي درٻار ۾ وقت گذاريو ۽ منگولن جي حملي دوران پيش آيل ڪيترن ئي المناڪ واقعن کي پنهنجي اکين سان ڏٺو يا انهن بابت معتبر شاهدن کان معلومات حاصل ڪئي.

منگولن جي يلغار کان پوءِ هو [[هندستان]] لڏي ويو، جتي دهليءَ جي سلطانن جي درٻار ۾ اعليٰ عدالتي ۽ انتظامي عهدن تي فائز ٿيو. انهيءَ عرصي دوران هن پنهنجا مشاهدا ۽ گڏ ڪيل تاريخي مواد نهايت سهڻي ۽ سليس نثر ۾ قلمبند ڪري '''طبقات ناصري''' مرتب ڪيو، جنهن کي [[ناصر الدين محمود (دهلي)|سلطان ناصر الدين محمود بن شمس الدين التتمش]] جي نالي سان منسوب ڪيو.

منهاج سراج پنهنجي تاريخ جو آغاز حضرت [[آدم]] کان ڪري ٿو، پوءِ نبين، خلفائن، اسلامي سلطنتن ۽ مختلف حڪمران خاندانن جو احوال بيان ڪري آخرڪار پنهنجي زماني تائين پهچي ٿو. سندس هي ترتيب بعد ۾ ٻين مورخن، خاص طور [[قاضي بيضاوي]]، پنهنجي ڪتاب ''نظام التواريخ'' ۾ پڻ اختيار ڪئي. جيتوڻيڪ ''نظام التواريخ'' هڪ مختصر تصنيف آهي، پر ان جي ترتيب ۽ اسلوب تي ''طبقات ناصري'' جو واضح اثر نظر اچي ٿو. تنهن هوندي به، ان مان قاضي بيضاوي جي علمي حيثيت يا ادبي قدرن ۾ ڪا گهٽتائي نٿي اچي.

== طبقات ناصري جي اهميت ==

'''طبقات ناصري'''، [[منهاج سراج جوزجاني]] جي شاهڪار تصنيف، [[ايران]]، اسلامي دنيا ۽ برصغير جي تاريخ بابت بنيادي ماخذن مان هڪ شمار ڪئي وڃي ٿي. هي ڪتاب نه رڳو وچئين دور جي مشهور تاريخي تصنيفن مان آهي، پر ادبي ۽ تاريخي لحاظ کان [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[ڀارت]] جي گڏيل علمي ۽ ثقافتي ورثي جو اهم حصو پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ انهن ملڪن جي تاريخ جي هڪ وڏي عرصي جو تفصيلي احوال محفوظ ٿيل آهي. هي ڪتاب اسلامي دور جي شروعاتي هندستان جي تاريخ لاءِ پڻ سڀ کان وڌيڪ معتبر ماخذن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|عنوان=...}}&lt;/ref&gt;

هن ڪتاب جي سڀ کان وڏي اهميت [[غوري سلطنت]]، هندستان جي مسلمان حڪمرانن، [[منگولن جي ايران تي حملي]] ۽ انهن جي تباهڪارين بابت مستند بيانن ۾ آهي. انهن واقعن مان ڪيترن جو مصنف پاڻ اکين ڏٺو شاهد هو، جڏهن⁠تہ ٻين واقعن کي هن معتبر تاريخي ذريعن ۽ پنهنجي دور جي قابل اعتماد ماڻهن جي روايتن جي بنياد تي قلمبند ڪيو.

'''طبقات ناصري''' ۾ [[انبيا]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[اسلامي خلافت|اسلامي خليفن]]، عرب ۽ عجم جي سلطانن سميت مصنف جي پنهنجي دور تائين اسلامي دنيا جي اهم سياسي ۽ تاريخي واقعن جو تفصيلي ذڪر موجود آهي.

== طبقات ناصري جي نثر ۽ اسلوب ==

هي ڪتاب نهايت سادي، روان، صاف ۽ بامحاوري [[فارسي]] نثر ۾ لکيل آهي. ان جي عبارت ۾ نه غيرضروري پيچيدگي آهي ۽ نه ئي بناوٽي لفظن جو استعمال، تنهنڪري ان کي فارسي نثر جي بهترين نمونن مان هڪ تصور ڪيو وڃي ٿو.

منهاج سراج فارسي ۽ [[عربي]] ٻنهي ٻولين ۾ شاعري پڻ ڪندو هو، ۽ سندس ڪجهه رباعيون، قصيدا ۽ ٻيا شعر '''طبقات ناصري''' ۾ شامل آهن. جيتوڻيڪ هو عربي ٻولي ۽ اسلامي علمن تي مڪمل عبور رکندو هو، تڏهن به هن پنهنجي دور جي ڪيترن ئي ليکڪن وانگر پيچيده ۽ متڪلف نثر اختيار نه ڪيو، بلڪه سادو ۽ مؤثر اسلوب استعمال ڪيو.

ڪتاب جي ٻولي مضبوط، صحيح ۽ فصيح آهي. ان ۾ پراڻن فارسي فعلي صيغن جو استعمال تمام گهٽ ملي ٿو ۽ جملا واضح ۽ الڳ الڳ بيان ڪيل آهن. هن ڪتاب ۾ پهريون ڀيرو ڪيترائي [[منگولي ٻولي|منگولي]] لفظ فارسي ۾ داخل ٿيندي نظر اچن ٿا، جن ۾ ''مغول'' جو لفظ پڻ شامل آهي.

عربي لفظن جو استعمال محدود آهي ۽ گهڻو ڪري ڪتاب جي شروعاتي حمد ۽ ثنا تائين محدود رهي ٿو. [[قرآن]] جون آيتون ۽ [[حديث]] پڻ نسبتاً گهٽ استعمال ڪيون ويون آهن. پهرئين جلد ۾ عربي شاعري تقريباً موجود ناهي، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ ڪڏهن مصنف جي پنهنجي ۽ ڪڏهن ٻين شاعرن جي عربي شعرن جا مثال ڏنا ويا آهن.

فارسي شاعري، خاص طور [[رباعي|رباعين]] جي صورت ۾، ڪتاب جي مختلف حصن ۾ پکڙيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ شامل گهڻا شعر خود قاضي منهاج سراج جا آهن.


{{Infobox royalty
|name = طبقات ناصري
|title =[[قاضي منھاج الدين سراج]] جو ناصرالدين قباچي جي دور بابت تاريخ جو ڪتاب
|image = 
|succession = 
|predecessor = 
|successor =
|regent = 
|reign = پھريون ڀيرو 1844ع ۾ ڪلڪتي ۾ شايع ٿيو
|spouses = 
|issue = 
|full name = 
|house = 
|dynasty =  
|father =
|mother =
|birth_name =
|birth_date = 
|birth_place =
|death_date =  
|death_place = 
|date of burial =
|place of burial =
|religion = 
}}
'''ڪتاب''' طبقات ناصري جو ليکڪ قاضي منهاج الدين سراج غزني جي بربادي کان پوءِ 624ھ ۾ اچ اچي قباچي جي درٻار ۾ مٿانهون مقام ماڻيائين ۽ مشهور مدرسو فيروزي سنڀاليائين، اچ قلعي جي  فتح کان پوءِ هو سلطان التمش جي درٻار سان لاڳاپجي ويو. سندس مشهور ڪتاب ”طبقات ناصري“ 1844ع ۾ ڪلڪتي  کان شايع ٿيو ۽ ان جو انگريزي ترجمو ريورٽي ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو  نالو ؛  سنڌ  جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>9r22tgf8i5dpa5co2k0bqacs05ld0yz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398665</id>
      <parentid>398664</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T20:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15035" sha1="sehdw60dkpu7e8g1ymrd05c9nei1j31" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| italic title = yes
| name = طبقات ناصري
| author = [[منهاج سراج جوزجاني]]
| language = [[فارسي]]
| subject = اسلامي دنيا جي تاريخ
}}

'''''طبقات ناصري''''' [[منهاج سراج جوزجاني]] جو فارسي ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ مشهور تاريخي ڪتاب آهي، جيڪو 657هه ڌاري تصنيف ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اسلامي سلطنتن جي تاريخ، [[غوري سلطنت|غورين]]، هندستان جي شروعاتي مسلمان حڪمرانن، سندن جانشينن ۽ [[منگولن جي ايران تي حملي]] جي دور جو تفصيلي احوال ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|عنوان=...}}&lt;/ref&gt;

== مختصر تعارف ==

'''طبقات ناصري''' پنهنجي دور جي سڀ کان اهم ۽ مشهور تاريخي ڪتابن مان هڪ آهي، جنهن کي مصنف جي حياتيءَ ۾ ئي وڏي شهرت ۽ قبوليت حاصل ٿي. ان جو مصنف قاضي [[منهاج سراج جوزجاني]] برصغير ۽ اسلامي دنيا جي ناميارن مورخن مان شمار ٿئي ٿو، جنهن هن ڪتاب کي سادي، روان ۽ بامحاوري فارسي نثر ۾ تحرير ڪيو.

منهاج سراج هن ڪتاب جي تياريءَ ۾ نه رڳو اڳين تاريخي ڪتابن مان فائدو ورتو، پر پنهنجي ذاتي مشاهدي ۽ تجربن کي پڻ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پنهنجي دور جي اهم سياسي ۽ علمي شخصيتن مان هو. هن [[غوري سلطنت]] ۽ [[آل شنسب]] جي حڪمرانن جي درٻار ۾ وقت گذاريو ۽ منگولن جي حملي دوران پيش آيل ڪيترن ئي المناڪ واقعن کي پنهنجي اکين سان ڏٺو يا انهن بابت معتبر شاهدن کان معلومات حاصل ڪئي.

منگولن جي يلغار کان پوءِ هو [[هندستان]] لڏي ويو، جتي دهليءَ جي سلطانن جي درٻار ۾ اعليٰ عدالتي ۽ انتظامي عهدن تي فائز ٿيو. انهيءَ عرصي دوران هن پنهنجا مشاهدا ۽ گڏ ڪيل تاريخي مواد نهايت سهڻي ۽ سليس نثر ۾ قلمبند ڪري '''طبقات ناصري''' مرتب ڪيو، جنهن کي [[ناصر الدين محمود (دهلي)|سلطان ناصر الدين محمود بن شمس الدين التتمش]] جي نالي سان منسوب ڪيو.

منهاج سراج پنهنجي تاريخ جو آغاز حضرت [[آدم]] کان ڪري ٿو، پوءِ نبين، خلفائن، اسلامي سلطنتن ۽ مختلف حڪمران خاندانن جو احوال بيان ڪري آخرڪار پنهنجي زماني تائين پهچي ٿو. سندس هي ترتيب بعد ۾ ٻين مورخن، خاص طور [[قاضي بيضاوي]]، پنهنجي ڪتاب ''نظام التواريخ'' ۾ پڻ اختيار ڪئي. جيتوڻيڪ ''نظام التواريخ'' هڪ مختصر تصنيف آهي، پر ان جي ترتيب ۽ اسلوب تي ''طبقات ناصري'' جو واضح اثر نظر اچي ٿو. تنهن هوندي به، ان مان قاضي بيضاوي جي علمي حيثيت يا ادبي قدرن ۾ ڪا گهٽتائي نٿي اچي.

== طبقات ناصري جي اهميت ==

'''طبقات ناصري'''، [[منهاج سراج جوزجاني]] جي شاهڪار تصنيف، [[ايران]]، اسلامي دنيا ۽ برصغير جي تاريخ بابت بنيادي ماخذن مان هڪ شمار ڪئي وڃي ٿي. هي ڪتاب نه رڳو وچئين دور جي مشهور تاريخي تصنيفن مان آهي، پر ادبي ۽ تاريخي لحاظ کان [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[ڀارت]] جي گڏيل علمي ۽ ثقافتي ورثي جو اهم حصو پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ انهن ملڪن جي تاريخ جي هڪ وڏي عرصي جو تفصيلي احوال محفوظ ٿيل آهي. هي ڪتاب اسلامي دور جي شروعاتي هندستان جي تاريخ لاءِ پڻ سڀ کان وڌيڪ معتبر ماخذن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|عنوان=...}}&lt;/ref&gt;

هن ڪتاب جي سڀ کان وڏي اهميت [[غوري سلطنت]]، هندستان جي مسلمان حڪمرانن، [[منگولن جي ايران تي حملي]] ۽ انهن جي تباهڪارين بابت مستند بيانن ۾ آهي. انهن واقعن مان ڪيترن جو مصنف پاڻ اکين ڏٺو شاهد هو، جڏهن⁠تہ ٻين واقعن کي هن معتبر تاريخي ذريعن ۽ پنهنجي دور جي قابل اعتماد ماڻهن جي روايتن جي بنياد تي قلمبند ڪيو.

'''طبقات ناصري''' ۾ [[انبيا]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[اسلامي خلافت|اسلامي خليفن]]، عرب ۽ عجم جي سلطانن سميت مصنف جي پنهنجي دور تائين اسلامي دنيا جي اهم سياسي ۽ تاريخي واقعن جو تفصيلي ذڪر موجود آهي.

== طبقات ناصري جي نثر ۽ اسلوب ==

هي ڪتاب نهايت سادي، روان، صاف ۽ بامحاوري [[فارسي]] نثر ۾ لکيل آهي. ان جي عبارت ۾ نه غيرضروري پيچيدگي آهي ۽ نه ئي بناوٽي لفظن جو استعمال، تنهنڪري ان کي فارسي نثر جي بهترين نمونن مان هڪ تصور ڪيو وڃي ٿو.

منهاج سراج فارسي ۽ [[عربي]] ٻنهي ٻولين ۾ شاعري پڻ ڪندو هو، ۽ سندس ڪجهه رباعيون، قصيدا ۽ ٻيا شعر '''طبقات ناصري''' ۾ شامل آهن. جيتوڻيڪ هو عربي ٻولي ۽ اسلامي علمن تي مڪمل عبور رکندو هو، تڏهن به هن پنهنجي دور جي ڪيترن ئي ليکڪن وانگر پيچيده ۽ متڪلف نثر اختيار نه ڪيو، بلڪه سادو ۽ مؤثر اسلوب استعمال ڪيو.

ڪتاب جي ٻولي مضبوط، صحيح ۽ فصيح آهي. ان ۾ پراڻن فارسي فعلي صيغن جو استعمال تمام گهٽ ملي ٿو ۽ جملا واضح ۽ الڳ الڳ بيان ڪيل آهن. هن ڪتاب ۾ پهريون ڀيرو ڪيترائي [[منگولي ٻولي|منگولي]] لفظ فارسي ۾ داخل ٿيندي نظر اچن ٿا، جن ۾ ''مغول'' جو لفظ پڻ شامل آهي.

عربي لفظن جو استعمال محدود آهي ۽ گهڻو ڪري ڪتاب جي شروعاتي حمد ۽ ثنا تائين محدود رهي ٿو. [[قرآن]] جون آيتون ۽ [[حديث]] پڻ نسبتاً گهٽ استعمال ڪيون ويون آهن. پهرئين جلد ۾ عربي شاعري تقريباً موجود ناهي، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ ڪڏهن مصنف جي پنهنجي ۽ ڪڏهن ٻين شاعرن جي عربي شعرن جا مثال ڏنا ويا آهن.

فارسي شاعري، خاص طور [[رباعي|رباعين]] جي صورت ۾، ڪتاب جي مختلف حصن ۾ پکڙيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ شامل گهڻا شعر خود قاضي منهاج سراج جا آهن.

== ڪتاب جي تصحيح ==

'''طبقات ناصري''' جو مڪمل متن [[عبدالحَي حبيبي]]، جيڪو افغانستان جي مشهور محققن مان هو، ٻن جلدن ۾ ترتيب ڏئي شايع ڪيو. پهريون جلد 1946ع/1328هه ۾ [[ڪوئيٽا]] ۽ [[ڪابل]] مان، جڏهن⁠تہ ٻيو جلد 1954ع/1333هه ۾ [[لاهور]] مان ڇپيو. ان کان پوءِ ٻنهي جلدن کي گڏ ڪري ڪابل مان ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[ايران]] ۾ هي ٻنهي جلدن تي مشتمل ايڊيشن 1363هه شمسي ۾ ''دنياي ڪتاب'' پبليڪيشن طرفان شايع ڪيو ويو.

عبدالحَي حبيبي پنهنجي تصحيح دوران ڪتاب جي ٽئي ويهن طبقن مان پهرين ڇهن طبقن لاءِ [[قنڌار]] ۾ هٿ آيل هڪ [[قلمي نسخو|قلمي نسخي]] کي بنيادي ماخذ طور استعمال ڪيو. باقي حصن لاءِ، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس ڪو ٻيو مڪمل قلمي نسخو نه ملي سگهيو، هن [[هينري جارج راورٽي]] جي انگريزي ترجمي سان مقابلو ڪري مختلف نسخن جي اختلافن کي صفحن جي هيٺان نوٽ ڪيو.

راورٽي، جيڪو هڪ برطانوي مستشرق هو، '''طبقات ناصري''' جو انگريزي ترجمو ٻن جلدن ۾ 1881ع ۾ شايع ڪيو. پهرئين جلد ۾ 14 صفحن تي مقدمو، 30 صفحن تي مصنف جي سوانح ۽ ڪتاب جي پهرين ڇهن طبقن جو مختصر خلاصو ڏنو ويو آهي، جڏهن⁠تہ نائين صفحي کان اٺين طبقي (اسلامي حڪمرانن ۽ [[طاهري]] خاندان) جو تفصيلي ترجمو شروع ٿئي ٿو. پهريون جلد ٻاويهين طبقي جي وچ تائين ختم ٿئي ٿو، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ ٻاويهين طبقي جو باقي حصو، ٽيويهون طبقو ۽ چار ضميما شامل آهن.

راورٽي پنهنجي ترجمي جي آخر ۾ تاريخي ۽ جاگرافيائي نالن جي 273 صفحن تي مشتمل تفصيلي اشاريي (Index) پڻ شامل ڪئي. هن پنهنجي ترجمي لاءِ ٻارهن قلمي نسخن مان فائدو ورتو، پر عبدالحَي حبيبي کي انهن تائين رسائي حاصل نه ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{يادکرد کتاب|عنوان=منهاج سراج، طبقات ناصری، به تصحیح عبدالحی حبیبی|جلد=۲|صفحات=368}}&lt;/ref&gt;

عبدالحَي حبيبي پاڻ به اعتراف ڪيو آهي ته ڪتاب جي تصحيح دوران پنجن سالن تائين کيس ڪيتريون ئي ڏکيائون پيش آيون. ڪابل ۾ ضروري حوالا ۽ ڪتاب موجود نه هئڻ سبب هو ڪيترائي ڀيرا ڪم اڌ ۾ ڇڏڻ جو سوچي ويٺو، خاص ڪري جڏهن سرڪاري ذميوارين سبب هفتن ۽ مهينن تائين تصحيح جو ڪم رڪجي ويندو هو. ان هوندي به، هن اهو ڪم جاري رکيو، جيتوڻيڪ کيس خبر هئي ته موجود وسيلن جي کوٽ سبب هي ايڊيشن مڪمل طور بي عيب نه ٿي سگهندي.

هن ڇاپي جي نمايان خصوصيتن مان هڪ اها آهي ته ڪتاب جي آخر ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ صفحن تي مشتمل تفصيلي تعليقات شامل ڪيا ويا آهن، جن ۾ مصنف جي سوانح، تاريخي واقعن، جاگرافيائي هنڌن ۽ ڪيترن ئي لفظن جي وضاحت ڏني وئي آهي. بهرحال، متن ۾ ڪجهه تاريخي ۽ جاگرافيائي غلطيون به موجود آهن، خاص طور [[غوري سلطنت]] سان لاڳاپيل حصن ۾.

== ڪتاب جي درجابندي ==

الله تعاليٰ جي حمد، رسول ﷺ جي نعت ۽ ڪتاب لکڻ جي سبب بيان ڪرڻ کان پوءِ '''طبقات ناصري''' کي ٽئي ويهن (23) طبقن ۾ ورهايو ويو آهي:

# '''پهريون طبقو:''' [[انبيا]]، حضرت [[آدم]] کان ڏهين هجري (حجة الوداع) تائين.
# '''ٻيون طبقو:''' [[راشد خلافت|راشد خليفا]]، [[ابوبڪر صديق]] کان [[علي بن ابي طالب]] تائين ۽ [[عشره مبشره]].
# '''ٽيون طبقو:''' [[بنو اميه]]، [[مروان بن محمد]] تائين.
# '''چوٿون طبقو:''' [[بنو عباس]]، [[المستعصم بالله]] تائين.
# '''پنجون طبقو:''' قديم ايراني بادشاهه، جن ۾ [[ڪياني خاندان]]، [[اشڪاني سلطنت]]، [[ساساني سلطنت]] ۽ ٻين قديم حڪمرانن جو ذڪر.
# '''ڇهون طبقو:''' يمن جا حڪمران.
# '''ستون طبقو:''' [[طاهري خاندان]].
# '''اٺون طبقو:''' [[صفاري خاندان]].
# '''نائون طبقو:''' [[ساماني سلطنت]].
# '''ڏهون طبقو:''' [[آل بويه]] (ديالمه).
# '''يارهون طبقو:''' [[سبڪتگين]] ۽ سندس خاندان.
# '''ٻارهون طبقو:''' [[سلجوقي سلطنت]].
# '''تيرهون طبقو:''' [[سلطان سنجر]] ۽ سندس دور.
# '''چوڏهون طبقو:''' نيمروز ۽ [[سيستان]] جا حڪمران.
# '''پندرهون طبقو:''' ڪرد حڪمران.
# '''سورهون طبقو:''' [[خوارزمشاهي سلطنت]].
# '''سترهون طبقو:''' [[شنسباني خاندان]] ۽ [[غوري سلطنت]].
# '''ارهون طبقو:''' شنسباني حڪمران، [[طخارستان]] ۽ [[باميان]].
# '''اوڻيهون طبقو:''' [[غزنوي سلطنت]] جا سلطان.
# '''ويهون طبقو:''' هندستان جي مغربي علائقي جا سلطان.
# '''ايڪويهون طبقو:''' هندستان جا شمسي سلطان.
# '''ٻاويهون طبقو:''' هندستان ۾ شمسي حڪمرانن جي حڪومت.
# '''ٽيويهون طبقو:''' اسلامي دنيا جا واقعا ۽ منگولن جي بغاوت ۽ حملن جو احوال.

ڪتاب جو پهريون جلد پهرين ايڪويهن طبقن تي مشتمل آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ آخري ٻه طبقا شامل آهن.


{{Infobox royalty
|name = طبقات ناصري
|title =[[قاضي منھاج الدين سراج]] جو ناصرالدين قباچي جي دور بابت تاريخ جو ڪتاب
|image = 
|succession = 
|predecessor = 
|successor =
|regent = 
|reign = پھريون ڀيرو 1844ع ۾ ڪلڪتي ۾ شايع ٿيو
|spouses = 
|issue = 
|full name = 
|house = 
|dynasty =  
|father =
|mother =
|birth_name =
|birth_date = 
|birth_place =
|death_date =  
|death_place = 
|date of burial =
|place of burial =
|religion = 
}}
'''ڪتاب''' طبقات ناصري جو ليکڪ قاضي منهاج الدين سراج غزني جي بربادي کان پوءِ 624ھ ۾ اچ اچي قباچي جي درٻار ۾ مٿانهون مقام ماڻيائين ۽ مشهور مدرسو فيروزي سنڀاليائين، اچ قلعي جي  فتح کان پوءِ هو سلطان التمش جي درٻار سان لاڳاپجي ويو. سندس مشهور ڪتاب ”طبقات ناصري“ 1844ع ۾ ڪلڪتي  کان شايع ٿيو ۽ ان جو انگريزي ترجمو ريورٽي ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو  نالو ؛  سنڌ  جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>sehdw60dkpu7e8g1ymrd05c9nei1j31</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398666</id>
      <parentid>398665</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T20:22:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20040" sha1="rij3xsya2hbh8lvs8dzkvsshs0wl037" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| italic title = yes
| name = طبقات ناصري
| author = [[منهاج سراج جوزجاني]]
| language = [[فارسي]]
| subject = اسلامي دنيا جي تاريخ
}}

'''''طبقات ناصري''''' [[منهاج سراج جوزجاني]] جو فارسي ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ مشهور تاريخي ڪتاب آهي، جيڪو 657هه ڌاري تصنيف ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اسلامي سلطنتن جي تاريخ، [[غوري سلطنت|غورين]]، هندستان جي شروعاتي مسلمان حڪمرانن، سندن جانشينن ۽ [[منگولن جي ايران تي حملي]] جي دور جو تفصيلي احوال ڏنل آهي.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|عنوان=...}}&lt;/ref&gt;

== مختصر تعارف ==

'''طبقات ناصري''' پنهنجي دور جي سڀ کان اهم ۽ مشهور تاريخي ڪتابن مان هڪ آهي، جنهن کي مصنف جي حياتيءَ ۾ ئي وڏي شهرت ۽ قبوليت حاصل ٿي. ان جو مصنف قاضي [[منهاج سراج جوزجاني]] برصغير ۽ اسلامي دنيا جي ناميارن مورخن مان شمار ٿئي ٿو، جنهن هن ڪتاب کي سادي، روان ۽ بامحاوري فارسي نثر ۾ تحرير ڪيو.

منهاج سراج هن ڪتاب جي تياريءَ ۾ نه رڳو اڳين تاريخي ڪتابن مان فائدو ورتو، پر پنهنجي ذاتي مشاهدي ۽ تجربن کي پڻ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پنهنجي دور جي اهم سياسي ۽ علمي شخصيتن مان هو. هن [[غوري سلطنت]] ۽ [[آل شنسب]] جي حڪمرانن جي درٻار ۾ وقت گذاريو ۽ منگولن جي حملي دوران پيش آيل ڪيترن ئي المناڪ واقعن کي پنهنجي اکين سان ڏٺو يا انهن بابت معتبر شاهدن کان معلومات حاصل ڪئي.

منگولن جي يلغار کان پوءِ هو [[هندستان]] لڏي ويو، جتي دهليءَ جي سلطانن جي درٻار ۾ اعليٰ عدالتي ۽ انتظامي عهدن تي فائز ٿيو. انهيءَ عرصي دوران هن پنهنجا مشاهدا ۽ گڏ ڪيل تاريخي مواد نهايت سهڻي ۽ سليس نثر ۾ قلمبند ڪري '''طبقات ناصري''' مرتب ڪيو، جنهن کي [[ناصر الدين محمود (دهلي)|سلطان ناصر الدين محمود بن شمس الدين التتمش]] جي نالي سان منسوب ڪيو.

منهاج سراج پنهنجي تاريخ جو آغاز حضرت [[آدم]] کان ڪري ٿو، پوءِ نبين، خلفائن، اسلامي سلطنتن ۽ مختلف حڪمران خاندانن جو احوال بيان ڪري آخرڪار پنهنجي زماني تائين پهچي ٿو. سندس هي ترتيب بعد ۾ ٻين مورخن، خاص طور [[قاضي بيضاوي]]، پنهنجي ڪتاب ''نظام التواريخ'' ۾ پڻ اختيار ڪئي. جيتوڻيڪ ''نظام التواريخ'' هڪ مختصر تصنيف آهي، پر ان جي ترتيب ۽ اسلوب تي ''طبقات ناصري'' جو واضح اثر نظر اچي ٿو. تنهن هوندي به، ان مان قاضي بيضاوي جي علمي حيثيت يا ادبي قدرن ۾ ڪا گهٽتائي نٿي اچي.

== طبقات ناصري جي اهميت ==

'''طبقات ناصري'''، [[منهاج سراج جوزجاني]] جي شاهڪار تصنيف، [[ايران]]، اسلامي دنيا ۽ برصغير جي تاريخ بابت بنيادي ماخذن مان هڪ شمار ڪئي وڃي ٿي. هي ڪتاب نه رڳو وچئين دور جي مشهور تاريخي تصنيفن مان آهي، پر ادبي ۽ تاريخي لحاظ کان [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[ڀارت]] جي گڏيل علمي ۽ ثقافتي ورثي جو اهم حصو پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ انهن ملڪن جي تاريخ جي هڪ وڏي عرصي جو تفصيلي احوال محفوظ ٿيل آهي. هي ڪتاب اسلامي دور جي شروعاتي هندستان جي تاريخ لاءِ پڻ سڀ کان وڌيڪ معتبر ماخذن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|عنوان=...}}&lt;/ref&gt;

هن ڪتاب جي سڀ کان وڏي اهميت [[غوري سلطنت]]، هندستان جي مسلمان حڪمرانن، [[منگولن جي ايران تي حملي]] ۽ انهن جي تباهڪارين بابت مستند بيانن ۾ آهي. انهن واقعن مان ڪيترن جو مصنف پاڻ اکين ڏٺو شاهد هو، جڏهن⁠تہ ٻين واقعن کي هن معتبر تاريخي ذريعن ۽ پنهنجي دور جي قابل اعتماد ماڻهن جي روايتن جي بنياد تي قلمبند ڪيو.

'''طبقات ناصري''' ۾ [[انبيا]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[اسلامي خلافت|اسلامي خليفن]]، عرب ۽ عجم جي سلطانن سميت مصنف جي پنهنجي دور تائين اسلامي دنيا جي اهم سياسي ۽ تاريخي واقعن جو تفصيلي ذڪر موجود آهي.

== طبقات ناصري جي نثر ۽ اسلوب ==

هي ڪتاب نهايت سادي، روان، صاف ۽ بامحاوري [[فارسي]] نثر ۾ لکيل آهي. ان جي عبارت ۾ نه غيرضروري پيچيدگي آهي ۽ نه ئي بناوٽي لفظن جو استعمال، تنهنڪري ان کي فارسي نثر جي بهترين نمونن مان هڪ تصور ڪيو وڃي ٿو.

منهاج سراج فارسي ۽ [[عربي]] ٻنهي ٻولين ۾ شاعري پڻ ڪندو هو، ۽ سندس ڪجهه رباعيون، قصيدا ۽ ٻيا شعر '''طبقات ناصري''' ۾ شامل آهن. جيتوڻيڪ هو عربي ٻولي ۽ اسلامي علمن تي مڪمل عبور رکندو هو، تڏهن به هن پنهنجي دور جي ڪيترن ئي ليکڪن وانگر پيچيده ۽ متڪلف نثر اختيار نه ڪيو، بلڪه سادو ۽ مؤثر اسلوب استعمال ڪيو.

ڪتاب جي ٻولي مضبوط، صحيح ۽ فصيح آهي. ان ۾ پراڻن فارسي فعلي صيغن جو استعمال تمام گهٽ ملي ٿو ۽ جملا واضح ۽ الڳ الڳ بيان ڪيل آهن. هن ڪتاب ۾ پهريون ڀيرو ڪيترائي [[منگولي ٻولي|منگولي]] لفظ فارسي ۾ داخل ٿيندي نظر اچن ٿا، جن ۾ ''مغول'' جو لفظ پڻ شامل آهي.

عربي لفظن جو استعمال محدود آهي ۽ گهڻو ڪري ڪتاب جي شروعاتي حمد ۽ ثنا تائين محدود رهي ٿو. [[قرآن]] جون آيتون ۽ [[حديث]] پڻ نسبتاً گهٽ استعمال ڪيون ويون آهن. پهرئين جلد ۾ عربي شاعري تقريباً موجود ناهي، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ ڪڏهن مصنف جي پنهنجي ۽ ڪڏهن ٻين شاعرن جي عربي شعرن جا مثال ڏنا ويا آهن.

فارسي شاعري، خاص طور [[رباعي|رباعين]] جي صورت ۾، ڪتاب جي مختلف حصن ۾ پکڙيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ شامل گهڻا شعر خود قاضي منهاج سراج جا آهن.

== ڪتاب جي تصحيح ==

'''طبقات ناصري''' جو مڪمل متن [[عبدالحَي حبيبي]]، جيڪو افغانستان جي مشهور محققن مان هو، ٻن جلدن ۾ ترتيب ڏئي شايع ڪيو. پهريون جلد 1946ع/1328هه ۾ [[ڪوئيٽا]] ۽ [[ڪابل]] مان، جڏهن⁠تہ ٻيو جلد 1954ع/1333هه ۾ [[لاهور]] مان ڇپيو. ان کان پوءِ ٻنهي جلدن کي گڏ ڪري ڪابل مان ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[ايران]] ۾ هي ٻنهي جلدن تي مشتمل ايڊيشن 1363هه شمسي ۾ ''دنياي ڪتاب'' پبليڪيشن طرفان شايع ڪيو ويو.

عبدالحَي حبيبي پنهنجي تصحيح دوران ڪتاب جي ٽئي ويهن طبقن مان پهرين ڇهن طبقن لاءِ [[قنڌار]] ۾ هٿ آيل هڪ [[قلمي نسخو|قلمي نسخي]] کي بنيادي ماخذ طور استعمال ڪيو. باقي حصن لاءِ، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس ڪو ٻيو مڪمل قلمي نسخو نه ملي سگهيو، هن [[هينري جارج راورٽي]] جي انگريزي ترجمي سان مقابلو ڪري مختلف نسخن جي اختلافن کي صفحن جي هيٺان نوٽ ڪيو.

راورٽي، جيڪو هڪ برطانوي مستشرق هو، '''طبقات ناصري''' جو انگريزي ترجمو ٻن جلدن ۾ 1881ع ۾ شايع ڪيو. پهرئين جلد ۾ 14 صفحن تي مقدمو، 30 صفحن تي مصنف جي سوانح ۽ ڪتاب جي پهرين ڇهن طبقن جو مختصر خلاصو ڏنو ويو آهي، جڏهن⁠تہ نائين صفحي کان اٺين طبقي (اسلامي حڪمرانن ۽ [[طاهري]] خاندان) جو تفصيلي ترجمو شروع ٿئي ٿو. پهريون جلد ٻاويهين طبقي جي وچ تائين ختم ٿئي ٿو، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ ٻاويهين طبقي جو باقي حصو، ٽيويهون طبقو ۽ چار ضميما شامل آهن.

راورٽي پنهنجي ترجمي جي آخر ۾ تاريخي ۽ جاگرافيائي نالن جي 273 صفحن تي مشتمل تفصيلي اشاريي (Index) پڻ شامل ڪئي. هن پنهنجي ترجمي لاءِ ٻارهن قلمي نسخن مان فائدو ورتو، پر عبدالحَي حبيبي کي انهن تائين رسائي حاصل نه ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{يادکرد کتاب|عنوان=منهاج سراج، طبقات ناصری، به تصحیح عبدالحی حبیبی|جلد=۲|صفحات=368}}&lt;/ref&gt;

عبدالحَي حبيبي پاڻ به اعتراف ڪيو آهي ته ڪتاب جي تصحيح دوران پنجن سالن تائين کيس ڪيتريون ئي ڏکيائون پيش آيون. ڪابل ۾ ضروري حوالا ۽ ڪتاب موجود نه هئڻ سبب هو ڪيترائي ڀيرا ڪم اڌ ۾ ڇڏڻ جو سوچي ويٺو، خاص ڪري جڏهن سرڪاري ذميوارين سبب هفتن ۽ مهينن تائين تصحيح جو ڪم رڪجي ويندو هو. ان هوندي به، هن اهو ڪم جاري رکيو، جيتوڻيڪ کيس خبر هئي ته موجود وسيلن جي کوٽ سبب هي ايڊيشن مڪمل طور بي عيب نه ٿي سگهندي.

هن ڇاپي جي نمايان خصوصيتن مان هڪ اها آهي ته ڪتاب جي آخر ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ صفحن تي مشتمل تفصيلي تعليقات شامل ڪيا ويا آهن، جن ۾ مصنف جي سوانح، تاريخي واقعن، جاگرافيائي هنڌن ۽ ڪيترن ئي لفظن جي وضاحت ڏني وئي آهي. بهرحال، متن ۾ ڪجهه تاريخي ۽ جاگرافيائي غلطيون به موجود آهن، خاص طور [[غوري سلطنت]] سان لاڳاپيل حصن ۾.

== ڪتاب جي درجابندي ==

الله تعاليٰ جي حمد، رسول ﷺ جي نعت ۽ ڪتاب لکڻ جي سبب بيان ڪرڻ کان پوءِ '''طبقات ناصري''' کي ٽئي ويهن (23) طبقن ۾ ورهايو ويو آهي:

# '''پهريون طبقو:''' [[انبيا]]، حضرت [[آدم]] کان ڏهين هجري (حجة الوداع) تائين.
# '''ٻيون طبقو:''' [[راشد خلافت|راشد خليفا]]، [[ابوبڪر صديق]] کان [[علي بن ابي طالب]] تائين ۽ [[عشره مبشره]].
# '''ٽيون طبقو:''' [[بنو اميه]]، [[مروان بن محمد]] تائين.
# '''چوٿون طبقو:''' [[بنو عباس]]، [[المستعصم بالله]] تائين.
# '''پنجون طبقو:''' قديم ايراني بادشاهه، جن ۾ [[ڪياني خاندان]]، [[اشڪاني سلطنت]]، [[ساساني سلطنت]] ۽ ٻين قديم حڪمرانن جو ذڪر.
# '''ڇهون طبقو:''' يمن جا حڪمران.
# '''ستون طبقو:''' [[طاهري خاندان]].
# '''اٺون طبقو:''' [[صفاري خاندان]].
# '''نائون طبقو:''' [[ساماني سلطنت]].
# '''ڏهون طبقو:''' [[آل بويه]] (ديالمه).
# '''يارهون طبقو:''' [[سبڪتگين]] ۽ سندس خاندان.
# '''ٻارهون طبقو:''' [[سلجوقي سلطنت]].
# '''تيرهون طبقو:''' [[سلطان سنجر]] ۽ سندس دور.
# '''چوڏهون طبقو:''' نيمروز ۽ [[سيستان]] جا حڪمران.
# '''پندرهون طبقو:''' ڪرد حڪمران.
# '''سورهون طبقو:''' [[خوارزمشاهي سلطنت]].
# '''سترهون طبقو:''' [[شنسباني خاندان]] ۽ [[غوري سلطنت]].
# '''ارهون طبقو:''' شنسباني حڪمران، [[طخارستان]] ۽ [[باميان]].
# '''اوڻيهون طبقو:''' [[غزنوي سلطنت]] جا سلطان.
# '''ويهون طبقو:''' هندستان جي مغربي علائقي جا سلطان.
# '''ايڪويهون طبقو:''' هندستان جا شمسي سلطان.
# '''ٻاويهون طبقو:''' هندستان ۾ شمسي حڪمرانن جي حڪومت.
# '''ٽيويهون طبقو:''' اسلامي دنيا جا واقعا ۽ منگولن جي بغاوت ۽ حملن جو احوال.

ڪتاب جو پهريون جلد پهرين ايڪويهن طبقن تي مشتمل آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ آخري ٻه طبقا شامل آهن.

== ڪتاب جي تاريخ نگاري جون خصوصيتون ==

تاريخ نگاري جي نقطۂ نظر کان [[منهاج سراج جوزجاني]] جو اسلوب [[ابوالفضل بيهقي]] کان ڪجهه مختلف آهي. بيهقي پنهنجي بيباڪي، حق گوئي ۽ بي خوف انداز لاءِ مشهور آهي، جڏهن⁠تہ منهاج سراج وڌيڪ احتياط، اعتدال ۽ مصلحت پسندي اختيار ڪري ٿو. سندس تحريرن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو درٻاري ماحول کي نظر ۾ رکندي بادشاهن جي تعريف ۽ واکاڻ ڪندو هو، ۽ ڪيترين ئي حالتن ۾ ان جي بدلي ۾ انعام يا نوازش حاصل ڪندو هو. هيءُ انداز ان دور جي سرڪاري ۽ درٻاري مورخن ۾ عام هو.

تاريخ نويسي جي طريقيڪار جي لحاظ کان، جيتوڻيڪ بيهقي کي ڪيترائي محقق وڌيڪ اعليٰ درجي جو مورخ سمجهن ٿا، پر سليس، روان ۽ دلڪش نثر جي حوالي سان منهاج سراج کي به نمايان مقام حاصل آهي. '''طبقات ناصري''' جي عبارت نهايت مضبوط، شستہ ۽ ادبي خوبين سان مالا مال آهي، جنهن سبب بعد جي ڪيترن ئي مورخن سندس اسلوب جي پيروي ڪئي.&lt;ref&gt;{{پڪ|منهاج سراج|1363|ڪ=طبقات ناصري، جلد 2|ص=1–222}}&lt;/ref&gt;

منهاج سراج پنهنجي ڪتاب جي تياري دوران ڪيترن ئي اڳين تاريخي ماخذن مان فائدو ورتو، جن ۾ '''تاريخ بيهقي'''، '''تاريخ ناصري''' (جيڪو بيهقي جي تاريخ جو گم ٿيل حصو سمجهيو وڃي ٿو)، [[قانون مسعودي]] (از [[ابوريحان بيروني]])، ''قصص الثاني'' (از ابن هيثم نابي)، '''تاريخ يميني''' (از [[ابونصر عتبي]]) ۽ ''نسب نامه'' (از مرورودي) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{پڪ|منهاج سراج|1363|ڪ=طبقات ناصري|ص=239}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب مان هڪ اقتباس ==

قاضي منهاج سراج، جيڪو پاڻ به [[منگول سلطنت|منگولن]] خلاف جنگين جو شاهد رهيو، [[خراسان]] جي هڪ عالم، '''وحيدالدين پوشنچي'''، کان ٻڌل هڪ واقعو بيان ڪري ٿو. سندس روايت موجب، هڪ ڏينهن [[چنگيز خان]] کيس چيو ته محمد اُغري سان پنهنجي دشمني سبب سندس نالو تاريخ ۾ هميشه لاءِ زنده رهندو. ''اُغري'' منگولي ٻوليءَ ۾ &quot;چور&quot; جي معنيٰ رکي ٿو.

ان تي وحيدالدين ادب سان عرض ڪيو:

&gt; &quot;جيڪڏهن خان مون کي امان ڏئي، ته هڪ ڳالهه عرض ڪريان.&quot;

چنگيز خان کيس امان ڏني. پوءِ هن چيو:

&gt; &quot;ڪنهن جو نالو تڏهن تائين باقي رهي ٿو، جيستائين ماڻهو زنده هجن. جيڪڏهن خان جا لشڪر سڀني ماڻهن کي قتل ڪري ڇڏين، ته پوءِ تنهنجو نالو ڪير ياد رکندو ۽ تنهنجا ڪارناما ڪير بيان ڪندو؟&quot;

منهاج سراج لکي ٿو ته جيئن ئي اها ڳالهه پوري ٿي، چنگيز خان پنهنجي هٿ ۾ موجود تير ۽ ڪمان زمين تي اڇلايا، انتهائي ڪاوڙجي ويو، منهن ڦيرائي ويٺو ۽ پٺي ڪري ڇڏي. جڏهن مون سندس چهري تي غضب جا آثار ڏٺا، تڏهن مون پنهنجي جان جي اميد ڇڏي ڏني ۽ يقين ٿي ويو ته هاڻي منهنجي زندگيءَ جو خاتمو ٿيڻ وارو آهي ۽ مان هن ملعون جي تلوار سان قتل ٿي ويندس.&lt;ref&gt;{{يادکرد کتاب|نام خانوادگی=موحد|نام=ضياء|عنوان=سعدي|سال=1392|ناشر=انتشارات نيلوفر|مکان=تهران|شابک=978-964-448-581-7|صفحات=48–49}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ذريعا ==

* ''تاريخ اسلامي ايران'' (سافٽويئر)، اسلامي علوم جي ڪمپيوٽري تحقيقاتي مرڪز.
* ''طبقات ناصري يا تاريخ ايران ۽ اسلام''، حوزہ نيوز جي معلوماتي مقالي تان.
* [[منهاج سراج جوزجاني]]، ''طبقات ناصري يا تاريخ ايران ۽ اسلام''، تصحيح: [[عبدالحَي حبيبي]]، دنياي ڪتاب، 1363هه شمسي.

[[زمرو:13هين صديءَ جا ڪتاب]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ڪتاب]]
[[زمرو:تاريخي ڪتاب]]
[[زمرو:اسلامي تاريخ]]
[[زمرو:غوري سلطنت]]
[[زمرو:غزنوي سلطنت]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]
[[زمرو:ايران بابت تاريخي ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارت بابت تاريخي ڪتاب]]
[[زمرو:منگول سلطنت]]


{{Infobox royalty
|name = طبقات ناصري
|title =[[قاضي منھاج الدين سراج]] جو ناصرالدين قباچي جي دور بابت تاريخ جو ڪتاب
|image = 
|succession = 
|predecessor = 
|successor =
|regent = 
|reign = پھريون ڀيرو 1844ع ۾ ڪلڪتي ۾ شايع ٿيو
|spouses = 
|issue = 
|full name = 
|house = 
|dynasty =  
|father =
|mother =
|birth_name =
|birth_date = 
|birth_place =
|death_date =  
|death_place = 
|date of burial =
|place of burial =
|religion = 
}}
'''ڪتاب''' طبقات ناصري جو ليکڪ قاضي منهاج الدين سراج غزني جي بربادي کان پوءِ 624ھ ۾ اچ اچي قباچي جي درٻار ۾ مٿانهون مقام ماڻيائين ۽ مشهور مدرسو فيروزي سنڀاليائين، اچ قلعي جي  فتح کان پوءِ هو سلطان التمش جي درٻار سان لاڳاپجي ويو. سندس مشهور ڪتاب ”طبقات ناصري“ 1844ع ۾ ڪلڪتي  کان شايع ٿيو ۽ ان جو انگريزي ترجمو ريورٽي ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو  نالو ؛  سنڌ  جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>rij3xsya2hbh8lvs8dzkvsshs0wl037</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398667</id>
      <parentid>398666</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T20:23:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19993" sha1="njnd6b7fjnt4s1lh20drxip3bcwkcqk" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| italic title = yes
| name = طبقات ناصري
| author = [[منهاج سراج جوزجاني]]
| language = [[فارسي]]
| subject = اسلامي دنيا جي تاريخ
}}

'''''طبقات ناصري''''' [[منهاج سراج جوزجاني]] جو فارسي ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ مشهور تاريخي ڪتاب آهي، جيڪو 657هه ڌاري تصنيف ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اسلامي سلطنتن جي تاريخ، [[غوري سلطنت|غورين]]، هندستان جي شروعاتي مسلمان حڪمرانن، سندن جانشينن ۽ [[منگولن جي ايران تي حملي]] جي دور جو تفصيلي احوال ڏنل آهي.

== مختصر تعارف ==

'''طبقات ناصري''' پنهنجي دور جي سڀ کان اهم ۽ مشهور تاريخي ڪتابن مان هڪ آهي، جنهن کي مصنف جي حياتيءَ ۾ ئي وڏي شهرت ۽ قبوليت حاصل ٿي. ان جو مصنف قاضي [[منهاج سراج جوزجاني]] برصغير ۽ اسلامي دنيا جي ناميارن مورخن مان شمار ٿئي ٿو، جنهن هن ڪتاب کي سادي، روان ۽ بامحاوري فارسي نثر ۾ تحرير ڪيو.

منهاج سراج هن ڪتاب جي تياريءَ ۾ نه رڳو اڳين تاريخي ڪتابن مان فائدو ورتو، پر پنهنجي ذاتي مشاهدي ۽ تجربن کي پڻ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پنهنجي دور جي اهم سياسي ۽ علمي شخصيتن مان هو. هن [[غوري سلطنت]] ۽ [[آل شنسب]] جي حڪمرانن جي درٻار ۾ وقت گذاريو ۽ منگولن جي حملي دوران پيش آيل ڪيترن ئي المناڪ واقعن کي پنهنجي اکين سان ڏٺو يا انهن بابت معتبر شاهدن کان معلومات حاصل ڪئي.

منگولن جي يلغار کان پوءِ هو [[هندستان]] لڏي ويو، جتي دهليءَ جي سلطانن جي درٻار ۾ اعليٰ عدالتي ۽ انتظامي عهدن تي فائز ٿيو. انهيءَ عرصي دوران هن پنهنجا مشاهدا ۽ گڏ ڪيل تاريخي مواد نهايت سهڻي ۽ سليس نثر ۾ قلمبند ڪري '''طبقات ناصري''' مرتب ڪيو، جنهن کي [[ناصر الدين محمود (دهلي)|سلطان ناصر الدين محمود بن شمس الدين التتمش]] جي نالي سان منسوب ڪيو.

منهاج سراج پنهنجي تاريخ جو آغاز حضرت [[آدم]] کان ڪري ٿو، پوءِ نبين، خلفائن، اسلامي سلطنتن ۽ مختلف حڪمران خاندانن جو احوال بيان ڪري آخرڪار پنهنجي زماني تائين پهچي ٿو. سندس هي ترتيب بعد ۾ ٻين مورخن، خاص طور [[قاضي بيضاوي]]، پنهنجي ڪتاب ''نظام التواريخ'' ۾ پڻ اختيار ڪئي. جيتوڻيڪ ''نظام التواريخ'' هڪ مختصر تصنيف آهي، پر ان جي ترتيب ۽ اسلوب تي ''طبقات ناصري'' جو واضح اثر نظر اچي ٿو. تنهن هوندي به، ان مان قاضي بيضاوي جي علمي حيثيت يا ادبي قدرن ۾ ڪا گهٽتائي نٿي اچي.

== طبقات ناصري جي اهميت ==

'''طبقات ناصري'''، [[منهاج سراج جوزجاني]] جي شاهڪار تصنيف، [[ايران]]، اسلامي دنيا ۽ برصغير جي تاريخ بابت بنيادي ماخذن مان هڪ شمار ڪئي وڃي ٿي. هي ڪتاب نه رڳو وچئين دور جي مشهور تاريخي تصنيفن مان آهي، پر ادبي ۽ تاريخي لحاظ کان [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[ڀارت]] جي گڏيل علمي ۽ ثقافتي ورثي جو اهم حصو پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ انهن ملڪن جي تاريخ جي هڪ وڏي عرصي جو تفصيلي احوال محفوظ ٿيل آهي. هي ڪتاب اسلامي دور جي شروعاتي هندستان جي تاريخ لاءِ پڻ سڀ کان وڌيڪ معتبر ماخذن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{يادکرد وب|عنوان=...}}&lt;/ref&gt;

هن ڪتاب جي سڀ کان وڏي اهميت [[غوري سلطنت]]، هندستان جي مسلمان حڪمرانن، [[منگولن جي ايران تي حملي]] ۽ انهن جي تباهڪارين بابت مستند بيانن ۾ آهي. انهن واقعن مان ڪيترن جو مصنف پاڻ اکين ڏٺو شاهد هو، جڏهن⁠تہ ٻين واقعن کي هن معتبر تاريخي ذريعن ۽ پنهنجي دور جي قابل اعتماد ماڻهن جي روايتن جي بنياد تي قلمبند ڪيو.

'''طبقات ناصري''' ۾ [[انبيا]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[اسلامي خلافت|اسلامي خليفن]]، عرب ۽ عجم جي سلطانن سميت مصنف جي پنهنجي دور تائين اسلامي دنيا جي اهم سياسي ۽ تاريخي واقعن جو تفصيلي ذڪر موجود آهي.

== طبقات ناصري جي نثر ۽ اسلوب ==

هي ڪتاب نهايت سادي، روان، صاف ۽ بامحاوري [[فارسي]] نثر ۾ لکيل آهي. ان جي عبارت ۾ نه غيرضروري پيچيدگي آهي ۽ نه ئي بناوٽي لفظن جو استعمال، تنهنڪري ان کي فارسي نثر جي بهترين نمونن مان هڪ تصور ڪيو وڃي ٿو.

منهاج سراج فارسي ۽ [[عربي]] ٻنهي ٻولين ۾ شاعري پڻ ڪندو هو، ۽ سندس ڪجهه رباعيون، قصيدا ۽ ٻيا شعر '''طبقات ناصري''' ۾ شامل آهن. جيتوڻيڪ هو عربي ٻولي ۽ اسلامي علمن تي مڪمل عبور رکندو هو، تڏهن به هن پنهنجي دور جي ڪيترن ئي ليکڪن وانگر پيچيده ۽ متڪلف نثر اختيار نه ڪيو، بلڪه سادو ۽ مؤثر اسلوب استعمال ڪيو.

ڪتاب جي ٻولي مضبوط، صحيح ۽ فصيح آهي. ان ۾ پراڻن فارسي فعلي صيغن جو استعمال تمام گهٽ ملي ٿو ۽ جملا واضح ۽ الڳ الڳ بيان ڪيل آهن. هن ڪتاب ۾ پهريون ڀيرو ڪيترائي [[منگولي ٻولي|منگولي]] لفظ فارسي ۾ داخل ٿيندي نظر اچن ٿا، جن ۾ ''مغول'' جو لفظ پڻ شامل آهي.

عربي لفظن جو استعمال محدود آهي ۽ گهڻو ڪري ڪتاب جي شروعاتي حمد ۽ ثنا تائين محدود رهي ٿو. [[قرآن]] جون آيتون ۽ [[حديث]] پڻ نسبتاً گهٽ استعمال ڪيون ويون آهن. پهرئين جلد ۾ عربي شاعري تقريباً موجود ناهي، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ ڪڏهن مصنف جي پنهنجي ۽ ڪڏهن ٻين شاعرن جي عربي شعرن جا مثال ڏنا ويا آهن.

فارسي شاعري، خاص طور [[رباعي|رباعين]] جي صورت ۾، ڪتاب جي مختلف حصن ۾ پکڙيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ شامل گهڻا شعر خود قاضي منهاج سراج جا آهن.

== ڪتاب جي تصحيح ==

'''طبقات ناصري''' جو مڪمل متن [[عبدالحَي حبيبي]]، جيڪو افغانستان جي مشهور محققن مان هو، ٻن جلدن ۾ ترتيب ڏئي شايع ڪيو. پهريون جلد 1946ع/1328هه ۾ [[ڪوئيٽا]] ۽ [[ڪابل]] مان، جڏهن⁠تہ ٻيو جلد 1954ع/1333هه ۾ [[لاهور]] مان ڇپيو. ان کان پوءِ ٻنهي جلدن کي گڏ ڪري ڪابل مان ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[ايران]] ۾ هي ٻنهي جلدن تي مشتمل ايڊيشن 1363هه شمسي ۾ ''دنياي ڪتاب'' پبليڪيشن طرفان شايع ڪيو ويو.

عبدالحَي حبيبي پنهنجي تصحيح دوران ڪتاب جي ٽئي ويهن طبقن مان پهرين ڇهن طبقن لاءِ [[قنڌار]] ۾ هٿ آيل هڪ [[قلمي نسخو|قلمي نسخي]] کي بنيادي ماخذ طور استعمال ڪيو. باقي حصن لاءِ، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس ڪو ٻيو مڪمل قلمي نسخو نه ملي سگهيو، هن [[هينري جارج راورٽي]] جي انگريزي ترجمي سان مقابلو ڪري مختلف نسخن جي اختلافن کي صفحن جي هيٺان نوٽ ڪيو.

راورٽي، جيڪو هڪ برطانوي مستشرق هو، '''طبقات ناصري''' جو انگريزي ترجمو ٻن جلدن ۾ 1881ع ۾ شايع ڪيو. پهرئين جلد ۾ 14 صفحن تي مقدمو، 30 صفحن تي مصنف جي سوانح ۽ ڪتاب جي پهرين ڇهن طبقن جو مختصر خلاصو ڏنو ويو آهي، جڏهن⁠تہ نائين صفحي کان اٺين طبقي (اسلامي حڪمرانن ۽ [[طاهري]] خاندان) جو تفصيلي ترجمو شروع ٿئي ٿو. پهريون جلد ٻاويهين طبقي جي وچ تائين ختم ٿئي ٿو، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ ٻاويهين طبقي جو باقي حصو، ٽيويهون طبقو ۽ چار ضميما شامل آهن.

راورٽي پنهنجي ترجمي جي آخر ۾ تاريخي ۽ جاگرافيائي نالن جي 273 صفحن تي مشتمل تفصيلي اشاريي (Index) پڻ شامل ڪئي. هن پنهنجي ترجمي لاءِ ٻارهن قلمي نسخن مان فائدو ورتو، پر عبدالحَي حبيبي کي انهن تائين رسائي حاصل نه ٿي سگهي.&lt;ref&gt;{{يادکرد کتاب|عنوان=منهاج سراج، طبقات ناصری، به تصحیح عبدالحی حبیبی|جلد=۲|صفحات=368}}&lt;/ref&gt;

عبدالحَي حبيبي پاڻ به اعتراف ڪيو آهي ته ڪتاب جي تصحيح دوران پنجن سالن تائين کيس ڪيتريون ئي ڏکيائون پيش آيون. ڪابل ۾ ضروري حوالا ۽ ڪتاب موجود نه هئڻ سبب هو ڪيترائي ڀيرا ڪم اڌ ۾ ڇڏڻ جو سوچي ويٺو، خاص ڪري جڏهن سرڪاري ذميوارين سبب هفتن ۽ مهينن تائين تصحيح جو ڪم رڪجي ويندو هو. ان هوندي به، هن اهو ڪم جاري رکيو، جيتوڻيڪ کيس خبر هئي ته موجود وسيلن جي کوٽ سبب هي ايڊيشن مڪمل طور بي عيب نه ٿي سگهندي.

هن ڇاپي جي نمايان خصوصيتن مان هڪ اها آهي ته ڪتاب جي آخر ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ صفحن تي مشتمل تفصيلي تعليقات شامل ڪيا ويا آهن، جن ۾ مصنف جي سوانح، تاريخي واقعن، جاگرافيائي هنڌن ۽ ڪيترن ئي لفظن جي وضاحت ڏني وئي آهي. بهرحال، متن ۾ ڪجهه تاريخي ۽ جاگرافيائي غلطيون به موجود آهن، خاص طور [[غوري سلطنت]] سان لاڳاپيل حصن ۾.

== ڪتاب جي درجابندي ==

الله تعاليٰ جي حمد، رسول ﷺ جي نعت ۽ ڪتاب لکڻ جي سبب بيان ڪرڻ کان پوءِ '''طبقات ناصري''' کي ٽئي ويهن (23) طبقن ۾ ورهايو ويو آهي:

# '''پهريون طبقو:''' [[انبيا]]، حضرت [[آدم]] کان ڏهين هجري (حجة الوداع) تائين.
# '''ٻيون طبقو:''' [[راشد خلافت|راشد خليفا]]، [[ابوبڪر صديق]] کان [[علي بن ابي طالب]] تائين ۽ [[عشره مبشره]].
# '''ٽيون طبقو:''' [[بنو اميه]]، [[مروان بن محمد]] تائين.
# '''چوٿون طبقو:''' [[بنو عباس]]، [[المستعصم بالله]] تائين.
# '''پنجون طبقو:''' قديم ايراني بادشاهه، جن ۾ [[ڪياني خاندان]]، [[اشڪاني سلطنت]]، [[ساساني سلطنت]] ۽ ٻين قديم حڪمرانن جو ذڪر.
# '''ڇهون طبقو:''' يمن جا حڪمران.
# '''ستون طبقو:''' [[طاهري خاندان]].
# '''اٺون طبقو:''' [[صفاري خاندان]].
# '''نائون طبقو:''' [[ساماني سلطنت]].
# '''ڏهون طبقو:''' [[آل بويه]] (ديالمه).
# '''يارهون طبقو:''' [[سبڪتگين]] ۽ سندس خاندان.
# '''ٻارهون طبقو:''' [[سلجوقي سلطنت]].
# '''تيرهون طبقو:''' [[سلطان سنجر]] ۽ سندس دور.
# '''چوڏهون طبقو:''' نيمروز ۽ [[سيستان]] جا حڪمران.
# '''پندرهون طبقو:''' ڪرد حڪمران.
# '''سورهون طبقو:''' [[خوارزمشاهي سلطنت]].
# '''سترهون طبقو:''' [[شنسباني خاندان]] ۽ [[غوري سلطنت]].
# '''ارهون طبقو:''' شنسباني حڪمران، [[طخارستان]] ۽ [[باميان]].
# '''اوڻيهون طبقو:''' [[غزنوي سلطنت]] جا سلطان.
# '''ويهون طبقو:''' هندستان جي مغربي علائقي جا سلطان.
# '''ايڪويهون طبقو:''' هندستان جا شمسي سلطان.
# '''ٻاويهون طبقو:''' هندستان ۾ شمسي حڪمرانن جي حڪومت.
# '''ٽيويهون طبقو:''' اسلامي دنيا جا واقعا ۽ منگولن جي بغاوت ۽ حملن جو احوال.

ڪتاب جو پهريون جلد پهرين ايڪويهن طبقن تي مشتمل آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ آخري ٻه طبقا شامل آهن.

== ڪتاب جي تاريخ نگاري جون خصوصيتون ==

تاريخ نگاري جي نقطۂ نظر کان [[منهاج سراج جوزجاني]] جو اسلوب [[ابوالفضل بيهقي]] کان ڪجهه مختلف آهي. بيهقي پنهنجي بيباڪي، حق گوئي ۽ بي خوف انداز لاءِ مشهور آهي، جڏهن⁠تہ منهاج سراج وڌيڪ احتياط، اعتدال ۽ مصلحت پسندي اختيار ڪري ٿو. سندس تحريرن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو درٻاري ماحول کي نظر ۾ رکندي بادشاهن جي تعريف ۽ واکاڻ ڪندو هو، ۽ ڪيترين ئي حالتن ۾ ان جي بدلي ۾ انعام يا نوازش حاصل ڪندو هو. هيءُ انداز ان دور جي سرڪاري ۽ درٻاري مورخن ۾ عام هو.

تاريخ نويسي جي طريقيڪار جي لحاظ کان، جيتوڻيڪ بيهقي کي ڪيترائي محقق وڌيڪ اعليٰ درجي جو مورخ سمجهن ٿا، پر سليس، روان ۽ دلڪش نثر جي حوالي سان منهاج سراج کي به نمايان مقام حاصل آهي. '''طبقات ناصري''' جي عبارت نهايت مضبوط، شستہ ۽ ادبي خوبين سان مالا مال آهي، جنهن سبب بعد جي ڪيترن ئي مورخن سندس اسلوب جي پيروي ڪئي.&lt;ref&gt;{{پڪ|منهاج سراج|1363|ڪ=طبقات ناصري، جلد 2|ص=1–222}}&lt;/ref&gt;

منهاج سراج پنهنجي ڪتاب جي تياري دوران ڪيترن ئي اڳين تاريخي ماخذن مان فائدو ورتو، جن ۾ '''تاريخ بيهقي'''، '''تاريخ ناصري''' (جيڪو بيهقي جي تاريخ جو گم ٿيل حصو سمجهيو وڃي ٿو)، [[قانون مسعودي]] (از [[ابوريحان بيروني]])، ''قصص الثاني'' (از ابن هيثم نابي)، '''تاريخ يميني''' (از [[ابونصر عتبي]]) ۽ ''نسب نامه'' (از مرورودي) شامل آهن.&lt;ref&gt;{{پڪ|منهاج سراج|1363|ڪ=طبقات ناصري|ص=239}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب مان هڪ اقتباس ==

قاضي منهاج سراج، جيڪو پاڻ به [[منگول سلطنت|منگولن]] خلاف جنگين جو شاهد رهيو، [[خراسان]] جي هڪ عالم، '''وحيدالدين پوشنچي'''، کان ٻڌل هڪ واقعو بيان ڪري ٿو. سندس روايت موجب، هڪ ڏينهن [[چنگيز خان]] کيس چيو ته محمد اُغري سان پنهنجي دشمني سبب سندس نالو تاريخ ۾ هميشه لاءِ زنده رهندو. ''اُغري'' منگولي ٻوليءَ ۾ &quot;چور&quot; جي معنيٰ رکي ٿو.

ان تي وحيدالدين ادب سان عرض ڪيو:

&gt; &quot;جيڪڏهن خان مون کي امان ڏئي، ته هڪ ڳالهه عرض ڪريان.&quot;

چنگيز خان کيس امان ڏني. پوءِ هن چيو:

&gt; &quot;ڪنهن جو نالو تڏهن تائين باقي رهي ٿو، جيستائين ماڻهو زنده هجن. جيڪڏهن خان جا لشڪر سڀني ماڻهن کي قتل ڪري ڇڏين، ته پوءِ تنهنجو نالو ڪير ياد رکندو ۽ تنهنجا ڪارناما ڪير بيان ڪندو؟&quot;

منهاج سراج لکي ٿو ته جيئن ئي اها ڳالهه پوري ٿي، چنگيز خان پنهنجي هٿ ۾ موجود تير ۽ ڪمان زمين تي اڇلايا، انتهائي ڪاوڙجي ويو، منهن ڦيرائي ويٺو ۽ پٺي ڪري ڇڏي. جڏهن مون سندس چهري تي غضب جا آثار ڏٺا، تڏهن مون پنهنجي جان جي اميد ڇڏي ڏني ۽ يقين ٿي ويو ته هاڻي منهنجي زندگيءَ جو خاتمو ٿيڻ وارو آهي ۽ مان هن ملعون جي تلوار سان قتل ٿي ويندس.&lt;ref&gt;{{يادکرد کتاب|نام خانوادگی=موحد|نام=ضياء|عنوان=سعدي|سال=1392|ناشر=انتشارات نيلوفر|مکان=تهران|شابک=978-964-448-581-7|صفحات=48–49}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ذريعا ==

* ''تاريخ اسلامي ايران'' (سافٽويئر)، اسلامي علوم جي ڪمپيوٽري تحقيقاتي مرڪز.
* ''طبقات ناصري يا تاريخ ايران ۽ اسلام''، حوزہ نيوز جي معلوماتي مقالي تان.
* [[منهاج سراج جوزجاني]]، ''طبقات ناصري يا تاريخ ايران ۽ اسلام''، تصحيح: [[عبدالحَي حبيبي]]، دنياي ڪتاب، 1363هه شمسي.

[[زمرو:13هين صديءَ جا ڪتاب]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ڪتاب]]
[[زمرو:تاريخي ڪتاب]]
[[زمرو:اسلامي تاريخ]]
[[زمرو:غوري سلطنت]]
[[زمرو:غزنوي سلطنت]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]
[[زمرو:ايران بابت تاريخي ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارت بابت تاريخي ڪتاب]]
[[زمرو:منگول سلطنت]]


{{Infobox royalty
|name = طبقات ناصري
|title =[[قاضي منھاج الدين سراج]] جو ناصرالدين قباچي جي دور بابت تاريخ جو ڪتاب
|image = 
|succession = 
|predecessor = 
|successor =
|regent = 
|reign = پھريون ڀيرو 1844ع ۾ ڪلڪتي ۾ شايع ٿيو
|spouses = 
|issue = 
|full name = 
|house = 
|dynasty =  
|father =
|mother =
|birth_name =
|birth_date = 
|birth_place =
|death_date =  
|death_place = 
|date of burial =
|place of burial =
|religion = 
}}
'''ڪتاب''' طبقات ناصري جو ليکڪ قاضي منهاج الدين سراج غزني جي بربادي کان پوءِ 624ھ ۾ اچ اچي قباچي جي درٻار ۾ مٿانهون مقام ماڻيائين ۽ مشهور مدرسو فيروزي سنڀاليائين، اچ قلعي جي  فتح کان پوءِ هو سلطان التمش جي درٻار سان لاڳاپجي ويو. سندس مشهور ڪتاب ”طبقات ناصري“ 1844ع ۾ ڪلڪتي  کان شايع ٿيو ۽ ان جو انگريزي ترجمو ريورٽي ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو  نالو ؛  سنڌ  جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>njnd6b7fjnt4s1lh20drxip3bcwkcqk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398668</id>
      <parentid>398667</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T20:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19857" sha1="39z89fcrw64l2d1jcfwzt3iovqb43uz" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| italic title = yes
| name = طبقات ناصري
| author = [[منهاج سراج جوزجاني]]
| language = [[فارسي]]
| subject = اسلامي دنيا جي تاريخ
}}

'''''طبقات ناصري''''' [[منهاج سراج جوزجاني]] جو فارسي ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ مشهور تاريخي ڪتاب آهي، جيڪو 657هه ڌاري تصنيف ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اسلامي سلطنتن جي تاريخ، [[غوري سلطنت|غورين]]، هندستان جي شروعاتي مسلمان حڪمرانن، سندن جانشينن ۽ [[منگولن جي ايران تي حملي]] جي دور جو تفصيلي احوال ڏنل آهي.

== مختصر تعارف ==

'''طبقات ناصري''' پنهنجي دور جي سڀ کان اهم ۽ مشهور تاريخي ڪتابن مان هڪ آهي، جنهن کي مصنف جي حياتيءَ ۾ ئي وڏي شهرت ۽ قبوليت حاصل ٿي. ان جو مصنف قاضي [[منهاج سراج جوزجاني]] برصغير ۽ اسلامي دنيا جي ناميارن مورخن مان شمار ٿئي ٿو، جنهن هن ڪتاب کي سادي، روان ۽ بامحاوري فارسي نثر ۾ تحرير ڪيو.

منهاج سراج هن ڪتاب جي تياريءَ ۾ نه رڳو اڳين تاريخي ڪتابن مان فائدو ورتو، پر پنهنجي ذاتي مشاهدي ۽ تجربن کي پڻ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پنهنجي دور جي اهم سياسي ۽ علمي شخصيتن مان هو. هن [[غوري سلطنت]] ۽ [[آل شنسب]] جي حڪمرانن جي درٻار ۾ وقت گذاريو ۽ منگولن جي حملي دوران پيش آيل ڪيترن ئي المناڪ واقعن کي پنهنجي اکين سان ڏٺو يا انهن بابت معتبر شاهدن کان معلومات حاصل ڪئي.

منگولن جي يلغار کان پوءِ هو [[هندستان]] لڏي ويو، جتي دهليءَ جي سلطانن جي درٻار ۾ اعليٰ عدالتي ۽ انتظامي عهدن تي فائز ٿيو. انهيءَ عرصي دوران هن پنهنجا مشاهدا ۽ گڏ ڪيل تاريخي مواد نهايت سهڻي ۽ سليس نثر ۾ قلمبند ڪري '''طبقات ناصري''' مرتب ڪيو، جنهن کي [[ناصر الدين محمود (دهلي)|سلطان ناصر الدين محمود بن شمس الدين التتمش]] جي نالي سان منسوب ڪيو.

منهاج سراج پنهنجي تاريخ جو آغاز حضرت [[آدم]] کان ڪري ٿو، پوءِ نبين، خلفائن، اسلامي سلطنتن ۽ مختلف حڪمران خاندانن جو احوال بيان ڪري آخرڪار پنهنجي زماني تائين پهچي ٿو. سندس هي ترتيب بعد ۾ ٻين مورخن، خاص طور [[قاضي بيضاوي]]، پنهنجي ڪتاب ''نظام التواريخ'' ۾ پڻ اختيار ڪئي. جيتوڻيڪ ''نظام التواريخ'' هڪ مختصر تصنيف آهي، پر ان جي ترتيب ۽ اسلوب تي ''طبقات ناصري'' جو واضح اثر نظر اچي ٿو. تنهن هوندي به، ان مان قاضي بيضاوي جي علمي حيثيت يا ادبي قدرن ۾ ڪا گهٽتائي نٿي اچي.

== طبقات ناصري جي اهميت ==

'''طبقات ناصري'''، [[منهاج سراج جوزجاني]] جي شاهڪار تصنيف، [[ايران]]، اسلامي دنيا ۽ برصغير جي تاريخ بابت بنيادي ماخذن مان هڪ شمار ڪئي وڃي ٿي. هي ڪتاب نه رڳو وچئين دور جي مشهور تاريخي تصنيفن مان آهي، پر ادبي ۽ تاريخي لحاظ کان [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[ڀارت]] جي گڏيل علمي ۽ ثقافتي ورثي جو اهم حصو پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ انهن ملڪن جي تاريخ جي هڪ وڏي عرصي جو تفصيلي احوال محفوظ ٿيل آهي. هي ڪتاب اسلامي دور جي شروعاتي هندستان جي تاريخ لاءِ پڻ سڀ کان وڌيڪ معتبر ماخذن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.

هن ڪتاب جي سڀ کان وڏي اهميت [[غوري سلطنت]]، هندستان جي مسلمان حڪمرانن، [[منگولن جي ايران تي حملي]] ۽ انهن جي تباهڪارين بابت مستند بيانن ۾ آهي. انهن واقعن مان ڪيترن جو مصنف پاڻ اکين ڏٺو شاهد هو، جڏهن⁠تہ ٻين واقعن کي هن معتبر تاريخي ذريعن ۽ پنهنجي دور جي قابل اعتماد ماڻهن جي روايتن جي بنياد تي قلمبند ڪيو.

'''طبقات ناصري''' ۾ [[انبيا]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[اسلامي خلافت|اسلامي خليفن]]، عرب ۽ عجم جي سلطانن سميت مصنف جي پنهنجي دور تائين اسلامي دنيا جي اهم سياسي ۽ تاريخي واقعن جو تفصيلي ذڪر موجود آهي.

== طبقات ناصري جي نثر ۽ اسلوب ==

هي ڪتاب نهايت سادي، روان، صاف ۽ بامحاوري [[فارسي]] نثر ۾ لکيل آهي. ان جي عبارت ۾ نه غيرضروري پيچيدگي آهي ۽ نه ئي بناوٽي لفظن جو استعمال، تنهنڪري ان کي فارسي نثر جي بهترين نمونن مان هڪ تصور ڪيو وڃي ٿو.

منهاج سراج فارسي ۽ [[عربي]] ٻنهي ٻولين ۾ شاعري پڻ ڪندو هو، ۽ سندس ڪجهه رباعيون، قصيدا ۽ ٻيا شعر '''طبقات ناصري''' ۾ شامل آهن. جيتوڻيڪ هو عربي ٻولي ۽ اسلامي علمن تي مڪمل عبور رکندو هو، تڏهن به هن پنهنجي دور جي ڪيترن ئي ليکڪن وانگر پيچيده ۽ متڪلف نثر اختيار نه ڪيو، بلڪه سادو ۽ مؤثر اسلوب استعمال ڪيو.

ڪتاب جي ٻولي مضبوط، صحيح ۽ فصيح آهي. ان ۾ پراڻن فارسي فعلي صيغن جو استعمال تمام گهٽ ملي ٿو ۽ جملا واضح ۽ الڳ الڳ بيان ڪيل آهن. هن ڪتاب ۾ پهريون ڀيرو ڪيترائي [[منگولي ٻولي|منگولي]] لفظ فارسي ۾ داخل ٿيندي نظر اچن ٿا، جن ۾ ''مغول'' جو لفظ پڻ شامل آهي.

عربي لفظن جو استعمال محدود آهي ۽ گهڻو ڪري ڪتاب جي شروعاتي حمد ۽ ثنا تائين محدود رهي ٿو. [[قرآن]] جون آيتون ۽ [[حديث]] پڻ نسبتاً گهٽ استعمال ڪيون ويون آهن. پهرئين جلد ۾ عربي شاعري تقريباً موجود ناهي، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ ڪڏهن مصنف جي پنهنجي ۽ ڪڏهن ٻين شاعرن جي عربي شعرن جا مثال ڏنا ويا آهن.

فارسي شاعري، خاص طور [[رباعي|رباعين]] جي صورت ۾، ڪتاب جي مختلف حصن ۾ پکڙيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ شامل گهڻا شعر خود قاضي منهاج سراج جا آهن.

== ڪتاب جي تصحيح ==

'''طبقات ناصري''' جو مڪمل متن [[عبدالحَي حبيبي]]، جيڪو افغانستان جي مشهور محققن مان هو، ٻن جلدن ۾ ترتيب ڏئي شايع ڪيو. پهريون جلد 1946ع/1328هه ۾ [[ڪوئيٽا]] ۽ [[ڪابل]] مان، جڏهن⁠تہ ٻيو جلد 1954ع/1333هه ۾ [[لاهور]] مان ڇپيو. ان کان پوءِ ٻنهي جلدن کي گڏ ڪري ڪابل مان ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[ايران]] ۾ هي ٻنهي جلدن تي مشتمل ايڊيشن 1363هه شمسي ۾ ''دنياي ڪتاب'' پبليڪيشن طرفان شايع ڪيو ويو.

عبدالحَي حبيبي پنهنجي تصحيح دوران ڪتاب جي ٽئي ويهن طبقن مان پهرين ڇهن طبقن لاءِ [[قنڌار]] ۾ هٿ آيل هڪ [[قلمي نسخو|قلمي نسخي]] کي بنيادي ماخذ طور استعمال ڪيو. باقي حصن لاءِ، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس ڪو ٻيو مڪمل قلمي نسخو نه ملي سگهيو، هن [[هينري جارج راورٽي]] جي انگريزي ترجمي سان مقابلو ڪري مختلف نسخن جي اختلافن کي صفحن جي هيٺان نوٽ ڪيو.

راورٽي، جيڪو هڪ برطانوي مستشرق هو، '''طبقات ناصري''' جو انگريزي ترجمو ٻن جلدن ۾ 1881ع ۾ شايع ڪيو. پهرئين جلد ۾ 14 صفحن تي مقدمو، 30 صفحن تي مصنف جي سوانح ۽ ڪتاب جي پهرين ڇهن طبقن جو مختصر خلاصو ڏنو ويو آهي، جڏهن⁠تہ نائين صفحي کان اٺين طبقي (اسلامي حڪمرانن ۽ [[طاهري]] خاندان) جو تفصيلي ترجمو شروع ٿئي ٿو. پهريون جلد ٻاويهين طبقي جي وچ تائين ختم ٿئي ٿو، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ ٻاويهين طبقي جو باقي حصو، ٽيويهون طبقو ۽ چار ضميما شامل آهن.

راورٽي پنهنجي ترجمي جي آخر ۾ تاريخي ۽ جاگرافيائي نالن جي 273 صفحن تي مشتمل تفصيلي اشاريي (Index) پڻ شامل ڪئي. هن پنهنجي ترجمي لاءِ ٻارهن قلمي نسخن مان فائدو ورتو، پر عبدالحَي حبيبي کي انهن تائين رسائي حاصل نه ٿي سگهي.&lt;ref&gt;منهاج سراج، طبقات ناصری، به تصحیح عبدالحی حبیبی|جلد=۲|صفحات=368&lt;/ref&gt;

عبدالحَي حبيبي پاڻ به اعتراف ڪيو آهي ته ڪتاب جي تصحيح دوران پنجن سالن تائين کيس ڪيتريون ئي ڏکيائون پيش آيون. ڪابل ۾ ضروري حوالا ۽ ڪتاب موجود نه هئڻ سبب هو ڪيترائي ڀيرا ڪم اڌ ۾ ڇڏڻ جو سوچي ويٺو، خاص ڪري جڏهن سرڪاري ذميوارين سبب هفتن ۽ مهينن تائين تصحيح جو ڪم رڪجي ويندو هو. ان هوندي به، هن اهو ڪم جاري رکيو، جيتوڻيڪ کيس خبر هئي ته موجود وسيلن جي کوٽ سبب هي ايڊيشن مڪمل طور بي عيب نه ٿي سگهندي.

هن ڇاپي جي نمايان خصوصيتن مان هڪ اها آهي ته ڪتاب جي آخر ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ صفحن تي مشتمل تفصيلي تعليقات شامل ڪيا ويا آهن، جن ۾ مصنف جي سوانح، تاريخي واقعن، جاگرافيائي هنڌن ۽ ڪيترن ئي لفظن جي وضاحت ڏني وئي آهي. بهرحال، متن ۾ ڪجهه تاريخي ۽ جاگرافيائي غلطيون به موجود آهن، خاص طور [[غوري سلطنت]] سان لاڳاپيل حصن ۾.

== ڪتاب جي درجابندي ==

الله تعاليٰ جي حمد، رسول ﷺ جي نعت ۽ ڪتاب لکڻ جي سبب بيان ڪرڻ کان پوءِ '''طبقات ناصري''' کي ٽئي ويهن (23) طبقن ۾ ورهايو ويو آهي:

# '''پهريون طبقو:''' [[انبيا]]، حضرت [[آدم]] کان ڏهين هجري (حجة الوداع) تائين.
# '''ٻيون طبقو:''' [[راشد خلافت|راشد خليفا]]، [[ابوبڪر صديق]] کان [[علي بن ابي طالب]] تائين ۽ [[عشره مبشره]].
# '''ٽيون طبقو:''' [[بنو اميه]]، [[مروان بن محمد]] تائين.
# '''چوٿون طبقو:''' [[بنو عباس]]، [[المستعصم بالله]] تائين.
# '''پنجون طبقو:''' قديم ايراني بادشاهه، جن ۾ [[ڪياني خاندان]]، [[اشڪاني سلطنت]]، [[ساساني سلطنت]] ۽ ٻين قديم حڪمرانن جو ذڪر.
# '''ڇهون طبقو:''' يمن جا حڪمران.
# '''ستون طبقو:''' [[طاهري خاندان]].
# '''اٺون طبقو:''' [[صفاري خاندان]].
# '''نائون طبقو:''' [[ساماني سلطنت]].
# '''ڏهون طبقو:''' [[آل بويه]] (ديالمه).
# '''يارهون طبقو:''' [[سبڪتگين]] ۽ سندس خاندان.
# '''ٻارهون طبقو:''' [[سلجوقي سلطنت]].
# '''تيرهون طبقو:''' [[سلطان سنجر]] ۽ سندس دور.
# '''چوڏهون طبقو:''' نيمروز ۽ [[سيستان]] جا حڪمران.
# '''پندرهون طبقو:''' ڪرد حڪمران.
# '''سورهون طبقو:''' [[خوارزمشاهي سلطنت]].
# '''سترهون طبقو:''' [[شنسباني خاندان]] ۽ [[غوري سلطنت]].
# '''ارهون طبقو:''' شنسباني حڪمران، [[طخارستان]] ۽ [[باميان]].
# '''اوڻيهون طبقو:''' [[غزنوي سلطنت]] جا سلطان.
# '''ويهون طبقو:''' هندستان جي مغربي علائقي جا سلطان.
# '''ايڪويهون طبقو:''' هندستان جا شمسي سلطان.
# '''ٻاويهون طبقو:''' هندستان ۾ شمسي حڪمرانن جي حڪومت.
# '''ٽيويهون طبقو:''' اسلامي دنيا جا واقعا ۽ منگولن جي بغاوت ۽ حملن جو احوال.

ڪتاب جو پهريون جلد پهرين ايڪويهن طبقن تي مشتمل آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ آخري ٻه طبقا شامل آهن.

== ڪتاب جي تاريخ نگاري جون خصوصيتون ==

تاريخ نگاري جي نقطۂ نظر کان [[منهاج سراج جوزجاني]] جو اسلوب [[ابوالفضل بيهقي]] کان ڪجهه مختلف آهي. بيهقي پنهنجي بيباڪي، حق گوئي ۽ بي خوف انداز لاءِ مشهور آهي، جڏهن⁠تہ منهاج سراج وڌيڪ احتياط، اعتدال ۽ مصلحت پسندي اختيار ڪري ٿو. سندس تحريرن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو درٻاري ماحول کي نظر ۾ رکندي بادشاهن جي تعريف ۽ واکاڻ ڪندو هو، ۽ ڪيترين ئي حالتن ۾ ان جي بدلي ۾ انعام يا نوازش حاصل ڪندو هو. هيءُ انداز ان دور جي سرڪاري ۽ درٻاري مورخن ۾ عام هو.

تاريخ نويسي جي طريقيڪار جي لحاظ کان، جيتوڻيڪ بيهقي کي ڪيترائي محقق وڌيڪ اعليٰ درجي جو مورخ سمجهن ٿا، پر سليس، روان ۽ دلڪش نثر جي حوالي سان منهاج سراج کي به نمايان مقام حاصل آهي. '''طبقات ناصري''' جي عبارت نهايت مضبوط، شستہ ۽ ادبي خوبين سان مالا مال آهي، جنهن سبب بعد جي ڪيترن ئي مورخن سندس اسلوب جي پيروي ڪئي.&lt;ref&gt;{{پڪ|منهاج سراج|1363|ڪ=طبقات ناصري، جلد 2|ص=1–222}}&lt;/ref&gt;

منهاج سراج پنهنجي ڪتاب جي تياري دوران ڪيترن ئي اڳين تاريخي ماخذن مان فائدو ورتو، جن ۾ '''تاريخ بيهقي'''، '''تاريخ ناصري''' (جيڪو بيهقي جي تاريخ جو گم ٿيل حصو سمجهيو وڃي ٿو)، [[قانون مسعودي]] (از [[ابوريحان بيروني]])، ''قصص الثاني'' (از ابن هيثم نابي)، '''تاريخ يميني''' (از [[ابونصر عتبي]]) ۽ ''نسب نامه'' (از مرورودي) شامل آهن.&lt;ref&gt; منهاج سراج|1363|ڪ=طبقات ناصري|ص=239&lt;/ref&gt;

== ڪتاب مان هڪ اقتباس ==

قاضي منهاج سراج، جيڪو پاڻ به [[منگول سلطنت|منگولن]] خلاف جنگين جو شاهد رهيو، [[خراسان]] جي هڪ عالم، '''وحيدالدين پوشنچي'''، کان ٻڌل هڪ واقعو بيان ڪري ٿو. سندس روايت موجب، هڪ ڏينهن [[چنگيز خان]] کيس چيو ته محمد اُغري سان پنهنجي دشمني سبب سندس نالو تاريخ ۾ هميشه لاءِ زنده رهندو. ''اُغري'' منگولي ٻوليءَ ۾ &quot;چور&quot; جي معنيٰ رکي ٿو.

ان تي وحيدالدين ادب سان عرض ڪيو:

&gt; &quot;جيڪڏهن خان مون کي امان ڏئي، ته هڪ ڳالهه عرض ڪريان.&quot;

چنگيز خان کيس امان ڏني. پوءِ هن چيو:

&gt; &quot;ڪنهن جو نالو تڏهن تائين باقي رهي ٿو، جيستائين ماڻهو زنده هجن. جيڪڏهن خان جا لشڪر سڀني ماڻهن کي قتل ڪري ڇڏين، ته پوءِ تنهنجو نالو ڪير ياد رکندو ۽ تنهنجا ڪارناما ڪير بيان ڪندو؟&quot;

منهاج سراج لکي ٿو ته جيئن ئي اها ڳالهه پوري ٿي، چنگيز خان پنهنجي هٿ ۾ موجود تير ۽ ڪمان زمين تي اڇلايا، انتهائي ڪاوڙجي ويو، منهن ڦيرائي ويٺو ۽ پٺي ڪري ڇڏي. جڏهن مون سندس چهري تي غضب جا آثار ڏٺا، تڏهن مون پنهنجي جان جي اميد ڇڏي ڏني ۽ يقين ٿي ويو ته هاڻي منهنجي زندگيءَ جو خاتمو ٿيڻ وارو آهي ۽ مان هن ملعون جي تلوار سان قتل ٿي ويندس.&lt;ref&gt; موحد|نام=ضياء,عنوان=سعدي, سال=1392, ناشر=انتشارات نيلوفر, مکان=تهران, شابک=978-964-448-581-7, صفحات=48–49&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ذريعا ==

* ''تاريخ اسلامي ايران'' (سافٽويئر)، اسلامي علوم جي ڪمپيوٽري تحقيقاتي مرڪز.
* ''طبقات ناصري يا تاريخ ايران ۽ اسلام''، حوزہ نيوز جي معلوماتي مقالي تان.
* [[منهاج سراج جوزجاني]]، ''طبقات ناصري يا تاريخ ايران ۽ اسلام''، تصحيح: [[عبدالحَي حبيبي]]، دنياي ڪتاب، 1363هه شمسي.

[[زمرو:13هين صديءَ جا ڪتاب]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ڪتاب]]
[[زمرو:تاريخي ڪتاب]]
[[زمرو:اسلامي تاريخ]]
[[زمرو:غوري سلطنت]]
[[زمرو:غزنوي سلطنت]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]
[[زمرو:ايران بابت تاريخي ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارت بابت تاريخي ڪتاب]]
[[زمرو:منگول سلطنت]]


{{Infobox royalty
|name = طبقات ناصري
|title =[[قاضي منھاج الدين سراج]] جو ناصرالدين قباچي جي دور بابت تاريخ جو ڪتاب
|image = 
|succession = 
|predecessor = 
|successor =
|regent = 
|reign = پھريون ڀيرو 1844ع ۾ ڪلڪتي ۾ شايع ٿيو
|spouses = 
|issue = 
|full name = 
|house = 
|dynasty =  
|father =
|mother =
|birth_name =
|birth_date = 
|birth_place =
|death_date =  
|death_place = 
|date of burial =
|place of burial =
|religion = 
}}
'''ڪتاب''' طبقات ناصري جو ليکڪ قاضي منهاج الدين سراج غزني جي بربادي کان پوءِ 624ھ ۾ اچ اچي قباچي جي درٻار ۾ مٿانهون مقام ماڻيائين ۽ مشهور مدرسو فيروزي سنڀاليائين، اچ قلعي جي  فتح کان پوءِ هو سلطان التمش جي درٻار سان لاڳاپجي ويو. سندس مشهور ڪتاب ”طبقات ناصري“ 1844ع ۾ ڪلڪتي  کان شايع ٿيو ۽ ان جو انگريزي ترجمو ريورٽي ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو  نالو ؛  سنڌ  جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>39z89fcrw64l2d1jcfwzt3iovqb43uz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398669</id>
      <parentid>398668</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T20:28:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19271" sha1="dl19plo5rscjfeujdhp6e1tdpf18uwe" xml:space="preserve">
{{Infobox book
| italic title = yes
| name = طبقات ناصري
| author = [[منهاج سراج جوزجاني]]
| language = [[فارسي]]
| subject = اسلامي دنيا جي تاريخ
}}

'''''طبقات ناصري''''' [[منهاج سراج جوزجاني]] جو فارسي ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ مشهور تاريخي ڪتاب آهي، جيڪو 657هه ڌاري تصنيف ڪيو ويو. هن ڪتاب ۾ اسلامي سلطنتن جي تاريخ، [[غوري سلطنت|غورين]]، هندستان جي شروعاتي مسلمان حڪمرانن، سندن جانشينن ۽ [[منگولن جي ايران تي حملي]] جي دور جو تفصيلي احوال ڏنل آهي.

'''ڪتاب''' طبقات ناصري جو ليکڪ قاضي منهاج الدين سراج غزني جي بربادي کان پوءِ 624ھ ۾ اچ اچي قباچي جي درٻار ۾ مٿانهون مقام ماڻيائين ۽ مشهور مدرسو فيروزي سنڀاليائين، اچ قلعي جي  فتح کان پوءِ هو سلطان التمش جي درٻار سان لاڳاپجي ويو. سندس مشهور ڪتاب ”طبقات ناصري“ 1844ع ۾ ڪلڪتي  کان شايع ٿيو ۽ ان جو انگريزي ترجمو ريورٽي ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو  نالو ؛  سنڌ  جي تاريخ، مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي&lt;/ref&gt;

== مختصر تعارف ==

'''طبقات ناصري''' پنهنجي دور جي سڀ کان اهم ۽ مشهور تاريخي ڪتابن مان هڪ آهي، جنهن کي مصنف جي حياتيءَ ۾ ئي وڏي شهرت ۽ قبوليت حاصل ٿي. ان جو مصنف قاضي [[منهاج سراج جوزجاني]] برصغير ۽ اسلامي دنيا جي ناميارن مورخن مان شمار ٿئي ٿو، جنهن هن ڪتاب کي سادي، روان ۽ بامحاوري فارسي نثر ۾ تحرير ڪيو.

منهاج سراج هن ڪتاب جي تياريءَ ۾ نه رڳو اڳين تاريخي ڪتابن مان فائدو ورتو، پر پنهنجي ذاتي مشاهدي ۽ تجربن کي پڻ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پنهنجي دور جي اهم سياسي ۽ علمي شخصيتن مان هو. هن [[غوري سلطنت]] ۽ [[آل شنسب]] جي حڪمرانن جي درٻار ۾ وقت گذاريو ۽ منگولن جي حملي دوران پيش آيل ڪيترن ئي المناڪ واقعن کي پنهنجي اکين سان ڏٺو يا انهن بابت معتبر شاهدن کان معلومات حاصل ڪئي.

منگولن جي يلغار کان پوءِ هو [[هندستان]] لڏي ويو، جتي دهليءَ جي سلطانن جي درٻار ۾ اعليٰ عدالتي ۽ انتظامي عهدن تي فائز ٿيو. انهيءَ عرصي دوران هن پنهنجا مشاهدا ۽ گڏ ڪيل تاريخي مواد نهايت سهڻي ۽ سليس نثر ۾ قلمبند ڪري '''طبقات ناصري''' مرتب ڪيو، جنهن کي [[ناصر الدين محمود (دهلي)|سلطان ناصر الدين محمود بن شمس الدين التتمش]] جي نالي سان منسوب ڪيو.

منهاج سراج پنهنجي تاريخ جو آغاز حضرت [[آدم]] کان ڪري ٿو، پوءِ نبين، خلفائن، اسلامي سلطنتن ۽ مختلف حڪمران خاندانن جو احوال بيان ڪري آخرڪار پنهنجي زماني تائين پهچي ٿو. سندس هي ترتيب بعد ۾ ٻين مورخن، خاص طور [[قاضي بيضاوي]]، پنهنجي ڪتاب ''نظام التواريخ'' ۾ پڻ اختيار ڪئي. جيتوڻيڪ ''نظام التواريخ'' هڪ مختصر تصنيف آهي، پر ان جي ترتيب ۽ اسلوب تي ''طبقات ناصري'' جو واضح اثر نظر اچي ٿو. تنهن هوندي به، ان مان قاضي بيضاوي جي علمي حيثيت يا ادبي قدرن ۾ ڪا گهٽتائي نٿي اچي.

== طبقات ناصري جي اهميت ==

'''طبقات ناصري'''، [[منهاج سراج جوزجاني]] جي شاهڪار تصنيف، [[ايران]]، اسلامي دنيا ۽ برصغير جي تاريخ بابت بنيادي ماخذن مان هڪ شمار ڪئي وڃي ٿي. هي ڪتاب نه رڳو وچئين دور جي مشهور تاريخي تصنيفن مان آهي، پر ادبي ۽ تاريخي لحاظ کان [[ايران]]، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[ڀارت]] جي گڏيل علمي ۽ ثقافتي ورثي جو اهم حصو پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ انهن ملڪن جي تاريخ جي هڪ وڏي عرصي جو تفصيلي احوال محفوظ ٿيل آهي. هي ڪتاب اسلامي دور جي شروعاتي هندستان جي تاريخ لاءِ پڻ سڀ کان وڌيڪ معتبر ماخذن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.

هن ڪتاب جي سڀ کان وڏي اهميت [[غوري سلطنت]]، هندستان جي مسلمان حڪمرانن، [[منگولن جي ايران تي حملي]] ۽ انهن جي تباهڪارين بابت مستند بيانن ۾ آهي. انهن واقعن مان ڪيترن جو مصنف پاڻ اکين ڏٺو شاهد هو، جڏهن⁠تہ ٻين واقعن کي هن معتبر تاريخي ذريعن ۽ پنهنجي دور جي قابل اعتماد ماڻهن جي روايتن جي بنياد تي قلمبند ڪيو.

'''طبقات ناصري''' ۾ [[انبيا]]، [[بادشاهه|بادشاهن]]، [[اسلامي خلافت|اسلامي خليفن]]، عرب ۽ عجم جي سلطانن سميت مصنف جي پنهنجي دور تائين اسلامي دنيا جي اهم سياسي ۽ تاريخي واقعن جو تفصيلي ذڪر موجود آهي.

== طبقات ناصري جي نثر ۽ اسلوب ==

هي ڪتاب نهايت سادي، روان، صاف ۽ بامحاوري [[فارسي]] نثر ۾ لکيل آهي. ان جي عبارت ۾ نه غيرضروري پيچيدگي آهي ۽ نه ئي بناوٽي لفظن جو استعمال، تنهنڪري ان کي فارسي نثر جي بهترين نمونن مان هڪ تصور ڪيو وڃي ٿو.

منهاج سراج فارسي ۽ [[عربي]] ٻنهي ٻولين ۾ شاعري پڻ ڪندو هو، ۽ سندس ڪجهه رباعيون، قصيدا ۽ ٻيا شعر '''طبقات ناصري''' ۾ شامل آهن. جيتوڻيڪ هو عربي ٻولي ۽ اسلامي علمن تي مڪمل عبور رکندو هو، تڏهن به هن پنهنجي دور جي ڪيترن ئي ليکڪن وانگر پيچيده ۽ متڪلف نثر اختيار نه ڪيو، بلڪه سادو ۽ مؤثر اسلوب استعمال ڪيو.

ڪتاب جي ٻولي مضبوط، صحيح ۽ فصيح آهي. ان ۾ پراڻن فارسي فعلي صيغن جو استعمال تمام گهٽ ملي ٿو ۽ جملا واضح ۽ الڳ الڳ بيان ڪيل آهن. هن ڪتاب ۾ پهريون ڀيرو ڪيترائي [[منگولي ٻولي|منگولي]] لفظ فارسي ۾ داخل ٿيندي نظر اچن ٿا، جن ۾ ''مغول'' جو لفظ پڻ شامل آهي.

عربي لفظن جو استعمال محدود آهي ۽ گهڻو ڪري ڪتاب جي شروعاتي حمد ۽ ثنا تائين محدود رهي ٿو. [[قرآن]] جون آيتون ۽ [[حديث]] پڻ نسبتاً گهٽ استعمال ڪيون ويون آهن. پهرئين جلد ۾ عربي شاعري تقريباً موجود ناهي، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ ڪڏهن مصنف جي پنهنجي ۽ ڪڏهن ٻين شاعرن جي عربي شعرن جا مثال ڏنا ويا آهن.

فارسي شاعري، خاص طور [[رباعي|رباعين]] جي صورت ۾، ڪتاب جي مختلف حصن ۾ پکڙيل آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ شامل گهڻا شعر خود قاضي منهاج سراج جا آهن.

== ڪتاب جي تصحيح ==

'''طبقات ناصري''' جو مڪمل متن [[عبدالحَي حبيبي]]، جيڪو افغانستان جي مشهور محققن مان هو، ٻن جلدن ۾ ترتيب ڏئي شايع ڪيو. پهريون جلد 1946ع/1328هه ۾ [[ڪوئيٽا]] ۽ [[ڪابل]] مان، جڏهن⁠تہ ٻيو جلد 1954ع/1333هه ۾ [[لاهور]] مان ڇپيو. ان کان پوءِ ٻنهي جلدن کي گڏ ڪري ڪابل مان ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[ايران]] ۾ هي ٻنهي جلدن تي مشتمل ايڊيشن 1363هه شمسي ۾ ''دنياي ڪتاب'' پبليڪيشن طرفان شايع ڪيو ويو.

عبدالحَي حبيبي پنهنجي تصحيح دوران ڪتاب جي ٽئي ويهن طبقن مان پهرين ڇهن طبقن لاءِ [[قنڌار]] ۾ هٿ آيل هڪ [[قلمي نسخو|قلمي نسخي]] کي بنيادي ماخذ طور استعمال ڪيو. باقي حصن لاءِ، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس ڪو ٻيو مڪمل قلمي نسخو نه ملي سگهيو، هن [[هينري جارج راورٽي]] جي انگريزي ترجمي سان مقابلو ڪري مختلف نسخن جي اختلافن کي صفحن جي هيٺان نوٽ ڪيو.

راورٽي، جيڪو هڪ برطانوي مستشرق هو، '''طبقات ناصري''' جو انگريزي ترجمو ٻن جلدن ۾ 1881ع ۾ شايع ڪيو. پهرئين جلد ۾ 14 صفحن تي مقدمو، 30 صفحن تي مصنف جي سوانح ۽ ڪتاب جي پهرين ڇهن طبقن جو مختصر خلاصو ڏنو ويو آهي، جڏهن⁠تہ نائين صفحي کان اٺين طبقي (اسلامي حڪمرانن ۽ [[طاهري]] خاندان) جو تفصيلي ترجمو شروع ٿئي ٿو. پهريون جلد ٻاويهين طبقي جي وچ تائين ختم ٿئي ٿو، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ ٻاويهين طبقي جو باقي حصو، ٽيويهون طبقو ۽ چار ضميما شامل آهن.

راورٽي پنهنجي ترجمي جي آخر ۾ تاريخي ۽ جاگرافيائي نالن جي 273 صفحن تي مشتمل تفصيلي اشاريي (Index) پڻ شامل ڪئي. هن پنهنجي ترجمي لاءِ ٻارهن قلمي نسخن مان فائدو ورتو، پر عبدالحَي حبيبي کي انهن تائين رسائي حاصل نه ٿي سگهي.&lt;ref&gt;منهاج سراج، طبقات ناصری، به تصحیح عبدالحی حبیبی|جلد=۲|صفحات=368&lt;/ref&gt;

عبدالحَي حبيبي پاڻ به اعتراف ڪيو آهي ته ڪتاب جي تصحيح دوران پنجن سالن تائين کيس ڪيتريون ئي ڏکيائون پيش آيون. ڪابل ۾ ضروري حوالا ۽ ڪتاب موجود نه هئڻ سبب هو ڪيترائي ڀيرا ڪم اڌ ۾ ڇڏڻ جو سوچي ويٺو، خاص ڪري جڏهن سرڪاري ذميوارين سبب هفتن ۽ مهينن تائين تصحيح جو ڪم رڪجي ويندو هو. ان هوندي به، هن اهو ڪم جاري رکيو، جيتوڻيڪ کيس خبر هئي ته موجود وسيلن جي کوٽ سبب هي ايڊيشن مڪمل طور بي عيب نه ٿي سگهندي.

هن ڇاپي جي نمايان خصوصيتن مان هڪ اها آهي ته ڪتاب جي آخر ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ صفحن تي مشتمل تفصيلي تعليقات شامل ڪيا ويا آهن، جن ۾ مصنف جي سوانح، تاريخي واقعن، جاگرافيائي هنڌن ۽ ڪيترن ئي لفظن جي وضاحت ڏني وئي آهي. بهرحال، متن ۾ ڪجهه تاريخي ۽ جاگرافيائي غلطيون به موجود آهن، خاص طور [[غوري سلطنت]] سان لاڳاپيل حصن ۾.

== ڪتاب جي درجابندي ==

الله تعاليٰ جي حمد، رسول ﷺ جي نعت ۽ ڪتاب لکڻ جي سبب بيان ڪرڻ کان پوءِ '''طبقات ناصري''' کي ٽئي ويهن (23) طبقن ۾ ورهايو ويو آهي:

# '''پهريون طبقو:''' [[انبيا]]، حضرت [[آدم]] کان ڏهين هجري (حجة الوداع) تائين.
# '''ٻيون طبقو:''' [[راشد خلافت|راشد خليفا]]، [[ابوبڪر صديق]] کان [[علي بن ابي طالب]] تائين ۽ [[عشره مبشره]].
# '''ٽيون طبقو:''' [[بنو اميه]]، [[مروان بن محمد]] تائين.
# '''چوٿون طبقو:''' [[بنو عباس]]، [[المستعصم بالله]] تائين.
# '''پنجون طبقو:''' قديم ايراني بادشاهه، جن ۾ [[ڪياني خاندان]]، [[اشڪاني سلطنت]]، [[ساساني سلطنت]] ۽ ٻين قديم حڪمرانن جو ذڪر.
# '''ڇهون طبقو:''' يمن جا حڪمران.
# '''ستون طبقو:''' [[طاهري خاندان]].
# '''اٺون طبقو:''' [[صفاري خاندان]].
# '''نائون طبقو:''' [[ساماني سلطنت]].
# '''ڏهون طبقو:''' [[آل بويه]] (ديالمه).
# '''يارهون طبقو:''' [[سبڪتگين]] ۽ سندس خاندان.
# '''ٻارهون طبقو:''' [[سلجوقي سلطنت]].
# '''تيرهون طبقو:''' [[سلطان سنجر]] ۽ سندس دور.
# '''چوڏهون طبقو:''' نيمروز ۽ [[سيستان]] جا حڪمران.
# '''پندرهون طبقو:''' ڪرد حڪمران.
# '''سورهون طبقو:''' [[خوارزمشاهي سلطنت]].
# '''سترهون طبقو:''' [[شنسباني خاندان]] ۽ [[غوري سلطنت]].
# '''ارهون طبقو:''' شنسباني حڪمران، [[طخارستان]] ۽ [[باميان]].
# '''اوڻيهون طبقو:''' [[غزنوي سلطنت]] جا سلطان.
# '''ويهون طبقو:''' هندستان جي مغربي علائقي جا سلطان.
# '''ايڪويهون طبقو:''' هندستان جا شمسي سلطان.
# '''ٻاويهون طبقو:''' هندستان ۾ شمسي حڪمرانن جي حڪومت.
# '''ٽيويهون طبقو:''' اسلامي دنيا جا واقعا ۽ منگولن جي بغاوت ۽ حملن جو احوال.

ڪتاب جو پهريون جلد پهرين ايڪويهن طبقن تي مشتمل آهي، جڏهن⁠تہ ٻئي جلد ۾ آخري ٻه طبقا شامل آهن.

== ڪتاب جي تاريخ نگاري جون خصوصيتون ==

تاريخ نگاري جي نقطۂ نظر کان [[منهاج سراج جوزجاني]] جو اسلوب [[ابوالفضل بيهقي]] کان ڪجهه مختلف آهي. بيهقي پنهنجي بيباڪي، حق گوئي ۽ بي خوف انداز لاءِ مشهور آهي، جڏهن⁠تہ منهاج سراج وڌيڪ احتياط، اعتدال ۽ مصلحت پسندي اختيار ڪري ٿو. سندس تحريرن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو درٻاري ماحول کي نظر ۾ رکندي بادشاهن جي تعريف ۽ واکاڻ ڪندو هو، ۽ ڪيترين ئي حالتن ۾ ان جي بدلي ۾ انعام يا نوازش حاصل ڪندو هو. هيءُ انداز ان دور جي سرڪاري ۽ درٻاري مورخن ۾ عام هو.

تاريخ نويسي جي طريقيڪار جي لحاظ کان، جيتوڻيڪ بيهقي کي ڪيترائي محقق وڌيڪ اعليٰ درجي جو مورخ سمجهن ٿا، پر سليس، روان ۽ دلڪش نثر جي حوالي سان منهاج سراج کي به نمايان مقام حاصل آهي. '''طبقات ناصري''' جي عبارت نهايت مضبوط، شستہ ۽ ادبي خوبين سان مالا مال آهي، جنهن سبب بعد جي ڪيترن ئي مورخن سندس اسلوب جي پيروي ڪئي.&lt;ref&gt;{{پڪ|منهاج سراج|1363|ڪ=طبقات ناصري، جلد 2|ص=1–222}}&lt;/ref&gt;

منهاج سراج پنهنجي ڪتاب جي تياري دوران ڪيترن ئي اڳين تاريخي ماخذن مان فائدو ورتو، جن ۾ '''تاريخ بيهقي'''، '''تاريخ ناصري''' (جيڪو بيهقي جي تاريخ جو گم ٿيل حصو سمجهيو وڃي ٿو)، [[قانون مسعودي]] (از [[ابوريحان بيروني]])، ''قصص الثاني'' (از ابن هيثم نابي)، '''تاريخ يميني''' (از [[ابونصر عتبي]]) ۽ ''نسب نامه'' (از مرورودي) شامل آهن.&lt;ref&gt; منهاج سراج|1363|ڪ=طبقات ناصري|ص=239&lt;/ref&gt;

== ڪتاب مان هڪ اقتباس ==

قاضي منهاج سراج، جيڪو پاڻ به [[منگول سلطنت|منگولن]] خلاف جنگين جو شاهد رهيو، [[خراسان]] جي هڪ عالم، '''وحيدالدين پوشنچي'''، کان ٻڌل هڪ واقعو بيان ڪري ٿو. سندس روايت موجب، هڪ ڏينهن [[چنگيز خان]] کيس چيو ته محمد اُغري سان پنهنجي دشمني سبب سندس نالو تاريخ ۾ هميشه لاءِ زنده رهندو. ''اُغري'' منگولي ٻوليءَ ۾ &quot;چور&quot; جي معنيٰ رکي ٿو.

ان تي وحيدالدين ادب سان عرض ڪيو:

&gt; &quot;جيڪڏهن خان مون کي امان ڏئي، ته هڪ ڳالهه عرض ڪريان.&quot;

چنگيز خان کيس امان ڏني. پوءِ هن چيو:

&gt; &quot;ڪنهن جو نالو تڏهن تائين باقي رهي ٿو، جيستائين ماڻهو زنده هجن. جيڪڏهن خان جا لشڪر سڀني ماڻهن کي قتل ڪري ڇڏين، ته پوءِ تنهنجو نالو ڪير ياد رکندو ۽ تنهنجا ڪارناما ڪير بيان ڪندو؟&quot;

منهاج سراج لکي ٿو ته جيئن ئي اها ڳالهه پوري ٿي، چنگيز خان پنهنجي هٿ ۾ موجود تير ۽ ڪمان زمين تي اڇلايا، انتهائي ڪاوڙجي ويو، منهن ڦيرائي ويٺو ۽ پٺي ڪري ڇڏي. جڏهن مون سندس چهري تي غضب جا آثار ڏٺا، تڏهن مون پنهنجي جان جي اميد ڇڏي ڏني ۽ يقين ٿي ويو ته هاڻي منهنجي زندگيءَ جو خاتمو ٿيڻ وارو آهي ۽ مان هن ملعون جي تلوار سان قتل ٿي ويندس.&lt;ref&gt; موحد|نام=ضياء,عنوان=سعدي, سال=1392, ناشر=انتشارات نيلوفر, مکان=تهران, شابک=978-964-448-581-7, صفحات=48–49&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

== ذريعا ==

* ''تاريخ اسلامي ايران'' (سافٽويئر)، اسلامي علوم جي ڪمپيوٽري تحقيقاتي مرڪز.
* ''طبقات ناصري يا تاريخ ايران ۽ اسلام''، حوزہ نيوز جي معلوماتي مقالي تان.
* [[منهاج سراج جوزجاني]]، ''طبقات ناصري يا تاريخ ايران ۽ اسلام''، تصحيح: [[عبدالحَي حبيبي]]، دنياي ڪتاب، 1363هه شمسي.

[[زمرو:13هين صديءَ جا ڪتاب]]
[[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ڪتاب]]
[[زمرو:تاريخي ڪتاب]]
[[زمرو:اسلامي تاريخ]]
[[زمرو:غوري سلطنت]]
[[زمرو:غزنوي سلطنت]]
[[زمرو:دهلي سلطنت]]
[[زمرو:ايران بابت تاريخي ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارت بابت تاريخي ڪتاب]]
[[زمرو:منگول سلطنت]]</text>
      <sha1>dl19plo5rscjfeujdhp6e1tdpf18uwe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گجرات، پاڪستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44573</id>
    <revision>
      <id>398692</id>
      <parentid>370055</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T05:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>398692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12362" sha1="4jqx4wew45sp0iezghildzyhyv5v2gy" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = Gujrat
| official_name           =  
 |native_name             = &lt;br/&gt;{{Nastaliq|گُجرات}}
| settlement_type         = [[شهر|شھر]]
| image_skyline           = فائل:Eid Gah Gujrat Pakistan.jpg
| imagesize               = 240px
| image_alt               =
| image_caption           = مغلن جي دور جي عيدگاھ مسجد
| image_map               = 
| mapsize                 = 100px
| map_alt                 =
| map_caption             =
| coordinates             = {{Coord|32|34|26|N|74|4|44|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}
| pushpin_map             = Pakistan Punjab#Pakistan
| pushpin_label_position  = left&lt;!-- left, right, top, bottom, none --&gt;
| pushpin_map_alt         =
| pushpin_mapsize         =
| pushpin_map_caption     =
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستا جاصوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب]] ،[[پاڪستان]] 
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[گجرات ضلعو|گجرات]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| population_est          =
| pop_est_as_of           =
| population_footnotes    =
| area_total_km2          =
| elevation_m             =
| elevation_m_min         =
| elevation_m_max         =
| population_density_km2  =
| leader_title            =ميئر
| leader_name             = 
| leader_title1           = ڊپٽي ميئر
| leader_name1            = 
| blank_name_sec2         =[[پنجاب جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] 
| blank_info_sec2         = 18 
| area_code               = 053
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] 
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
| website                 =
| footnotes               =
|postal_code = 50700}}
'''گجرات''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Gujrat'''}} پنجاب، پاڪستان جي ھڪ شھر جو نالو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://maps.google.com/maps?f=q&amp;source=s_q&amp;hl=en&amp;geocode=&amp;q=Gujrat,+Pakistan&amp;aq=0&amp;oq=gujrat,+&amp;sll=22.258652,71.19238&amp;sspn=6.189377,10.821533&amp;vpsrc=0&amp;ie=UTF8&amp;hq=&amp;hnear=Gujrat,+Gujrat+District,+Punjab,+Pakistan&amp;t=m&amp;z=12|publisher=Google maps}}&lt;/ref&gt;
&gt;اھو [[گجرات ضلعو|گجرات ضلعي]] جو صدر مقام آهي ۽ آبادي ۾ پاڪستان جو 18 وڏو شهر آهي.&lt;ref name=&quot;nrb.gov.pk&quot;&gt;{{cite web
 |title       = Tehsils &amp; Unions in the District of Gujrat – Government of Pakistan
 |url         = http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=10&amp;dn=Gujrat
 |accessdate  = 
 |deadurl     = yes
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20090214003046/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=10&amp;dn=Gujrat
 |archivedate = 14 February 2009
 |df          = dmy-all
}}&lt;/ref&gt; [[سيالڪوٽ]]، گجرات ۽ [[گوجرانوالا]] کي ملائي صنعتي ۽ برآمدات واري معيشيت جو ٽڪنڊو ڪري سڏيندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P5pvAwAAQBAJ&amp;pg=PA2&amp;lpg=PA2&amp;dq=sialkot+gujranwala+gujrat+golden+triangle&amp;source=bl&amp;ots=G3CAFE-Jxj&amp;sig=D24M5cRh6i_UvdwNdWjFFH-GKzI&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj0v4TAkITZAhViHGMKHeFABDkQ6AEIVDAH#v=onepage&amp;q=sialkot%20gujranwala%20gujrat%20golden%20triangle&amp;f}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

ھن شھر وارو علائقو شير شاھ سوري جي دور ۾ آباد ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?|objectid=DS405.1.I34_V12_371.gif}}{{title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 12, page 365 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|access-date=2018-02-02}}&lt;/ref&gt; اھا به روايت آهي ته شير شاھ جي وقت اھو ٻيو دفعو آباد ٿيو ڇو تہ اڳ اتي شھر موجود ھيو پر 1303 ۾ منگولن حملو ڪري شھر اجاڙي ڇڏيو، پوء اتي نئون شھر [[روھتاس]] ۾ مقرر شير شاھ سوري جي گورنر خواص خان جي نالي سان خواص پور نالي سان ھي شھر آباد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vk7OAAAAMAAJ&amp;pg=PA2966&amp;lpg=PA2966&amp;dq=Gujrat+mughal+-gujarat+punjab&amp;source=bl&amp;ots=I8tJml8UBt&amp;sig=nLG2-6BxhH53vnb5L9gNguSQ-aM&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjUxpaz_IbZAhVPKKwKHZDKAYQ4ChDoAQgwMAM#v=onepage&amp;q=Gujrat%20mughal%20-gujarat%20punjab&amp;f=false|title=Americanized Encyclopaedia Britannica: Rev. and Amended A Dictionary of Arts, Sciences and Literature, to which is Added Biographies of Living Subjects. 96 Colored Maps and Numerous Illustrations|date=1890|publisher=Belford-Clarke Company|language=en}}&lt;/ref&gt; ا[[ڪبر بادشاھ]] جي دور ۾ ھن شھر ڪافي ترقي ڪئي، اڪبر 1580 ۾ اتي ھڪ قلعو ([[گجرات فورٽ]]) تعمير ڪرايو &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.britannica.com/place/Gujrat|title=Gujrat {{!}} Pakistan|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2018-02-02|language=en}}&lt;/ref&gt; 1596 ۽ 1597 ۾ اڪبر علائقي جي [[گوجر]] قبيلي جي ماڻهن تي زور وڌو تہ ھو ان شھر ۾ رھن. جنھن بعد ان تي گجرات نالو پئجي ويو .1605 ۾ اڪبر ھي شھر سيد عبداقاسم کي جاگير طور ڏنو. جھانگير بادشاھ جي دور ۾ بادشاھ ڪشمير وڃڻ لاء گجرات جي رستو کان گذرندو ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thefridaytimes.com/tft/the-mughal-road-to-srinagar/|title=The Mughal road to Srinagar|last=Bhat|first=Muzaffar|date=2017-09-22|work=The Friday Times|access-date=2018-02-02|language=en-US}}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گجرات جو صوفي بزرگ [[شاھ دولا]] اتي ڪافي مشھور آھي جنھن لاء روايت آھي تہ ان 1620 ۾ گجرات
۾ ترسي شھر کي حملي آور [[گرو ھرگوبند سنگھ]] جي ڏمر کان بچايو ھو .&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_vQtDwAAQBAJ&amp;pg=PT296&amp;dq=Gujrat+history+-gujarat+punjab&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiCy7eM-IbZAhUOZawKHTpjA4EQ6AEISDAG#v=onepage&amp;q=Gujrat%20history%20-gujarat%20punjab&amp;f=false|title=Punjab Reconsidered: History, Culture, and Practice|last=Malhotra|first=Anshu|last2=Mir|first2=Farina|date=2012-02-21|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199088775|language=en}}&lt;/ref&gt; مغل دور ۾ گجرات کي چوڌاري ڀت ڏئي ان ۾ پنج دروازا نصب ڪيا ويا ھيا انھن دروازن مان ھن وقت شاھ دولا دروازو اڃان تائين محفوظ آھي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://epaper.dawn.com/DetailImage.php?StoryImage=16_06_2016_178_007}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Alexendria bridge Gujrat.jpg|thumb|کاٻو|گجرات جي اليگزنڊريہ نالي پل چناب نديءَ تي واقع آهي جيڪا انگريزن جي دؤر ۾ ٺاھي وئي ھئي]]

1707 ۾ اورنگزيب جي يا وفات بعد مغل سلطنت جو زوال شروع ٿيو ان حالتن دوران ايران جي [[افشري خاندان]] جي بادشاھ [[نادر شاھ]] گجرات تي حملو ڪيو. ڪجهه عرصي بعد 1741۾ شھر تي راولپنڊي جي گکر قبيلي قبضو ڪيو. 1765 ۾ شھر تي [[ڀانگي مثل|ڀانگي]] ڏکن جي سردار گجر سنگھ جو قبضو ٿيو.1797 ۾ سکن افغانين کي گجرات واري جنگ ۾ 29اپريل 1797 تي شڪست ڏني. 1798 ۾ [[ڀانگي مثل|ڀانگي]] ليڊر صاحب سنگھ [[رنجيت سنگھ]] جي [[سڪرچاڪيا مثل|سڪرچاڪيا]] سان وفاداري جو اقرار ڪيو جنھن کانپوءِ رنجيت سنگھ جي فوج گجرات شھر پنھنجي قبضي ۾ آندو اھڙي طرح سکن جي بادشاهي جو حصو ٿي ويو.22 فبروري 1849 ۾ انگريزن ۽ سک ايمپائر وچ ۾ گجرات واري جنگ ۾ سکن شڪست کاڌي ۽ انھن جي ايمپائر ۽ ٻي اينگلو سک جنگن جو خاتمو ٿيو، اھڙي طرح گجرات انگريزن جي حاڪميت ۾ آيو. 1867 ۾ گجرات کي ميونسپلٽي جو درجو ڏنو ويو.

== جاگرافي ==

گجرات [[پاڪستان]] جي قديم شھرن مان ھڪ آھي جيڪو[[جھلم درياء]] [[چناب ندي|درياء چناب]] جي وچ ۾ آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ جمون
۽ [[ڪشمير]] آھي، اتر اولھ ۾ درياءَ جھلم آھي،اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ درياءَ چناب اٿس، جيڪو کيس [[گجرانوالہ ضلعو|گوجرانوالا]] ۽ [[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]]ضلعن کان علحده ڪري ٿو.ان جي اولھ ۾ [[منڊي بھاول الدين ضلعو]] اٿس. گجرات ضلعي ۾ ٽي تعلقا آهن: [[سرائي عالمگير تحصيل|سرائي عالمگير]]،خاریان ۽ [[گجرات تحصيل|گجرات]]

== گجرات جي آبهوا ==

{{Weather box
|location=
Gujrat |metric first=Y|single line=Y|Jan high C=19.2|Feb high C=22.1|Mar high C=27.4|Apr high C=33.7|May high C=39.1|Jun high C=41.1|Jul high C=36.3|Aug high C=34.6|Sep high C=35.1|Oct high C=33.1|Nov high C=27.2|Dec high C=21.2|Jan mean C=12.4|Feb mean C=15.1|Mar mean C=20.3|Apr mean C=26|May mean C=31.1|Jun mean C=34|Jul mean C=31.4|Aug mean C=30.2|Sep mean C=29.4|Oct mean C=25.3|Nov mean C=18.7|Dec mean C=13.5|Jan low C=5.6|Feb low C=8.1|Mar low C=13.3|Apr low C=18.4|May low C=23.2|Jun low C=26.9|Jul low C=26.6|Aug low C=25.8|Sep low C=23.8|Oct low C=17.6|Nov low C=10.2|Dec low C=5.8|precipitation colour=green|Jan precipitation mm=38|Feb precipitation mm=37|Mar precipitation mm=36|Apr precipitation mm=21|May precipitation mm=19|Jun precipitation mm=47|Jul precipitation mm=182|Aug precipitation mm=205|Sep precipitation mm=83|Oct precipitation mm=12|Nov precipitation mm=5|Dec precipitation mm=18|source 1=https://en.climate-data.org/location/964104/}}

== گجرات جا ماڻهو ==
[[فائل:Clay artist working thrower gujrat pakistan.JPG|180px|ساڄو|thumb|ھڪ ڪنڀر مٽيءَ جا ٿانو ٺاھيندي]]
* [[چوڌري پرويز الاهي]] ، پنجاب اسيمبلي جو اسپيڪر ۽ اڳوڻو وزير اعلي
* [[ياسمين قريشي]] برٽش ميمبر پارليامينٽ
* [[رضوان چيما]]، ڪينيڊين ڪرڪيٽر
* [[اعجاز دراني]]، پاڪستاني ايڪٽر
* [[چوڌري ظھور الاھي]] پاڪستاني سياستدان
* [[مونس الاهي]]، سياستدان
* [[انور مسعود]]، شاعر
* [[عصمت بيگ]]، سائنسدان
* [[اعتزاز احسن]]، بئريسٽر
* [[چوڌري احمد مختار]]، اڳوڻو دفاع جو وفاقي وزير
* [[چوڌري شجاعت حسين]]، پاڪستان جو اڳوڻو وزيراعظم
* [[فخر زمان (شاعر)|فخر زمان]]، شاعر ۽ اسڪالر
* [[فضل الاهي چوڌري]]،پاڪستان جو اڳوڻو صدر
* [[ميان عمران مسعود]]، اڳوڻو وزير تعليم پنجاب.
* [[ميان محمد افضل حيات]]،اڳوڻو وزير اعلي پنجاب ۽ سفير
* [[نوابزاده غضنفر علي گل]]، اڳوڻو وفاقي وزير
* [[اوريا مقبول جان]]،ڪالم نگار
* [[قمر زمان ڪائره]] سياستدان
* [[جنرل راحيل شريف]]، اڳوڻو چيف آف آرمي اسٽاف
* [[:en:Raja_Aziz_Bhatti|ميجر عزيز ڀٽي]]، نشان حيدر
* [[صبيحا خانم]] ، اداڪارا
* [[شبير شريف]]،نشان حيدر
* [[:en:Sharif_Kunjahi|شريف ڪنجاھي]]، شاعر
* [[عارف لوھار]]، لوڪ فنڪار
* [[:en:Alam_Lohar|عالم لوھار]] ، لوڪ فنڪار
* [[جاويد چوڌري]]،ڪالم نگار

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گجرات شهر]]
[[زمرو:گجرات ضلعو]]
[[زمرو:پاڪستان جا شھر]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شھر]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]</text>
      <sha1>4jqx4wew45sp0iezghildzyhyv5v2gy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398693</id>
      <parentid>398692</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T05:59:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>398693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12444" sha1="2dn8npfjv9z7iaxf8x2lm751d3sqe70" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name                    = Gujrat
| official_name           =  
 |native_name             = &lt;br/&gt;{{Nastaliq|گُجرات}}
| settlement_type         = [[شهر|شھر]]
| image_skyline           = فائل:Eid Gah Gujrat Pakistan.jpg
| imagesize               = 240px
| image_alt               =
| image_caption           = مغلن جي دور جي عيدگاھ مسجد
| image_map               = 
| mapsize                 = 100px
| map_alt                 =
| map_caption             =
| coordinates             = {{Coord|32|34|26|N|74|4|44|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}
| pushpin_map             = Pakistan Punjab#Pakistan
| pushpin_label_position  = left&lt;!-- left, right, top, bottom, none --&gt;
| pushpin_map_alt         =
| pushpin_mapsize         =
| pushpin_map_caption     =
| subdivision_type        = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]]
| subdivision_name        = [[پاڪستان]]
| subdivision_type1       = [[پاڪستا جاصوبا|صوبو]]
| subdivision_name1       = [[پنجاب]] ،[[پاڪستان]] 
| subdivision_type2       = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]]
| subdivision_name2       = [[گجرات ضلعو|گجرات]]
| population_total        =
| population_as_of        =
| population_est          =
| pop_est_as_of           =
| population_footnotes    =
| area_total_km2          =
| elevation_m             =
| elevation_m_min         =
| elevation_m_max         =
| population_density_km2  =
| leader_title            =ميئر
| leader_name             = 
| leader_title1           = ڊپٽي ميئر
| leader_name1            = 
| blank_name_sec2         =[[پنجاب جون يونين ڪاؤنسلون|يونين ڪاؤنسلون]] 
| blank_info_sec2         = 18 
| area_code               = 053
| area_code_type          = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] 
| timezone1               = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]
| utc_offset1             = +5
| website                 =
| footnotes               =
|postal_code = 50700}}
'''گجرات''' {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Gujrat'''}} پنجاب، پاڪستان جي ھڪ شھر جو نالو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://maps.google.com/maps?f=q&amp;source=s_q&amp;hl=en&amp;geocode=&amp;q=Gujrat,+Pakistan&amp;aq=0&amp;oq=gujrat,+&amp;sll=22.258652,71.19238&amp;sspn=6.189377,10.821533&amp;vpsrc=0&amp;ie=UTF8&amp;hq=&amp;hnear=Gujrat,+Gujrat+District,+Punjab,+Pakistan&amp;t=m&amp;z=12|publisher=Google maps}}&lt;/ref&gt;
&gt;اھو [[گجرات ضلعو|گجرات ضلعي]] جو صدر مقام آهي ۽ آبادي ۾ پاڪستان جو 18 وڏو شهر آهي.&lt;ref name=&quot;nrb.gov.pk&quot;&gt;{{cite web
 |title       = Tehsils &amp; Unions in the District of Gujrat – Government of Pakistan
 |url         = http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=10&amp;dn=Gujrat
 |accessdate  = 
 |deadurl     = yes
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20090214003046/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=10&amp;dn=Gujrat
 |archivedate = 14 February 2009
 |df          = dmy-all
}}&lt;/ref&gt; [[سيالڪوٽ]]، گجرات ۽ [[گوجرانوالا]] کي ملائي صنعتي ۽ برآمدات واري معيشيت جو ٽڪنڊو ڪري سڏيندا آهن.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P5pvAwAAQBAJ&amp;pg=PA2&amp;lpg=PA2&amp;dq=sialkot+gujranwala+gujrat+golden+triangle&amp;source=bl&amp;ots=G3CAFE-Jxj&amp;sig=D24M5cRh6i_UvdwNdWjFFH-GKzI&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwj0v4TAkITZAhViHGMKHeFABDkQ6AEIVDAH#v=onepage&amp;q=sialkot%20gujranwala%20gujrat%20golden%20triangle&amp;f}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

ھن شھر وارو علائقو شير شاھ سوري جي دور ۾ آباد ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?|objectid=DS405.1.I34_V12_371.gif}}{{title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 12, page 365 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|website=dsal.uchicago.edu|access-date=2018-02-02}}&lt;/ref&gt; اھا به روايت آهي ته شير شاھ جي وقت اھو ٻيو دفعو آباد ٿيو ڇو تہ اڳ اتي شھر موجود ھيو پر 1303 ۾ منگولن حملو ڪري شھر اجاڙي ڇڏيو، پوء اتي نئون شھر [[روھتاس]] ۾ مقرر شير شاھ سوري جي گورنر خواص خان جي نالي سان خواص پور نالي سان ھي شھر آباد ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vk7OAAAAMAAJ&amp;pg=PA2966&amp;lpg=PA2966&amp;dq=Gujrat+mughal+-gujarat+punjab&amp;source=bl&amp;ots=I8tJml8UBt&amp;sig=nLG2-6BxhH53vnb5L9gNguSQ-aM&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwjUxpaz_IbZAhVPKKwKHZDKAYQ4ChDoAQgwMAM#v=onepage&amp;q=Gujrat%20mughal%20-gujarat%20punjab&amp;f=false|title=Americanized Encyclopaedia Britannica: Rev. and Amended A Dictionary of Arts, Sciences and Literature, to which is Added Biographies of Living Subjects. 96 Colored Maps and Numerous Illustrations|date=1890|publisher=Belford-Clarke Company|language=en}}&lt;/ref&gt; ا[[ڪبر بادشاھ]] جي دور ۾ ھن شھر ڪافي ترقي ڪئي، اڪبر 1580 ۾ اتي ھڪ قلعو ([[گجرات فورٽ]]) تعمير ڪرايو &lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.britannica.com/place/Gujrat|title=Gujrat {{!}} Pakistan|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2018-02-02|language=en}}&lt;/ref&gt; 1596 ۽ 1597 ۾ اڪبر علائقي جي [[گوجر]] قبيلي جي ماڻهن تي زور وڌو تہ ھو ان شھر ۾ رھن. جنھن بعد ان تي گجرات نالو پئجي ويو .1605 ۾ اڪبر ھي شھر سيد عبداقاسم کي جاگير طور ڏنو. جھانگير بادشاھ جي دور ۾ بادشاھ ڪشمير وڃڻ لاء گجرات جي رستو کان گذرندو ھيو.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.thefridaytimes.com/tft/the-mughal-road-to-srinagar/|title=The Mughal road to Srinagar|last=Bhat|first=Muzaffar|date=2017-09-22|work=The Friday Times|access-date=2018-02-02|language=en-US}}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; گجرات جو صوفي بزرگ [[شاھ دولا]] اتي ڪافي مشھور آھي جنھن لاء روايت آھي تہ ان 1620 ۾ گجرات
۾ ترسي شھر کي حملي آور [[گرو ھرگوبند سنگھ]] جي ڏمر کان بچايو ھو .&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_vQtDwAAQBAJ&amp;pg=PT296&amp;dq=Gujrat+history+-gujarat+punjab&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiCy7eM-IbZAhUOZawKHTpjA4EQ6AEISDAG#v=onepage&amp;q=Gujrat%20history%20-gujarat%20punjab&amp;f=false|title=Punjab Reconsidered: History, Culture, and Practice|last=Malhotra|first=Anshu|last2=Mir|first2=Farina|date=2012-02-21|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199088775|language=en}}&lt;/ref&gt; مغل دور ۾ گجرات کي چوڌاري ڀت ڏئي ان ۾ پنج دروازا نصب ڪيا ويا ھيا انھن دروازن مان ھن وقت شاھ دولا دروازو اڃان تائين محفوظ آھي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://epaper.dawn.com/DetailImage.php?StoryImage=16_06_2016_178_007}}&lt;/ref&gt;
[[فائل:Alexendria bridge Gujrat.jpg|thumb|کاٻو|گجرات جي اليگزنڊريہ نالي پل چناب نديءَ تي واقع آهي جيڪا انگريزن جي دؤر ۾ ٺاھي وئي ھئي]]

1707 ۾ اورنگزيب جي يا وفات بعد مغل سلطنت جو زوال شروع ٿيو ان حالتن دوران ايران جي [[افشري خاندان]] جي بادشاھ [[نادر شاھ]] گجرات تي حملو ڪيو. ڪجهه عرصي بعد 1741۾ شھر تي راولپنڊي جي گکر قبيلي قبضو ڪيو. 1765 ۾ شھر تي [[ڀانگي مثل|ڀانگي]] ڏکن جي سردار گجر سنگھ جو قبضو ٿيو.1797 ۾ سکن افغانين کي گجرات واري جنگ ۾ 29اپريل 1797 تي شڪست ڏني. 1798 ۾ [[ڀانگي مثل|ڀانگي]] ليڊر صاحب سنگھ [[رنجيت سنگھ]] جي [[سڪرچاڪيا مثل|سڪرچاڪيا]] سان وفاداري جو اقرار ڪيو جنھن کانپوءِ رنجيت سنگھ جي فوج گجرات شھر پنھنجي قبضي ۾ آندو اھڙي طرح سکن جي بادشاهي جو حصو ٿي ويو.22 فبروري 1849 ۾ انگريزن ۽ سک ايمپائر وچ ۾ گجرات واري جنگ ۾ سکن شڪست کاڌي ۽ انھن جي ايمپائر ۽ ٻي اينگلو سک جنگن جو خاتمو ٿيو، اھڙي طرح گجرات انگريزن جي حاڪميت ۾ آيو. 1867 ۾ گجرات کي ميونسپلٽي جو درجو ڏنو ويو.

== جاگرافي ==

گجرات [[پاڪستان]] جي قديم شھرن مان ھڪ آھي جيڪو[[جھلم درياء]] [[چناب ندي|درياء چناب]] جي وچ ۾ آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ جمون
۽ [[ڪشمير]] آھي، اتر اولھ ۾ درياءَ جھلم آھي،اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ درياءَ چناب اٿس، جيڪو کيس [[گجرانوالہ ضلعو|گوجرانوالا]] ۽ [[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]]ضلعن کان علحده ڪري ٿو.ان جي اولھ ۾ [[منڊي بھاول الدين ضلعو]] اٿس. گجرات ضلعي ۾ ٽي تعلقا آهن: [[سرائي عالمگير تحصيل|سرائي عالمگير]]،خاریان ۽ [[گجرات تحصيل|گجرات]]

== گجرات جي آبهوا ==

{{Weather box
|location=
Gujrat |metric first=Y|single line=Y|Jan high C=19.2|Feb high C=22.1|Mar high C=27.4|Apr high C=33.7|May high C=39.1|Jun high C=41.1|Jul high C=36.3|Aug high C=34.6|Sep high C=35.1|Oct high C=33.1|Nov high C=27.2|Dec high C=21.2|Jan mean C=12.4|Feb mean C=15.1|Mar mean C=20.3|Apr mean C=26|May mean C=31.1|Jun mean C=34|Jul mean C=31.4|Aug mean C=30.2|Sep mean C=29.4|Oct mean C=25.3|Nov mean C=18.7|Dec mean C=13.5|Jan low C=5.6|Feb low C=8.1|Mar low C=13.3|Apr low C=18.4|May low C=23.2|Jun low C=26.9|Jul low C=26.6|Aug low C=25.8|Sep low C=23.8|Oct low C=17.6|Nov low C=10.2|Dec low C=5.8|precipitation colour=green|Jan precipitation mm=38|Feb precipitation mm=37|Mar precipitation mm=36|Apr precipitation mm=21|May precipitation mm=19|Jun precipitation mm=47|Jul precipitation mm=182|Aug precipitation mm=205|Sep precipitation mm=83|Oct precipitation mm=12|Nov precipitation mm=5|Dec precipitation mm=18|source 1=https://en.climate-data.org/location/964104/}}

== گجرات جا ماڻهو ==
[[فائل:Clay artist working thrower gujrat pakistan.JPG|180px|ساڄو|thumb|ھڪ ڪنڀر مٽيءَ جا ٿانو ٺاھيندي]]
* [[چوڌري پرويز الاهي]] ، پنجاب اسيمبلي جو اسپيڪر ۽ اڳوڻو وزير اعلي
* [[ياسمين قريشي]] برٽش ميمبر پارليامينٽ
* [[رضوان چيما]]، ڪينيڊين ڪرڪيٽر
* [[اعجاز دراني]]، پاڪستاني ايڪٽر
* [[چوڌري ظھور الاھي]] پاڪستاني سياستدان
* [[مونس الاهي]]، سياستدان
* [[انور مسعود]]، شاعر
* [[عصمت بيگ]]، سائنسدان
* [[اعتزاز احسن]]، بئريسٽر
* [[چوڌري احمد مختار]]، اڳوڻو دفاع جو وفاقي وزير
* [[چوڌري شجاعت حسين]]، پاڪستان جو اڳوڻو وزيراعظم
* [[فخر زمان (شاعر)|فخر زمان]]، شاعر ۽ اسڪالر
* [[فضل الاهي چوڌري]]،پاڪستان جو اڳوڻو صدر
* [[ميان عمران مسعود]]، اڳوڻو وزير تعليم پنجاب.
* [[ميان محمد افضل حيات]]،اڳوڻو وزير اعلي پنجاب ۽ سفير
* [[نوابزاده غضنفر علي گل]]، اڳوڻو وفاقي وزير
* [[اوريا مقبول جان]]،ڪالم نگار
* [[قمر زمان ڪائره]] سياستدان
* [[جنرل راحيل شريف]]، اڳوڻو چيف آف آرمي اسٽاف
* [[:en:Raja_Aziz_Bhatti|ميجر عزيز ڀٽي]]، نشان حيدر
* [[صبيحا خانم]] ، اداڪارا
* [[شبير شريف]]،نشان حيدر
* [[:en:Sharif_Kunjahi|شريف ڪنجاھي]]، شاعر
* [[عارف لوھار]]، لوڪ فنڪار
* [[:en:Alam_Lohar|عالم لوھار]] ، لوڪ فنڪار
* [[جاويد چوڌري]]،ڪالم نگار

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گجرات شهر]]
[[زمرو:گجرات ضلعو]]
[[زمرو:گجرات ڊويزن]]
[[زمرو:پاڪستان جا شھر]]
[[زمرو:گجرات ڊويزن جا شهر]]
[[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شھر]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]</text>
      <sha1>2dn8npfjv9z7iaxf8x2lm751d3sqe70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مظفر آباد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52597</id>
    <revision>
      <id>398719</id>
      <parentid>287290</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:08:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>398719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7081" sha1="alcz3pfom8gvhibhibbpncp3rduyssh" xml:space="preserve">{{Short description|Capital of Azad Kashmir, a region administered by Pakistan}}
{{Infobox settlement
| official_name = 
| name = مظفرآباد
| native_name = مظفر آباد
| native_name_lang = ur
| settlement_type = آزاد ڪشمير جي انتظام هيٺ شهر
| image_skyline = Pakistan is full of breathtaking views - Muzafarabad.JPG
| imagesize = 280
| image_alt = 
| image_caption = مظفر آباد جو فضائي نظارو، جيڪو [[نيلم  ندي]]  ۽ [[جهلم ندي]] جي سنگم سان ٺهيل وادي ۾ واقع آهي.
| image_map1 = Kashmir region. LOC 2003626427 - showing sub-regions administered by different countries.jpg
| map_caption1 = هڪ نقشو جنهن ۾ [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ [[آزاد ڪشمير]] کي تڪراري ڪشمير واري علائقي ۾ شيڊ سائي رنگ ۾ ڇانيل آهي.
&lt;ref name=tertiary-kashmir/&gt;
| image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-width=300|frame-height=170|frame-align=center|zoom=4|type=point|title=Gilgit|marker=city|type2=shape|stroke-width2=2|stroke-color2=#808080}}
| map_caption = مظفرآباد شهر جو انٽرايڪٽو نقشو
| coordinates = {{coord|34|21|30|N|73|28|20|E|display=inline,title}}
| subdivision_type = ملڪ (انتظام هيٺ)
| subdivision_name = [[پاڪستان]]
| subdivision_type2 = علائقو
| subdivision_name2 = [[آزاد ڪشمير]]
| subdivision_type3 = [[ضلعو]]
| subdivision_name3 = [[مظفر آباد ضلعو|مظفرآباد]]
| population_total = 1,49,913
| total_type = شهر
| population_rank = [[List of largest cities in Pakistan|60th, Pakistan]]
| population_as_of = 2017ع
| population_footnotes = &lt;ref name =statyearbook2019&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |access-date=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir| df=dmy }}&lt;/ref&gt;
| demographics_type1 = ٻوليون
| demographics1_title1 = سرڪاري
| demographics1_info1 = [[Urdu]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nationalia.info/profile/10/kashmir|title = Kashmir}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Rahman|1996|p=226}}&lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;{{harvtxt|Snedden|2013|p=176}}: On p.&amp;nbsp;29, the census report states that Urdu is the official language of the government of Azad Kashmir, with Kashmiri, Pahari, Gojri, Punjabi, Kohistani, Pushto, and Sheena 'frequently spoken in Azad Kashmir'. Yet, when surveyed about their 'mother tongue', Azad Kashmiris' choices were limited to selecting from Pakistan's major languages: Urdu, Punjabi, Sindhi, Pushto, Balochi, Saraiki, and 'others'; not surprisingly, 2.18 million of Azad Kashmir's 2.97 million people chose 'others'.&lt;/ref&gt;
| demographics1_title2 = Spoken
| demographics1_info2 = {{hlist|[[Pahari-Pothwari]]|[[Gojri]]|[[Kashmiri language|Kashmiri]]|[[Hindko language|Hindko]]}}
| area_total_km2 = 
| elevation_m = 737
| elevation_m_min = 
| elevation_m_max = 
| population_density_km2 = 
| leader_name1 = خالد اعواڻ (پيپلز پارٽي)
| area_code = 05822
| area_code_type = [[List of dialing codes of Pakistan|Calling code]]
| timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| utc_offset1 = +05:00
| website = [https://web.archive.org/web/20050910120536/http://www.muzaffarabadak.com/ Muzaffarabad Government Portal] {{small|(defunct)}}
| established_date = 1646ع
| founder = سلطان مظفر خان
| leader_party = مسلم ليگ (ن)
| leader_name = سڪندر گيلاني
| leader_title = ميئر
| leader_title1 = ڊپٽي ميئر
| leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر
| leader_name2 = طاهر ممتاز (BPS-18)
| leader_title3 = ضلعي پوليس آفيسر
| leader_name3 = مرزا زاهد حسين (BPS-18)
}}
'''مظفر آباد''' پاڪستان جي زیر انتظام، [[آزاد ڪشمير]] جي گاديءَ جو ھنڌ آھي. هي شهر مظفرآباد ضلعي ۾ جهلم ندي ۽ نيلم نديءَ جي سنگم جي ويجهو واقع آهي. هي ضلعو اولهه ۾ پاڪستان جي صوبي خيبر پختون خواهه، اوڀر ۾ هندستان جي قبضي ۾ والاريل ڄمون ۽ ڪشمير جو ڪپواڙہ ضلعو ۽  بارامولا ضلعو ۽ اتر ۾ نيلم ضلعو آهي.

==تاريخ==
مظفرآباد جو بنياد سال 1646ع ۾ سلطان مظفر خان رکيو، جيڪو ڪشمير تي حڪمراني ڪندڙ بمبا قبيلي جي سردار هو. مظفر خان پڻ ساڳئي سال لال قلعو تعمير ڪرايو هو ته جيئن مغل سلطنت جي حملي کي روڪي سگهجي. اهو شهر سال 2005ع ۾ ڪشمير جي زلزلي جي مرڪز جي ويجهو هو. زلزلي شهر ۾ لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو عمارتون تباهه ڪيون (جن ۾ اڪثر سرڪاري عمارتون به شامل آهن) ۽ اندازو لڳايو ويو آهي ته پاڪستاني ڪنٽرول وارن علائقن ۾ 80,000 ماڻهو مارجي ويا آهن. 8 آڪٽوبر، 2005ع تائين، پاڪستاني حڪومت جي سرڪاري موت جو انگ 87,350 هو، جڏهن ته ٻين اندازن موجب موت جو تعداد 100,000 کان مٿي آهي. 
==انتظامي ذيلي تقسيم== 
مظفرآباد ضلعو ٻن تعلقن ۾ ورهايل آهي؛

1. مظفرآباد تعلقو 

2. پٽھڪه تعلقو

جيڪي اڳتي هلي 25 يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن.

==ٽرانسپورٽ== 
مظفر آباد جو پبلڪ ٽرانسپورٽ سسٽم بنيادي طور تي بسن، رڪشا ۽ ننڍيون پڪ اپ ٽرڪن تي ڀروسو ڪري ٿو. سال 2005ع جي تباهي واري زلزلي کان پوءِ جنهن بنيادي ڍانچي کي سخت نقصان پهچايو، بشمول روڊ، شهري حڪومت، بين الاقوامي امداد سان، روڊن، پلن ۽ ٻين ضروري بنيادي ڍانچي کي ٻيهر تعمير ڪيو. بهرحال، عوامي آمد و رفت اڃا به ترقي يافته آهي. خاص طور تي مظفرآباد ۾ ريلوي سسٽم ۽ فعال ايئرپورٽ نه آهي. ويجھي ريلوي اسٽيشن پاڪستاني پنجاب جي راولپنڊي ضلعي ۾ واقع آهي. 
==گيلري==
{{gallery
|align=center
|Image: Muzaffarabad city.jpg|Heightened view of the city on both riverbanks after the [[2005 Kashmir earthquake]], {{circa|2014}}
|Image: Narrol Cricket Stadium.jpg|Photo of [[Muzaffarabad Cricket Stadium]]
|Image: Muzaffarabad, Azad Kashmir, Pakistan.jpg|Photo of the city's skyline, {{circa|2017}}|title=|Image: AJKMC Muzaffarabad.jpg|Azad Jammu Kashmir Medical College
|Image: Muzaffarabad City, Azad Kashmir, Pakistan.jpg|Muzaffarabad City, Azad Kashmir, Pakistan
}}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:مظفر آباد شهر]]
[[زمرو:مظفر آباد ضلعو]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ھل اسٽيشنون]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ ھل اسٽيشنون]]</text>
      <sha1>alcz3pfom8gvhibhibbpncp3rduyssh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>چٽسالي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57446</id>
    <revision>
      <id>398705</id>
      <parentid>378747</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T06:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>103</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Abraham_Lincoln_in_the_United_States_Congress_by.jpg with [[File:Abraham_Lincoln_in_the_United_States_Congress_(HR).jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[</comment>
      <origin>398705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94537" sha1="89rc9q9nd582yc4mw7zxz9er3qnyy7j" xml:space="preserve">{{Short description|Practice of applying paint, pigment, color or other medium to a surface}}
[[File:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|thumb|''[[Mona Lisa]]'' (1503–1517) by [[Leonardo da Vinci]] is one of the world's most recognizable paintings.]]

'''چٽسالي''' نقاشي، مصوري، رنگ سازي، ڪمانگري يا رنگڪاري (painting)، رڱڻ،&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Painting|title=Painting {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2020-03-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhyat.com/database/SindhiDictionary/Painting|title=Painting word Sindhi Meaning, devanagari &amp; Roman translation - Sindhi Dictionary|website=sindhyat.com|language=en|access-date=2020-03-30}}&lt;/ref&gt; رنگي، رنگ يا ٻين وسلين جي ڪنهن سطح تي لاڳاپو آهي.

فنيات ۾ اِن اِصطلاح کان عمل (act) ۽ نتيجو، جنهن کي چٽ، يا نقش (a painting) سڏيو ويندو آهي، ٻنهين مان مراد آهي.

'''نقاشي''' [[ڪاٺ]]، ٺڪر، يا [[مٽي]]ءَ جي شين تي نقش چٽڻ ۽ سونهن خاطر تصويرون يا لکتون ٺاهڻ جو فن نقاشي سڏبو آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

مصوري هڪ بصري فن آهي، جيڪا رنگ، پينٽ يا ٻيو وچولي مواد کي هڪ مضبوط مٿاڇري تي لاڳو ڪرڻ جي مشق سان منسوب ڪيو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/paint |title=Paint – Definition |publisher=Merriam-webster.com |date=2012 |access-date=13 March 2014 |archive-date=4 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180304172354/https://www.merriam-webster.com/dictionary/paint |url-status=live }}&lt;/ref&gt; وچولو مواد عام طور تي برش سان بنياد تي لاڳو ڪيو ويندو آهي. ٻيا اوزار، جهڙوڪ خراد، اسپنج، ايئر برش، فنڪار جون آڱريون، يا هڪ ٽِپڻ واري ٽيڪنڪ جيڪا ڪشش ثقل استعمال ڪري ٿي استعمال ڪري سگهجن ٿا. فنڪار جيڪو پينٽنگ ٺاهيندو آهي ان کي پينٽر چيو ويندو آهي.

فن جي اصطلاح ۾ &quot;پينٽنگ&quot; عمل ۽ عمل جي نتيجي ٻنهي کي بيان ڪري ٿي. پينٽنگ جي سپورٽ ۾ ڀتيون، ڪاغذ، ڪينوس، ڪاٺ، شيشي، لاک، برتن، پتي، ٽامي ۽ ڪنڪريٽ جهڙيون سطحون شامل آهن. پينٽنگ ۾ ريتي، مٽي، ڪاغذ، ڪارڊ بورڊ، اخبار، پلاسٽر، سون جي پتي ۽ حتي پوريون شيون شامل ٿي سگهن ٿيون.

پينٽنگ ڊرائنگ، ساخت، اشارو، بيان ۽ تجريد جهڙا عنصر شامل ڪرڻ سان بصري فن جي هڪ اهم شڪل آهي. &lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Perry|first1=Lincoln|title=The Music of Painting|journal=The American Scholar|date=Summer 2014|volume=83|issue=3|page=85}}&lt;/ref&gt; پينٽنگ قدرتي ۽ نمائندگي ڪندڙ، جيئن پورٽريٽ، اسٽل لائف ۽ لينڊ اسڪيپ پينٽنگ ۾ (جيتوڻيڪ اهي صنفون تجريدي پڻ ٿي سگهن ٿيون)، فوٽوگرافي، تجريد، داستان نگاري، علامت نگاري (جيئن علامت نگار آرٽ ۾)، جذباتي (جيئن اظهار پسندي ۾) يا پنهنجي فطرت ۾ سياسي (جيئن آرٽيوزم ۾) ٿي سگهن ٿيون.

پينٽنگ جي تاريخ جو هڪ اهم حصو، مشرقي ۽ مغربي آرٽ ٻنهي ۾، مذهبي آرٽ جو غلبو آهي. هن قسم جي پينٽنگ جون مثالون مٽيءَ جي ٿانون تي افسانوي شخصيتن کي ظاهر ڪرڻ واري آرٽ ورڪ کان وٺي، گرجا گهرن جي ڇتن تي بائبل جي منظرن ۽ گوتم ٻڌ جي زندگي جي منظرن يا مشرقي مذهبي اصل جي ٻئي تصويرن ۾ ملي سگهن.

== History ==
{{Main|History of painting}}

{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| header            = 
| header_align      = left/right/center
| footer            = 
| footer_align      = left
| image2            = Maros_hunting_scene.png
| width2            = 180
| caption2          = Redrawing of hunting scene from the Caves in the Maros-Pangkep karst
| image1            = Pig-deer print paintings in Pettakere Cave, Maros.jpg
| width1            = 200
| caption1          = Cave paintings depicting a wild boar hunt in the [[Caves in the Maros-Pangkep karst|Maros-Pangkep karst]] of Sulawesi are estimated to be at least 43,900 years old (2014). This finding was recognized as &quot;the oldest known depiction of [[storytelling]] and the earliest instance of figurative art in human history.&quot;
}}
[[File:Lubang Jeriji Saléh cave painting of Bull.jpg|thumb|The depiction of a bull found in the [[Lubang Jeriji Saleh]], [[Indonesia]], in 2018, is the world's oldest known figurative painting. The painting is estimated to have been created around 40,000 to 52,000 years ago, or even earlier.]]

The oldest known paintings are more than 40,000-60,000 years old ([[art of the Upper Paleolithic]]) and found in the [[caves in the district of Maros]] ([[Sulawesi]], [[Indonesia]]). The oldest are often constructed from hand stencils and simple geometric shapes.&lt;ref name=&quot;Aubert2014&quot;&gt;M. Aubert et al., &quot;Pleistocene cave art from Sulawesi, Indonesia&quot;, ''Nature'' vol. 514, pp. 223–227 (9 October 2014).
&quot;using uranium-series dating of coralloid speleothems directly associated with 12 human hand stencils and two figurative animal depictions from seven cave sites in the Maros karsts of Sulawesi, we show that rock art traditions on this Indonesian island are at least compatible in age with the oldest European art. The earliest dated image from Maros, with a minimum age of 39.9 kyr, is now the oldest known hand stencil in the world. In addition, a painting of a [[Babirusa|babirusa ('pig-deer')]] made at least 35.4 kyr ago is among the earliest dated figurative depictions worldwide, if not the earliest one. Among the implications, it can now be demonstrated that humans were producing rock art by ~40 kyr ago at opposite ends of the Pleistocene Eurasian world.&quot;&lt;/ref&gt;{{efn|Some hand prints have been found in Tibet and dated about 200,000 years-old.&lt;ref&gt;{{cite web |author= Bob McDonald |date= September 24, 2021 |title= 200,000-year-old handprints may be the world's oldest artwork, scientists say |website= cbc.ca |publisher= CBC Radio |url= https://www.cbc.ca/radio/quirks/200-000-year-old-handprints-may-be-the-world-s-oldest-artwork-scientists-say-1.6188120 |access-date= 2024-05-09 }}&lt;/ref&gt;

}}

[[File:Leang Tedongnge rock art panel credit AA Oktaviana-01.jpg|thumb|In 2021, researchers discovered ancient cave art in Leang Tedongnge, Sulawesi, Indonesia, estimated to be at least 45,500 years old. Depicting a warty pig, this artwork is recognized as the world's oldest known example of figurative or representational art.]]

In November 2018, scientists reported the discovery of the then-oldest known figurative art painting, over 40,000 (perhaps as old as 52,000) years old, of an unknown animal, in the cave of [[Lubang Jeriji Saléh]] on the [[Indonesia]]n island of [[Borneo]].&lt;ref name=&quot;NYT-20181107-cz&quot;&gt;{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer |title=In Cave in Borneo Jungle, Scientists Find Oldest Figurative Painting in the World – A cave drawing in Borneo is at least 40,000 years old, raising intriguing questions about creativity in ancient societies. |url=https://www.nytimes.com/2018/11/07/science/oldest-cave-art-borneo.html |date=7 November 2018 |work=[[The New York Times]] |access-date=8 November 2018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NAT-20181107&quot;&gt;{{cite journal |author=Aubert, M.|display-authors=et al |title=Palaeolithic cave art in Borneo |date=7 November 2018 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |doi=10.1038/s41586-018-0679-9 |pmid=30405242 |volume=564 |issue=7735 |pages=254–257 |bibcode=2018Natur.564..254A |s2cid=53208538 }}&lt;/ref&gt; In December 2019, cave paintings portraying pig hunting within the [[Caves in the Maros-Pangkep karst|Maros-Pangkep karst]] region in [[Sulawesi]] were discovered to be even older, with an estimated age of at least 43,900 years. This finding was recognized as &quot;the oldest known depiction of [[storytelling]] and the earliest instance of figurative art in human history.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Aubert |first=M. |display-authors=et al. |date=11 December 2019 |title=Earliest hunting scene in prehistoric art. |journal=Nature |volume=576 |issue=7787 |pages=442–445 |bibcode=2019Natur.576..442A |doi=10.1038/s41586-019-1806-y |pmid=31827284 |s2cid=209311825|hdl=10072/397337 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20191211&quot;&gt;{{cite news |last=Ferreira |first=Becky |date=11 December 2019 |title=Mythical Beings May Be Earliest Imaginative Cave Art by Humans – The paintings on an Indonesian island are at least 43,900 years old and depict humanoid figures with animal-like features in a hunting scene. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2019/12/11/science/cave-art-indonesia.html |access-date=12 December 2019}}&lt;/ref&gt; In 2021, cave art of a pig found in [[Sulawesi]], Indonesia, and dated to over 45,500 years ago, has been reported.&lt;ref&gt;{{Cite journal|author1-link=Adam Brumm|last1=Brumm|first1=Adam|last2=Oktaviana|first2=Adhi Agus|last3=Burhan|first3=Basran|last4=Hakim|first4=Budianto|last5=Lebe|first5=Rustan|last6=Zhao|first6=Jian-xin|last7=Sulistyarto|first7=Priyatno Hadi|last8=Ririmasse|first8=Marlon|last9=Adhityatama|first9=Shinatria|last10=Sumantri|first10=Iwan|last11=Aubert|first11=Maxime|date=2021-01-01|title=Oldest cave art found in Sulawesi|journal=Science Advances|language=en|volume=7|issue=3|article-number=eabd4648|doi=10.1126/sciadv.abd4648|issn=2375-2548|pmid=33523879|pmc=7806210|bibcode=2021SciA....7.4648B|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-20210113&quot;&gt;{{cite news |last=Ferreira |first=Becky |title=Pig Painting May Be World's Oldest Cave Art Yet, Archaeologists Say – The depiction of the animal on an Indonesian island is at least 45,500 years old, the researchers say. |url=https://www.nytimes.com/2021/01/13/science/cave-painting-indonesia.html |date=January 13, 2021 |work=[[The New York Times]] |access-date=January 14, 2021 }}&lt;/ref&gt; On July 3, 2024, the journal ''[[Nature (journal)|Nature]]'' published research findings indicating that the cave paintings which depict [[Anthropomorphism|anthropomorphic]] figures interacting with a pig and measure {{convert|36|by|15|in|cm}} in [[Karampuang cave|Leang Karampuang]] are approximately 51,200 years old, establishing them as the oldest known paintings in the world.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Oktaviana |first1=Adhi Agus |last2=Joannes-Boyau |first2=Renaud |last3=Hakim |first3=Budianto |last4=Burhan |first4=Basran |last5=Sardi |first5=Ratno |last6=Adhityatama |first6=Shinatria |last7=Hamrullah |last8=Sumantri |first8=Iwan |last9=Tang |first9=M. |last10=Lebe |first10=Rustan |last11=Ilyas |first11=Imran |last12=Abbas |first12=Abdullah |last13=Jusdi |first13=Andi |last14=Mahardian |first14=Dewangga Eka |last15=Noerwidi |first15=Sofwan |date=2024-07-03 |title=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago |journal=Nature |volume=631 |issue=8022 |pages=814–818 |language=en |doi=10.1038/s41586-024-07541-7 |issn=0028-0836|doi-access=free |pmid=38961284 |pmc=11269172 |bibcode=2024Natur.631..814O }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Harris |first=Garreth |date=2024-07-04 |title=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave |url=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave |access-date=2024-07-05 |website=The Art Newspaper}}&lt;/ref&gt;

There are examples of [[cave painting]]s all over the world—in [[Indonesia]], [[France]], [[Spain]], [[Portugal]], [[Italy]], [[China]], [[Bhimbetka rock shelters|India]], [[Australia]], [[Mexico]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url = https://www.bbc.com/portuguese/noticias/2013/05/130523_pinturas_caverna_mexico_an|title = Milhares de pinturas rupestres são descobertas em cavernas no México|work = BBC News Brasil|language = pt|date = 23 May 2013|access-date = 2 March 2015|archive-date = 12 April 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150412001151/http://www.bbc.co.uk/portuguese/noticias/2013/05/130523_pinturas_caverna_mexico_an|url-status = live}}&lt;/ref&gt; etc. In Western cultures, [[oil painting]] and [[watercolor]] painting have rich and complex traditions in style and subject matter. In the East, [[ink]] and color ink historically predominated the choice of media, with equally rich and complex traditions.

The invention of photography had a major impact on painting. In the decades after the first [[photograph]] was produced in 1829, [[photography|photographic]] processes improved and became more widely practiced, depriving painting of much of its historic purpose to provide an accurate record of the observable world. A series of art movements in the late 19th and early 20th centuries—notably [[Impressionism]], [[Post-Impressionism]], [[Fauvism]], [[Expressionism]], [[Cubism]], and [[Dada]]ism—challenged the [[Renaissance art|Renaissance]] view of the world. Eastern and African painting, however, continued a long history of [[stylization]] and did not undergo an equivalent transformation at the same time.{{Citation needed|date=October 2015}}

[[Modern art|Modern]] and [[Contemporary art]] has moved away from the historic value of craft and documentation in favour of [[concept]]. This has not deterred the majority of living painters from continuing to practice painting either as a whole or part of their work. The vitality and versatility of painting in the 21st century defy the previous &quot;declarations&quot; of its demise. In an epoch characterized by the idea of [[Cultural pluralism|pluralism]], there is no consensus as to a representative style of the age. Artists continue to make important works of art in a wide variety of styles and aesthetic [[temperament]]s—their merits are left to the public and the marketplace to judge.

[[Feminist art movement|The Feminist art movement]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=A Guide to the Feminist Art Movement's History &amp; Contemporary Impact |url=https://www.riseart.com/guide/2418/guide-to-the-feminist-art-movement#:~:text=The%20Feminist%20Art%20movement%20emerged,gender%20stereotypes%20in%20the%20arts. |url-status=live |website=Rise Art|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426170755/https://www.riseart.com/guide/2418/guide-to-the-feminist-art-movement|archive-date=Apr 26, 2023}}&lt;/ref&gt; began in the 1960s during the second wave of [[feminism]]. The movement sought to gain equal rights and equal opportunities for female artists internationally.

== Elements of painting ==
[[File:Chen Hongshou, leaf album painting.jpg|thumb|right|[[Chen Hongshou]] (1598–1652), ''Leaf album painting'' ([[Ming dynasty]])]]
[[File:Georges Seurat 066.jpg|thumb|[[Georges Seurat]], ''[[Parade de cirque|Circus Sideshow]] ({{Langx|fr|Parade de cirque}})'' (1887–88)|alt=Shows a pointillist painting of a trombone soloist.]]

=== Color and tone ===
[[Color]], made up of [[hue]], [[Saturation color|saturation]], and [[Value (color)|value]], dispersed over a surface is the essence of painting, just as [[pitch (music)|pitch]] and [[rhythm]] are the essence of [[music]]. Color is highly subjective, but has observable psychological effects, although these can differ from one culture to the next. Black is associated with mourning in the West, but in the East, white is. Some painters, theoreticians, writers, and scientists, including [[Johann Wolfgang Goethe|Goethe]],&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/goethestheoryco01goetgoog Johann Wolfgang von Goethe, Goethe's theory of colours], John Murray, London 1840&lt;/ref&gt; [[Wassily Kandinsky|Kandinsky]],&lt;ref&gt;Wassily Kandinsky Concerning The Spiritual in Art, [Translated By Michael T. H. Sadler, [http://www.semantikon.com/art/kandinskyspiritualinart.pdf pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160210194701/http://www.semantikon.com/art/kandinskyspiritualinart.pdf |date=10 February 2016 }}.&lt;/ref&gt; and [[Isaac Newton|Newton]],&lt;ref&gt;A letter to the Royal Society presenting A new theory of light and colours Isaac Newton, 1671 [http://www.earlymoderntexts.com/assets/pdfs/newton1671.pdf pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020073107/http://www.earlymoderntexts.com/assets/pdfs/newton1671.pdf |date=20 October 2015 }}&lt;/ref&gt; have written their own [[color theory]].

Moreover, the use of language is only an abstraction of color equivalent. The word &quot;[[red]]&quot;, for example, can cover a wide range of variations from the pure red of the [[visible spectrum]] of light. There is not a formalized register of different colors in the way that there is agreement on different notes in music, such as [[F (musical note)|F]] or [[C♯ (musical note)|C♯]]. For a painter, color is not simply divided into basic (primary) and derived (complementary or mixed) colors (like red, blue, green, brown, etc.).

Painters deal practically with [[pigments]],&lt;ref&gt;[http://colourlex.com/pigments/pigments-colour/ Pigments] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160106133914/http://colourlex.com/pigments/pigments-colour/ |date=6 January 2016 }} at ColourLex&lt;/ref&gt; so &quot;[[blue]]&quot; for a painter can be any of the blues: [[phthalocyanine blue]], [[Prussian blue]], [[indigo]], [[Cobalt blue]], [[ultramarine]], and so on. Psychological and symbolical meanings of color are not, strictly speaking, means of painting. Colors only add to the potential, derived context of meanings, and because of this, the perception of a painting is highly subjective. The analogy with music is quite clear—sound in music (like a C note) is analogous to &quot;light&quot; in painting, &quot;shades&quot; to [[Dynamics (music)|dynamics]], and &quot;coloration&quot; is to painting as the specific [[Tone color|timbre]] of musical instruments is to music. These elements do not necessarily form a melody (in music) of themselves; rather, they can add different contexts to it.

=== Non-traditional elements ===
Modern artists have extended the practice of painting considerably to include, as one example, [[collage]], which began with [[Cubism]] and is not painting in the strict sense. Some modern painters incorporate different materials such as metal, plastic, [[sand]], [[cement]], [[straw]], [[Leaf painting|leaves]] or [[wood]] for the texture. Examples of this are the works of [[Jean Dubuffet]] and [[Anselm Kiefer]]. There is a growing community of artists who use computers to &quot;paint&quot; color onto a digital &quot;canvas&quot; using programs such as [[Adobe Photoshop]], [[Corel Painter]], and many others. These images can be printed onto traditional canvas if required.

=== Rhythm ===
[[File:Jean Metzinger, 1906, La dance (Bacchante), oil on canvas, 73 x 54 cm DSC05359...jpg|thumb|[[Jean Metzinger]], ''[[La danse, Bacchante|La danse (Bacchante)]]'' ({{circa|1906}}), oil on canvas, 73 x 54&amp;nbsp;cm, [[Kröller-Müller Museum]]]]
[[Jean Metzinger]]'s mosaic-like [[Divisionist]] technique had its parallel in literature; a characteristic of the alliance between [[Symbolism (movement)|Symbolist]] writers and Neo-Impressionist artists:

&lt;blockquote&gt;I ask of divided brushwork not the objective rendering of light, but iridescences and certain aspects of color still foreign to painting. I make a kind of chromatic versification and for syllables, I use strokes which, variable in quantity, cannot differ in dimension without modifying the rhythm of a pictorial phraseology destined to translate the diverse emotions aroused by nature. (Jean Metzinger, {{Circa|1907}})&lt;ref&gt;Jean Metzinger, circa 1907, quoted by Georges Desvallières in La Grande Revue, vol. 124, 1907&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

[[File:Piet Mondriaan, 1921 - Composition en rouge, jaune, bleu et noir.jpg|thumb|[[Piet Mondrian]], ''Composition en rouge, jaune, bleu et noir'' (1921), [[Gemeentemuseum Den Haag]]]]
[[Rhythm]], for artists such as [[Piet Mondrian]],&lt;ref name=&quot;Tosaki&quot;&gt;[https://www.google.com/books/edition/Mondrian_s_Philosophy_of_Visual_Rhythm/tvM-DwAAQBAJ?hl=en&amp;gbpv=0 Eiichi Tosaki, ''Mondrian's Philosophy of Visual Rhythm: Phenomenology, Wittgenstein, and Eastern thought''], Vol. 23 of Sophia ''Studies in Cross-cultural Philosophy of Traditions and Cultures'', Springer, 2017, pp. 108–109, 130, 139, 158, {{ISBN|9402411984}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Piet Mondrian, ''Neo-Plasticism: Its Realization in Music and in Future Theater'', 1922&lt;/ref&gt; is important in painting as it is in music. If one defines rhythm as &quot;a pause incorporated into a sequence&quot;, then there can be rhythm in paintings. These pauses allow creative force to intervene and add new creations—form, melody, coloration. The distribution of form or any kind of information is of crucial importance in the given work of art, and it directly affects the aesthetic value of that work. This is because the aesthetic value is functionality dependent, i.e. the freedom (of movement) of perception is perceived as beauty. Free flow of energy, in art as well as in other forms of &quot;[[techne]]&quot;, directly contributes to the aesthetic value.&lt;ref name=&quot;Tosaki&quot; /&gt;

Music was important to the birth of [[abstract art]] since music is abstract by nature—it does not try to represent the exterior world, but expresses in an immediate way the inner feelings of the soul. [[Wassily Kandinsky]] often used musical terms to identify his works; he called his most spontaneous paintings &quot;improvisations&quot; and described more elaborate works as &quot;compositions&quot;. Kandinsky theorized that &quot;music is the ultimate teacher&quot;,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.wassilykandinsky.net/quotes.php|title=Wassily Kandinsky – Quotes|website=www.wassilykandinsky.net|access-date=17 September 2016|archive-date=4 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190204065812/https://www.wassilykandinsky.net/quotes.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt; and subsequently embarked upon the first seven of his ten ''Compositions''. Hearing tones and chords as he painted, Kandinsky theorized that (for example), yellow is the color of middle [[C (musical note)|C]] on a brassy trumpet; black is the color of closure, and the end of things; and that combinations of colors produce vibrational frequencies, akin to chords played on a piano. In 1871 the young Kandinsky learned to play the piano and cello.&lt;ref&gt;, François Le Targat, ''Kandinsky'', Twentieth Century masters series, Random House Incorporated, 1987, p. 7, {{ISBN|0847808106}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Susan B. Hirschfeld, Solomon R. Guggenheim Museum, Hilla von Rebay Foundation, ''Watercolours by Kandinsky at the Guggenheim Museum: a selection from the Solomon R. Guggenheim Museum and the Hilla von Rebay Foundation'', 1991&lt;/ref&gt; Kandinsky's stage design for a performance of [[Modest Mussorgsky|Mussorgsky]]'s ''[[Pictures at an Exhibition]]'' illustrates his &quot;synaesthetic&quot; concept of a universal correspondence of forms, colors and musical sounds.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Bauhaus|last=Fiedler|first=Jeannine|publisher=h.f. ullmann publishing GmbH|year=2013|isbn=978-3-8480-0275-7|location=Germany|pages=262}}&lt;/ref&gt;

Music defines much of modernist abstract painting. [[Jackson Pollock]] underscores that interest with his 1950 painting ''[[Autumn Rhythm (Number 30)]]''.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.interlude.hk/front/intersections-art-music-rothko-pollock/ |title=Intersections with art and music, Rothko and Pollock |date=16 April 2016 |access-date=3 February 2019 |archive-date=4 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190204020105/http://www.interlude.hk/front/intersections-art-music-rothko-pollock/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Aesthetics and theory ==
{{Main|Theory of painting}}

[[File:Pompeii Painter.jpg|thumb|left|Female painter sitting on a campstool and painting a statue of [[Dionysus]] or [[Priapus]] onto a panel which is held by a boy. Fresco from [[Pompeii]], 1st century]]

[[Aesthetics]] is the study of [[art]] and [[beauty]]; it was an important issue for 18th- and 19th-century [[Philosophy|philosophers]] such as [[Immanuel Kant|Kant]] and [[Hegel]]. Classical philosophers like [[Plato]] and [[Aristotle]] also theorized about art and painting in particular. Plato disregarded painters (as well as sculptors) in his philosophical system; he maintained that painting cannot depict the [[truth]]—it is a copy of reality (a shadow of the world of ideas) and is nothing but a [[craft]], similar to shoemaking or iron casting.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Plato's Aesthetics|url=http://www.rowan.edu/open/philosop/clowney/aesthetics/philos_artists_onart/plato.htm|website=www.rowan.edu|access-date=1 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171001041449/http://www.rowan.edu/open/philosop/clowney/Aesthetics/philos_artists_onart/plato.htm|archive-date=1 October 2017}}&lt;/ref&gt; By the time of Leonardo, painting had become a closer representation of the truth than painting was in [[Ancient Greece]]. [[Leonardo da Vinci]], on the contrary, said that &quot;{{Langx|it|La Pittura è cosa mentale}}&quot; (&quot;{{Langx|en|painting is a thing of the mind}}&quot;).&lt;ref&gt;Rollason, C., &amp; Mittapalli, R. (2002). ''Modern criticism''. New Delhi: Atlantic Publishers and Distributors. p. 196. {{ISBN|812690187X}}&lt;/ref&gt; Kant distinguished between [[Beauty]] and the [[Sublime (philosophy)|Sublime]], in terms that clearly gave priority to the former.{{citation needed|date=October 2013}} Although he did not refer to painting in particular, this concept was taken up by painters such as [[Joseph Mallord William Turner|J.M.W. Turner]] and [[Caspar David Friedrich]].

[[File:Formella 18, apelle o la pittura, nino pisano, 1334-1336 dettaglio 01.JPG|thumb|upright|[[Nino Pisano]], ''Apelles or the Art of painting'' in detail (1334–1336); relief of the [[Giotto's Bell Tower]] in [[Florence]], Italy|alt=A relief against a wall shows a bearded man reaching up with his hands as his clothes are draped over his body.]]
Hegel recognized the failure of attaining a universal concept of beauty and, in his aesthetic essay, wrote that painting is one of the three &quot;romantic&quot; arts, along with [[Poetry]] and [[Music]], for its [[symbol]]ic, highly intellectual purpose.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5m5z_ca-qDkC&amp;pg=PA276|title=Craig, Edward. Routledge Encyclopedia of Philosophy: Genealogy to Iqbal|page=278|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-18709-1|year=1998|access-date=27 March 2020|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422165916/https://books.google.com/books?id=5m5z_ca-qDkC&amp;pg=PA276|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite EB1911|wstitle= Hegel, Georg Wilhelm Friedrich |volume= 13 |first=William|last=Wallace|author-link=William Wallace | pages = 200&amp;ndash;207; see page 207 |quote=Painting and music are the specially romantic arts. Lastly, as a union of painting and music comes poetry, where the sensuous element is more than ever subordinate to the spirit}}&lt;/ref&gt; Painters who have written theoretical works on painting include [[Wassily Kandinsky|Kandinsky]] and [[Paul Klee]].&lt;ref name=&quot;Franciscono&quot;&gt;Franciscono, Marcel, ''Paul Klee: His Work and Thought'', part 6 'The Bauhaus and Düsseldorf', chap. 'Klee's theory courses', p. 246 and under 'notes to pp. 245–54' p. 365&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Barasch&quot;&gt;Barasch, Moshe (2000) ''[https://books.google.com/books?id=R_2wIujisH4C Theories of art – from impressionism to Kandinsky] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160401050825/https://books.google.com/books?id=R_2wIujisH4C |date=1 April 2016 }}'', part IV 'Abstract art', chap. 'Color' pp. 332–33&lt;/ref&gt; In his essay, Kandinsky maintains that painting has a spiritual value, and he attaches [[primary colors]] to essential feelings or concepts, something that [[Goethe]] and other writers had already tried to do.

[[Iconography]] is the study of the content of paintings, rather than their style. [[Erwin Panofsky]] and other [[art historian]]s first seek to understand the things depicted, before looking at their meaning for the viewer at the time, and finally analyzing their wider cultural, religious, and social meaning.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Jones|first1=Howard|title=The Varieties of Aesthetic Experience|journal=Journal for Spiritual &amp; Consciousness Studies|date=October 2014|volume=37|issue=4|pages=541–252}}{{page needed|date=January 2018}}&lt;/ref&gt;

In 1890, the Parisian painter [[Maurice Denis]] famously asserted: &quot;Remember that a painting—before being a warhorse, a naked woman or some story or other—is essentially a flat surface covered with colors assembled in a certain order.&quot;&lt;ref&gt;[http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761563353/abstract_art.html Encyclopedia Encarta] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080704155609/http://uk.encarta.msn.com/encyclopedia_761563353/Abstract_Art.html |date=4 July 2008 }}&lt;/ref&gt; Thus, many 20th-century developments in painting, such as [[Cubism]], were reflections on the ''means'' of painting rather than on the external world—[[nature]]—which had previously been its core subject. Recent contributions to thinking about painting have been offered by the painter and writer Julian Bell. In his book ''What is Painting?'', Bell discusses the development, through history, of the notion that paintings can express feelings and ideas.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.artnet.com/Magazine/index/cohen/cohen8-16-99.asp |title=Review by art historian David Cohen |publisher=Artnet.com |access-date=13 March 2014 |archive-date=26 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090126181932/http://www.artnet.com/Magazine/index/cohen/cohen8-16-99.asp |url-status=live }}&lt;/ref&gt; In ''Mirror of The World,'' Bell writes:
&lt;blockquote&gt;A ''work'' of art seeks to hold your attention and keep it fixed: a ''history'' of art urges it onwards, bulldozing a highway through the homes of the imagination.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Mirror of the World: A New History of Art |first=Julian |last=Bell |publisher=Thames and Hudson |page=496 |year=2007 |isbn=978-0-500-23837-0}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

== Painting media ==
Different types of paint are usually identified by the medium that the pigment is suspended or embedded in, which determines the general working characteristics of the paint, such as [[viscosity]], [[miscibility]], [[solubility]], drying time, etc.

=== Hot wax or encaustic ===
[[File:Petersinai.jpg|thumb|upright|Encaustic icon from [[Saint Catherine's Monastery]], [[Egypt]] (6th-century)]]
[[Encaustic painting]], also known as hot wax painting, involves using heated [[beeswax]] to which colored pigments are added. The liquid/paste is then applied to a surface—usually prepared wood, though [[canvas]] and other materials are often used. The simplest encaustic mixture can be made from adding pigments to beeswax, but there are several other recipes that can be used—some containing other types of [[wax]]es, [[damar resin]], [[linseed oil]], or other ingredients. Pure, powdered pigments can be purchased and used, though some mixtures use oil paints or other forms of pigment. Metal tools and special brushes can be used to shape the paint before it cools, or heated metal tools can be used to manipulate the wax once it has cooled onto the surface. Other materials can be encased or [[collage]]d into the surface, or layered, using the encaustic medium to adhere it to the surface.

The technique was the normal one for ancient Greek and Roman panel paintings, and remained in use in the Eastern Orthodox [[icon]] tradition.

=== Watercolor ===
[[File:John Martin - Manfred on the Jungfrau (1837).jpg|thumb|left|[[John Martin (painter)|John Martin]], ''[[Manfred on the Jungfrau (Martin)|Manfred on the Jungfrau]]'' (1837), watercolor]]
[[Watercolor]] is a painting method in which the paints are made of pigments suspended in a water-soluble vehicle. The traditional and most common support for watercolor paintings is paper; other supports include [[papyrus]], bark papers, plastics, [[vellum]] or [[leather]], [[textile|fabric]], wood and [[canvas]]. In East Asia, watercolor painting with inks is referred to as [[brush painting]] or scroll painting. In [[Chinese painting|Chinese]], [[Korean painting|Korean]], and [[Japanese painting]] it has been the dominant medium, often in monochrome black or browns. India, [[Ethiopia]] and other countries also have long traditions. [[Finger-painting]] with watercolor paints originated in [[China]]. There are various types of watercolors used by artists. Some examples are pan watercolors, liquid watercolors, watercolor brush pens, and [[Pencil|watercolor pencils]]. Watercolor pencils (water-soluble color pencils) may be used either wet or dry.

=== Gouache ===
[[File:Rudolf Reschreiter Blick von der Höllentalangerhütte zum Höllentalgletscher und den Riffelwandspitzen 1921.jpg|thumb|left|[[Rudolf Reschreiter]], ''Blick von der Höllentalangerhütte zum Höllentalgletscher und den Riffelwandspitzen'', Gouache (1921)]]

[[Gouache]] is a water-based paint consisting of pigment and other materials designed to be used in an opaque painting method. Gouache differs from [[watercolor painting|watercolor]] in that the particles are larger, the ratio of pigment to water is much higher, and an additional, inert, white pigment such as [[chalk]] is also present. This makes gouache heavier and more opaque, with greater reflective qualities. Like all water media, it is diluted with water.&lt;ref name=&quot;wash_gou&quot;&gt;Cohn, Marjorie B., ''Wash and Gouache'', Fogg Museum, 1977.&lt;/ref&gt;
Gouache was a popular paint utilized by Egyptians,&lt;ref&gt;{{cite web |title=Gouache {{!}} Watercolor, Acrylics, Tempera |url=https://www.britannica.com/art/gouache |website=www.britannica.com |publisher=Britannica |access-date=March 18, 2024 |language=en}}&lt;/ref&gt; Painters such as [[François Boucher|Francois Boucher]] used this medium. This paint is best applied with sable brushes.

=== Ceramic Glaze ===
Glazing is commonly known as a premelted liquid glass. This glaze can be dipped or brushed on. This glaze appears chalky and there is a vast difference between the beginning and finished result. To be activated glazed pottery must be placed in a kiln to be fired. This melts the Silica glass in the glaze and transforms it into a vibrant glossy version of itself.&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=Grey Fox Pottery |title=The History of Ceramic Glaze |date=4 August 2023 |url=https://greyfoxpottery.com/coffee-mugs/the-history-of-ceramic-glaze}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Ceramic glaze.&quot; Merriam-Webster.com Dictionary, Merriam-Webster, https://www.merriam-webster.com/dictionary/ceramic%20glaze. Accessed 19 Mar. 2024.&lt;/ref&gt;

=== Ink ===

[[File:Landscapes of the Four Seasons.jpg|thumb|[[Sesshū Tōyō]], ''Landscapes of the Four Seasons'' (1486), ink and light color on paper ]]
Ink paintings are done with a liquid that contains pigments or [[dye]]s and is used to color a surface to produce an image, [[writing|text]], or [[design]]. Ink is used for drawing with a [[pen]], [[brush]], or [[quill]]. Ink can be a complex medium, composed of [[solvent]]s, pigments, dyes, [[resin]]s, [[lubricant]]s, solubilizers, [[surfactant]]s, [[suspended solids|particulate matter]], [[fluorescent|fluorescers]], and other materials. The components of inks serve many purposes; the ink's carrier, colorants, and other additives control flow and thickness of the ink and its appearance when dry.

=== Enamel ===
[[File:Waddesdon bequest British Museum DSCF9814 05.JPG|thumb|[[Jean de Court]] (attributed), painted [[Limoges enamel]] dish in detail (mid-16th century), [[Waddesdon Bequest]], [[British Museum]]]]
[[Vitreous enamel|Enamels]] are made by painting a substrate, typically metal, with powdered glass; minerals called color oxides provide coloration. After firing at a temperature of 750–850 degrees Celsius (1380–1560 degrees Fahrenheit), the result is a fused lamination of glass and metal.  Unlike most painted techniques, the surface can be handled and wetted. Enamels have traditionally been used for decoration of precious objects,&lt;ref&gt;Mayer, Ralph,''The Artist's Handbook of Materials and Techniques'', 3rd ed., New York: Viking, 1970, p. 375.&lt;/ref&gt; but have also been used for other purposes. [[Limoges enamel]] was the leading centre of Renaissance enamel painting, with small religious and mythological scenes in decorated surrounds, on plaques or objects such as [[Salt cellar|salts]] or caskets.  In the 18th century, enamel painting enjoyed a vogue in Europe, especially as a medium for [[portrait miniature]]s.&lt;ref&gt;McNally, Rika Smith, &quot;Enamel&quot;, ''Oxford Art Online''&lt;/ref&gt; In the late 20th century, the technique of porcelain enamel on metal has been used as a durable medium for outdoor murals.&lt;ref&gt;Mayer, Ralph, ''The Artist's Handbook of Materials and Techniques'', 3rd ed., New York: Viking, 1970, p. 371.&lt;/ref&gt;

=== Tempera ===
[[File:Sandro Botticelli - La nascita di Venere - Google Art Project - edited.jpg|thumb|left|[[Sandro Botticelli]], ''[[The Birth of Venus]]'', Tempera (1485–1486)]]

[[File:The Three Graces, by Peter Paul Rubens, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|The Three Graces (1636–1638). Museo del Prado, Madrid]]

[[Tempera]], also known as egg tempera, is a permanent, fast-drying painting medium consisting of colored pigment mixed with a water-soluble [[Binder (material)|binder]] medium (usually a glutinous material such as egg yolk or some other [[Sizing|size]]). Tempera also refers to the paintings done in this medium. Tempera paintings are very long-lasting, and examples from the first centuries CE still exist. Egg tempera was a primary method of painting until after 1500 when it was superseded by the invention of [[oil painting]]. A paint commonly called tempera (though it is not) consisting of pigment and glue size is commonly used and referred to by some manufacturers in America as [[poster paint]].

=== Fresco ===
[[File:Meister von Mileseva 001.jpg|thumb|upright|left|''[[White Angel]]'' (fresco, c. 1235), Mileševa monastery, Serbia]]
[[Fresco]] is any of several related [[mural]] painting types, done on [[plaster]] on walls or ceilings. The word fresco comes from the [[Italian language|Italian]] word ''affresco'' {{IPA|[afˈfresːko]}}, which derives from the Latin word for ''fresh''. Frescoes were often made during the Renaissance and other early time periods.
''[[Buon fresco]]'' technique consists of painting in pigment mixed with water on a thin layer of wet, fresh [[Mortar (masonry)#Lime mortar|lime mortar]] or [[plaster]], for which the Italian word for plaster, [[intonaco]], is used. ''[[A secco]]'' painting, in contrast, is done on dry plaster (''secco'' is &quot;dry&quot; in Italian). The pigments require a binding medium, such as [[egg (food)|egg]] ([[tempera]]), glue or [[oil painting|oil]] to attach the pigment to the wall.

=== Oil ===
[[File:Honoré Daumier 008.jpg|thumb|[[Honoré Daumier]], ''The Painter'' (1808–1879), oil on panel with visible brushstrokes]]
[[Oil painting]] is the process of painting with [[pigments]] that are bound with a medium of [[drying oil]], such as [[linseed oil]], [[poppyseed oil]] which was widely used in early modern Europe. Often the oil was boiled with a resin such as pine resin or even [[frankincense]]; these were called 'varnishes' and were prized for their body and gloss. Oil paint eventually became the principal medium used for creating artworks as its advantages became widely known. The transition began with [[Early Netherlandish painting]] in northern Europe, and by the height of the [[Renaissance]] oil painting techniques had almost completely replaced [[tempera]] paints in the majority of Europe.

=== Pastel ===
[[File:Louis15-1.jpg|thumb|upright|left|[[Maurice Quentin de La Tour]], ''Portrait of Louis XV of France'' (1748), pastel]]
[[Pastel]] is a painting medium in the form of a stick, consisting of pure powdered pigment and a binder.&lt;ref&gt;Mayer, Ralph (1970), ''The Artist's Handbook of Materials and Techniques'', 3rd ed., New York: Viking. p. 312.&lt;/ref&gt; The pigments used in pastels are the same as those used to produce all colored art media, including [[oil paint]]s; the binder is of a neutral hue and low [[Colorfulness#Saturation|saturation]]. The color effect of pastels is closer to the natural dry pigments than that of any other process.&lt;ref&gt;Mayer, Ralph (1971). ''The Artist's Handbook of Materials and Techniques''. Viking Adult; 5th ed. {{ISBN|0670837016}}&lt;/ref&gt; Because the surface of a pastel painting is fragile and easily smudged, its preservation requires protective measures such as framing under glass; it may also be sprayed with a [[fixative (drawing)|fixative]]. Nonetheless, when made with permanent pigments and properly cared for, a pastel painting may endure unchanged for centuries. Pastels are not susceptible, as are paintings made with a fluid medium, to the cracking and discoloration that result from changes in the color, opacity, or dimensions of the medium as it dries.

=== Acrylic ===
[[File:Jungle Arc.jpg|thumb|[[Ray Burggraf]], ''Jungle Arc'' (1998), acrylic paint on wood]] [[Acrylic paint]] is fast drying paint containing pigment suspension in [[acrylic resin|acrylic]] polymer [[emulsion]]. Acrylic paints can be diluted with water but become water-resistant when dry. Depending on how much the paint is diluted (with water) or modified with acrylic gels, media, or pastes, the finished acrylic painting can resemble a [[watercolor painting|watercolor]] or an [[oil painting]], or have its own unique characteristics not attainable with other media. The main practical difference between most acrylics and oil paints is the inherent drying time.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |last=artincontext |date=2021-08-22 |title=Watercolor vs. Acrylic - The Difference Between Watercolor and Acrylic |url=https://artincontext.org/watercolor-vs-acrylic/ |access-date=2022-06-28 |website=artincontext.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Oils allow for more time to blend colors and apply even glazes over under-paintings. This slow drying aspect of oil can be seen as an advantage for certain techniques but may also impede the artist's ability to work quickly. Another difference is that watercolors must be painted onto a porous surface, primarily watercolor paper. Acrylic paints can be used on many different surfaces.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |title=Understanding drying times for acrylic paints |url=https://www.winsornewton.com/row/education/guides/understanding-the-drying-times-for-acrylic-paints/ |access-date=2022-06-28 |website=Winsor &amp; Newton - ROW |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Both acrylic and watercolor are easy to clean up with water. Acrylic paint should be cleaned with soap and water immediately following use. Watercolor paint can be cleaned with just water.&lt;ref&gt;Watercolor vs Acrylic [https://www.rayeoflightstudio.com/watercolor-vs-acrylic/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200923190049/https://www.rayeoflightstudio.com/watercolor-vs-acrylic/ |date=2020-09-23 }} accessed August 21, 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Appellof92&quot;&gt;{{cite book |author=Appellof, M.E. |url=https://books.google.com/books?id=E2HeUJFqfzsC |title=Everything You Ever Wanted to Know About Watercolor |publisher=Watson-Guptill Publications |year=1992 |isbn=978-0-823-05649-1 |pages=399–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Why WaterColor [https://www.theartistsroad.net/articles/whywatercolor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805161347/https://theartistsroad.net/articles/whywatercolor |date=2020-08-05 }} accessed August 21, 2020&lt;/ref&gt;

Between 1946 and 1949, [[Leonard Bocour]] and [[Sam Golden]] invented a solution acrylic paint under the brand [[Magna paint]]. These were [[Mineral spirits|mineral spirit]]-based paints. Water-based acrylic paints were subsequently sold as [[latex]] house paints.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Sickler |first=Dean |date=Spring 2002 |title=Water-based Alchemy by Dean Sickler |url=http://dundean.com/tips_what_is_latex_paint.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829153753/http://dundean.com/tips_what_is_latex_paint.shtml |archive-date=August 29, 2012 |access-date=August 11, 2012 |website=Dundean.com}}&lt;/ref&gt; In 1963, George Rowney (part of [[Daler-Rowney]] since 1983) was the first manufacturer to introduce artists' acrylic paints in Europe, under the brand name &quot;Cryla&quot;.&lt;ref name=&quot;Art Materials&quot;&gt;{{cite web |date=2012-02-15 |title=Art Materials |url=http://www.daler-rowney.com/ |access-date=2013-02-05 |publisher=Daler Rowney}}&lt;/ref&gt; Acrylics are the most common paints used in [[grattage]], a surrealist technique that began to be used with the advent of this type of paint. Acrylics are used for this purpose because they easily scrape or peel from a surface.&lt;ref&gt;Grattage [http://www.wordiq.com/definition/Grattage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100904065444/http://www.wordiq.com/definition/Grattage|date=2010-09-04}} Art Techniques accessed December 08, 2010&lt;/ref&gt;

=== Spray paint ===
[[Aerosol paint]] (also called spray paint)&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/aerosol-dispenser |title=Aerosol Dispenser |date=2018}}{{failed verification|date=August 2025}}&lt;/ref&gt; is a type of paint that comes in a sealed pressurized container and is released in a fine spray mist when depressing a [[valve]] button. A form of [[spray painting]], [[aerosol]] paint leaves a smooth, evenly coated surface. Standard sized cans are portable, inexpensive and easy to store&lt;!--, unlike _industrial painters_ or artist [[airbrush]]es--&gt;. Aerosol [[Primer (paint)|primer]] can be applied directly to bare metal and many plastics.

Speed, portability and permanence also make aerosol paint a common [[graffiti]] medium. In the late 1970s, street graffiti writers' signatures and murals became more elaborate, and a unique style developed as a factor of the aerosol medium and the speed required for illicit work. Many now recognize graffiti and street art as a unique art form and specifically manufactured aerosol paints are made for the graffiti artist. A [[stencil]] protects a surface, except the specific shape to be painted. Stencils can be purchased as movable letters, ordered as professionally cut [[logo]]s or hand-cut by artists.

=== Water miscible oil paint ===
[[Water miscible oil paint]]s (also called &quot;water soluble&quot; or &quot;water-mixable&quot;) is a modern variety of [[oil paint]] engineered to be thinned and cleaned up with water,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=RX Series Alkyd Emulsifiers |url=https://ethox.com/rx-series-alkyd-emulsifiers/ |access-date=2021-04-26 |website=Ethox |language=en-US |archive-date=26 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426140405/https://ethox.com/rx-series-alkyd-emulsifiers/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dye2001&quot;&gt;{{cite book |author=Sean Dye |url=https://books.google.com/books?id=TPa8JyQkmgMC |title=Painting with Water-Soluble Oils |date=15 June 2001 |publisher=North Light Books |isbn=1-58180-033-9 }}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; rather than having to use chemicals such as [[turpentine]]. It can be mixed and applied using the same techniques as traditional oil-based paint, but while still wet it can be effectively removed from brushes, palettes, and rags with ordinary soap and water. Its water solubility comes from the use of an [[oil]] medium in which one end of the [[molecule]] has been altered to bind loosely to water molecules, as in a [[Solution (chemistry)|solution]].&lt;ref name=&quot;cold_oil&quot;&gt;H. Gluck, &quot;The Impermanences of Painting in Relation to Artists' Materials&quot;, ''Journal of the Royal Society of Arts'', Volume CXII 1964&lt;/ref&gt;

=== Sand ===
{{Main|Sandpainting}}
Sandpainting is the art of pouring coloured sands, and powdered pigments from minerals or crystals, or pigments from other natural or synthetic sources onto a surface to make a fixed or unfixed sand painting. 

=== Digital painting ===
{{Main|Digital painting}}
Digital painting is a method of creating an art object (painting) digitally or a technique for making digital art on the computer. As a method of creating an art object, it adapts traditional painting medium such as [[acrylic paint]], [[Oil paint|oils]], [[ink]], [[watercolor]], etc. and applies the pigment to traditional carriers, such as woven canvas cloth, paper, polyester, etc. by means of [[software]] driving [[industrial robot]]ic or office machinery (printers). As a technique, it refers to a [[computer graphics]] software program that uses a [[virtuality|virtual]] canvas and virtual painting box of brushes, colors, and other supplies. The virtual box contains many instruments that do not exist outside the computer, and which give a [[digital art]]work a different look and feel from an artwork that is made the traditional way. Furthermore, digital painting is not 'computer-generated' art as the computer does not automatically create images on the screen using some mathematical calculations. On the other hand, the artist uses his own painting technique to create a particular piece of work on the computer.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.turningpointarts.com/what-is-digital-painting/|title=What is digital painting?|date=1 November 2008|work=Turning Point Arts|access-date=17 May 2017|language=en-US|archive-date=5 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505040853/http://www.turningpointarts.com/what-is-digital-painting|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Other media ===
Bodily fluids have been used as painting media. [[Andy Warhol]] produced his ''Oxidization'' series by covering canvases with metallic paint and having his assistants and friends urinate on the still-wet paint.&lt;ref&gt;[https://www.warhol.org/conservation/oxidation-paintings/ Oxidation Paintings], The Andy Warhol Museum. Retrieved 18 March 2024.&lt;/ref&gt; Blood from menstrual periods has been used to paint images.&lt;ref&gt;Green-Cole, Ruth. &quot;Painting Blood: Visualizing Menstrual Blood in Art.&quot; The Palgrave Handbook of Critical Menstruation Studies [Internet], U.S. National Library of Medicine, 25 July 2020, www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK565646/. &lt;/ref&gt; Sarah Maple, a contemporary artist, has used her menstrual blood to create portraits to help erase the taboo covering the topic of periods.{{Citation needed|date=April 2025}}

== Painting styles ==
{{Main|Style (visual arts)}}
''Style'' is used in two senses: It can refer to the distinctive visual elements, techniques, and methods that typify an ''individual'' artist's work. It can also refer to the [[Art movement|movement]] or school that an artist is associated with. This can stem from an actual group that the artist was consciously involved with or it can be a category in which art historians have placed the painter. The word 'style' in the latter sense has fallen out of favor in academic discussions about contemporary painting, though it continues to be used in popular contexts. Such movements or classifications include the following:
&lt;!--When the section below is fully fleshed out, we might end up duplicating the History of painting article...this might be OK if this section is substantially shorter than the History of painting article! --&gt;

=== Western ===

==== Modernism ====
[[Modernism]] describes both a set of cultural tendencies and an array of associated [[cultural movement]]s, originally arising from wide-scale and far-reaching changes to [[Western culture|Western society]] in the late 19th century and early 20th century. Modernism was a revolt against the conservative values of [[Realism (arts)|realism]].&lt;ref name=&quot;Barth79Replenishment&quot;&gt;[[John Barth|Barth, John]] (1979) ''[[The Literature of Replenishment]]'', later republished in ''[[The Friday Book]]'' (1984).&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Graff75&quot;&gt;[[Gerald Graff|Graff, Gerald]] (1975) ''Babbitt at the Abyss: The Social Context of Postmodern. American Fiction'', [[TriQuarterly]], No. 33 (Spring 1975), pp. 307–37; reprinted in Putz and Freese, eds., Postmodernism and American Literature.&lt;/ref&gt; The term encompasses the activities and output of those who felt the &quot;traditional&quot; forms of art, architecture, literature, religious faith, social organization, and daily life were becoming outdated in the new economic, social, and political conditions of an emerging fully industrialized world. A salient characteristic of modernism is self-consciousness. This often led to experiments with form, and work that draws attention to the processes and materials used (and to the further tendency of abstraction).&lt;ref&gt;Gardner, Helen, Horst De la Croix, Richard G. Tansey, and Diane Kirkpatrick. ''Gardner's Art Through the Ages'' (San Diego: [[Harcourt Brace Jovanovich]], 1991). {{ISBN|0155037706}}. p. 953.&lt;/ref&gt;

==== Impressionism ====
[[File:Monet - Impression, Sunrise.jpg|thumb|[[Claude Monet]]'s 1872 ''[[Impression, Sunrise]]'' inspired the name of [[Impressionism|the movement]]]]
The first example of modernism in painting was [[impressionism]], a school of painting that initially focused on work done, not in studios, but outdoors (''[[en plein air]]''). Impressionist paintings demonstrated that human beings do not see objects, but instead see light itself. The school gathered adherents despite internal divisions among its leading practitioners and became increasingly influential. Initially rejected from the most important commercial show of the time, the government-sponsored [[Paris Salon]], the [[Impressionists]] organized yearly group exhibitions in commercial venues during the 1870s and 1880s, timing them to coincide with the official Salon. A significant event of 1863 was the [[Salon des Refusés]], created by [[Napoleon III of France|Emperor Napoleon III]] to display all of the paintings rejected by the Paris Salon.

==== Abstract styles ====
[[Abstract art|Abstract painting]] uses a [[visual language]] of form, colour and line to create a composition that may exist with a degree of independence from visual references in the world.&lt;ref&gt;{{cite book|author-link=Rudolph Arnheim|last=Arnheim|first= Rudolf|date= 1969|title=Visual Thinking|publisher = University of California Press|isbn = 0-520-24226-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Key|first1=Joan|title=Future Use: Abstract Painting|journal=Third Text|date=September 2009|volume=23|issue=5|pages=557–63|doi=10.1080/09528820903184666|s2cid=144061791}}&lt;/ref&gt; [[Abstract expressionism]] was an American post-[[World War II]] [[art movement]] that combined the emotional intensity and self-denial of the German [[expressionism|Expressionists]] with the anti-figurative aesthetic of the European abstract schools—such as [[Futurism (art)|Futurism]], [[Bauhaus]] and [[Cubism]], and the image of being rebellious, anarchic, highly idiosyncratic and, some feel, nihilistic.&lt;ref&gt;Shapiro, David/Cecile (2000): Abstract Expressionism. The politics of apolitical painting. p. 189-90 In: Frascina, Francis (2000): Pollock and After. The critical debate. 2nd ed. London: Routledge&lt;/ref&gt;

[[Action painting]], sometimes called ''gestural abstraction'', is a style of painting in which paint is spontaneously dribbled, splashed or smeared onto the canvas, rather than being carefully applied.&lt;ref&gt;{{cite web
| url = http://painting.about.com/od/artglossarya/g/defactionpaint.htm
| title = ''Art Glossary: Action Painting''
| access-date = 20 August 2006
| last = Boddy-Evans
| first = Marion
| publisher = About.com
| archive-date = 12 March 2007
| archive-url = https://web.archive.org/web/20070312224234/http://painting.about.com/od/artglossarya/g/defactionpaint.htm
| url-status = live
}}&lt;/ref&gt; The resulting work often emphasizes the physical act of painting itself as an essential aspect of the finished work or concern of its artist. The style was widespread from the 1940s until the early 1960s and is closely associated with [[abstract expressionism]] (some critics have used the terms &quot;action painting&quot; and &quot;abstract expressionism&quot; interchangeably).

Other modernist styles include:
* [[Color Field]]
* [[Lyrical Abstraction]]
* [[Hard-edge painting]]
* [[Pop art]]

==== Outsider art ====
The term [[outsider art]] was coined by [[art critic]] Roger Cardinal in 1972 as an English synonym for art brut ({{IPA|fr|aʁ bʁyt|lang}}, &quot;raw art&quot; or &quot;rough art&quot;), a label created by [[France|French]] [[artist]] [[Jean Dubuffet]] to describe [[art]] created outside the boundaries of official culture; Dubuffet focused particularly on art by [[Psychiatric hospital|insane-asylum]] inmates.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Cardinal|first= Roger|title=Outsider Art|location= London|date= 1972|publisher = Studio Vista |isbn = 978-0-289-70168-3 }}&lt;/ref&gt; Outsider art has emerged as a successful art marketing category (an annual Outsider Art Fair has taken place in New York since 1992). The term is sometimes misapplied as a catch-all marketing label for art created by people outside the mainstream &quot;art world&quot;, regardless of their circumstances or the content of their work.

==== Photorealism ====
[[Photorealism]] is the genre of painting based on using the camera and photographs to gather information and then from this information, creating a painting that appears to be very realistic like a [[photograph]]. The term is primarily applied to paintings from the United States [[art movement]] that began in the late 1960s and early 1970s. As a full-fledged art movement, Photorealism evolved from [[Pop Art]]&lt;ref name=&quot;Supperrealist Pop Art&quot;&gt;Lindey, Christine ''Superrealist Painting and Sculpture,'' William Morrow and Company, New York, 1980, pp. 27–33.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chase, Linda 2002. pp 14-15&quot;&gt;Chase, Linda, Photorealism at the Millennium, ''The Not-So-Innocent Eye: Photorealism in Context.'' Harry N. Abrams, Inc. New York, 2002. pp. 14–15.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Nochlin, Linda]], The Realist Criminal and the Abstract Law II, ''Art in America''. 61 (November – December 1973), P. 98.&lt;/ref&gt; and as a counter to [[Abstract Expressionism]].

[[Hyperrealism (painting)|Hyperrealism]] is a genre of painting and sculpture resembling a high-resolution [[photograph]]. [[Hyperrealism (painting)|Hyperrealism]] is a fully-fledged school of [[art]] and can be considered an advancement of Photorealism by the methods used to create the resulting paintings or sculptures. The term is primarily applied to an independent art movement and art style in the United States and Europe that has developed since the early 2000s.&lt;ref&gt;Bredekamp, Horst, Hyperrealism – One Step Beyond. Tate Museum, Publishers, UK. 2006. p. 1&lt;/ref&gt;

==== Surrealism ====
[[Surrealism]] is a cultural movement that began in the early 1920s and is best known for the artistic and literary production of those affiliated with the [[Surrealist Movement]]. Surrealist artworks feature the element of surprise, the uncanny, the unconscious, unexpected juxtapositions and [[Non sequitur (literary device)|non-sequitur]]; however, many Surrealist artists and writers regard their work as an expression of the philosophical movement first and foremost, with the works being an artifact. Leader [[André Breton]] was explicit in his assertion that Surrealism was above all a revolutionary movement.

Surrealism developed out of the [[Dada]] activities of [[World War I]] and the most important center of the movement was [[Paris]]. From the 1920s onward, the movement spread around the globe, eventually affecting the [[visual art]]s, [[literature]], [[film]] and [[music]] of many countries, as well as [[politics|political]] thought and practice, [[philosophy]] and [[social theory]].

{{See also|Outline of painting#Styles of painting}}

=== East Asian ===
* [[File:Immortal in Splashed Ink.jpg|thumb|[[Liang Kai]]'', Drunken Celestial'' (12th century), ink on [[Xuan paper]]]] [[File:MET DP153920.jpg|thumb|[[Yun Bing]], ''Album Leaf'' (17th century), ink and color on paper]]'''[[Chinese painting|Chinese]]'''
** [[Tang Dynasty painting|Tang Dynasty]]
** [[Ming Dynasty painting|Ming Dynasty]]
** [[Shan shui]]
** [[Ink and wash painting]]
** [[Bird-and-flower painting|Hua niao]]
** [[Southern School]]
*** [[Zhe school (painting)|Zhe School]]
*** [[Wu School]]
** [[History of Chinese art#Contemporary Art|Contemporary]]
* '''[[Japanese painting|Japanese]]'''
** [[Yamato-e]]
** [[Rimpa school]]
** [[Emakimono]]
** [[Kanō school]]
** [[Shijō school]]
** [[Superflat]]
* '''[[Korean painting|Korean]]'''

=== Southeast Asia ===
* '''[[Indonesian painting|Indonesian]]'''

=== Islamic ===
* [[Arabic miniature]]
* [[Ottoman miniature]]
* [[Persian miniature]]
* [[Calligraphy]]

=== Indian ===

==== Miniature painting ====
Miniature paintings were the primary form of painting in pre-colonial India. These were done on a special paper (known as wasli) using mineral and natural colours. Miniature painting is not one style but a group of several styles of schools of painting such as Mughal, Pahari, Rajasthani, Company style etc.

'''[[Mughal painting|Mughal miniature painting]]''' is a particular style of [[South Asia]]n, particularly North Indian (more specifically, modern day India and Pakistan), painting confined to [[Miniature (illuminated manuscript)|miniatures]] either as book illustrations or as single works to be kept in albums ([[muraqqa]]). It emerged&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mughal Painting – Evolution &amp; History, Features &amp; Prominent Artists |url=https://www.culturalindia.net/indian-art/paintings/mughal.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102715/https://www.culturalindia.net/indian-art/paintings/mughal.html |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=www.culturalindia.net |language=en}}&lt;/ref&gt; from [[Persian miniature]] painting (itself partly of [[Chinese painting|Chinese origin]]) and developed in the court of the [[Mughal Empire]] of the 16th to 18th centuries. Mughal painting immediately took a much greater interest in realistic portraiture than was typical of Persian miniatures. Animals and plants were the main subject of many miniatures for albums, and were more realistically depicted.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=22 August 2016 |title=Mughal Painting |url=https://selfstudyhistory.com/2016/08/22/mughal-painting-2/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102703/https://selfstudyhistory.com/2016/08/22/mughal-painting-2/ |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=Self Study History |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Religions – Islam: Mughal Empire (1500s, 1600s) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/mughalempire_1.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101110065723/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/mughalempire_1.shtml |archive-date=10 November 2010 |access-date=22 November 2021 |website= BBC |date=2009 |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mughal painting |url=https://www.britannica.com/art/Mughal-painting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102658/https://www.britannica.com/art/Mughal-painting |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=Encyclopedia Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Maker unknown, India - Krishna and Radha - Google Art Project.jpg|thumb|''Krishna and Radha'', might be the work of [[Nihâl Chand]], master of Kishangarh school of Rajput Painting]]
'''[[Rajasthani painting]]''' evolved and flourished in the royal courts of [[Rajputana]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rājput painting {{!}} Indian art |url=https://www.britannica.com/art/Rajput-painting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102657/https://www.britannica.com/art/Rajput-painting |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt; in northern India, mainly during the 17th century. Artists trained in the tradition of the [[Mughal miniature]] were dispersed from the imperial Mughal court, and developed styles also drawing from local traditions of painting, especially those illustrating the Sanskrit Epics, the ''[[Mahabharata]]'' and ''[[Ramayana]]''. Subjects varied, but portraits of the ruling family, often engaged in hunting or their daily activities, were generally popular, as were narrative scenes from the epics or [[Hindu mythology]], as well as some [[Genre painting|genre scenes]] of landscapes, and humans.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Rajput Paintings, Rajput Paintings India, Rajput Painting History |url=https://www.culturalindia.net/indian-art/paintings/rajput.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102657/https://www.culturalindia.net/indian-art/paintings/rajput.html |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=www.culturalindia.net}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17 August 2012 |title=Rajput painting |url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/rajput-painting-1345188164-1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122104201/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/rajput-painting-1345188164-1 |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=Jagran Josh}}&lt;/ref&gt;

'''Punjab Hills or [[Pahari painting]]''' of which Kangra, Guller, Basholi were major sub-styles. Kangra painting is the pictorial art of [[Kangra, Himachal Pradesh|Kangra]], named after [[Kangra State|Kangra]], [[Himachal Pradesh]], a former [[princely state]], which patronized the art. It became prevalent with the fading of [[Basohli Painting|Basohli school of painting]] in mid-18th century.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kāngra painting |url=https://www.britannica.com/art/Kangra-painting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102656/https://www.britannica.com/art/Kangra-painting |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=Britannica |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Bradnock |first1=Robert W. |url=https://books.google.com/books?id=nWKaR6LbEGcC&amp;q=pligrim+Dharamshala%22&amp;pg=PA512 |title=Footprint India |last2=Bradnock |first2=Roma |date=2004 |publisher=Footprint |isbn=978-1-904777-00-7 |page=512 |language=en |access-date=26 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220219034009/https://books.google.com/books?id=nWKaR6LbEGcC&amp;q=pligrim+Dharamshala%22&amp;pg=PA512 |archive-date=19 February 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; The focal theme of Kangra painting is Shringar (the erotic sentiment). The subjects are seen in Kangra painting exhibit the taste and the traits of the lifestyle of the society of that period.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=27 July 2021 |title=Kangra Painting – The Delicate Art of the Himachal Pradesh |url=https://www.caleidoscope.in/art-culture/kangra-painting |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102659/https://www.caleidoscope.in/art-culture/kangra-painting |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=Caleidoscope {{!}} Indian Culture, Heritage |language=en-US}}&lt;/ref&gt; The artists adopted themes from the love poetry of [[Jayadeva]] and [[Keshavdas|Keshav Das]] who wrote ecstatically of the love of [[Radha]] and [[Krishna]] with [[Bhakti]] being the driving force.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kangra Paintings {{!}} District Kangra, Government of Himachal Pradesh {{!}} India |url=https://hpkangra.nic.in/gallery/kangra-paintings/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102659/https://hpkangra.nic.in/gallery/kangra-paintings/ |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sharma |first=Vijay |date=1 November 2020 |title=How love, war and Mughal fine art inspired Kangra painting |url=https://theprint.in/pageturner/excerpt/how-love-war-and-mughal-fine-art-inspired-kangra-painting/533500/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102657/https://theprint.in/pageturner/excerpt/how-love-war-and-mughal-fine-art-inspired-kangra-painting/533500/ |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=ThePrint |language=en-US}}&lt;/ref&gt;[[File:Khan Bahadur Khan with men of his clan (6125079998) cropped.jpg|left|thumb|Khan Bahadur Khan with Men of his Clan, c. 1815, from the Fraser Album, Company Style]]'''Company style''' is a term for a hybrid Indo-European style of paintings made in India by Indian artists, many of whom worked for European patrons in the [[British East India Company]] or other foreign Companies in the 18th and 19th centuries.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Company Painting in Nineteenth-Century India &amp;#124; Essay &amp;#124; Heilbrunn Timeline of Art History &amp;#124; the Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/cpin/hd_cpin.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171220030814/https://metmuseum.org/toah/hd/cpin/hd_cpin.htm |archive-date=20 December 2017 |access-date=22 November 2021 |website=www.metmuseum.org|date=October 2004 }}&lt;/ref&gt; Three distinct styles of Company Painting emerged in three British Power Centres – [[Delhi]], [[Kolkata|Calcutta]] and [[Madras]]. The subject matter of company paintings made for western patrons was often documentary rather than imaginative, and as a consequence, the Indian artists were required to adopt a more naturalistic approach to painting than had traditionally been usual.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Company Paintings – Capturing an Era |url=https://s3.ap-south-1.amazonaws.com/img.livehistoryindia.com/wp-content/uploads/2018/12/9__Tavern_Scene-scaled.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102659/https://s3.ap-south-1.amazonaws.com/img.livehistoryindia.com/wp-content/uploads/2018/12/9__Tavern_Scene-scaled.jpg |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=Live History India |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Victoria and Albert Museum |first=Digital Media |date=16 November 2012 |title=Indian company paintings |url=http://www.vam.ac.uk/content/articles/i/indian-company-paintings/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102700/http://www.vam.ac.uk/content/articles/i/indian-company-paintings/ |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=www.vam.ac.uk |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

The '''Sikh style''' and [[Deccan painting|'''Deccan style''']] are other prominent Miniature painting styles of India.

==== Pichwai painting ====
[[Pichhwai|Pichwai paintings]] are paintings on textile and usually depicting stories from the life of Lord Krishna.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-07-15 |title=The colourful tradition of Indian Pichwai Painting |url=https://indianartspalace.in/the-colorful-tradition-of-indian-pichwai-paintings/ |access-date=2022-08-10 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; These were made in large format and often used as a backdrop to the main idol in temples or homes. Pichwai paintings were made and are still made mainly in Rajasthan, India. However very few were made in the Deccan region, but these are extremely rare. The purpose of pichhwais, other than artistic appeal, is to narrate tales of Krishna to the illiterate. Temples have sets with different images, which are changed according to the [[Shrinathji#Festivals and rituals at the temple|calendar of festivals celebrating the deity]].&lt;ref&gt;Blurton, 142-143&lt;/ref&gt;

==== Folk and tribal art ====
Pattachitra is a general term for traditional, cloth-based [[scroll]] painting, based in the eastern Indian [[States and territories of India|states]] of [[Odisha]] and [[West Bengal]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Parampara Project {{!}} Pata Chitra|url=https://www.paramparaproject.org/traditions_pata-chitra.html|access-date=22 November 2021|website=www.paramparaproject.org|archive-date=19 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220219040030/https://www.paramparaproject.org/traditions_pata-chitra.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The Pattachitra painting tradition is closely linked with the worship of Lord [[Jagannath]] in Odisha.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Daricha Foundation|url=http://www.daricha.org/sub_genre.aspx?ID=39&amp;Name=Patachitra|access-date=22 November 2021|website=www.daricha.org|archive-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102659/http://www.daricha.org/sub_genre.aspx?ID=39&amp;Name=Patachitra|url-status=live}}&lt;/ref&gt; The subject matter of Pattachitra is limited to religious themes. Patachitra artform is known for its intricate details as well as mythological narratives and folktales inscribed in it. All colours used in the Paintings are natural and paintings are made fully old traditional way by Chitrakaras that is Odiya Painter. Pattachitra style of painting is one of the oldest and most popular art forms of [[Odisha]]. Patachitras are a component of an ancient [[Bengalis|Bengali]] narrative art, originally serving as a visual device during the performance of a song.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2 August 2015|title=Myths and Folktales in the Patachitra Art of Bengal: Tradition and Modernity|url=https://chitrolekha.com/myths-and-folktales-patachitra/|access-date=22 November 2021|website=The Chitrolekha Journal on Art and Design|language=en-US|archive-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102700/https://chitrolekha.com/myths-and-folktales-patachitra/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=15 June 2016|title=Orissa Pattachitra –|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/orissa-pattachitra/article14422369.ece|access-date=22 November 2021|issn=0971-751X|archive-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102657/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-in-school/orissa-pattachitra/article14422369.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=says|first=Conrad Comrie|date=26 April 2017|title=Patachitra: Ancient scroll painting of Bengal|url=https://mediaindia.eu/culture/patachitra-ancient-scroll-painting-of-bengal/|access-date=22 November 2021|website=Media India Group|language=en|archive-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122154252/https://mediaindia.eu/culture/patachitra-ancient-scroll-painting-of-bengal/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Madhubani Art is a style of [[Indian painting]], practiced in the [[Mithila (region)|Mithila region]] of India and Nepal. The style is characterized by complex geometrical patterns, these paintings are famous for representing ritual content used for particular occasions like festivals, religious rituals etc.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Madhubani (Mithila) Painting – History, Designs &amp; Artists |url=https://www.culturalindia.net/indian-art/paintings/madhubani.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102658/https://www.culturalindia.net/indian-art/paintings/madhubani.html |archive-date=22 November 2021 |access-date=22 November 2021 |website=www.culturalindia.net |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Warli painting|Warli]] is another folk tribal art form from India.

==== Bengal School ====
The Bengal School&lt;ref&gt;{{Cite web|title=National Gallery of Modern Art, New Delhi|url=http://ngmaindia.gov.in/sh-bengal.asp|access-date=22 November 2021|website=ngmaindia.gov.in|archive-date=22 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022113236/http://ngmaindia.gov.in/sh-bengal.asp|url-status=live}}&lt;/ref&gt; was an [[art movement]] and a style of [[Indian painting]] that originated in [[Bengal]], primarily [[Kolkata]] and [[Shantiniketan]], and flourished throughout the [[Indian subcontinent]], during the [[British Raj]] in the early 20th century.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=8 August 2022 |title=Bengal School Painting – The transition to Modernism |url=https://indianartspalace.in/bengal-school-painting/ |access-date=10 August 2022 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; The Bengal school arose as an [[avant garde]] and nationalist movement reacting against the [[academic art]] styles previously promoted in India, both by Indian artists such as [[Raja Ravi Varma]] and in British art schools. The school wanted to establish a distinct Indian style which celebrated the indigenous cultural heritage. In an attempt to reject colonial aesthetics, [[Abanindranath Tagore]] also turned to China and Japan with the intent of promoting a pan-Asian aesthetic and incorporated elements from Far Eastern art, such as the [[Ink wash painting|Japanese wash technique]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Bengal School of Art|url=https://www.artsy.net/gene/bengal-school-of-art|access-date=22 November 2021|website=Artsy|archive-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102658/https://www.artsy.net/gene/bengal-school-of-art|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=How the Bengal School of Art Changed Colonial India's Art Landscape|url=https://www.artisera.com/blogs/expressions/how-the-bengal-school-of-art-changed-colonial-indias-art-landscape |date=February 27, 2017 |access-date=22 November 2021|website=Artisera|archive-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102658/https://www.artisera.com/blogs/expressions/how-the-bengal-school-of-art-changed-colonial-indias-art-landscape|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=18 August 2012|title=Bengal School of Art|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/bengal-school-of-art-1345270637-1|access-date=22 November 2021|website=Jagran Josh|archive-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102659/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/bengal-school-of-art-1345270637-1|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==== Others ====
[[File:Mysore Painting.jpg|left|thumb|upright|19th Century Mysore Painting of Goddess [[Saraswathi]] ]]

* Mysore painting is an important form of classical [[South India]]n painting that originated in and around the town of [[Mysore]] in [[Karnataka]] encouraged and nurtured by the Mysore rulers. Mysore paintings are known for their elegance, muted colours, and attention to detail. The themes for most of these paintings are [[Hindu]] gods and goddesses and scenes from [[Hindu mythology]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Mysore Paintings {{!}} Buy Mysore School Paintings {{!}} Shop Online at Artisera|url=https://www.artisera.com/collections/mysore-paintings|access-date=22 November 2021|website=Artisera|archive-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122102659/https://www.artisera.com/collections/mysore-paintings|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* [[Samikshavad]]
* [[Tanjore painting|Tanjore]]
* [[Kerala mural painting]]

=== African ===
* [[Egyptian painting]]
* [[Ethiopian painting]]
* [[Tingatinga (painting)|Tingatinga]]

=== Contemporary art ===
&lt;!-- It seems that some of the art forms listed here are not painting forms--for example video art --&gt;
{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;margin:auto; width:100%; border:0 solid #e5ffec; background:#=#e5ffec;&quot;
|-
|  style=&quot;vertical-align:top; width:17%;&quot;|

=== 1950s ===
* [[Abstract Expressionism]]
* [[American Figurative Expressionism]]
* [[Bay Area Figurative Movement]]
* [[Lyrical Abstraction]]
* [[New York Figurative Expressionism]]
* [[New York School (art)|New York School]]
|  style=&quot;vertical-align:top; width:16%;&quot;|

=== 1960s ===
* [[Abstract expressionism]]
* [[American Figurative Expressionism]]
* [[Abstract Imagists]]
* [[Bay Area Figurative Movement]]
* [[Color field]]
* [[Computer art]]
* [[Conceptual art]]
* [[Fluxus]]
* [[Happening]]s
* [[Hard-edge painting]]
* [[Lyrical Abstraction]]
* [[Minimalism]]
* [[Neo-figurative]]
* [[Neo-Dada]]
* [[New York School (art)|New York School]]
* [[Nouveau Réalisme]]
* [[Op Art]]
* [[Performance art]]
* [[Pop Art]]
* [[Postminimalism]]
* [[Washington Color School]]
* [[Kinetic art]]
|  style=&quot;vertical-align:top; width:16%;&quot;|

=== 1970s ===
* [[Arte Povera]]
* [[Ascii Art]]
* [[Bad Painting]]
* [[Body art]]
* [[Artist's book]]
* [[Feminist art]]
* [[Installation art]]
* [[Land Art]]
* [[Lowbrow (art movement)]]
* [[Photorealism]]
* [[Postminimalism]]
* [[Process Art]]
* [[Video art]]
* [[Funk art]]
* [[Pattern and Decoration]]
|  style=&quot;vertical-align:top; width:16%;&quot;|

=== 1980s ===
* [[Appropriation art]]
* [[Culture jamming]]
* [[Demoscene]]
* [[Electronic art]]
* [[Figuration Libre]]
* [[Graffiti Art]]
* [[Live Art (art form)|Live art]]
* [[Mail art]]
* [[Postmodern art]]
* [[Neo-conceptual art]]
* [[Neo-expressionism]]
* [[Neo-pop]]
* [[Sound art]]
* [[Transgressive art]]
* [[Video installation]]
* [[Institutional Critique]]
* [[Neogeo (art)|NeoGeo]]
|  style=&quot;vertical-align:top; width:16%;&quot;|

=== 1990s ===
* [[Bio art]]
* [[Cyberarts]]
* [[Cynical Realism]]
* [[Digital Art]]
* [[Information art]]
* [[Internet art]]
* [[Massurrealism]]
* [[Maximalism]]
* [[Transpressionism]]
* [[New media art]]
* [[Software art]]
* [[New European Painting]]
* [[Young British Artists]]
|  style=&quot;vertical-align:top; width:16%;&quot;|

=== 2000s ===
* [[Digital painting|Digital Painting]]
* [[Hyperrealism (visual arts)|Hyperrealism]]
* [[Classical Realism]]
* [[Relational art]]
* [[Street art]]
* [[Stuckism]]
* [[Superflat]]
* [[Pseudorealism]]
* [[Videogame art]]
* [[Superstroke]]
* [[VJ (video performance artist)|VJ art]]
* [[Virtual art]]
|}

== Types of painting ==
[[File:Bodegón de recipientes (Zurbarán).jpg|thumb|[[Francisco de Zurbarán]], ''Still Life with Pottery Jars'' ({{langx|es|Bodegón de recipientes}}) (1636), oil on canvas, 46 x 84&amp;nbsp;cm, [[Museo del Prado]], [[Madrid]]]]

=== Allegory ===
[[Allegory]] is a [[Figurative art|figurative]] [[Mode (literature)|mode]] of representation conveying meaning other than the literal. Allegory communicates its message by means of [[symbol]]ic figures, actions, or symbolic representation. Allegory is generally treated as a figure of [[rhetoric]], but an allegory does not have to be expressed in [[language]]: it may be addressed to the eye and is often found in realistic painting. An example of a simple visual allegory is the image of the [[Personifications of death|grim reaper]]. Viewers understand that the image of the grim reaper is a symbolic representation of death.

=== Bodegón ===
[[File:Reza Abbasi - Two Lovers (1630).jpg|thumb|upright|[[Reza Abbasi]], ''Two Lovers'' (1630)]]
In [[Spanish art]], a [[bodegón]] is a [[still life]] painting depicting pantry items, such as victuals, game, and drink, often arranged on a simple stone slab, and also a painting with one or more figures, but significant still life elements, typically set in a kitchen or tavern. Starting in the [[Baroque]] period, such paintings became popular in Spain in the second quarter of the 17th century. The tradition of still life painting appears to have started and was far more popular in the contemporary [[Low Countries]], today Belgium and [[Netherlands]] (then Flemish and Dutch artists), than it ever was in [[southern Europe]]. [[Dutch Golden Age painting#Still lifes|Northern still lifes]] had many subgenres: the ''breakfast piece'' was augmented by the ''[[trompe-l'œil]]'', the ''flower bouquet'', and the ''[[vanitas]]''. In Spain, there were much fewer patrons for this sort of thing, but a type of ''breakfast piece'' did become popular, featuring a few objects of food and tableware laid on a table.

=== Figure painting ===
A [[figure painting]] is a [[work of art]] in any of the painting media with the primary subject being the human figure, whether clothed or [[Nude (art)|nude]].
Figure painting may also refer to the activity of creating such a work. The human figure has been one of the contrast subjects of art since the first Stone Age cave paintings and has been reinterpreted in various styles throughout history.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Droste|first1=Flip|title=Cave Paintings of the Early Stone Age|journal=Semiotica|date=October 2014|volume=2014|issue=202|pages=155–165|doi=10.1515/sem-2014-0035|s2cid=170631343}}&lt;/ref&gt; Some artists well known for figure painting are [[Peter Paul Rubens]], [[Edgar Degas]], and [[Édouard Manet]].

=== Illustration painting ===
[[Illustration]] paintings are those used as illustrations in books, magazines, and theater or movie [[posters]] and comic books. Today, there is a growing interest in collecting and admiring the original artwork. Various museum exhibitions, magazines, and art galleries have devoted space to the illustrators of the past. In the visual art world, illustrators have sometimes been considered less important in comparison with fine artists and [[graphic designer]]s. But as the result of [[computer game]] and comic industry growth, illustrations are becoming valued as popular and profitable artworks that can acquire a wider market than the other two, especially in [[Korea]], Japan, [[Hong Kong]] and the United States.

The illustrations of medieval [[codices]] were known as [[Illuminated manuscript|illuminations]], and were individually hand-drawn and painted. With the invention of the [[printing press]] during the 15th century, [[books]] became more widely distributed, and often illustrated with [[woodcuts]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=What Is an Illuminated Manuscript? |url=https://www.nga.gov/conservation/paper/manuscript-project.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004050635/https://www.nga.gov/conservation/paper/manuscript-project.html |archive-date=4 October 2022 |access-date=21 October 2022 |website=National Gallery of Art}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=27 July 2010 |title=Heavenly Craft: The Woodcut in Early Printed Books |url=https://www.loc.gov/exhibits/heavenlycraft/heavenly-15th.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020234750/https://www.loc.gov/exhibits/heavenlycraft/heavenly-15th.html |archive-date=20 October 2022 |access-date=21 October 2022 |website=Library of Congress}}&lt;/ref&gt; In [[America]], this led to a &quot;golden age of illustration&quot; from before the 1880s until the early 20th century. A small group of illustrators became highly successful, with the imagery they created considered a portrait of American aspirations of the time.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The R. Atkinson Fox Society: What Was the Golden Age of Illustration? |url=http://www.rafoxsociety.com/what-was-the-golden-age-of-illustration/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414063829/http://www.rafoxsociety.com/what-was-the-golden-age-of-illustration/ |archive-date=2015-04-14 |access-date=2015-04-08}}&lt;/ref&gt; Among the best-known illustrators of that period were [[N. C. Wyeth|N.C. Wyeth]] and [[Howard Pyle]] of the [[Brandywine School]], [[James Montgomery Flagg]], [[Elizabeth Shippen Green]], [[J. C. Leyendecker]], [[Violet Oakley]], [[Maxfield Parrish]], [[Jessie Willcox Smith]], and [[John Rea Neill]]. In [[France]], on 1905, the Contemporary Book Society commissioned [[Paul Jouve]] to illustrate [[Rudyard Kipling's The Jungle Book|Rudyard Kipling's Jungle Book]]. Paul Jouve will devote ten years to the 130 illustrations of this book which will remain as one of the masterpieces of bibliophilia.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Paul Jouve |url=https://www.pauljouve.com/resultats/2021-06-25-sotheby-s-france-128.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211215154738/https://www.pauljouve.com/resultats/2021-06-25-sotheby-s-france-128.html |archive-date=2021-12-15 |access-date=2021-12-15}}&lt;/ref&gt;

=== Landscape painting ===
{{main|Landscape art}}

[[File:Andreas Achenbach - Clearing Up—Coast of Sicily - Walters 37116.jpg|left|thumb|[[Andreas Achenbach]], ''Clearing Up, Coast of Sicily'' (1847), [[The Walters Art Museum]]&lt;ref&gt;Achenbach specialized in the &quot;sublime&quot; mode of landscape painting in which man is dwarfed by nature's might and fury.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |publisher= [[The Walters Art Museum]]
 |url= http://art.thewalters.org/detail/19760
 |title= Clearing Up—Coast of Sicily
 |access-date= 18 September 2012
|archive-date= 9 May 2013
|archive-url= https://web.archive.org/web/20130509233109/http://art.thewalters.org/detail/19760
 |url-status= live
 }}&lt;/ref&gt;]]
[[Landscape art|Landscape painting]] is a term that covers the depiction of natural scenery such as mountains, valleys, trees, rivers, lakes, and forests, and especially art where the main subject is a wide view, with its elements arranged into a coherent composition. In other works, landscape backgrounds for figures can still form an important part of the work. The sky is almost always included in the view, and [[weather]] is often an element of the composition. Detailed landscapes as a distinct subject are not found in all artistic traditions and develop when there is already a sophisticated tradition of representing other subjects. The two main traditions spring from [[Western painting]] and [[Chinese art]], going back well over a thousand years in both cases.

=== Portrait painting ===
[[File:Abraham Lincoln in the United States Congress (HR).jpg|thumb|upright|[[Ned Bittinger]], ''[[Abraham Lincoln (Bittinger)|Portrait of Abraham Lincoln]] in Congress'' (2004), [[United States Capitol|US Capitol]]]]
[[Portrait painting]]s are representations of a person, in which the face and its expression is predominant. The intent is to display the likeness, [[Personality type|personality]], and even the mood of the person. The art of the portrait flourished in Ancient Greek and especially [[Roman sculpture]], where sitters demanded individualized and realistic portraits, even unflattering ones. One of the best-known portraits in the Western world is [[Leonardo da Vinci]]'s painting titled ''[[Mona Lisa]]'', which is thought to be a portrait of [[Lisa del Giocondo|Lisa Gherardini]], the wife of Francesco del Giocondo.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/mona-lisa-%E2%80%93-portrait-lisa-gherardini-wife-francesco-del-giocondo |title=Mona Lisa – Portrait of Lisa Gherardini, wife of Francesco del Giocondo |publisher=Louvre Museum |date=1503–1519|access-date=13 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140730003620/http://www.louvre.fr/en/oeuvre-notices/mona-lisa-%E2%80%93-portrait-lisa-gherardini-wife-francesco-del-giocondo |archive-date=30 July 2014 }}&lt;/ref&gt;

Warhol was one of the most prolific portrait painters of the 20th century. Warhol's painting ''[[Shot Marilyns|Orange Shot Marilyn]]'' of [[Marilyn Monroe]] is an iconic early example of his work from the 1960s, and [[Prince (painting)|Orange Prince (1984)]] of the pop singer [[Prince (musician)|Prince]] is later example, both exhibiting Warhol's unique graphic style of portraiture.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Andy Warhol Portraits That Changed The World Forever |work=Widewalls |url=https://www.widewalls.ch/10-faces-by-andy-warhol-february-2015/mao-tse-tung-8/ |access-date=2018-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180327212218/https://www.widewalls.ch/10-faces-by-andy-warhol-february-2015/mao-tse-tung-8/ |archive-date=2018-03-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Andy Warhol. Marilyn Monroe. 1967 {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/works/61240 |access-date=2018-03-27 |website=The Museum of Modern Art}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The Andy Warhol Foundation for the Visual Arts – Andy Warhol Biography |url=http://warholfoundation.org/legacy/biography.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100724192941/http://www.warholfoundation.org/legacy/biography.html |archive-date=2010-07-24 |access-date=2018-03-27 |website=warholfoundation.org}}&lt;/ref&gt;

=== Still life ===
[[File:Otto Marseus van Schrieck - A Forest Floor Still-Life - WGA21061.jpg|thumb|[[Otto Marseus van Schrieck]], ''A Forest Floor Still-Life'' (1666)]]
A [[still life]] is a work of [[art]] depicting mostly [[wikt:inanimate|inanimate]] subject matter, typically commonplace objects—which may be either natural (food, flowers, plants, rocks, or shells) or human-made (drinking glasses, books, vases, jewelry, coins, pipes, and so on). With origins in the Middle Ages and Ancient Greek/Roman art, still life paintings give the artist more leeway in the arrangement of design elements within a composition than do paintings of other types of subjects such as [[Landscape art|landscape]] or [[portrait]]ure. Still life paintings, particularly before 1700, often contained religious and allegorical symbolism relating to the objects depicted. Some modern still life breaks the two-dimensional barrier and employs three-dimensional mixed media, and uses found objects, photography, computer graphics, as well as video and sound.

=== Veduta ===
A [[veduta]] is a highly detailed, usually large-scale painting of a [[cityscape]] or some other vista. This [[genre]] of [[landscape art|landscape]] originated in [[Flanders]], where artists such as [[Paul Bril]] painted ''vedute'' as early as the 16th century. As the itinerary of the [[Grand Tour]] became somewhat standardized, ''vedute'' of familiar scenes like the Roman Forum or the Grand Canal recalled early ventures to the Continent for aristocratic Englishmen. In the later 19th century, more personal impressions of cityscapes replaced the desire for topographical accuracy, which was satisfied instead by painted [[panorama]]s.

== See also ==
{{Portal|Visual arts|Painting}}
* [[20th-century Western painting]]
* [[Cobweb painting]]
* [[Drawing]]
* [[Fine art]]
* [[Graphic arts]]
* [[Index of painting-related articles]]
* [[List of most expensive paintings]]
* [[Outline of painting]]
* [[Performance art]]
* [[Business process outsourcing in China#Painting|Painting outsourcing in China]]
* [[Visual arts]]
* [[Image]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==

{{Commons category|Painting}}
{{Wikiquote}}
{{Wiktionary|painting}}
{{Wikisource|Portal:Painting}}
* Howard Daniel (1971). ''Encyclopedia of Themes and Subjects in Painting: Mythological, Biblical, Historical, Literary, Allegorical, and Topical''. New York: Harry N. Abrams Inc.
* W. Stanley Taft Jr. and James W. Mayer (2000). ''The Science of Paintings''. Springer-Verlag.

{{Art world}}
{{Branches of the visual arts}}
{{Humanities}}
{{Aesthetics}}
{{Authority control}}

[[زمرو:مصوري]]
[[زمرو:فن]]
[[زمرو:فنون]]
[[زمرو:بصري فنون]]
[[زمرو:فن جا ڪم]] 
[[زمرو:مصوري جون ٽيڪنڪون]]</text>
      <sha1>89rc9q9nd582yc4mw7zxz9er3qnyy7j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عباسپور تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76125</id>
    <revision>
      <id>398722</id>
      <parentid>269326</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:12:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>398722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1333" sha1="s6sqr43b8f5292omvdupnubmdb9b7qf" xml:space="preserve">{{حوالا ڏيو|date=May 2018}}
[[File:AbbaspurAjk1.jpg|ساڄو|thumb|عباسپور شهر ۽ داريان ڳوٺ جبل جي پاسي کان هڪ نظارو]]
'''عباسپور''' عام طور تي بانڊي یا بانڊي  عباسپور جي نالي سان سڃاتل هڪ [[تعلقو]] آهي جيڪا [[لائين آف ڪنٽرول]] جي ويجهو واقع آهي جيڪا [[ڪشمير|پاڪستان جي انتظام هيٺ ڪشمير]] ۽ [[ڪشمير|هندستان جي انتظام هيٺ ڪشمير]] کي ورهائي ٿي. ان جو نالو مٽجڻ کان اڳ گوپالپور سڏبو هو. عباسپور شهر کان مٿي هر شيءِ مختلف علائقن مان ٺهيل آهي. شهر جي سامهون ۽ محمود گلي تائين جيڪو جبل آهي، ان کي تنگائران سڏيو وڃي ٿو.عباسپور ۽ پوٺا جي وچ ۾ پونڇ نديءَ يا رنگارڊ ڏانهن منهن ڪندڙ جبل کي چوئي چئبو آهي، اهو [[پونڇ ضلعو|ضلعي راولاڪوٽ، پونڇ]]، [[آزاد ڪشمير]] جو سب ڊويزنل هيڊڪوارٽر آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:عباسپور تعلقو]]
[[زمرو:پونڇ ضلعو]]
[[زمرو:پونڇ ضلعي جا تعلقا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا تعلقا]]</text>
      <sha1>s6sqr43b8f5292omvdupnubmdb9b7qf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تراڙکل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76126</id>
    <revision>
      <id>398715</id>
      <parentid>269329</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>398715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2504" sha1="g0ij9yt51n88ppzjjr4wwko2evjo5qh" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = تراڙکل
| native_name = تراڑکھل
| native_name_lang = 
| other_name = 
| nickname = 
| settlement_type = قصبو
| image_skyline = 
| image_alt = 
| image_caption = 
| pushpin_map = Pakistan
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| subdivision_type = ملک
| subdivision_name = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1 = [[پاکستان کی انتظامی تقسیم|انتظامی تقسیم]]
| subdivision_name1 = [[آزاد ڪشمير]]
| subdivision_type2 = ضلعو
| subdivision_name2 = [[سڌنوتي ضلعو]]
| established_title = 
| established_date = 
| founder = 
| named_for = 
| government_type = 
| governing_body = 
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = 
| area_rank = 
| area_total_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_ft = 6,502
| population_total = 
| population_as_of = 
| population_rank = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_footnotes = 
| demographics_type1 = بولیون
| demographics1_title1 = سرکاری
| timezone1 = پاڪستان جو معیاری وقت
| utc_offset1 = 
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| registration_plate = 
| website = 
| footnotes = 
}}
'''تراڙکل''' (اردو: تراڑکھل) [[آزاد ڪشمير|آزاد ڪشمير،]] [[پاڪستان]] ۾ هڪ تعلقو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tarar_Khel&amp;redirect=no&amp;oldid=857193447|title=Tarar Khel|last=انگریزی ویکیپیڈیا کے مشارکین|date=}}&lt;/ref&gt; تراڙکل [[آزاد ڪشمير]] جي [[سڌنوتي ضلعو|ضلعي سدھنوتي]] جو شهر ء تعلقا هيڊڪوارٽر پڻ آهي.&lt;ref&gt;[http://www.geonames.org/1386166/tarar-khel.html تراڑکھل]&lt;/ref&gt; رياست ڄمون ۽ ڪشمير جي پهرين آزاد حڪومت هتان کان شروع ٿي. سردار محمد ابراهيم خان پنهنجي ٻين ساٿين سان گڏ هتي آزاد حڪومت جو بنياد رکيو ۽ ان جاءِ تان آزاد کشمیر فوج جو بنياد به رکيو، جنهن بعد هندستان سان جنگ وڙهي، جنهن کی بعد هوم گارڊ فوج سان جنگي ڪونسل ء جنگي ڪونسل سان آزاد ڪشمير جي فوج جي شڪل ڏني وئي.

==حوالا== 
{{حوالا}}
[[زمرو:سڌنوتي ضلعو]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا تعلقا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]]</text>
      <sha1>g0ij9yt51n88ppzjjr4wwko2evjo5qh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اٺمقام تعلقو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76128</id>
    <revision>
      <id>398718</id>
      <parentid>269333</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:04:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>398718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3363" sha1="02nnasuxvxowv5h21o66nax5fycsn1r" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = اٺمقام تعلقو
| native_name = {{nq|تحصیل اٹھمقام}}
| native_name_lang = 
| other_name = 
| nickname = 
| settlement_type = تعلقو
| image_skyline = 
| image_alt = 
| image_caption = 
| pushpin_map = Azad Kashmir
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| subdivision_type = ملڪ
| subdivision_name = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1 = ریاست
| subdivision_name1 = [[آزاد ڪشمير]]
| subdivision_type2 = ضلعو
| subdivision_name2 = [[نيلم ضلعو|نيلم]]
| established_title = 
| established_date = 
| founder = 
| named_for = 
| government_type = 
| governing_body = 
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = 
| area_rank = 
| area_total_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 1440
| population_total = 7,922
| population_as_of = 2017ع
| population_rank = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_footnotes = &lt;ref name =statyearbook2019&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |accessdate=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir }}&lt;/ref&gt;
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| utc_offset1 = 
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| registration_plate = 
| website = 
| footnotes = 
| official_name = 
}}
'''اٺمقام''' ({{lang-ur|اٹھمقام}}) [[آزاد ڪشمير]] جي [[نيلم ضلعو|ضلعي نيلم]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اهو مظفر آباد شھر کان اٽڪل {{Convert|73|km}} جي مفاصلي تي آھي.اٺمقام [[نيلم ضلعو|ضلعي نيلم]] جو صدر مقام آهي. سال 2017ع ۾ ان جي آبادي 7,922 هئي.&lt;ref name=&quot;statyearbook2019&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir |access-date=20 April 2020}}&lt;/ref&gt; مظفر آباد کان نيلم روڊ ذريعي شهر تائین پهنتی سگھجي ٿو. اتي زندگي جون سڀ بنيادي ضرورتن جي شيون موجود آهن. هتي هڪ بازار آهي ۽ هڪ پوسٽ آفيس، بئنڪ، هڪ اسپتال ۽ ٽيليفون ايڪسچينج موجود آھي. شهر ۾ سياحن ۽ مسافرن جي رهائش لاءِ ڪيترائي گيسٽ هائوس موجود آهن.

آزاد ڄمون ۽ ڪشمير يونيورسٽي نيلم ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي ۽ ان ۾ ڪمپيوٽر سائنس، ارضيات ۽ انگريزي جا شعبا آهن. عورتن ۽ مردن، هر هڪ لاءِ هڪ ڊگري ڪاليج موجود آهي. نجي ڪاليج جهڙوڪ نيلم انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ هيومنٽيز (NISH) ۽ اسڪول جهڙوڪ اویسيہ تعليمي اڪيڊمي پڻ معياري تعليم فراهم ڪن ٿا. ڊپٽي ڪمشنر، اسسٽنٽ ڪمشنر، سپرنٽينڊنٽ آف پوليس وغيره جی آفیسون موجود آهن.اتي ضلعي ھیدکوارٹر، نادرا ۽ پوسٽ آفيس پن آهي.

==حوالا== 
{{حوالا}}
[[زمرو:نيلم ضلعو]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا تعلقا]]</text>
      <sha1>02nnasuxvxowv5h21o66nax5fycsn1r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪيل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80075</id>
    <revision>
      <id>398725</id>
      <parentid>325463</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:15:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>398725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3509" sha1="kibn7a4bum68b10424ikrhz541w8v9s" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = ڪئل
| native_name = {{nq| کیل}}
| native_name_lang = 
| other_name = 
| nickname = 
| settlement_type = [[ڳوٺ]]
| image_skyline = File:Kel Village Azad Kashmir.jpg
| image_alt = 
| image_caption = ڪئل جو هڪ خوبصورت منظر
| pushpin_map = Azad Kashmir
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates = {{coord|34.826914|N|74.3466764|E|display=inline}}
| subdivision_type = Administering Country
| subdivision_name = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1 = Self-governing jurisdiction
| subdivision_name1 = [[Azad Kashmir]]
| subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|District]]
| subdivision_name2 = [[Neelum District|Neelum]]
| established_title = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date = 
| founder = 
| named_for = 
| government_type = 
| governing_body = [[Azad Kashmir]]
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = 
| area_rank = 
| area_total_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_ft = 6879
| population_total = 
| population_as_of = 
| population_rank = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_footnotes = 
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[Urdu]]
| demographics1_title2 = Local
| demographics1_info2 = [[Hindko language|Hindko]],
[[Kashmiri language|Kashmiri]]
| timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| utc_offset1 = 
| postal_code_type = &lt;!-- [[Postal Index Number|PIN]] --&gt;
| postal_code = 
| registration_plate = 
| website = 
| footnotes = 
| official_name = 
}}

'''ڪئل''' (انگريزي:Kel؛ اردو: کیل) [[پاڪستان]] جي انتظام واري، [[آزاد ڪشمير]] جي ضلعي [[نيلم ضلعو|نيلم]] ۾ هڪ ڳوٺ آهي. هي هڪ خوبصورت جبل وارو ڳوٺ آهي، جنهن جي چوڌاري [[پير پنجال جبلن جو سلسلو|پير پنجال جبلن جي سلسلي]] جي برفاني چوٽين سان ڍڪيل آهي. اهو سياري ۾ برف سان ۽ بهار ۾، گلن ۽ ديودار جي وڻن سان  ڍڪيل هوندو آهي. 

پاڪ فوج جي هڪ گيريزن پڻ ڪيل ۾ هڪ ڇانوڻي ۾ تعینات آهي. [[مظفر آباد|مظفرآباد]] ۽ ڪئل جي وچ ۾ روزانو بسون هلن ٿيون. [[راولپنڊي]] کان ڪئل تائين هڪ بس سروس پڻ هلندي آهي.

هتي پرائيويٽ هوٽلون ۽ هڪ ريسٽ هائوس، آزاد جمون ۽ ڪشمير سياحت ۽ آرڪيالاجي ڊپارٽمينٽ پاران هلائيندڙ، سياحن لاءِ موجود آهن. هن ۾ حبيب بئنڪ لميٽيڊ جي هڪ برانچ، بوائز ۽ گرلز ڊگري ڪالج، تعلقا هيڊ ڪوارٽر اسپتال ۽ هڪ بازار پڻ آهي. 

==پڻ ڏسو==
* [[تائوبٽ]] 
* [[شاردا پيٺ|شارده]]
* [[گریز نيشنل پارڪ]]
* [[ڪُٽن]]

==خارجي لنڪس==
* [http://www.arcadiantours.com Hotel Bookings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230128210458/http://www.arcadiantours.com/ |date=2023-01-28 }}

{{coord|34.8243||N|74.3531||E|display=title|region:PK_type:city}}

[[Category:Hill stations in Pakistan]]
[[Category:2005 Kashmir earthquake]]
[[Category:Populated places in Neelam District]]
[[Category:Tourist attractions in Azad Kashmir]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:نيلم ضلعو]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ سياحت]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ھل اسٽيشنون]]</text>
      <sha1>kibn7a4bum68b10424ikrhz541w8v9s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398726</id>
      <parentid>398725</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>398726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3084" sha1="5duqmrkql0w3xiiesgjbbcy3c1vx976" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = ڪئل
| native_name = {{nq| کیل}}
| native_name_lang = 
| other_name = 
| nickname = 
| settlement_type = [[ڳوٺ]]
| image_skyline = File:Kel Village Azad Kashmir.jpg
| image_alt = 
| image_caption = ڪئل جو هڪ خوبصورت منظر
| pushpin_map = Azad Kashmir
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates = {{coord|34.826914|N|74.3466764|E|display=inline}}
| subdivision_type = Administering Country
| subdivision_name = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1 = Self-governing jurisdiction
| subdivision_name1 = [[Azad Kashmir]]
| subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|District]]
| subdivision_name2 = [[Neelum District|Neelum]]
| established_title = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date = 
| founder = 
| named_for = 
| government_type = 
| governing_body = [[Azad Kashmir]]
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = 
| area_rank = 
| area_total_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_ft = 6879
| population_total = 
| population_as_of = 
| population_rank = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_footnotes = 
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[Urdu]]
| demographics1_title2 = Local
| demographics1_info2 = [[Hindko language|Hindko]],
[[Kashmiri language|Kashmiri]]
| timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| utc_offset1 = 
| postal_code_type = &lt;!-- [[Postal Index Number|PIN]] --&gt;
| postal_code = 
| registration_plate = 
| website = 
| footnotes = 
| official_name = 
}}

'''ڪئل''' (انگريزي:Kel؛ اردو: کیل) [[پاڪستان]] جي انتظام واري، [[آزاد ڪشمير]] جي ضلعي [[نيلم ضلعو|نيلم]] ۾ هڪ ڳوٺ آهي. هي هڪ خوبصورت جبل وارو ڳوٺ آهي، جنهن جي چوڌاري [[پير پنجال جبلن جو سلسلو|پير پنجال جبلن جي سلسلي]] جي برفاني چوٽين سان ڍڪيل آهي. اهو سياري ۾ برف سان ۽ بهار ۾، گلن ۽ ديودار جي وڻن سان  ڍڪيل هوندو آهي. 

پاڪ فوج جي هڪ گيريزن پڻ ڪيل ۾ هڪ ڇانوڻي ۾ تعینات آهي. [[مظفر آباد|مظفرآباد]] ۽ ڪئل جي وچ ۾ روزانو بسون هلن ٿيون. [[راولپنڊي]] کان ڪئل تائين هڪ بس سروس پڻ هلندي آهي.

هتي پرائيويٽ هوٽلون ۽ هڪ ريسٽ هائوس، آزاد جمون ۽ ڪشمير سياحت ۽ آرڪيالاجي ڊپارٽمينٽ پاران هلائيندڙ، سياحن لاءِ موجود آهن. هن ۾ حبيب بئنڪ لميٽيڊ جي هڪ برانچ، بوائز ۽ گرلز ڊگري ڪالج، تعلقا هيڊ ڪوارٽر اسپتال ۽ هڪ بازار پڻ آهي. 

==پڻ ڏسو==
* [[تائوبٽ]] 
* [[شاردا پيٺ|شارده]]
* [[گریز نيشنل پارڪ]]
* [[ڪُٽن]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:نيلم ضلعو]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ سياحت]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ھل اسٽيشنون]]</text>
      <sha1>5duqmrkql0w3xiiesgjbbcy3c1vx976</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398727</id>
      <parentid>398726</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:19:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>398727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3438" sha1="f6bs17m7utnnl9mgng5fsx4m3lqjf0e" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = ڪئل
| native_name = {{nq| کیل}}
| native_name_lang = 
| other_name = 
| nickname = 
| settlement_type = [[ڳوٺ]]
| image_skyline = File:Kel Village Azad Kashmir.jpg
| image_alt = 
| image_caption = ڪئل جو هڪ خوبصورت منظر
| pushpin_map = Azad Kashmir
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates = {{coord|34.826914|N|74.3466764|E|display=inline}}
| subdivision_type = Administering Country
| subdivision_name = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1 = Self-governing jurisdiction
| subdivision_name1 = [[Azad Kashmir]]
| subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|District]]
| subdivision_name2 = [[Neelum District|Neelum]]
| established_title = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date = 
| founder = 
| named_for = 
| government_type = 
| governing_body = [[Azad Kashmir]]
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = 
| area_rank = 
| area_total_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_ft = 6879
| population_total = 
| population_as_of = 
| population_rank = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_footnotes = 
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[Urdu]]
| demographics1_title2 = Local
| demographics1_info2 = [[Hindko language|Hindko]],
[[Kashmiri language|Kashmiri]]
| timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| utc_offset1 = 
| postal_code_type = &lt;!-- [[Postal Index Number|PIN]] --&gt;
| postal_code = 
| registration_plate = 
| website = 
| footnotes = 
| official_name = 
}}

'''ڪئل''' (انگريزي:Kel؛ اردو: کیل) [[پاڪستان]] جي انتظام واري، [[آزاد ڪشمير]] جي ضلعي [[نيلم ضلعو|نيلم]] ۾ هڪ ڳوٺ آهي. هي هڪ خوبصورت جبل وارو ڳوٺ آهي، جنهن جي چوڌاري [[پير پنجال جبلن جو سلسلو|پير پنجال جبلن جي سلسلي]] جي برفاني چوٽين سان ڍڪيل آهي. اهو سياري ۾ برف سان ۽ بهار ۾، گلن ۽ ديودار جي وڻن سان  ڍڪيل هوندو آهي. 

پاڪ فوج جي هڪ گيريزن پڻ ڪيل ۾ هڪ ڇانوڻي ۾ تعینات آهي. [[مظفر آباد|مظفرآباد]] ۽ ڪئل جي وچ ۾ روزانو بسون هلن ٿيون. [[راولپنڊي]] کان ڪئل تائين هڪ بس سروس پڻ هلندي آهي.

هتي پرائيويٽ هوٽلون ۽ هڪ ريسٽ هائوس، آزاد جمون ۽ ڪشمير سياحت ۽ آرڪيالاجي ڊپارٽمينٽ پاران هلائيندڙ، سياحن لاءِ موجود آهن. هن ۾ حبيب بئنڪ لميٽيڊ جي هڪ برانچ، بوائز ۽ گرلز ڊگري ڪالج، تعلقا هيڊ ڪوارٽر اسپتال ۽ هڪ بازار پڻ آهي. 

==پڻ ڏسو==
* [[تائوبٽ]] 
* [[شاردا پيٺ|شارده]]
* [[گریز نيشنل پارڪ]]
* [[ڪُٽن]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://www.arcadiantours.com Hotel Bookings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230128210458/http://www.arcadiantours.com/ |date=2023-01-28 }}

{{coord|34.8243||N|74.3531||E|display=title|region:PK_type:city}}

[[زمرو:نيلم ضلعو]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحت]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ھل اسٽيشنون]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ ھل اسٽيشنون]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]]</text>
      <sha1>f6bs17m7utnnl9mgng5fsx4m3lqjf0e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398728</id>
      <parentid>398727</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>398728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3641" sha1="o89wgc4r8uffeo22km1il457ojkwx53" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = ڪئل
| native_name = {{nq| کیل}}
| native_name_lang = 
| other_name = 
| nickname = 
| settlement_type = [[ڳوٺ]]
| image_skyline = File:Kel Village Azad Kashmir.jpg
| image_alt = 
| image_caption = ڪئل جو هڪ خوبصورت منظر
| pushpin_map = Azad Kashmir
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates = {{coord|34.826914|N|74.3466764|E|display=inline}}
| subdivision_type = Administering Country
| subdivision_name = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1 = Self-governing jurisdiction
| subdivision_name1 = [[Azad Kashmir]]
| subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|District]]
| subdivision_name2 = [[Neelum District|Neelum]]
| established_title = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date = 
| founder = 
| named_for = 
| government_type = 
| governing_body = [[Azad Kashmir]]
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = 
| area_rank = 
| area_total_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_ft = 6879
| population_total = 
| population_as_of = 
| population_rank = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_footnotes = 
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[Urdu]]
| demographics1_title2 = Local
| demographics1_info2 = [[Hindko language|Hindko]],
[[Kashmiri language|Kashmiri]]
| timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| utc_offset1 = 
| postal_code_type = &lt;!-- [[Postal Index Number|PIN]] --&gt;
| postal_code = 
| registration_plate = 
| website = 
| footnotes = 
| official_name = 
}}

'''ڪئل''' (انگريزي:Kel؛ اردو: کیل) [[پاڪستان]] جي انتظام واري، [[آزاد ڪشمير]] جي ضلعي [[نيلم ضلعو|نيلم]] ۾ هڪ ڳوٺ آهي. هي هڪ خوبصورت جبل وارو ڳوٺ آهي، جنهن جي چوڌاري [[پير پنجال جبلن جو سلسلو|پير پنجال جبلن جي سلسلي]] جي برفاني چوٽين سان ڍڪيل آهي. اهو سياري ۾ برف سان ۽ بهار ۾، گلن ۽ ديودار جي وڻن سان  ڍڪيل هوندو آهي. 

پاڪ فوج جي هڪ گيريزن پڻ ڪيل ۾ هڪ ڇانوڻي ۾ تعینات آهي. [[مظفر آباد|مظفرآباد]] ۽ ڪئل جي وچ ۾ روزانو بسون هلن ٿيون. [[راولپنڊي]] کان ڪئل تائين هڪ بس سروس پڻ هلندي آهي.

هتي پرائيويٽ هوٽلون ۽ هڪ ريسٽ هائوس، آزاد جمون ۽ ڪشمير سياحت ۽ آرڪيالاجي ڊپارٽمينٽ پاران هلائيندڙ، سياحن لاءِ موجود آهن. هن ۾ حبيب بئنڪ لميٽيڊ جي هڪ برانچ، بوائز ۽ گرلز ڊگري ڪالج، تعلقا هيڊ ڪوارٽر اسپتال ۽ هڪ بازار پڻ آهي. 

==پڻ ڏسو==
* [[تائوبٽ]] 
* [[شاردا پيٺ|شارده]]
* [[گریز نيشنل پارڪ]]
* [[ڪُٽن]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://www.arcadiantours.com Hotel Bookings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230128210458/http://www.arcadiantours.com/ |date=2023-01-28 }}

{{coord|34.8243||N|74.3531||E|display=title|region:PK_type:city}}

[[زمرو:نيلم ضلعو]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحت]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ھل اسٽيشنون]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ ھل اسٽيشنون]]
[[زمرو:2005ع جو ڪشمير زلزلو]] 
[[زمرو:نيلم ضلعي جا آباد علائقا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]]
[[زمرو:2005ع جا واقعا]] 
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا آباد علائقا]]</text>
      <sha1>o89wgc4r8uffeo22km1il457ojkwx53</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398729</id>
      <parentid>398728</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:22:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:زلزلو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>398729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3665" sha1="l6peqr8bjnpcx6k7pvrjwei09bn92bk" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = ڪئل
| native_name = {{nq| کیل}}
| native_name_lang = 
| other_name = 
| nickname = 
| settlement_type = [[ڳوٺ]]
| image_skyline = File:Kel Village Azad Kashmir.jpg
| image_alt = 
| image_caption = ڪئل جو هڪ خوبصورت منظر
| pushpin_map = Azad Kashmir
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates = {{coord|34.826914|N|74.3466764|E|display=inline}}
| subdivision_type = Administering Country
| subdivision_name = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1 = Self-governing jurisdiction
| subdivision_name1 = [[Azad Kashmir]]
| subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|District]]
| subdivision_name2 = [[Neelum District|Neelum]]
| established_title = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date = 
| founder = 
| named_for = 
| government_type = 
| governing_body = [[Azad Kashmir]]
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = 
| area_rank = 
| area_total_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_ft = 6879
| population_total = 
| population_as_of = 
| population_rank = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_footnotes = 
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[Urdu]]
| demographics1_title2 = Local
| demographics1_info2 = [[Hindko language|Hindko]],
[[Kashmiri language|Kashmiri]]
| timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| utc_offset1 = 
| postal_code_type = &lt;!-- [[Postal Index Number|PIN]] --&gt;
| postal_code = 
| registration_plate = 
| website = 
| footnotes = 
| official_name = 
}}

'''ڪئل''' (انگريزي:Kel؛ اردو: کیل) [[پاڪستان]] جي انتظام واري، [[آزاد ڪشمير]] جي ضلعي [[نيلم ضلعو|نيلم]] ۾ هڪ ڳوٺ آهي. هي هڪ خوبصورت جبل وارو ڳوٺ آهي، جنهن جي چوڌاري [[پير پنجال جبلن جو سلسلو|پير پنجال جبلن جي سلسلي]] جي برفاني چوٽين سان ڍڪيل آهي. اهو سياري ۾ برف سان ۽ بهار ۾، گلن ۽ ديودار جي وڻن سان  ڍڪيل هوندو آهي. 

پاڪ فوج جي هڪ گيريزن پڻ ڪيل ۾ هڪ ڇانوڻي ۾ تعینات آهي. [[مظفر آباد|مظفرآباد]] ۽ ڪئل جي وچ ۾ روزانو بسون هلن ٿيون. [[راولپنڊي]] کان ڪئل تائين هڪ بس سروس پڻ هلندي آهي.

هتي پرائيويٽ هوٽلون ۽ هڪ ريسٽ هائوس، آزاد جمون ۽ ڪشمير سياحت ۽ آرڪيالاجي ڊپارٽمينٽ پاران هلائيندڙ، سياحن لاءِ موجود آهن. هن ۾ حبيب بئنڪ لميٽيڊ جي هڪ برانچ، بوائز ۽ گرلز ڊگري ڪالج، تعلقا هيڊ ڪوارٽر اسپتال ۽ هڪ بازار پڻ آهي. 

==پڻ ڏسو==
* [[تائوبٽ]] 
* [[شاردا پيٺ|شارده]]
* [[گریز نيشنل پارڪ]]
* [[ڪُٽن]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://www.arcadiantours.com Hotel Bookings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230128210458/http://www.arcadiantours.com/ |date=2023-01-28 }}

{{coord|34.8243||N|74.3531||E|display=title|region:PK_type:city}}

[[زمرو:نيلم ضلعو]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحت]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ھل اسٽيشنون]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ ھل اسٽيشنون]]
[[زمرو:2005ع جو ڪشمير زلزلو]] 
[[زمرو:نيلم ضلعي جا آباد علائقا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]]
[[زمرو:2005ع جا واقعا]] 
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا آباد علائقا]]
[[زمرو:زلزلو]]</text>
      <sha1>l6peqr8bjnpcx6k7pvrjwei09bn92bk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398730</id>
      <parentid>398729</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:واقعا بلحاظ سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>398730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3707" sha1="rjakbhj5obru02ub7rbuywlo4t7cae7" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = ڪئل
| native_name = {{nq| کیل}}
| native_name_lang = 
| other_name = 
| nickname = 
| settlement_type = [[ڳوٺ]]
| image_skyline = File:Kel Village Azad Kashmir.jpg
| image_alt = 
| image_caption = ڪئل جو هڪ خوبصورت منظر
| pushpin_map = Azad Kashmir
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates = {{coord|34.826914|N|74.3466764|E|display=inline}}
| subdivision_type = Administering Country
| subdivision_name = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1 = Self-governing jurisdiction
| subdivision_name1 = [[Azad Kashmir]]
| subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|District]]
| subdivision_name2 = [[Neelum District|Neelum]]
| established_title = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date = 
| founder = 
| named_for = 
| government_type = 
| governing_body = [[Azad Kashmir]]
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = 
| area_rank = 
| area_total_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_ft = 6879
| population_total = 
| population_as_of = 
| population_rank = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_footnotes = 
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[Urdu]]
| demographics1_title2 = Local
| demographics1_info2 = [[Hindko language|Hindko]],
[[Kashmiri language|Kashmiri]]
| timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| utc_offset1 = 
| postal_code_type = &lt;!-- [[Postal Index Number|PIN]] --&gt;
| postal_code = 
| registration_plate = 
| website = 
| footnotes = 
| official_name = 
}}

'''ڪئل''' (انگريزي:Kel؛ اردو: کیل) [[پاڪستان]] جي انتظام واري، [[آزاد ڪشمير]] جي ضلعي [[نيلم ضلعو|نيلم]] ۾ هڪ ڳوٺ آهي. هي هڪ خوبصورت جبل وارو ڳوٺ آهي، جنهن جي چوڌاري [[پير پنجال جبلن جو سلسلو|پير پنجال جبلن جي سلسلي]] جي برفاني چوٽين سان ڍڪيل آهي. اهو سياري ۾ برف سان ۽ بهار ۾، گلن ۽ ديودار جي وڻن سان  ڍڪيل هوندو آهي. 

پاڪ فوج جي هڪ گيريزن پڻ ڪيل ۾ هڪ ڇانوڻي ۾ تعینات آهي. [[مظفر آباد|مظفرآباد]] ۽ ڪئل جي وچ ۾ روزانو بسون هلن ٿيون. [[راولپنڊي]] کان ڪئل تائين هڪ بس سروس پڻ هلندي آهي.

هتي پرائيويٽ هوٽلون ۽ هڪ ريسٽ هائوس، آزاد جمون ۽ ڪشمير سياحت ۽ آرڪيالاجي ڊپارٽمينٽ پاران هلائيندڙ، سياحن لاءِ موجود آهن. هن ۾ حبيب بئنڪ لميٽيڊ جي هڪ برانچ، بوائز ۽ گرلز ڊگري ڪالج، تعلقا هيڊ ڪوارٽر اسپتال ۽ هڪ بازار پڻ آهي. 

==پڻ ڏسو==
* [[تائوبٽ]] 
* [[شاردا پيٺ|شارده]]
* [[گریز نيشنل پارڪ]]
* [[ڪُٽن]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://www.arcadiantours.com Hotel Bookings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230128210458/http://www.arcadiantours.com/ |date=2023-01-28 }}

{{coord|34.8243||N|74.3531||E|display=title|region:PK_type:city}}

[[زمرو:نيلم ضلعو]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحت]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ھل اسٽيشنون]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ ھل اسٽيشنون]]
[[زمرو:2005ع جو ڪشمير زلزلو]] 
[[زمرو:نيلم ضلعي جا آباد علائقا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]]
[[زمرو:2005ع جا واقعا]] 
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا آباد علائقا]]
[[زمرو:زلزلو]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>rjakbhj5obru02ub7rbuywlo4t7cae7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398731</id>
      <parentid>398730</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:پاڪستان جا آباد مقام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>398731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3758" sha1="6lw98gfk7qpef2jk557a6nsahax00fu" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = ڪئل
| native_name = {{nq| کیل}}
| native_name_lang = 
| other_name = 
| nickname = 
| settlement_type = [[ڳوٺ]]
| image_skyline = File:Kel Village Azad Kashmir.jpg
| image_alt = 
| image_caption = ڪئل جو هڪ خوبصورت منظر
| pushpin_map = Azad Kashmir
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates = {{coord|34.826914|N|74.3466764|E|display=inline}}
| subdivision_type = Administering Country
| subdivision_name = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1 = Self-governing jurisdiction
| subdivision_name1 = [[Azad Kashmir]]
| subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|District]]
| subdivision_name2 = [[Neelum District|Neelum]]
| established_title = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date = 
| founder = 
| named_for = 
| government_type = 
| governing_body = [[Azad Kashmir]]
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = 
| area_rank = 
| area_total_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_ft = 6879
| population_total = 
| population_as_of = 
| population_rank = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_footnotes = 
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[Urdu]]
| demographics1_title2 = Local
| demographics1_info2 = [[Hindko language|Hindko]],
[[Kashmiri language|Kashmiri]]
| timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| utc_offset1 = 
| postal_code_type = &lt;!-- [[Postal Index Number|PIN]] --&gt;
| postal_code = 
| registration_plate = 
| website = 
| footnotes = 
| official_name = 
}}

'''ڪئل''' (انگريزي:Kel؛ اردو: کیل) [[پاڪستان]] جي انتظام واري، [[آزاد ڪشمير]] جي ضلعي [[نيلم ضلعو|نيلم]] ۾ هڪ ڳوٺ آهي. هي هڪ خوبصورت جبل وارو ڳوٺ آهي، جنهن جي چوڌاري [[پير پنجال جبلن جو سلسلو|پير پنجال جبلن جي سلسلي]] جي برفاني چوٽين سان ڍڪيل آهي. اهو سياري ۾ برف سان ۽ بهار ۾، گلن ۽ ديودار جي وڻن سان  ڍڪيل هوندو آهي. 

پاڪ فوج جي هڪ گيريزن پڻ ڪيل ۾ هڪ ڇانوڻي ۾ تعینات آهي. [[مظفر آباد|مظفرآباد]] ۽ ڪئل جي وچ ۾ روزانو بسون هلن ٿيون. [[راولپنڊي]] کان ڪئل تائين هڪ بس سروس پڻ هلندي آهي.

هتي پرائيويٽ هوٽلون ۽ هڪ ريسٽ هائوس، آزاد جمون ۽ ڪشمير سياحت ۽ آرڪيالاجي ڊپارٽمينٽ پاران هلائيندڙ، سياحن لاءِ موجود آهن. هن ۾ حبيب بئنڪ لميٽيڊ جي هڪ برانچ، بوائز ۽ گرلز ڊگري ڪالج، تعلقا هيڊ ڪوارٽر اسپتال ۽ هڪ بازار پڻ آهي. 

==پڻ ڏسو==
* [[تائوبٽ]] 
* [[شاردا پيٺ|شارده]]
* [[گریز نيشنل پارڪ]]
* [[ڪُٽن]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://www.arcadiantours.com Hotel Bookings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230128210458/http://www.arcadiantours.com/ |date=2023-01-28 }}

{{coord|34.8243||N|74.3531||E|display=title|region:PK_type:city}}

[[زمرو:نيلم ضلعو]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحت]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ھل اسٽيشنون]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ ھل اسٽيشنون]]
[[زمرو:2005ع جو ڪشمير زلزلو]] 
[[زمرو:نيلم ضلعي جا آباد علائقا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]]
[[زمرو:2005ع جا واقعا]] 
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا آباد علائقا]]
[[زمرو:زلزلو]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]
[[زمرو:پاڪستان جا آباد مقام]]</text>
      <sha1>6lw98gfk7qpef2jk557a6nsahax00fu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398732</id>
      <parentid>398731</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>398732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3544" sha1="1aor76sshsy1gw6tl5u1kxvxxp8651q" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| name = ڪئل
| native_name = {{nq| کیل}}
| native_name_lang = 
| other_name = 
| nickname = 
| settlement_type = [[ڳوٺ]]
| image_skyline = File:Kel Village Azad Kashmir.jpg
| image_alt = 
| image_caption = ڪئل جو هڪ خوبصورت منظر
| pushpin_map = Azad Kashmir
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates = {{coord|34.826914|N|74.3466764|E|display=inline}}
| subdivision_type = Administering Country
| subdivision_name = {{flag|Pakistan}}
| subdivision_type1 = Self-governing jurisdiction
| subdivision_name1 = [[Azad Kashmir]]
| subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|District]]
| subdivision_name2 = [[Neelum District|Neelum]]
| established_title = &lt;!-- Established --&gt;
| established_date = 
| founder = 
| named_for = 
| government_type = 
| governing_body = [[Azad Kashmir]]
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = 
| area_rank = 
| area_total_km2 = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_ft = 6879
| population_total = 
| population_as_of = 
| population_rank = 
| population_density_km2 = auto
| population_demonym = 
| population_footnotes = 
| demographics_type1 = Languages
| demographics1_title1 = Official
| demographics1_info1 = [[Urdu]]
| demographics1_title2 = Local
| demographics1_info2 = [[Hindko language|Hindko]],
[[Kashmiri language|Kashmiri]]
| timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]]
| utc_offset1 = 
| postal_code_type = &lt;!-- [[Postal Index Number|PIN]] --&gt;
| postal_code = 
| registration_plate = 
| website = 
| footnotes = 
| official_name = 
}}

'''ڪئل''' (انگريزي:Kel؛ اردو: کیل) [[پاڪستان]] جي انتظام واري، [[آزاد ڪشمير]] جي ضلعي [[نيلم ضلعو|نيلم]] ۾ هڪ ڳوٺ آهي. هي هڪ خوبصورت جبل وارو ڳوٺ آهي، جنهن جي چوڌاري [[پير پنجال جبلن جو سلسلو|پير پنجال جبلن جي سلسلي]] جي برفاني چوٽين سان ڍڪيل آهي. اهو سياري ۾ برف سان ۽ بهار ۾، گلن ۽ ديودار جي وڻن سان  ڍڪيل هوندو آهي. 

پاڪ فوج جي هڪ گيريزن پڻ ڪيل ۾ هڪ ڇانوڻي ۾ تعینات آهي. [[مظفر آباد|مظفرآباد]] ۽ ڪئل جي وچ ۾ روزانو بسون هلن ٿيون. [[راولپنڊي]] کان ڪئل تائين هڪ بس سروس پڻ هلندي آهي.

هتي پرائيويٽ هوٽلون ۽ هڪ ريسٽ هائوس، آزاد جمون ۽ ڪشمير سياحت ۽ آرڪيالاجي ڊپارٽمينٽ پاران هلائيندڙ، سياحن لاءِ موجود آهن. هن ۾ حبيب بئنڪ لميٽيڊ جي هڪ برانچ، بوائز ۽ گرلز ڊگري ڪالج، تعلقا هيڊ ڪوارٽر اسپتال ۽ هڪ بازار پڻ آهي. 

==پڻ ڏسو==
* [[تائوبٽ]] 
* [[شاردا پيٺ|شارده]]
* [[گریز نيشنل پارڪ]]
* [[ڪُٽن]]

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://www.arcadiantours.com Hotel Bookings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230128210458/http://www.arcadiantours.com/ |date=2023-01-28 }}

{{coord|34.8243||N|74.3531||E|display=title|region:PK_type:city}}

[[زمرو:نيلم ضلعو]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحت]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ھل اسٽيشنون]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ ھل اسٽيشنون]]
[[زمرو:2005ع جو ڪشمير زلزلو]] 
[[زمرو:نيلم ضلعي جا آباد علائقا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]]</text>
      <sha1>1aor76sshsy1gw6tl5u1kxvxxp8651q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نڪوسيا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84781</id>
    <revision>
      <id>398755</id>
      <parentid>386819</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:44:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>398755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12886" sha1="btypugt1py4n6bfzhcgeil48k5x8avr" xml:space="preserve">{{short description|Capital and largest city of Cyprus}}
{{about|the capital city of the Republic of Cyprus|the northern part|North Nicosia|other uses}}
{{Infobox settlement
| name  = نڪوسيا&lt;br&gt;Nicosia
| native_name        = {{nobold|{{native name|el|Λευκωσία|italics=off}}&lt;br/&gt;{{native name|tr|Lefkoşa|italics=off}}}}
| other_name  = Lefkosia
| settlement_type    = [[List of cities, towns and villages in Cyprus#District capital cities|Capital city]] and [[List of cities, towns and villages in Cyprus#Municipalities|municipality]]
| image_skyline      = {{multiple image
  | border      = infobox
  | total_width = 300
  | perrow      = 1/2/2/2
  | image1      = Nicosia's skyline 2024.jpg
  | caption1    = Nicosia skyline from [[Shacolas Tower]]
  | image2      = Nicosian Evening.jpg
  | caption2    = [[Ledra Street]] in the Old Town
  | image3      = Nicosia 01-2017 img09 StJohn the Apostle Church.jpg
  | caption3    = [[St. John's Cathedral, Nicosia|St. John's Cathedral]]
  | image4      = Nikosia BW 2023-09-21 09-52-38 v1.jpg
  | caption4    = [[Liberty Monument (Nicosia)|Liberty Monument]]
  | image5      = City of Nicosia,Cyprus in 2020.02.jpg
  | caption5    = [[Eleftheria Square]]
  | image6      = Nicosia 01-2017 img08 Famagusta Gate.jpg
  | caption6    = [[Famagusta Gate]]
  | image7      = Nicosia 01-2017 img28 Cyprus Museum.jpg
  | caption7    = [[Cyprus Museum]]
}}
| image_flag         = Flag of Nicosia.svg
| image_seal         = Seal of Nicosia.svg
| seal_size          = 70
| nickname           = &quot;Chora&quot; &lt;small&gt;in Greek: &quot;Χώρα&quot;&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Constantinides |first=Marie |date=2022-05-13 |title='Chora' – Nicosia, through the eyes and the inimitable palette of Ioannis Kissonerghis |url=https://mosaic.gr/chora-nicosia-through-the-eyes-and-the-inimitable-palette-of-ioannis-kissonerghis/ |access-date=2024-10-16 |website=Mosaic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
| motto              = 
| pushpin_mapsize    = 300px
| pushpin_map        = Cyprus#European_Union
| pushpin_relief     = y
| pushpin_image      = Cyprus relief location map.jpg#European Union relief laea location map.svg
| pushpin_map_caption = Location within [[Cyprus]]##Location within the [[European Union]]
| coordinates        = {{coord|35|10|21|N|33|21|54|E|display=inline,title}}
| coor_pinpoint      = 
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type   = Claimed by
| subdivision_name   = &amp;nbsp;
| subdivision_type1  = {{nobold|[[List of sovereign states|Country]] (''[[de jure]]'')}}
| subdivision_name1  = {{flag|Republic of Cyprus}}
| subdivision_type2  = {{nobold|•&amp;nbsp;[[Districts of Cyprus|District]]}}
| subdivision_name2  = [[Nicosia District]]
| subdivision_type3  = {{nobold|[[List of sovereign states#Other states|Country]] (''[[North Nicosia|northern part]], [[de facto]]'')}}
| subdivision_name3  = {{flag|Northern Cyprus}}&lt;ref&gt;{{Northern Cyprus-note}}&lt;/ref&gt;
| subdivision_type4  = {{nobold|•&amp;nbsp;[[Districts of Northern Cyprus|District]]}}
| subdivision_name4  = [[Lefkoşa District]]
| established_title  = 
| established_date   = 
| founder            = 
| seat_type          = 
| seat               = 
| government_footnotes = 
| leader_title1      = Mayor of [[Nicosia Municipality]]
| leader_name1       = [[Charalambos Prountzos]] ([[Independent (politician)|Ind.]])
| leader_title2      = Mayor of [[Nicosia Turkish Municipality]]
| leader_name2       = [[Mehmet Harmancı]]
| unit_pref          = Metric
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;
&lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;| area_footnotes     = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cyprus: Nicosia Urban Agglomeration (Municipalities, Communities and Quarters) - Population Statistics, Charts and Map |url=https://www.citypopulation.de/en/cyprus/nicosia/admin/ |access-date=2024-10-04 |website=www.citypopulation.de}}&lt;/ref&gt;
| area_note          = 
| area_rank          = 
| area_blank2_title  = Urban ([[North Nicosia|North]])
| area_blank2_km2    = 165.6
| area_total_km2     = 20.08
| area_urban_km2     = 153.11
| area_blank1_title  = [[List of cities, towns and villages in Cyprus#Municipalities 2|Municipality]] ([[North Nicosia|North]])
| area_blank1_km2    = 51.87
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = 220
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=HOUSING UNITS AND POPULATION ENUMERATED BY DISTRICT AND URBAN/RURAL AREA (1.10.2021), PRELIMINARY RESULTS |url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https://library.cystat.gov.cy/NEW/POP_CEN_21-PRE_RESULTS-URBRUR_COMP-EN-040823.xlsx&amp;wdOrigin=BROWSELINK |access-date=2024-10-05 |website=view.officeapps.live.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HOUSING UNITS AND POPULATION ENUMERATED BY DISTRICT, MOUNICIPALITY/COMMUNITY (1.10.2021), PRELIMINARY RESULTS |url=https://view.officeapps.live.com/op/view.aspx?src=https://library.cystat.gov.cy/NEW/POP_CEN_21-PRE_RESULTS-MUNCOM_COMP-EN-040823.xlsx&amp;wdOrigin=BROWSELINK |access-date=2024-10-05 |website=view.officeapps.live.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20ikinci_.pdf|title=KKTC 2011 Nüfus ve Konut Sayımı|trans-title=TRNC 2011 Population and Housing Census|publisher=TRNC State Planning Organization|date=6 August 2013|language=tr|access-date=5 November 2013|archive-date=6 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106001538/http://www.devplan.org/Nufus-2011/nufus%20ikinci_.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| population_total   = 56848|
| population_urban   = 256119
| population_density_urban_km2 = auto
| population_as_of   = 2021, 2011 ([[North Nicosia|North]])
| population_rank    = [[List of cities, towns and villages in Cyprus#Municipalities|3rd]] municipality,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=CENSUS OF POPULATION AND HOUSING 2021: PRELIMINARY RESULTS BY DISTRICT AND MUNICIPALITY/COMMUNITY |url=https://library.cystat.gov.cy/NEW/Census2021-Preliminary_Results-EN-040823.pdf |access-date=2024-03-10}}&lt;/ref&gt; [[List of cities, towns and villages in Cyprus#District capital cities|1st]] urban in Cyprus
| population_blank1_title = [[List of cities, towns and villages in Cyprus#Municipalities 2|Municipality]] ([[North Nicosia|North]])
| population_blank1  = 61378
| population_blank2_title = Urban ([[North Nicosia|North]])
| population_blank2  = 82929
| population_density_blank2_km2 = auto
| population_demonym = Nicosian(s) ([[English language|en]])&lt;br&gt;''Lefkosiatis'', (masc.), ''Lefkosiatissa'' (fem.) ([[Greek language|gr]]), ''Choraitis'', (masc.), ''Choraitissa'' (fem.) (gr, colloquial)
| population_note    ={{Efn|name=Population|South Nicosia's urban area includes the municipalities of Nicosia (south), [[Agios Dometios]], [[Egkomi]], [[Strovolos]], [[Aglantzia]], [[Lakatameia]], [[Anthoupolis]], [[Latsia]] and [[Yeri, Cyprus|Yeri]]. The north's includes [[North Nicosia]], [[Gönyeli]], [[Gerolakkos]] and [[Kanli]].}}
| timezone1          = [[Eastern European Time|EET]]
| utc_offset1        = +2
| timezone1_DST      = [[Eastern European Summer Time|EEST]]
| utc_offset1_DST    = +3
| postal_code_type   = [[Postal codes in Cyprus|Post code]]
| postal_code        = 1010–1107
| area_code_type     = [[Telephone numbers in Cyprus|Area code]]
| area_code          = 22
| iso_code           = [[ISO 3166-2:CY|CY-01]]
| website            = {{ubl|{{nowrap|(Nicosia) {{URL|www.nicosia.org.cy}}}}|{{nowrap|(North) {{URL|www.lefkosabelediyesi.org}}}}}}
| footnotes          = 
| official_name      = 
| total_type         = [[List of cities, towns and villages in Cyprus#Municipalities|Municipality]]
}}
'''نڪوسيا''' (Nicosia)، جن کي ليفڪوشيا يا ليفڪوشا پڻ چيو ويندو آهي، [[قبرس|قبرص]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. جاگرافيائي طور تي اها [[ايشيا]] ۾ واقع آهي ۽ [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] جي سڀني ميمبر ملڪن جي گاديءَ وارن شهرن مان سڀ کان ڏکڻ-اوڀر جو شهر آهي.

نڪوسيا 5,500 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين مسلسل آباد رهيو آهي ۽ 10هين صدي کان وٺي قبرص جو گاديءَ جو هنڌ رهيو آهي. اهو يورپ ۾ آخري ورهايل گاديءَ جو هنڌ آهي، سال 1960ع ۾ قبرص جي برطانوي حڪمراني کان آزادي حاصل ڪرڻ کان ٽي سال پوءِ، يوناني قبرصين ۽ ترڪ قبرصين جي وچ ۾، خوني ڪرسمس تڪرار، ٻيٽ تي وسيع بين المذاهب تشدد کي جنم ڏنو ۽ سال 1964ع ۾ نڪوسيا جي يوناني قبرصي ۽ ترڪ قبرصي برادريون، ترتيب وار ڏکڻ ۽ اتر ۾ الڳ ٿي ويون. هڪ ڏهاڪي پوء، يونان جي ٻيٽ تي قبضو ڪرڻ جي ڪامياب ڪوشش کان پوءِ، ترڪي قبرص تي حملو ڪيو. قبضي جا اڳواڻ (يونان ۽ ترڪي) پوء دستبردار ٿي ويا، پر نڪوسيا ۽ ٻيٽ جي باقي حصي مان گذرندڙ ورهائيندڙ لڪير صرف ٿوري دير لاءِ برطانوي فوجي اڏن جي مداخلت جي ذريعي هڪ غير فوجي علائقو بڻجي ويو، جيڪو قبرص جي ڪنٽرول هيٺ رهي ٿو. جڏهن ته گڏيل قومن پاران نگراني لاء پوليس متعين ڪئي وئي آهي. اهو هاڻي قبرص ۾، جمهوريه قبرص، جيڪو بين الاقوامي طور تي تسليم ٿيل آهي ۽ اتر قبرص، جيڪو صرف ترڪي پاران تسليم ٿيل آهي، جي وچ ۾ گڏيل قومن جي بفر زون جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ٻن برادرين جي وچ ۾ جاري تڪرار کي &quot;قبرص جو مسئلو&quot; جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. 

پنهنجي قانون سازي ۽ انتظامي ڪمن کانسواء نڪوسيا پاڻ کي ٻيٽ جي مالي گاديءَ ۽ ان جي مکيه بين الاقوامي ڪاروبار جي مرڪز طور قائم ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FHou6czhjqwC&amp;pg=PA207|title=Urban Issues and Urban Policies in the New EU Countries|last1=Kempen|first1=Ronald van|last2=Vermeulen|first2=Marcel|last3=Baan|first3=Ad|publisher=Ashgate|year=2005|isbn=978-0-7546-4511-5|page=207}}&lt;/ref&gt; سال 2018ع ۾، نڪوسيا نسبتي خريداري طاقت ۾ دنيا جو 32 هون امير ترين شهر هو. سال 2022ع جي GaWC درجه بندي ۾، نڪوسيا کي &quot;بيٽا-شهر (عالمي شهر) جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://x.com/GaWC/status/1697034411714158980|title=The World According to GaWC 2022|website=Twitter|publisher=Globalization and World Cities|access-date=22 September 2024}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Nicosia}}
* [http://www.nicosia.org.cy/ English-language website for Municipality of Nicosia (Λευκωσια)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071224172237/http://www.nicosia.org.cy/ |date=2007-12-24 }}
*{{Wikivoyage inline}}
*[http://historic-cities.huji.ac.il/cyprus/nicosia/nicosia.html Old maps of Nicosia], Historic Cities [http://historic-cities.huji.ac.il/historic_cities.html site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220325051637/http://historic-cities.huji.ac.il/historic_cities.html |date=2022-03-25 }}
* [http://www.visitnicosia.com.cy Nicosia Tourism Board]
* [https://lefkosa.com.tr/ Lefkoşa](TR)
* [https://web.archive.org/web/20080613062932/http://www.nicosia.org.cy/english/ Nicosia Municipality (south) website]
* [https://web.archive.org/web/20111002134117/http://www.lefkosaturkbelediyesi.org/english/index_eng.html Nicosia Municipality (north) website]
* [https://web.archive.org/web/20051210164225/http://www.nicosia.org.cy/english/sigoinonies.shtm Nicosia Municipality website – Transportation]
* [http://www.cyprusisland.com/01_Information/nicosia.htm Cyprus Island – Nicosia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070623082214/http://www.cyprusisland.com/01_Information/nicosia.htm |date=23 June 2007 }}
* [http://www.kypros.org/ The World of Cyprus] bilingual information portal with background on folk culture and Byzantine influences

{{Nicosia District}}
{{List of European capitals by region}}
{{List of Asian capitals by region}}
{{Municipalities of Cyprus}}
{{Municipalities of Northern Cyprus}}

{{Authority control}}
[[زمرو:قبرص]]
[[زمرو:اتر قبرص]]
[[زمرو:نڪوسيا]]
[[زمرو:راڄڌانيون]]
[[زمرو:قبرص ۾ شهر]]
[[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]]
[[زمرو:قبرص جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:قلعابند آباديون]]
[[Category:Divided cities]]
[[Category:Municipalities in Nicosia District]]
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>btypugt1py4n6bfzhcgeil48k5x8avr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لائبريري آف ڪانگريس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89649</id>
    <revision>
      <id>398545</id>
      <parentid>356611</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T13:27:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>398545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12656" sha1="7txig5upygwqowd8wmzcdm7x8afnsb5" xml:space="preserve">{{Short description|US Congress research library}}
{{About|آمريڪا جي لائبريري آف ڪانگريس }}
{{Infobox settlement
| name = لائبريري آف ڪانگريس
| library_logo = 
| image = 
| caption = 
| location = 
| coordinates = 
| mapframe = 
| established = 
| num_branches = 
| collection_size = 
| annual_circulation = 
| pop_served = 
| budget = 
| leader_title = 
| leader_name = 
| num_employees = 
| website = 
| official_name = Library of Congress
| image_skyline = LOC Main Reading Room Highsmith.jpg
| imagesize = 300px
| image_caption = ڪانگريس جي لائبريري ۾ ٿامس جيفرسن بلڊنگ ۾ مکيه پڙهڻ جو ڪمرو
| image_blank_emblem = Library of Congress 2018 logo.svg{{!}}class=skin-invert
| blank_emblem_type = لائبريري جو لوگو
| blank_emblem_size = 100px
| image_map = 
| mapsize = 
| map_caption = 
| pushpin_map = 
| pushpin_label_position = 
| pushpin_mapsize = 300px
| pushpin_map_caption = 
| coordinates_type = 
| coor_pinpoint = 
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{پرچم|آمريڪا}}
| subdivision_type1 = [[شهر]]
| subdivision_type2 = لوڪيشن
| subdivision_type3 = جاگرافيائي بيهڪ
| subdivision_type4 = خدمت فراهم ڪري ٿي
| subdivision_type5 = قيام
| subdivision_type6 = عملي جي تعداد

ويب سائيٽ
| subdivision_name1 = [[واشنگٽن ڊي سي]]
| subdivision_name2 = 101، انڊيپينڊنس ايونيو، SE، [[واشنگٽن ڊي سي]]، [[آمريڪا]]
| subdivision_name3 = {{Coord|38|53|19|N|77|0|17|W|region:US-DC_type:landmark|display=inline,title}}
| subdivision_name4 = آمريڪي ڪانگريس، شهرين ۽ بين الاقوامي سياحن لاء
| subdivision_name5 = {{start date and age|April 24, 1800}}
| subdivision_name6 = 3,105&lt;ref name=&quot;2017annualreport&quot;/&gt;
| established_title = ساليانو بجٽ
| established_date = $802.128&amp;nbsp;million&lt;ref name=&quot;2017annualreport&quot;&gt;

{{cite web |url=https://www.loc.gov/static/portals/about/reports-and-budgets/documents/annual-reports/fy2021.pdf |title=2021 Annual Report of the Librarian of Congress |publisher=Library of Congress |access-date=December 2, 2022 |archive-date=February 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203043127/https://www.loc.gov/static/portals/about/reports-and-budgets/documents/annual-reports/fy2021.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| established_title1 = ڪتابن جو تعداد
| established_date1 = * 173 ملين شيون&lt;br&gt;ڪليڪشن ۾ شامل آهن: 
* 25 ملين ڪيٽلاگ ٿيل ڪتابون 
* 15.5 ملين ٻيون ڇپيل شيون،
* 4.2 ملين رڪارڊنگ
* 74.5 ملين مسودا
* 5.6 ملين نقشا 
* 8.2 ملين شيٽ ميوزڪ جا ٽڪرا
| established_title2 = لائبريريئن
| established_date2 = رابرٽ نيولين (عبوري)
| established_title3 = ويب سائيٽ
| established_date3 = {{Official website}}
}}
'''لائبريري آف ڪانگريس''' (&lt;small&gt;Library of Congress؛ LC&lt;/small&gt; يا ڪڏهن ڪڏهن LOC) يا آمريڪي ڪانگريس جي لائبريري، [[واشنگٽن ڊي سي]] ۾ هڪ [[ريسرچ لائبريري]] آهي،&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica: Library of Congress2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Library of Congress|url=https://www.britannica.com/topic/Library-of-Congress|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=September 3, 2017|archive-date=April 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405144736/https://www.britannica.com/topic/Library-of-Congress|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيڪي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي ڪانگريس ۽ آمريڪا جي ڊيفيڪٽو [[قومي لائبريري]] لاءِ لائبريري ۽ تحقيق خدمت فراهم ڪندڙ طور ڪم ڪري ٿي. اها آمريڪي ڪاپي رائيٽ آفيس ذريعي ڪاپي رائيٽ قانون کي پڻ منظم ڪري ٿي ۽ ان ۾ آمريڪي ڪانگريس لاء تحقيقي خدمتون موجود آهن.

سال 1800ع ۾ قائم ڪيل، لائبريري آف ڪانگريس آمريڪا ۾ سڀ کان پراڻو وفاقي ثقافتي ادارو آهي. &lt;ref name=&quot;Fascinating Facts2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.loc.gov/about/fascinating-facts/|title=Fascinating Facts|publisher=Library of Congress|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405144735/https://www.loc.gov/about/fascinating-facts/|archive-date=April 5, 2020|access-date=April 25, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt; اهو &quot;ڪيپيٽل هِل&quot; تي ٽن عمارتن ۾ واقع آهي، جيڪيون آمريڪا جي راڄڌاني عمارتن سان ملحق آهن، ۽ گڏوگڏ&quot;ڪلپيپر&quot;، [[ورجينيا]] ۾ نيشنل آڊيو-ويزوئل ڪنزرويشن سينٽر، ۽ هائٽس وِل،&lt;ref name=&quot;GeneralInfo2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.loc.gov/about/general-information/|title=General Information|publisher=Library of Congress|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223101833/https://www.loc.gov/about/general-information/|archive-date=February 23, 2021|access-date=January 28, 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[ميري لينڊ]] ۾ فورٽ جارج جي ميڊ ۽ ڪيبن برانچ ۾ اضافي ذخيرو ڪرڻ جي سهولتون موجود  آهن. لائبريري جا ڪم ڪانگريس جي لائبريرين جي نگراني ۾ آهن ۽ ان جون عمارتون &quot;دي ڪيپيٽل&quot; جي معمارن جي سنڀال هيٺ آهن. اها دنيا جي سڀ کان وڏين لائبريرين مان هڪ آهي، &lt;ref name=&quot;FFStats2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.loc.gov/about/fascinating-facts/|title=Fascinating Facts – Statistics|publisher=Library of Congress|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405144735/https://www.loc.gov/about/fascinating-facts/|archive-date=April 5, 2020|access-date=February 16, 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جن ۾ لڳ ڀڳ 173 ملين شيون آهن ۽ 3,000 کان وڌيڪ عملي کي ملازمت ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica: Library of Congress3&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Library of Congress|url=https://www.britannica.com/topic/Library-of-Congress|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=September 3, 2017|archive-date=April 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405144736/https://www.britannica.com/topic/Library-of-Congress|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ان جا مجموعا &quot;عالمگير آهن، ۽ موضوع، شڪل يا قومي حد تائين محدود نه آهن ۽ دنيا جي سڀني حصن مان ۽ 470 کان وڌيڪ ٻولين ۾ تحقيقي مواد رکڻ ٿا&quot;.&lt;ref name=&quot;Fascinating Facts3&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.loc.gov/about/fascinating-facts/|title=Fascinating Facts|publisher=Library of Congress|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405144735/https://www.loc.gov/about/fascinating-facts/|archive-date=April 5, 2020|access-date=April 25, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

جڏهن ڪانگريس نومبر 1800ع ۾ واشنگٽن ڊي سي منتقل ٿي، ڪيپيٽل ۾ هڪ ننڍڙي ڪانگريس لائبريري موجود هئي، جن جو اصل مجموعو گهڻو ڪري،  1812 جي جنگ دوران، 1814ع ۾ برطانوي فوجن پاران واشنگٽن کي ساڙڻ دوران، گم ٿي ويو. ڪانگريس اڳوڻي صدر ٿامس جيفرسن جي آڇ کي قبول ڪيو ته هو لائبريري کي بحال ڪرڻ لاءِ پنهنجي 6,487 ڪتابن جي پنهنجي پوري ذاتي مجموعي کي وڪڻي. مجموعو آهستي آهستي وڌيو ۽ 1851ع ۾ هڪ ٻي وڏي باهه جو شڪار ٿيو، جنهن جيفرسن جي اصل ڪتابن جو ٻه ٽيون حصو تباهه ڪري ڇڏيو.

لائبريري آف ڪانگريس کي جاءِ جي کوٽ، عملي جي کوٽ ۽ فنڊنگ جي کوٽ جو سامنا هو، جيستائين آمريڪي گهرو ويڙهه وڌندڙ وفاقي حڪومت جي مطالبن کي پورو ڪرڻ لاءِ قانون سازي جي تحقيق جي اهميت کي وڌايو. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.loc.gov/about/history-of-the-library/timeline/|title=The Library of Congress: A Timeline {{!}} History of the Library of Congress {{!}} About the Library {{!}} Library of Congress|work=Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA|access-date=2024-09-04}}&lt;/ref&gt; 1870ع ۾، لائبريري کي آمريڪا ۾ ڇپيل هر ڪاپي رائيٽ لائق ڪم جون ٻه ڪاپيون حاصل ڪرڻ جو حق حاصل ٿيو؛ ان پنهنجي مجموعن کي حاصلات ۽ عطيا ذريعي پڻ ٺاهيو. سال 1890ع ۽ 1897ع جي وچ ۾، هڪ نئين لائبريري عمارت، هاڻي ٿامس جيفرسن بلڊنگ، تعمير ڪئي وئي، ٻه اضافي عمارتون، جان ايڊمز بلڊنگ (1939 ۾ کوليو ويو) ۽ جيمس ميڊيسن ميموريل بلڊنگ (1980 ۾ کوليو ويو)، بعد ۾ شامل ڪيون ويون.

لائبريري آف ڪانگريس جي ڪانگريسل ريسرچ سروس ڪانگريس کي قانون سازي ۾ مدد ڪرڻ لاءِ مقصدي غير جانبدار تحقيق فراهم ڪري ٿي. لائبريري تحقيق لاءِ عوام لاءِ کليل آهي، جيتوڻيڪ صرف ڪانگريس جا ميمبر، انهن جو عملي، ۽ لائبريري ملازم لائبريري کان ٻاهر استعمال لاءِ مواد قرض وٺي سگهن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.loc.gov/strategic-plan/|title=FY 2019–2023 Strategic Plan of the Library of Congress|publisher=Library of Congress|access-date=October 20, 2020}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

== هولڊنگز ==

== عمارتون ==

== ڪاپي رائيٽ ايڪٽ ==

== پهچ ==

== معيار ==

== سالياني واقعا ==

== قابل ذڪر اهلڪار ==

== اڄڪلهه ==

== پڻ ڏسو ==

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category|Library of Congress}}

*[https://www.loc.gov/ The Library of Congress website (loc.gov)]
*[https://www.youtube.com/user/LibraryOfCongress Library of Congress channel] on YouTube
*[https://catalog.loc.gov/ Search the Library of Congress catalog]
*[https://web.archive.org/web/20061116034845/http://thefederalregister.com/b.p/department/LIBRARY_OF_CONGRESS/ Library Of Congress Meeting Notices and Rule Changes] from The Federal Register [https://web.archive.org/web/20071114080752/http://www.thefederalregister.com/rss/department/LIBRARY_OF_CONGRESS/ RSS Feed]
*[https://www.flickr.com/photos/library_of_congress/ Library of Congress photos] on [[Flickr]]
*[https://wiki.familysearch.org/en/Library_of_Congress Library of Congress] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003215437/https://wiki.familysearch.org/en/Library_of_Congress |date=2011-10-03 }} at FamilySearch Research Wiki for genealogists
*[https://www.c-span.org/loc/ Library of Congress documentary and resources] on [[C-SPAN]]
*[https://www.loc.gov/nls/ The Library of Congress National Library Service (NLS)]
*[https://www.youtube.com/watch?v=AbfqJQ-jf7o Video: &quot;Library of Congress in 1968 – Computer Automation&quot;] on YouTube from Computer History Archive Project
*[https://webarchive.loc.gov/ Library of Congress Web Archives (Search by URL)]

{{Authority control}}

[[زمرو:لائبريري آف ڪانگريس]]
[[زمرو:واشنگٽن ڊي سي]]
[[زمرو:ڪتب خانا]]
[[زمرو:ڪيپيٽل هِل]]
[[زمرو:قومي ڪتب خانا]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ ڪتب خانا]]
[[زمرو:آمريڪا ۾ فوٽو آرڪائيوز]] 
[[زمرو:آمريڪا ۾ تحقيقي ڪتب خانا]] 
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]
[[زمرو:واشنگٽن ڊي سي ۾ ڪتب خانا]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ آرڪائيوز]] 
[[زمرو:ورلڊ ڊجيٽل لائبريري پارٽنرز]]
[[زمرو:واشنگٽن ڊي سي ۾ 1800 ادارا]] 
[[زمرو:آمريڪي ڪانگريس جون ايجنسيون]] [[زمرو:واشنگٽن ڊي سي ۾ حڪومتي عمارتون]] 
[[زمرو:واشنگٽن ڊي سي ۾ تاريخ جا عجائب گھر]]
[[زمرو:جمع لائبريريون]] 
[[زمرو:آمريڪا ۾ نسلي لائبريريون]] 
[[زمرو:1800 ۾ قائم ڪيل سرڪاري ادارا]]  [[زمرو:آزادي ايونيو (واشنگٽن ڊي سي)]] 
[[زمرو:قانوني لائبريريون]] 
[[زمرو:1800 ۾ قائم ڪيل لائبريريون]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>7txig5upygwqowd8wmzcdm7x8afnsb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90712</id>
    <revision>
      <id>398540</id>
      <parentid>364588</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T13:22:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>398540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4307" sha1="muccudtq3cb2wznv9iddwofn1q9rah9" xml:space="preserve">{{Infobox skyscraper
| name                  = ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ
| image                 = [[File:Empire State Building (aerial view).jpg|250px]]
| caption               = نيو يارڪ شهر ۾ ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ جو هڪ فضائي منظر.
| location              = منهاٽن، نيو يارڪ شهر، آمريڪا
| status                = مڪمل
| established           = 1 مئي 1931
| opening               = 1931
| building_type         = آفيسون، مشاهدي گاھ (Observatory)
| architectural_style   = آرٽ ڊيڪو (Art Deco)
| antenna_spire         = 1,454 فٽ (443.2 ميٽر)
| roof                  = 1,250 فٽ (381 ميٽر)
| floor_count           = 102
| architect             = Shreve, Lamb &amp; Harmon
}}

'''ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ''' (Empire State Building) نيو يارڪ شهر جي منهاٽن واري علائقي ۾ واقع 102 ماڙ هڪ سپرٽال (Supertall) آسمان کي ڇهندڙ عمارت آهي. هن جو نالو نيو يارڪ رياست جي لقب &quot;ايمپائر اسٽيٽ&quot; تان رکيو ويو آهي. هي عمارت پنهنجي مخصوص '''آرٽ ڊيڪو''' (Art Deco) طرزِ تعمير جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشهور آهي.

== تعميراتي تاريخ ==
* '''ڊيزائين:''' هي عمارت &quot;شريو، ليمب اينڊ هارمن&quot; نالي فرم ڊيزائين ڪئي هئي. ان جي ڊيزائين کي 15 ڀيرا تبديل ڪيو ويو ته جيئن ان کي دنيا جي بلند ترين عمارت بڻائي سگهجي.
* '''تيز رفتار تعمير:''' ان جي تعمير جو ڪم 17 مارچ 1930ع تي شروع ٿيو ۽ حيرت انگيز طور تي صرف ساڍا تيرهن مهينن ۾، 1 مئي 1931ع تي مڪمل ٿيو.
* '''بلندي جو ريڪارڊ:''' هي عمارت 1970ع تائين (جڏهن ورلڊ ٽريڊ سينٽر جو اتر ٽاور مڪمل ٿيو) دنيا جي بلند ترين عمارت رهي. 

== سياحت ۽ مشاهدي گاهون ==
ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ سياحن جي من پسند جڳهه آهي، جتي هر سال لڳ ڀڳ 40 لک ماڻهو دورو ڪندا آهن.
* هن عمارت جي '''86 هين''' ۽ '''102 هين''' ماڙ تي کليل مشاهدي گاهون (Observation decks) آهن، جتان سڄي نيو يارڪ شهر جو دلڪش نظارو ڪري سگهجي ٿو.
* 2019ع ۾ 80 هين ماڙ تي هڪ اندروني مشاهدي گاهه پڻ کولي وئي آهي.

== ثقافتي اهميت ==
هي عمارت نيو يارڪ جي سڃاڻپ ۽ هڪ بين الاقوامي ثقافتي نشان بڻجي چڪي آهي.
* '''فلمون:''' هي عمارت 250 کان وڌيڪ فلمن ۽ ٽي وي سيريز ۾ ڏيکاري وئي آهي، جنهن ۾ 1933ع جي مشهور فلم '''&quot;ڪنگ ڪانگ&quot;''' (King Kong) سرِ فهرست آهي.
* '''اعزازات:''' آمريڪي سوسائٽي آف سول انجنيئرز پاران کيس &quot;جديد دنيا جي ستن عجائبات&quot; مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي. 1986ع ۾ کيس آمريڪا جو قومي تاريخي نشان (National Historic Landmark) قرار ڏنو ويو.

== بلندي جا انگ اکر (2025 جي مطابق) ==
جيتوڻيڪ هاڻي دنيا ۾ ڪيتريون ئي وڏيون عمارتون تعمير ٿي چڪيون آهن، پر ايمپائر اسٽيٽ بلڊنگ اڃا به پنهنجو مقام برقرار رکيو اچي:
* نيو يارڪ شهر جي اٺين بلند ترين عمارت.
* آمريڪا جي ڏهين بلند ترين مڪمل عمارت.
* دنيا جي 59 هين بلند ترين مڪمل عمارت.

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[نيو يارڪ شھر]]
* [[ورلڊ ٽريڊ سينٽر]]
* [[برج خليفہ]]


==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:نيويارڪ شهر]]
[[زمرو:آسمان ڇهندڙ عمارتون]]
[[زمرو:آمريڪا جون گڏيل رياستون]]
[[زمرو:نيو يارڪ ۾ آسمان ڇهندڙ عمارتون]]
[[زمرو:گڏيل رياستن ۾ آسمان ڇهندڙ عمارتون]]
[[زمرو:نيو يارڪ شهر ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>muccudtq3cb2wznv9iddwofn1q9rah9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نيويارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93773</id>
    <revision>
      <id>398544</id>
      <parentid>389899</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T13:26:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>398544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11348" sha1="b3wizdx9g0y3dkne6fnchjto5s9w8yt" xml:space="preserve">{{Short description|آمريڪي اسٽاڪ ايڪسچينج}} 
{{Infobox organisation
| name = نيويارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج&lt;br&gt;New York Stock Exchange
| logo = [[FIle:NYSE Logo 2022.svg|frameless|class=skin-invert]]
| image = New York Stock Exchange Facade 2015.jpg
| type = [[اسٽاڪ ايڪسچينج]]
| city = [[نيويارڪ شهر]]
| country = {{پرچم|آمريڪا}}
| coordinates = {{Coord|region:US-NY_type:landmark|format=dms|display=inline,title}}
| foundation = {{Start date and age|1792|05|17}}&lt;ref name=&quot;History of the New York Stock Exchange&quot;&gt;{{Cite web |title=History of the New York Stock Exchange |website=[[Library of Congress]] |url=https://www.loc.gov/rr/business/hottopic/stock_market.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404085759/http://loc.gov/rr/business/hottopic/stock_market.html |archive-date=April 4, 2016 |access-date=March 28, 2016}}&lt;/ref&gt;
| owner = انٽرڪونٽينينٽل ايڪسچينج
| key_people = {{plainlist|
* [[شارون بووين]] (چيئرمين)
* [[لن مارٽن]] (صدر)
 }}
| currency = [[آمريڪي ڊالر]]
| listings = 2,223 (جولاءِ 2024)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://focus.world-exchanges.org/issue/september-2024/market-statistics |title=Market Statistics - September 2024 |access-date=September 18, 2024|archive-date=September 18, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918000000/https://focus.world-exchanges.org/issue/september-2024/market-statistics |url-status=live }} [https://www.nyse.com/listings_directory/stock Alt URL]&lt;/ref&gt;
| mcap = [[US$]] 44.7 [[trillion (short scale)|ٽريلين]]  (ڊسمبر 2025)&lt;ref name=&quot;WFE&quot;&gt;{{cite web |url=https://status.market/nyse |title=Nyse trading hours - December 2025 |website=status.market |access-date=December 27, 2025 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| volume = 
| indexes = {{unbulleted list|[[Dow Jones Industrial Average]]|[[S&amp;P 500]]|[[NYSE Composite]]}}
| homepage = {{url|https://www.nyse.com/|nyse.com}}
| imagesize = 250px
| headquarters = نيويارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج بلڊنگ
| location = [[نيويارڪ شهر]]، {{پرچم|آمريڪا}}
}}

'''نيويارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج''' (&lt;small&gt;New York Stock&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Exchange&lt;/small&gt;؛ مخفف: '''NYSE'''، لقب: &quot;'''دي بگ بورڊ'''&quot;)&lt;ref&gt;{{Cite encyclopedia |title=Merriam-Webster Dictionary's definition of &quot;Big Board&quot; |encyclopedia=[[Merriam-Webster]] |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/big%20board |access-date=November 6, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130120182227/http://www.merriam-webster.com/dictionary/big%20board |archive-date=January 20, 2013 |url-status=live}}{{subscription required|date=October 2014}}&lt;/ref&gt; هڪ آمريڪي [[اسٽاڪ ايڪسچينج]] آهي جنهن جو هيڊ ڪوارٽر [[نيويارڪ شهر]] جي لوئر مينهٽن ۾ نيويارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج بلڊنگ ۾ واقع آهي. هي مارڪيٽ ڪيپيٽلائيزيشن جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي،&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The NYSE Makes Stock Exchanges Around The World Look Tiny |url=http://www.businessinsider.com/global-stock-market-capitalization-chart-2014-11?IR=T |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126114852/http://www.businessinsider.com/global-stock-market-capitalization-chart-2014-11?IR=T |archive-date=January 26, 2017 |access-date=March 26, 2017 |website=[[Business Insider]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Largest stock markets in the world&quot;&gt;{{Cite web |title=2016 |url=https://www.nyse.com/market-cap/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212070521/https://www.nyse.com/market-cap |archive-date=February 12, 2019 |access-date=February 6, 2019 }}&lt;/ref&gt; جيڪا جنوري &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع ۾ &lt;small&gt;44&lt;/small&gt; ٽريلين ڊالرن کان وڌي وئي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=July 9, 2024 |title=The largest stock exchanges in the world |url=https://capital.com/markets/shares/largest-stock-exchanges |access-date=December 16, 2024 |website=capital.com |language=en}}&lt;/ref&gt; 

نيويارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج جي مالڪي '''انٽرڪونٽيننٽل ايڪسچينج''' (Intercontinental Exchange) وٽ آهي، جيڪا هڪ آمريڪي هولڊنگ ڪمپني آهي. هن کان اڳ، هي نيويارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج يورونيڪسٽ (&lt;small&gt;NYSE&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Euronext&lt;/small&gt;؛ NYX) جو حصو هئي. سال &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt;ع ۾ ڪيل هڪ گيلپ سروي موجب، تقريبن 58 سيڪڙو آمريڪي بالغن جو پئسو اسٽاڪ مارڪيٽ ۾ لڳل آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://news.gallup.com/poll/266807/percentage-americans-owns-stock.aspx |author=LYDIA SAAD and JEFFREY M. JONES |title=What Percentage of Americans Own Stock? |date=May 12, 2022 |website= |publisher=[[Gallup, Inc.]] |access-date=May 12, 2022 |archive-date=May 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512001808/https://news.gallup.com/poll/266807/percentage-americans-owns-stock.aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
{{see also|List of presidents of the New York Stock Exchange}}
[[File:New York Stock Exchange 1882.jpg|left|thumb|upright=0.8|1882 ۾ 10–12 براڊ اسٽريٽ تي اسٽاڪ ايڪسچينج]]

نيويارڪ ۾ بروڪرز جي وچ ۾ سيڪيورٽيز جي واپار جي پهرين تنظيم جو سراغ '''بٽن ووڊ معاهدي''' (Buttonwood Agreement) مان ملي ٿو. 17 مئي 1792 تي، چوويهن بروڪرز بٽن ووڊ معاهدي تي صحيحون ڪيون. شروعاتي ڏينهن ۾ واپار ٿيندڙ سيڪيورٽيز ۾ گهڻو ڪري سرڪاري سيڪيورٽيز جهڙوڪ جنگي بانڊ (War Bonds) ۽ فرسٽ بئنڪ آف يونائيٽيڊ اسٽيٽس جا اسٽاڪ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;National Park Service&quot;&gt;{{Cite web |title=National Register of Historic Places Inventory – Nomination Form, 11 Wall Street |url=https://npgallery.nps.gov/NRHP/GetAsset/NHLS/78001877_text |access-date=August 10, 2014 |publisher=National Park Service |archive-date=August 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829073513/https://npgallery.nps.gov/NRHP/GetAsset/NHLS/78001877_text |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1817 ۾، نيويارڪ جي اسٽاڪ بروڪرز نيون سڌارائون ڪيون ۽ تنظيم کي نئين سر منظم ڪيو. 1817 کان 1865 جي وچ ۾ مختلف جڳهون استعمال ڪيون ويون، جنهن کانپوءِ موجوده مقام اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;National Park Service&quot;/&gt;

اليڪٽرڪ ٽيليگراف جي ايجاد مارڪيٽن کي مضبوط ڪيو ۽ نيويارڪ جي مارڪيٽ ٻين مارڪيٽن جي مقابلي ۾ وڌيڪ غالب ٿي وئي. اڻويهين صدي جي پوئين اڌ ۾ سيڪيورٽيز جي واپار ۾ تيزي سان واڌارو ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=NYSEData.com Factbook: Chronology of New York Stock Exchange (1792–1929) |url=http://www.nyxdata.com/nysedata/asp/factbook/viewer_edition.asp?mode=table&amp;key=2169&amp;category=4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513110558/http://www.nyxdata.com/nysedata/asp/factbook/viewer_edition.asp?mode=table&amp;key=2169&amp;category=4 |archive-date=May 13, 2016 |access-date=June 15, 2017 |website=www.nyxdata.com}}&lt;/ref&gt;

1930 جي ڏهاڪي ۾ عظيم معاشي لاهي (Great Depression) کانپوءِ حڪومتي ضابطا لازمي قرار ڏنا ويا. 21 اپريل 2005 تي، NYSE آرڪيپيلاگو (Archipelago) سان ضم ٿيڻ جو اعلان ڪيو ته جيئن ان کي هڪ عوامي واپاري ڪمپني طور منظم ڪيو وڃي. 4 اپريل 2007 تي، يورونيڪسٽ (Euronext) سان ضم ٿيڻ کانپوءِ هي پهرين ٽرانس اٽلانٽڪ اسٽاڪ ايڪسچينج بڻجي وئي.

=== نمايان واقعا ===
{{See also|Panic of 1873|Panic of 1893|Wall Street Crash of 1929|Black Monday (1987)|Friday the 13th mini-crash|October 27, 1997 mini-crash|Economic effects arising from the September 11 attacks}}

==== 20ھين صدي ====
پهرين عالمي جنگ شروع ٿيڻ کان ٿورو پوءِ (31 جولاءِ 1914) ايڪسچينج کي بند ڪيو ويو هو، پر ان سال 28 نومبر تي بانڊز جي واپار لاءِ جزوي طور تي کوليو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=December 7, 1914 |title=The exchange opens |work=[[The Independent]] |url=https://archive.org/stream/independen79v80newy#page/384/mode/1up |url-status=live |access-date=July 24, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121230183553/https://archive.org/stream/independen79v80newy#page/384/mode/1up |archive-date=December 30, 2012}}&lt;/ref&gt;

16 سيپٽمبر 1920 تي، عمارت جي ٻاهرئين پاسي '''وال اسٽريٽ بم ڌماڪو''' ٿيو، جنهن ۾ چاليهه ماڻهو مارجي ويا هئا.&lt;ref name=&quot;barron&quot;&gt;{{Cite news |last=Barron |first=James |date=September 17, 2003 |title=After 1920 Blast, The Opposite Of 'Never Forget'; No Memorials on Wall St. For Attack That Killed 30 |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2003/09/17/nyregion/after-1920-blast-opposite-never-forget-no-memorials-wall-st-for-attack-that.html |access-date=September 16, 2020 |issn=0362-4331 |archive-date=March 22, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160322043058/http://www.nytimes.com/2003/09/17/nyregion/after-1920-blast-opposite-never-forget-no-memorials-wall-st-for-attack-that.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

1929 ۾ اسٽاڪ مارڪيٽ جي تباهي (Black Thursday) کي اڪثر ڪري عظيم معاشي لاهي جو ذميوار قرار ڏنو ويندو آهي.

[[File:NY stock exchange traders floor LC-U9-10548-6.jpg|thumb|1963 ۾ اليڪٽرانڪ اسڪرين متعارف ڪرائڻ کان اڳ NYSE جي واپارين جو فلور]]

1967 ۾ ايب هيوفمين (Abbie Hoffman) هڪ مشهور احتجاجي اسٽنٽ ڪيو، جنهن ۾ هن اسٽاڪ ايڪسچينج جي گيلري مان واپارين مٿان ڊالر اڇلايا هئا. ان واقعي کان ٽي مهينا پوءِ ايڪسچينج گيلري کي بلٽ پروف شيشي سان ڍڪي ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ledbetter |first=James |date=August 23, 2007 |title=The day the NYSE went Yippie |publisher=CNN |url=https://money.cnn.com/2007/07/17/news/funny/abbie_hoffman/ |url-status=live |access-date=July 9, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711120623/http://money.cnn.com/2007/07/17/news/funny/abbie_hoffman/ |archive-date=July 11, 2015}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:نيويارڪ اسٽاڪ ايڪسچينج]]
[[زمرو:نيويارڪ شهر]]
[[زمرو:اسٽاڪ ايڪسچينج]]
[[زمرو:آمريڪي ڪمپنيون]]
[[زمرو:مالياتي خدمتن جون ڪمپنيون]]
[[زمرو:گڏيل رياستن ۾ اسٽاڪ ايڪسچينج]]
[[زمرو:نيويارڪ شهر ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:گڏيل رياستن ۾ مالياتي خدمتن جون ڪمپنيون]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>b3wizdx9g0y3dkne6fnchjto5s9w8yt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پورٽو مورٽينيو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98795</id>
    <revision>
      <id>398654</id>
      <parentid>388478</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T19:57:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23893" sha1="jmozwnr1gfzco5o9xmjifv2px2zcw04" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name            = پورٽو مورٽينيو
| native_name              =
| settlement_type          = [[برازيل جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]]
| image_shield             =
| image_flag               = 
| image_skyline            =Band_Porto_Murtinho.png
| image_caption            =
| image_map                = MatoGrossodoSul Municip PortoMurtinho.svg
| map_caption              = [[ماتو گروسو دو سول]] رياست ۾ جڳھ
| pushpin_map              = Brazil
| pushpin_map_caption      = برازيل ۾ جڳھ
| coordinates              = {{coord|21|41|56|S|57|52|58|W|region:BR|display=inline,title}}
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = [[برازيل]]
| subdivision_type1        = [[برازيل جا علائقا|علائقو]]
| subdivision_name1        = [[برازيل جو مرڪزي-اولهه علائقو|مرڪزي-اولهه]]
| subdivision_type2        = [[برازيل جون رياستون|رياست]]
| subdivision_name2        = [[ماتو گروسو دو سول]]
| subdivision_type3        = [[برازيل جا ميسوريجن|ميسوريجن]]
| subdivision_name3        =
| subdivision_type4        = [[برازيل جو مائڪرو ريجن|مائڪرو ريجن]]
| subdivision_name4        =
| subdivision_type5        = [[ميٽروپوليٽن علائقو#برازيل|ميٽروپوليٽن علائقو]]
| subdivision_name5        =
| established_title        =
| established_date         =
| leader_party             =
| leader_title             = [[ميئر]]
| leader_name              =
| elevation_m              =
| area_footnotes           =
| area_total_km2           = 17,735
| area_metro_km2           =
| population_footnotes     =
| population_total         = 17,298
| population_as_of         = 2020 &lt;ref&gt;[https://cidades.ibge.gov.br/brasil/ms/porto-murtinho/panorama IBGE 2020]&lt;/ref&gt;
| population_metro         =
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       =
| blank_name_sec1          = [[انساني ترقي اشاريو|انساني ترقي اشاريو]]
| blank_info_sec1          =
| timezone1                = [[برازيل ۾ وقت|AMT]]
| utc_offset1              = −4
| timezone1_DST            =
| utc_offset1_DST          =
| postal_code_type         = [[برازيل جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              =
| area_code_type           = [[برازيل جا ڊائلنگ ڪوڊ|علائقائي ڪوڊ]]
| area_code                =
| website                  =
}}

'''پورٽو مورٽينيو''' (Porto Murtinho) [[برازيل]] جي [[ماتو گروسو دو سول]] رياست ۾ واقع هڪ [[ماتو گروسو دو سول جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] آهي. ان جي آبادي 17,298 (2020ع) هئي ۽ ان جو پکيڙ {{cvt|17735|km2}} آهي.

== جاگرافي ==

=== هنڌ ===
[[پورٽو مورٽينهو]] جي ميونسپلٽي [[برازيل]] جي [[برازيل جو وچ-اولهه خطو|وچ-اولهه خطي]] جي ڏاکڻي حصي ۾، [[ڏکڻ ماتو گروسو جا پانتانال|ڏکڻ ماتو گروسو جي پانتانال]] واري علائقي ([[هيٺيون پانتانال ننڍو علائقو]]) ۾ واقع آهي. ان جو جاگرافيائي هنڌ 21°41′56″ [[ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪ ۽ 57°52′57″ [[اولهه]] ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. مکيه مفاصلا هي آهن:

* رياستي راڄڌاني [[ڪامپو گرانڊي (ماتو گروسو دو سول)|ڪامپو گرانڊي]] کان {{fmtn|437|km}}.
* وفاقي راڄڌاني [[برازيليا]] کان {{fmtn|1463|km}}.

=== طبعي جاگرافي ===

==== مٽي ====
ميونسپلٽيءَ ۾ مٽيءَ جا ٻه مکيه قسم غالب آهن: وارياسي يا وچولي بناوت واري '''پلانوسول''' مٽي ۽ قدرتي طور گهڻي زرخيز '''نيوسول''' مٽي. ان کان سواءِ ٿوري مقدار ۾ '''گلي سول''' مٽي پڻ ملي ٿي.

==== زميني بناوت ۽ اوچائي ====
سمنڊ جي سطح کان {{fmtn|90|m}} اوچائيءَ تي واقع هن ميونسپلٽيءَ ۾ زميني بناوت جو تنوع گهڻو نمايان آهي، خاص طور ان جي اوڀرئين حصي ۾، جتي هم شڪل پهاڙي چوٽيون، مٿاهين پٽن جا ڪنارا ۽ گولائيءَ يا نوڪدار صورت واري ڪٽاوَ مان ٺهيل زميني شڪليون ملن ٿيون. جيئن جيئن [[پيراگواءِ درياهه]] جي ڪنارن ڏانهن وڌجي ٿو، تيئن ٽيبل جهڙيون زميني شڪليون مختلف قسمن جي تلڇٽي ميدانن ۽ هموار علائقن سان گڏ نظر اچن ٿيون.

پورٽو مورٽينهو جي ميونسپلٽي ٽن ماحولياتي-جاگرافيائي علائقن ۾ ورهايل آهي:

* '''بودوڪينا ۽ اوروڪوم-امولار جي ٽڪرين وارو علائقو'''، جنهن ۾ [[سيرا دا بودوڪينا]] وارو حصو شامل آهي؛
* '''ماتو گروسو پانتانال وارو علائقو'''، جنهن ۾ اپا-امونگوئيجا–اڪيدابان پانتانال، ريو وردي پانتانال، پيراگواءِ وارو ميدان ۽ نابليڪي وارو ميدان شامل آهن؛
* '''مٿئين پيراگواءِ جي نشيبي علائقي'''، جنهن ۾ اپا نشيبي علائقو ۽ پانتانال کان اڳ وارا ڪوليويائي ميدان شامل آهن.

هتان جون ڪيتريون ئي زميني شڪليون درياهي عمل سان ٺهيل آهن. علائقو عام طور هموار آهي ۽ ڪٽاوَ جي ڪيترن مرحلن کان پوءِ پنهنجي موجوده صورت ۾ آيو آهي. هتي درياهي تلڇٽ مان ٺهيل هموار ميدان، وقت بوقت ٻوڏ هيٺ ايندڙ هيٺاهان علائقا، مٽيالا يا وارياسا ميدان ۽ نيڪال جي موجوده سرشتي سان ڳنڍيل يا ان کان الڳ ٻوڏ وارا علائقا پڻ ملن ٿا.

==== آبهوا، گرمي پد ۽ برسات ====
هتان جي آبهوا نمي واري ۽ نيم نمي واري استوائي آهي. برساتن جو دور سيپٽمبر کان اپريل تائين جاري رهي ٿو، جڏهن⁠تہ ڊسمبر ۾ برسات جي شدت سڀ کان وڌيڪ هوندي آهي. سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد 18 °C کان وڌيڪ ۽ 21 °C کان گهٽ هوندو آهي. خشڪ موسم لڳ ڀڳ ٽي کان چار مهينا جاري رهي ٿي. سالياني برسات {{fmtn|1000|mm}} کان {{fmtn|1700|mm}} تائين هوندي آهي.

16 آڪٽوبر 2014ع تي 42.7 °C جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ 26 سيپٽمبر 2023ع تي 42.9 °C گرمي پد رڪارڊ ٿيو.&lt;ref&gt;https://g1.globo.com/meio-ambiente/noticia/2023/09/27/calor-de-ate-435c-veja-lista-de-24-cidades-que-tiveram-as-maiores-temperaturas-maximas-do-ano.ghtml&lt;/ref&gt; گهٽ ۾ گهٽ مطلق گرمي پد 25 جولاءِ 2013ع تي 1.1 °C رڪارڊ ڪيو ويو. اهي انگ [[برازيل جو قومي موسميات ادارو]] (INMET) جي خودڪار موسمياتي مرڪز تان حاصل ڪيا ويا آهن، جيڪو 23 آڪٽوبر 2006ع تي قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{citar web|url=https://mapas.inmet.gov.br/|titulo=Estações meteorológicas do INMET|data=|acessodata=12/05/2020|publicado=|ultimo=|primeiro=}}&lt;/ref&gt;

پورٽو مورٽينهو جا موسمياتي معمول هيٺ ڏجن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;14&quot; |'''پورٽو مورٽينهو لاءِ گرمي پد جا انگ اکر'''
|-
! مهينو
! &lt;abbr&gt;جنوري&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr&gt;فيبروري&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr&gt;مارچ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr&gt;اپريل&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr&gt;مئي&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr&gt;جون&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr&gt;جولاءِ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr&gt;آگسٽ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr&gt;سيپٽمبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr&gt;آڪٽوبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr&gt;نومبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr&gt;ڊسمبر&lt;/abbr&gt;
! سال
|-
! رڪارڊ وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| 41.3
| 41.0
| 39.0
| 38.5
| 36.3
| 34.0
| 35.5
| 39.2
| 42.9
| 42.7
| 41.5
| 41.4

42.9
! سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد ([[ڊگري سيلسيس
35.0
34.0
33.1
31.9
27.5
26.0
27.2
30.2
33.1
34.0
33.9
34.5
31.7
-
! سراسري گرمي پد (°C)
28.5
27.9
27.0
25.5
21.8
20.1
20.3
22.3
25.2
27.2
27.2
28.3
25.1
-
! سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
23.7
23.6
22.4
20.6
17.4
15.5
14.4
16.0
18.6
21.6
21.9
23.5
19.9
-
! رڪارڊ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
14.4
17.3
12.1
6.9
6.3
1.6
1.1
1.6
5.4
10.8
10.6
14.1
1.1
-
colspan=&quot;14&quot;
}

{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;background: #99CCCC; color: #000080&quot; height=&quot;17&quot; | مهينو
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | جنوري
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | فيبروري
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | مارچ
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | اپريل
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | مئي
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | جون
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | جولاءِ
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | آگسٽ
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | سيپٽمبر
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | آڪٽوبر
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | نومبر
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | ڊسمبر
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | سال
|-
! height=&quot;16&quot; style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري گرمي پد [[سيلسيس|°C]]
| style=&quot;background: #FFCC66; color: black;&quot; | 23.3
| style=&quot;background: #FFCC66; color: black;&quot; | 23.5
| style=&quot;background: #FFCC66; color: black;&quot; | 23.1
| style=&quot;background: #FFCC66; color: black;&quot; | 22.6
| style=&quot;background: #FFCC66; color: black;&quot; | 20.8
| style=&quot;background: #FFCC66; color: black;&quot; | 19.8
| style=&quot;background: #FFCC66; color: black;&quot; | 18.8
| style=&quot;background: #FFCC66; color: black;&quot; | 21
| style=&quot;background: #FFCC66; color: black;&quot; | 23.2
| style=&quot;background: #FFCC66; color: black;&quot; | 23.3
| style=&quot;background: #FFCC66; color: black;&quot; | 23.4
| style=&quot;background: #FFCC66; color: black;&quot; | 23.1
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 22.2
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | مطلق گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد °C
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 14.8
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 14.3
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 14.1
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 7.7
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 2.4
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | -4.5 ''(1)''
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | -1.6
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 4.3
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 8
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 9.6
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 12.9
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 15
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | -4.5
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد °C
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 18.9
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 19.1
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 16.9
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 17.3
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 14.1
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 11.4
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 9.4
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 11.4
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 15.6
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 17.5
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 18.5
| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 18.6
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 15.7
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد °C
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 29.5
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 29.6
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 30
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 30.3
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 29.2
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 29.8
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 29.6
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 31.9
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 32.5
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 31.2
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 30.3
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 29.4
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 30.3
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | مطلق وڌ ۾ وڌ گرمي پد °C
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 35.8
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 35.2
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 36.6
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 33.6
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 33.1
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 33.2
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 34.3
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 37.6
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 38.2
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 38.2 ''(2)''
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 36
| style=&quot;background: #FF8000; color:#000000;&quot; | 34.8
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 38.2
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري برسات [[ملي ميٽر|mm]]
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 300.2
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 259.5
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 281.4
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 132.9
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 56.7
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 8.5
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 10.9
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 16.8
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 93.9
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 161.3
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 263.9
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 321
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 1910
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | 24 ڪلاڪن ۾ وڌ ۾ وڌ برسات mm
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 67
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 79
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 66
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 112 ''(3)''
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 66
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 35.4
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 61
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 66
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 61.6
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 65.2
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 94
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 93.2
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 112
|-
! style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | هوا جي لاڳاپيل نمي %
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 85
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 85
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 85
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 85
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 90
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 71
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 67
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 61
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 67
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 80
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 85
| style=&quot;background: #30FF80;&quot; | 88
| style=&quot;background: #20E020;&quot; | 79
|}

''جون 1933ع؛''

''سيپٽمبر/آڪٽوبر 1926ع؛''

''اپريل 1935ع.''

==== آبي سرشتو ====
ميونسپلٽيءَ جا درياهه:

;[[پيراگواءِ درياهه]]
[[File:Vista do rio Paraguai na altura de Corumbá.jpg|200px|right|thumb|پيراگواءِ درياهه، پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ مان وهندڙ مکيه درياهه]]

هي [[پرانا درياهه]] جي ساڄي ڪناري وارو معاون درياهه آهي، جيڪو [[ارجنٽينا]] ۾ [[ڪورينتيس]] شهر جي ڀرسان پرانا درياهه سان ملي ٿو. هي درياهه [[ماتو گروسو]] رياست مان نڪري ٿو ۽ ڏکڻ ماتو گروسو جي پانتانال کي اتر کان ڏکڻ تائين پار ڪري ٿو. اهو پورٽو مورٽينهو، برازيل ۽ [[پيراگواءِ]] جي جمهوريه وچ ۾ سرحد پڻ ٺاهي ٿو.

;ٻيا درياهه

* '''اپا درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو [[بيلا وسٽا]] ميونسپلٽيءَ مان نڪري ٿو ۽ برازيل جي پورٽو مورٽينهو ۽ پيراگواءِ جي جمهوريه وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''امونگوئيجا درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو شهر کان ٿورو مٿي پيراگواءِ درياهه ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هي درياهه پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ [[سيرا دا بودوڪينا]] مان نڪري ٿو.
* '''اڪيدابان درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو برانڪو درياهه جي ڇوڙ کان ٿورو مٿي پيراگواءِ درياهه ۾ ملي ٿو. هي پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ سيرا دا بودوڪينا مان نڪري ٿو.
* '''برانڪو درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي.
* '''نابليڪي درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه. هي [[نابليڪي پانتانال]] مان، [[ڪورومبا]] ميونسپلٽيءَ جي ڏاکڻي حصي ۾ نڪري ٿو ۽ ڪورومبا ۽ پورٽو مورٽينهو جي وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''نايتاڪا درياهه''': نابليڪي درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو ڪورومبا ۽ پورٽو مورٽينهو جي ميونسپلٽين وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''پرديدو درياهه''': اپا درياهه جي ساڄي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو برازيل ۽ پيراگواءِ جي سرحد تي واقع آهي. هي سيرا دا بودوڪينا جي اوڀرئين ڪناري مان نڪري ٿو ۽ پورٽو مورٽينهو ۽ ڪاراڪول، توڙي پورٽو مورٽينهو ۽ جارڊيم ميونسپلٽين جي وچ ۾ حد ٺاهي ٿو.
* '''تاروما درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو شهر کان لڳ ڀڳ {{fmtn|20|km}} مٿانهين وهڪري تي ان ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.
* '''تيريري درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي.

==== ٻوٽا ====
علائقي جي نباتاتي ڍڪ تقريباً هڪجهڙيءَ طرح پانتانال جي مخصوص ٻوٽن، اسٽيپي نما [[سيرادو]]، عام سيرادو، موسمي پن ڇاڻيندڙ ٻيلن ۽ نيم پن ڇاڻيندڙ ٻيلن ۾ ورهايل آهي. ان کان سواءِ هتي پوکيل چراگاهه ۽ ڪجهه زرعي پوکون پڻ موجود آهن.

=== سياسي جاگرافي ===

==== وقت جو منطقو ====
پورٽو مورٽينهو جو وقت [[برازيليا]] کان هڪ ڪلاڪ پوئتي ۽ [[گرينچ نصف النهار]]، يعني [[هم آهنگ عالمي وقت]] کان چار ڪلاڪ پوئتي آهي.

==== ايراضي ====
ميونسپلٽي {{fmtn|17734.925|km²}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.

;[[پانتانال]]
[[يونيسڪو]] پانتانال کي ڌرتيءَ جي سڀ کان سرسبز ۽ حياتياتي لحاظ کان گهڻ رخي قدرتي ذخيرن مان هڪ قرار ڏئي ان کي [[عالمي ورثو|عالمي ورثي]] ۾ شامل ڪيو آهي. ڏکڻ آمريڪا جي اندروني حصي ۾ واقع پانتانال دنيا جو سڀ کان وڏو لڳاتار آلو علائقو آهي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ {{fmtn|250000|km²}} آهي.

هي علائقو جانورن ۽ ٻوٽن جي بيشمار نسلن سبب مشهور آهي، جيڪي نمي ۽ خشڪيءَ جي بدلجندڙ موسمن واري ماحول ۾ رهن ٿا. پانتانال دراصل هڪ ئي قسم جو علائقو نه آهي، پر هتي ڏهه الڳ پانتانال علائقا آهن، جن جون خاصيتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن:

* نابليڪي — 9.4٪
* ميرانڊا — 4.6٪
* اڪيدائوانا — 4.9٪
* ابوبرال — 1.6٪
* نيڪولانديا — 17.8٪
* پائيگواس — 18.3٪
* پيراگواءِ — 5.3٪
* بارائو دي ميلگاسو — 13.3٪
* پوڪوني — 12.9٪
* ڪاسيريس — 11.9٪

پانتانال جي قدرتي منظرن جي خوبصورتي سڄي دنيا جي ماڻهن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جنهن سبب علائقي جي ڪيترين ئي ميونسپلٽين ۾ سياحت ترقي ڪئي آهي. پانتانال بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوچ جي واڌ سان ڪيترن ئي محققن هن ماحولياتي نظام تي انساني آبادڪاريءَ جي اثرن تي بحث ڪيو آهي.

هتان جي مکيه ماحولياتي مسئلن ۾ هي شامل آهن:

* حد کان وڌيڪ ۽ غيرقانوني مڇي مارڻ؛
* مگرمڇن جو شڪار؛
* پيراگواءِ درياهي حوض جي درياهن جي آلودگي؛
* [[ماتو گروسو]] رياست ۾ کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون؛
* پارو سبب پاڻيءَ جي آلودگي؛
* پيراگواءِ–پرانا آبي شاهراهه جو ماحولياتي اثر.

انهن مسئلن تي وڏي پيماني تي بحث جاري آهي، جڏهن⁠تہ ماحولياتي ادارن ۽ مقامي برادريءَ جي ڪجهه قدمن سان اهڙن نقصانڪار عملن کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.

==== انتظامي ورهاست ====
پورٽو مورٽينهو (مرڪزي شهر) ۽ ڪولونيا ڪاشوئيرا.

==== ڀرپاسي وارا علائقا ====
پورٽو مورٽينهو جون سرحدون [[ڪورومبا]]، [[ميرانڊا]]، [[بونيتو]]، [[جارڊيم]] ۽ [[ڪاراڪول]] سان ملن ٿيون.

== آبهوا ==
15 نومبر 2023ع تي پورٽو مورٽينيو ۾ {{convert|43.0|°C}} جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=86833&amp;ano=2023&amp;mes=11&amp;day=17&amp;hora=1&amp;min=0&amp;ndays=30|title=86833: Porto Murtinho (Brazil)|date=15 November 2023|website=ogimet.com|publisher=OGIMET|access-date=16 November 2023}}&lt;/ref&gt;

== قونصلر نمائندگي ==
[[پيراگوئي]] جو هڪ قونصل خانو پورٽو مورٽينيو ۾ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mre.gov.py/index.php/representaciones/consulados-del-paraguay-en-el-mundo/en-el-brasil|title=Representaciones, Consulados del Paraguay, en el Brasil|website=Ministerio de Relaciones Exteriores|language=es|access-date=26 June 2022}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [http://www.pantanalescapes.com/locations/portomurtinho.html Pantanal Escapes - Travel Guide and Tourism in Porto Murtinho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150803150632/http://www.pantanalescapes.com/locations/portomurtinho.html |date=2015-08-03 }}

{{Municipalities of Mato Grosso do Sul}}

[[زمرو:ماتو گروسو دو سول جون ميونسپالٽيون]]

{{MatoGrossodoSul-geo-stub}}</text>
      <sha1>jmozwnr1gfzco5o9xmjifv2px2zcw04</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398655</id>
      <parentid>398654</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T20:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* آبهوا، گرمي پد ۽ برسات */</comment>
      <origin>398655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24883" sha1="6tec0ub2mid1pa19q39g5nnkxy6ghsa" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name            = پورٽو مورٽينيو
| native_name              =
| settlement_type          = [[برازيل جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]]
| image_shield             =
| image_flag               = 
| image_skyline            =Band_Porto_Murtinho.png
| image_caption            =
| image_map                = MatoGrossodoSul Municip PortoMurtinho.svg
| map_caption              = [[ماتو گروسو دو سول]] رياست ۾ جڳھ
| pushpin_map              = Brazil
| pushpin_map_caption      = برازيل ۾ جڳھ
| coordinates              = {{coord|21|41|56|S|57|52|58|W|region:BR|display=inline,title}}
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = [[برازيل]]
| subdivision_type1        = [[برازيل جا علائقا|علائقو]]
| subdivision_name1        = [[برازيل جو مرڪزي-اولهه علائقو|مرڪزي-اولهه]]
| subdivision_type2        = [[برازيل جون رياستون|رياست]]
| subdivision_name2        = [[ماتو گروسو دو سول]]
| subdivision_type3        = [[برازيل جا ميسوريجن|ميسوريجن]]
| subdivision_name3        =
| subdivision_type4        = [[برازيل جو مائڪرو ريجن|مائڪرو ريجن]]
| subdivision_name4        =
| subdivision_type5        = [[ميٽروپوليٽن علائقو#برازيل|ميٽروپوليٽن علائقو]]
| subdivision_name5        =
| established_title        =
| established_date         =
| leader_party             =
| leader_title             = [[ميئر]]
| leader_name              =
| elevation_m              =
| area_footnotes           =
| area_total_km2           = 17,735
| area_metro_km2           =
| population_footnotes     =
| population_total         = 17,298
| population_as_of         = 2020 &lt;ref&gt;[https://cidades.ibge.gov.br/brasil/ms/porto-murtinho/panorama IBGE 2020]&lt;/ref&gt;
| population_metro         =
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       =
| blank_name_sec1          = [[انساني ترقي اشاريو|انساني ترقي اشاريو]]
| blank_info_sec1          =
| timezone1                = [[برازيل ۾ وقت|AMT]]
| utc_offset1              = −4
| timezone1_DST            =
| utc_offset1_DST          =
| postal_code_type         = [[برازيل جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              =
| area_code_type           = [[برازيل جا ڊائلنگ ڪوڊ|علائقائي ڪوڊ]]
| area_code                =
| website                  =
}}

'''پورٽو مورٽينيو''' (Porto Murtinho) [[برازيل]] جي [[ماتو گروسو دو سول]] رياست ۾ واقع هڪ [[ماتو گروسو دو سول جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] آهي. ان جي آبادي 17,298 (2020ع) هئي ۽ ان جو پکيڙ {{cvt|17735|km2}} آهي.

== جاگرافي ==

=== هنڌ ===
[[پورٽو مورٽينهو]] جي ميونسپلٽي [[برازيل]] جي [[برازيل جو وچ-اولهه خطو|وچ-اولهه خطي]] جي ڏاکڻي حصي ۾، [[ڏکڻ ماتو گروسو جا پانتانال|ڏکڻ ماتو گروسو جي پانتانال]] واري علائقي ([[هيٺيون پانتانال ننڍو علائقو]]) ۾ واقع آهي. ان جو جاگرافيائي هنڌ 21°41′56″ [[ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪ ۽ 57°52′57″ [[اولهه]] ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. مکيه مفاصلا هي آهن:

* رياستي راڄڌاني [[ڪامپو گرانڊي (ماتو گروسو دو سول)|ڪامپو گرانڊي]] کان {{fmtn|437|km}}.
* وفاقي راڄڌاني [[برازيليا]] کان {{fmtn|1463|km}}.

=== طبعي جاگرافي ===

==== مٽي ====
ميونسپلٽيءَ ۾ مٽيءَ جا ٻه مکيه قسم غالب آهن: وارياسي يا وچولي بناوت واري '''پلانوسول''' مٽي ۽ قدرتي طور گهڻي زرخيز '''نيوسول''' مٽي. ان کان سواءِ ٿوري مقدار ۾ '''گلي سول''' مٽي پڻ ملي ٿي.

==== زميني بناوت ۽ اوچائي ====
سمنڊ جي سطح کان {{fmtn|90|m}} اوچائيءَ تي واقع هن ميونسپلٽيءَ ۾ زميني بناوت جو تنوع گهڻو نمايان آهي، خاص طور ان جي اوڀرئين حصي ۾، جتي هم شڪل پهاڙي چوٽيون، مٿاهين پٽن جا ڪنارا ۽ گولائيءَ يا نوڪدار صورت واري ڪٽاوَ مان ٺهيل زميني شڪليون ملن ٿيون. جيئن جيئن [[پيراگواءِ درياهه]] جي ڪنارن ڏانهن وڌجي ٿو، تيئن ٽيبل جهڙيون زميني شڪليون مختلف قسمن جي تلڇٽي ميدانن ۽ هموار علائقن سان گڏ نظر اچن ٿيون.

پورٽو مورٽينهو جي ميونسپلٽي ٽن ماحولياتي-جاگرافيائي علائقن ۾ ورهايل آهي:

* '''بودوڪينا ۽ اوروڪوم-امولار جي ٽڪرين وارو علائقو'''، جنهن ۾ [[سيرا دا بودوڪينا]] وارو حصو شامل آهي؛
* '''ماتو گروسو پانتانال وارو علائقو'''، جنهن ۾ اپا-امونگوئيجا–اڪيدابان پانتانال، ريو وردي پانتانال، پيراگواءِ وارو ميدان ۽ نابليڪي وارو ميدان شامل آهن؛
* '''مٿئين پيراگواءِ جي نشيبي علائقي'''، جنهن ۾ اپا نشيبي علائقو ۽ پانتانال کان اڳ وارا ڪوليويائي ميدان شامل آهن.

هتان جون ڪيتريون ئي زميني شڪليون درياهي عمل سان ٺهيل آهن. علائقو عام طور هموار آهي ۽ ڪٽاوَ جي ڪيترن مرحلن کان پوءِ پنهنجي موجوده صورت ۾ آيو آهي. هتي درياهي تلڇٽ مان ٺهيل هموار ميدان، وقت بوقت ٻوڏ هيٺ ايندڙ هيٺاهان علائقا، مٽيالا يا وارياسا ميدان ۽ نيڪال جي موجوده سرشتي سان ڳنڍيل يا ان کان الڳ ٻوڏ وارا علائقا پڻ ملن ٿا.

==== آبهوا، گرمي پد ۽ برسات ====
هتان جي آبهوا نمي واري ۽ نيم نمي واري استوائي آهي. برساتن جو دور سيپٽمبر کان اپريل تائين جاري رهي ٿو، جڏهن⁠تہ ڊسمبر ۾ برسات جي شدت سڀ کان وڌيڪ هوندي آهي. سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد 18 °C کان وڌيڪ ۽ 21 °C کان گهٽ هوندو آهي. خشڪ موسم لڳ ڀڳ ٽي کان چار مهينا جاري رهي ٿي. سالياني برسات {{fmtn|1000|mm}} کان {{fmtn|1700|mm}} تائين هوندي آهي.

16 آڪٽوبر 2014ع تي 42.7 °C جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ 26 سيپٽمبر 2023ع تي 42.9 °C گرمي پد رڪارڊ ٿيو.&lt;ref&gt;https://g1.globo.com/meio-ambiente/noticia/2023/09/27/calor-de-ate-435c-veja-lista-de-24-cidades-que-tiveram-as-maiores-temperaturas-maximas-do-ano.ghtml&lt;/ref&gt; گهٽ ۾ گهٽ مطلق گرمي پد 25 جولاءِ 2013ع تي 1.1 °C رڪارڊ ڪيو ويو. اهي انگ [[برازيل جو قومي موسميات ادارو]] (INMET) جي خودڪار موسمياتي مرڪز تان حاصل ڪيا ويا آهن، جيڪو 23 آڪٽوبر 2006ع تي قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{citar web|url=https://mapas.inmet.gov.br/|titulo=Estações meteorológicas do INMET|data=|acessodata=12/05/2020|publicado=|ultimo=|primeiro=}}&lt;/ref&gt;

پورٽو مورٽينهو جا موسمياتي معمول هيٺ ڏجن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; | '''پورٽو مورٽينهو لاءِ گرمي پد جا انگ اکر'''
|-
! مهينو
! &lt;abbr title=&quot;جنوري&quot;&gt;جنوري&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;فيبروري&quot;&gt;فيبروري&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;مارچ&quot;&gt;مارچ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;اپريل&quot;&gt;اپريل&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;مئي&quot;&gt;مئي&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;جون&quot;&gt;جون&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;جولاءِ&quot;&gt;جولاءِ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;آگسٽ&quot;&gt;آگسٽ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;سيپٽمبر&quot;&gt;سيپٽمبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;آڪٽوبر&quot;&gt;آڪٽوبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;نومبر&quot;&gt;نومبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;ڊسمبر&quot;&gt;ڊسمبر&lt;/abbr&gt;
! سال
|-
! رڪارڊ وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| 41.3
| 41.0
| 39.0
| 38.5
| 36.3
| 34.0
| 35.5
| 39.2
| 42.9
| 42.7
| 41.5
| 41.4
| 42.9
|-
! سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد ([[ڊگري سيلسيس|°C]])
| 35.0
| 34.0
| 33.1
| 31.9
| 27.5
| 26.0
| 27.2
| 30.2
| 33.1
| 34.0
| 33.9
| 34.5
| 31.7
|-
! سراسري گرمي پد (°C)
| 28.5
| 27.9
| 27.0
| 25.5
| 21.8
| 20.1
| 20.3
| 22.3
| 25.2
| 27.2
| 27.2
| 28.3
| 25.1
|-
! سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| 23.7
| 23.6
| 22.4
| 20.6
| 17.4
| 15.5
| 14.4
| 16.0
| 18.6
| 21.6
| 21.9
| 23.5
| 19.9
|-
! رڪارڊ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| 14.4
| 17.3
| 12.1
| 6.9
| 6.3
| 1.6
| 1.1
| 1.6
| 5.4
| 10.8
| 10.6
| 14.1
| 1.1
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''''ذريعو:'' [[برازيل جو قومي موسميات ادارو]] (INMET)، 2006ع–2019ع جو نيم موسمياتي معمول'''
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مهينو
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جنوري
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | فيبروري
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مارچ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | اپريل
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مئي
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جون
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جولاءِ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | آگسٽ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سيپٽمبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | آڪٽوبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | نومبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | ڊسمبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سال
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري گرمي پد ([[سيلسيس|°C]])
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.3
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.5
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.1
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 22.6
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 20.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 19.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 18.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 21.0
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.2
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.3
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.4
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.1
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 22.2
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مطلق گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.8
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 7.7
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 2.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | −4.5&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | −1.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 4.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 8.0
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 9.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 12.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 15.0
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | −4.5
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 19.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 16.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 17.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 11.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 9.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 11.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 15.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 17.5
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.5
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.6
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 15.7
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.5
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.0
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.8
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 31.9
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 32.5
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 31.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.4
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 30.3
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مطلق وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 35.8
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 35.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 36.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.1
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 34.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 37.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 38.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 38.2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 36.0
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 34.8
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 38.2
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري برسات ([[ملي ميٽر|mm]])
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 300.2
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 259.5
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 281.4
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 132.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 56.7
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 8.5
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 10.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 16.8
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 93.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 161.3
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 263.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 321.0
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 1910.0
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | 24 ڪلاڪن ۾ وڌ ۾ وڌ برسات (mm)
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 79.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 112.0&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 35.4
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61.6
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 65.2
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 94.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 93.2
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 112.0
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | هوا جي لاڳاپيل نمي (%)
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 90
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 71
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 80
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 88
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 79
|}

&lt;small&gt;
# جون 1933ع.
# سيپٽمبر/آڪٽوبر 1926ع.
# اپريل 1935ع.
&lt;/small&gt;

==== آبي سرشتو ====
ميونسپلٽيءَ جا درياهه:

;[[پيراگواءِ درياهه]]
[[File:Vista do rio Paraguai na altura de Corumbá.jpg|200px|right|thumb|پيراگواءِ درياهه، پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ مان وهندڙ مکيه درياهه]]

هي [[پرانا درياهه]] جي ساڄي ڪناري وارو معاون درياهه آهي، جيڪو [[ارجنٽينا]] ۾ [[ڪورينتيس]] شهر جي ڀرسان پرانا درياهه سان ملي ٿو. هي درياهه [[ماتو گروسو]] رياست مان نڪري ٿو ۽ ڏکڻ ماتو گروسو جي پانتانال کي اتر کان ڏکڻ تائين پار ڪري ٿو. اهو پورٽو مورٽينهو، برازيل ۽ [[پيراگواءِ]] جي جمهوريه وچ ۾ سرحد پڻ ٺاهي ٿو.

;ٻيا درياهه

* '''اپا درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو [[بيلا وسٽا]] ميونسپلٽيءَ مان نڪري ٿو ۽ برازيل جي پورٽو مورٽينهو ۽ پيراگواءِ جي جمهوريه وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''امونگوئيجا درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو شهر کان ٿورو مٿي پيراگواءِ درياهه ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هي درياهه پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ [[سيرا دا بودوڪينا]] مان نڪري ٿو.
* '''اڪيدابان درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو برانڪو درياهه جي ڇوڙ کان ٿورو مٿي پيراگواءِ درياهه ۾ ملي ٿو. هي پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ سيرا دا بودوڪينا مان نڪري ٿو.
* '''برانڪو درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي.
* '''نابليڪي درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه. هي [[نابليڪي پانتانال]] مان، [[ڪورومبا]] ميونسپلٽيءَ جي ڏاکڻي حصي ۾ نڪري ٿو ۽ ڪورومبا ۽ پورٽو مورٽينهو جي وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''نايتاڪا درياهه''': نابليڪي درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو ڪورومبا ۽ پورٽو مورٽينهو جي ميونسپلٽين وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''پرديدو درياهه''': اپا درياهه جي ساڄي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو برازيل ۽ پيراگواءِ جي سرحد تي واقع آهي. هي سيرا دا بودوڪينا جي اوڀرئين ڪناري مان نڪري ٿو ۽ پورٽو مورٽينهو ۽ ڪاراڪول، توڙي پورٽو مورٽينهو ۽ جارڊيم ميونسپلٽين جي وچ ۾ حد ٺاهي ٿو.
* '''تاروما درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو شهر کان لڳ ڀڳ {{fmtn|20|km}} مٿانهين وهڪري تي ان ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.
* '''تيريري درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي.

==== ٻوٽا ====
علائقي جي نباتاتي ڍڪ تقريباً هڪجهڙيءَ طرح پانتانال جي مخصوص ٻوٽن، اسٽيپي نما [[سيرادو]]، عام سيرادو، موسمي پن ڇاڻيندڙ ٻيلن ۽ نيم پن ڇاڻيندڙ ٻيلن ۾ ورهايل آهي. ان کان سواءِ هتي پوکيل چراگاهه ۽ ڪجهه زرعي پوکون پڻ موجود آهن.

=== سياسي جاگرافي ===

==== وقت جو منطقو ====
پورٽو مورٽينهو جو وقت [[برازيليا]] کان هڪ ڪلاڪ پوئتي ۽ [[گرينچ نصف النهار]]، يعني [[هم آهنگ عالمي وقت]] کان چار ڪلاڪ پوئتي آهي.

==== ايراضي ====
ميونسپلٽي {{fmtn|17734.925|km²}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.

;[[پانتانال]]
[[يونيسڪو]] پانتانال کي ڌرتيءَ جي سڀ کان سرسبز ۽ حياتياتي لحاظ کان گهڻ رخي قدرتي ذخيرن مان هڪ قرار ڏئي ان کي [[عالمي ورثو|عالمي ورثي]] ۾ شامل ڪيو آهي. ڏکڻ آمريڪا جي اندروني حصي ۾ واقع پانتانال دنيا جو سڀ کان وڏو لڳاتار آلو علائقو آهي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ {{fmtn|250000|km²}} آهي.

هي علائقو جانورن ۽ ٻوٽن جي بيشمار نسلن سبب مشهور آهي، جيڪي نمي ۽ خشڪيءَ جي بدلجندڙ موسمن واري ماحول ۾ رهن ٿا. پانتانال دراصل هڪ ئي قسم جو علائقو نه آهي، پر هتي ڏهه الڳ پانتانال علائقا آهن، جن جون خاصيتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن:

* نابليڪي — 9.4٪
* ميرانڊا — 4.6٪
* اڪيدائوانا — 4.9٪
* ابوبرال — 1.6٪
* نيڪولانديا — 17.8٪
* پائيگواس — 18.3٪
* پيراگواءِ — 5.3٪
* بارائو دي ميلگاسو — 13.3٪
* پوڪوني — 12.9٪
* ڪاسيريس — 11.9٪

پانتانال جي قدرتي منظرن جي خوبصورتي سڄي دنيا جي ماڻهن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جنهن سبب علائقي جي ڪيترين ئي ميونسپلٽين ۾ سياحت ترقي ڪئي آهي. پانتانال بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوچ جي واڌ سان ڪيترن ئي محققن هن ماحولياتي نظام تي انساني آبادڪاريءَ جي اثرن تي بحث ڪيو آهي.

هتان جي مکيه ماحولياتي مسئلن ۾ هي شامل آهن:

* حد کان وڌيڪ ۽ غيرقانوني مڇي مارڻ؛
* مگرمڇن جو شڪار؛
* پيراگواءِ درياهي حوض جي درياهن جي آلودگي؛
* [[ماتو گروسو]] رياست ۾ کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون؛
* پارو سبب پاڻيءَ جي آلودگي؛
* پيراگواءِ–پرانا آبي شاهراهه جو ماحولياتي اثر.

انهن مسئلن تي وڏي پيماني تي بحث جاري آهي، جڏهن⁠تہ ماحولياتي ادارن ۽ مقامي برادريءَ جي ڪجهه قدمن سان اهڙن نقصانڪار عملن کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.

==== انتظامي ورهاست ====
پورٽو مورٽينهو (مرڪزي شهر) ۽ ڪولونيا ڪاشوئيرا.

==== ڀرپاسي وارا علائقا ====
پورٽو مورٽينهو جون سرحدون [[ڪورومبا]]، [[ميرانڊا]]، [[بونيتو]]، [[جارڊيم]] ۽ [[ڪاراڪول]] سان ملن ٿيون.

== آبهوا ==
15 نومبر 2023ع تي پورٽو مورٽينيو ۾ {{convert|43.0|°C}} جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=86833&amp;ano=2023&amp;mes=11&amp;day=17&amp;hora=1&amp;min=0&amp;ndays=30|title=86833: Porto Murtinho (Brazil)|date=15 November 2023|website=ogimet.com|publisher=OGIMET|access-date=16 November 2023}}&lt;/ref&gt;

== قونصلر نمائندگي ==
[[پيراگوئي]] جو هڪ قونصل خانو پورٽو مورٽينيو ۾ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mre.gov.py/index.php/representaciones/consulados-del-paraguay-en-el-mundo/en-el-brasil|title=Representaciones, Consulados del Paraguay, en el Brasil|website=Ministerio de Relaciones Exteriores|language=es|access-date=26 June 2022}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [http://www.pantanalescapes.com/locations/portomurtinho.html Pantanal Escapes - Travel Guide and Tourism in Porto Murtinho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150803150632/http://www.pantanalescapes.com/locations/portomurtinho.html |date=2015-08-03 }}

{{Municipalities of Mato Grosso do Sul}}

[[زمرو:ماتو گروسو دو سول جون ميونسپالٽيون]]

{{MatoGrossodoSul-geo-stub}}</text>
      <sha1>6tec0ub2mid1pa19q39g5nnkxy6ghsa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398656</id>
      <parentid>398655</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T20:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24483" sha1="8h77q3y35k2phv54txle2umafyw9j8q" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name            = پورٽو مورٽينيو
| native_name              =
| settlement_type          = [[برازيل جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]]
| image_shield             =
| image_flag               = 
| image_skyline            =Band_Porto_Murtinho.png
| image_caption            =
| image_map                = MatoGrossodoSul Municip PortoMurtinho.svg
| map_caption              = [[ماتو گروسو دو سول]] رياست ۾ جڳھ
| pushpin_map              = Brazil
| pushpin_map_caption      = برازيل ۾ جڳھ
| coordinates              = {{coord|21|41|56|S|57|52|58|W|region:BR|display=inline,title}}
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = [[برازيل]]
| subdivision_type1        = [[برازيل جا علائقا|علائقو]]
| subdivision_name1        = [[برازيل جو مرڪزي-اولهه علائقو|مرڪزي-اولهه]]
| subdivision_type2        = [[برازيل جون رياستون|رياست]]
| subdivision_name2        = [[ماتو گروسو دو سول]]
| subdivision_type3        = [[برازيل جا ميسوريجن|ميسوريجن]]
| subdivision_name3        =
| subdivision_type4        = [[برازيل جو مائڪرو ريجن|مائڪرو ريجن]]
| subdivision_name4        =
| subdivision_type5        = [[ميٽروپوليٽن علائقو#برازيل|ميٽروپوليٽن علائقو]]
| subdivision_name5        =
| established_title        =
| established_date         =
| leader_party             =
| leader_title             = [[ميئر]]
| leader_name              =
| elevation_m              =
| area_footnotes           =
| area_total_km2           = 17,735
| area_metro_km2           =
| population_footnotes     =
| population_total         = 17,298
| population_as_of         = 2020 &lt;ref&gt;[https://cidades.ibge.gov.br/brasil/ms/porto-murtinho/panorama IBGE 2020]&lt;/ref&gt;
| population_metro         =
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       =
| blank_name_sec1          = [[انساني ترقي اشاريو|انساني ترقي اشاريو]]
| blank_info_sec1          =
| timezone1                = [[برازيل ۾ وقت|AMT]]
| utc_offset1              = −4
| timezone1_DST            =
| utc_offset1_DST          =
| postal_code_type         = [[برازيل جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              =
| area_code_type           = [[برازيل جا ڊائلنگ ڪوڊ|علائقائي ڪوڊ]]
| area_code                =
| website                  =
}}

'''پورٽو مورٽينيو''' (Porto Murtinho) [[برازيل]] جي [[ماتو گروسو دو سول]] رياست ۾ واقع هڪ [[ماتو گروسو دو سول جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] آهي. ان جي آبادي 17,298 (2020ع) هئي ۽ ان جو پکيڙ {{cvt|17735|km2}} آهي.

== جاگرافي ==

=== هنڌ ===
[[پورٽو مورٽينهو]] جي ميونسپلٽي [[برازيل]] جي [[برازيل جو وچ-اولهه خطو|وچ-اولهه خطي]] جي ڏاکڻي حصي ۾، [[ڏکڻ ماتو گروسو جا پانتانال|ڏکڻ ماتو گروسو جي پانتانال]] واري علائقي ([[هيٺيون پانتانال ننڍو علائقو]]) ۾ واقع آهي. ان جو جاگرافيائي هنڌ 21°41′56″ [[ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪ ۽ 57°52′57″ [[اولهه]] ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. مکيه مفاصلا هي آهن:

* رياستي راڄڌاني [[ڪامپو گرانڊي (ماتو گروسو دو سول)|ڪامپو گرانڊي]] کان {{fmtn|437|km}}.
* وفاقي راڄڌاني [[برازيليا]] کان {{fmtn|1463|km}}.

=== طبعي جاگرافي ===

==== مٽي ====
ميونسپلٽيءَ ۾ مٽيءَ جا ٻه مکيه قسم غالب آهن: وارياسي يا وچولي بناوت واري '''پلانوسول''' مٽي ۽ قدرتي طور گهڻي زرخيز '''نيوسول''' مٽي. ان کان سواءِ ٿوري مقدار ۾ '''گلي سول''' مٽي پڻ ملي ٿي.

==== زميني بناوت ۽ اوچائي ====
سمنڊ جي سطح کان {{fmtn|90|m}} اوچائيءَ تي واقع هن ميونسپلٽيءَ ۾ زميني بناوت جو تنوع گهڻو نمايان آهي، خاص طور ان جي اوڀرئين حصي ۾، جتي هم شڪل پهاڙي چوٽيون، مٿاهين پٽن جا ڪنارا ۽ گولائيءَ يا نوڪدار صورت واري ڪٽاوَ مان ٺهيل زميني شڪليون ملن ٿيون. جيئن جيئن [[پيراگواءِ درياهه]] جي ڪنارن ڏانهن وڌجي ٿو، تيئن ٽيبل جهڙيون زميني شڪليون مختلف قسمن جي تلڇٽي ميدانن ۽ هموار علائقن سان گڏ نظر اچن ٿيون.

پورٽو مورٽينهو جي ميونسپلٽي ٽن ماحولياتي-جاگرافيائي علائقن ۾ ورهايل آهي:

* '''بودوڪينا ۽ اوروڪوم-امولار جي ٽڪرين وارو علائقو'''، جنهن ۾ [[سيرا دا بودوڪينا]] وارو حصو شامل آهي؛
* '''ماتو گروسو پانتانال وارو علائقو'''، جنهن ۾ اپا-امونگوئيجا–اڪيدابان پانتانال، ريو وردي پانتانال، پيراگواءِ وارو ميدان ۽ نابليڪي وارو ميدان شامل آهن؛
* '''مٿئين پيراگواءِ جي نشيبي علائقي'''، جنهن ۾ اپا نشيبي علائقو ۽ پانتانال کان اڳ وارا ڪوليويائي ميدان شامل آهن.

هتان جون ڪيتريون ئي زميني شڪليون درياهي عمل سان ٺهيل آهن. علائقو عام طور هموار آهي ۽ ڪٽاوَ جي ڪيترن مرحلن کان پوءِ پنهنجي موجوده صورت ۾ آيو آهي. هتي درياهي تلڇٽ مان ٺهيل هموار ميدان، وقت بوقت ٻوڏ هيٺ ايندڙ هيٺاهان علائقا، مٽيالا يا وارياسا ميدان ۽ نيڪال جي موجوده سرشتي سان ڳنڍيل يا ان کان الڳ ٻوڏ وارا علائقا پڻ ملن ٿا.

==== آبهوا، گرمي پد ۽ برسات ====
هتان جي آبهوا نمي واري ۽ نيم نمي واري استوائي آهي. برساتن جو دور سيپٽمبر کان اپريل تائين جاري رهي ٿو، جڏهن⁠تہ ڊسمبر ۾ برسات جي شدت سڀ کان وڌيڪ هوندي آهي. سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد 18 °C کان وڌيڪ ۽ 21 °C کان گهٽ هوندو آهي. خشڪ موسم لڳ ڀڳ ٽي کان چار مهينا جاري رهي ٿي. سالياني برسات {{fmtn|1000|mm}} کان {{fmtn|1700|mm}} تائين هوندي آهي.

16 آڪٽوبر 2014ع تي 42.7 °C جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ 26 سيپٽمبر 2023ع تي 42.9 °C گرمي پد رڪارڊ ٿيو.&lt;ref&gt;https://g1.globo.com/meio-ambiente/noticia/2023/09/27/calor-de-ate-435c-veja-lista-de-24-cidades-que-tiveram-as-maiores-temperaturas-maximas-do-ano.ghtml&lt;/ref&gt; گهٽ ۾ گهٽ مطلق گرمي پد 25 جولاءِ 2013ع تي 1.1 °C رڪارڊ ڪيو ويو. اهي انگ [[برازيل جو قومي موسميات ادارو]] (INMET) جي خودڪار موسمياتي مرڪز تان حاصل ڪيا ويا آهن، جيڪو 23 آڪٽوبر 2006ع تي قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{citar web|url=https://mapas.inmet.gov.br/|titulo=Estações meteorológicas do INMET|data=|acessodata=12/05/2020|publicado=|ultimo=|primeiro=}}&lt;/ref&gt;

پورٽو مورٽينهو جا موسمياتي معمول هيٺ ڏجن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; | '''پورٽو مورٽينهو لاءِ گرمي پد جا انگ اکر'''
|-
! مهينو
! &lt;abbr title=&quot;جنوري&quot;&gt;جنوري&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;فيبروري&quot;&gt;فيبروري&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;مارچ&quot;&gt;مارچ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;اپريل&quot;&gt;اپريل&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;مئي&quot;&gt;مئي&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;جون&quot;&gt;جون&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;جولاءِ&quot;&gt;جولاءِ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;آگسٽ&quot;&gt;آگسٽ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;سيپٽمبر&quot;&gt;سيپٽمبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;آڪٽوبر&quot;&gt;آڪٽوبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;نومبر&quot;&gt;نومبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;ڊسمبر&quot;&gt;ڊسمبر&lt;/abbr&gt;
! سال
|-
! رڪارڊ وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| 41.3
| 41.0
| 39.0
| 38.5
| 36.3
| 34.0
| 35.5
| 39.2
| 42.9
| 42.7
| 41.5
| 41.4
| 42.9
|-
! سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد ([[ڊگري سيلسيس|°C]])
| 35.0
| 34.0
| 33.1
| 31.9
| 27.5
| 26.0
| 27.2
| 30.2
| 33.1
| 34.0
| 33.9
| 34.5
| 31.7
|-
! سراسري گرمي پد (°C)
| 28.5
| 27.9
| 27.0
| 25.5
| 21.8
| 20.1
| 20.3
| 22.3
| 25.2
| 27.2
| 27.2
| 28.3
| 25.1
|-
! سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| 23.7
| 23.6
| 22.4
| 20.6
| 17.4
| 15.5
| 14.4
| 16.0
| 18.6
| 21.6
| 21.9
| 23.5
| 19.9
|-
! رڪارڊ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| 14.4
| 17.3
| 12.1
| 6.9
| 6.3
| 1.6
| 1.1
| 1.6
| 5.4
| 10.8
| 10.6
| 14.1
| 1.1
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''''ذريعو:'' [[برازيل جو قومي موسميات ادارو]] (INMET)، 2006ع–2019ع جو نيم موسمياتي معمول'''
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مهينو
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جنوري
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | فيبروري
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مارچ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | اپريل
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مئي
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جون
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جولاءِ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | آگسٽ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سيپٽمبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | آڪٽوبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | نومبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | ڊسمبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سال
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري گرمي پد ([[سيلسيس|°C]])
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.3
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.5
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.1
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 22.6
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 20.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 19.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 18.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 21.0
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.2
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.3
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.4
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.1
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 22.2
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مطلق گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.8
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 7.7
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 2.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | −4.5&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | −1.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 4.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 8.0
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 9.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 12.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 15.0
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | −4.5
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 19.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 16.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 17.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 11.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 9.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 11.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 15.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 17.5
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.5
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.6
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 15.7
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.5
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.0
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.8
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 31.9
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 32.5
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 31.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.4
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 30.3
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مطلق وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 35.8
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 35.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 36.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.1
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 34.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 37.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 38.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 38.2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 36.0
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 34.8
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 38.2
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري برسات ([[ملي ميٽر|mm]])
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 300.2
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 259.5
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 281.4
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 132.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 56.7
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 8.5
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 10.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 16.8
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 93.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 161.3
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 263.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 321.0
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 1910.0
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | 24 ڪلاڪن ۾ وڌ ۾ وڌ برسات (mm)
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 79.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 112.0&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 35.4
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61.6
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 65.2
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 94.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 93.2
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 112.0
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | هوا جي لاڳاپيل نمي (%)
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 90
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 71
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 80
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 88
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 79
|}

&lt;small&gt;
# جون 1933ع.
# سيپٽمبر/آڪٽوبر 1926ع.
# اپريل 1935ع.
&lt;/small&gt;

==== آبي سرشتو ====
ميونسپلٽيءَ جا درياهه:

;[[پيراگواءِ درياهه]]
[[File:Vista do rio Paraguai na altura de Corumbá.jpg|200px|right|thumb|پيراگواءِ درياهه، پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ مان وهندڙ مکيه درياهه]]

هي [[پرانا درياهه]] جي ساڄي ڪناري وارو معاون درياهه آهي، جيڪو [[ارجنٽينا]] ۾ [[ڪورينتيس]] شهر جي ڀرسان پرانا درياهه سان ملي ٿو. هي درياهه [[ماتو گروسو]] رياست مان نڪري ٿو ۽ ڏکڻ ماتو گروسو جي پانتانال کي اتر کان ڏکڻ تائين پار ڪري ٿو. اهو پورٽو مورٽينهو، برازيل ۽ [[پيراگواءِ]] جي جمهوريه وچ ۾ سرحد پڻ ٺاهي ٿو.

;ٻيا درياهه

* '''اپا درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو [[بيلا وسٽا]] ميونسپلٽيءَ مان نڪري ٿو ۽ برازيل جي پورٽو مورٽينهو ۽ پيراگواءِ جي جمهوريه وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''امونگوئيجا درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو شهر کان ٿورو مٿي پيراگواءِ درياهه ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هي درياهه پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ [[سيرا دا بودوڪينا]] مان نڪري ٿو.
* '''اڪيدابان درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو برانڪو درياهه جي ڇوڙ کان ٿورو مٿي پيراگواءِ درياهه ۾ ملي ٿو. هي پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ سيرا دا بودوڪينا مان نڪري ٿو.
* '''برانڪو درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي.
* '''نابليڪي درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه. هي [[نابليڪي پانتانال]] مان، [[ڪورومبا]] ميونسپلٽيءَ جي ڏاکڻي حصي ۾ نڪري ٿو ۽ ڪورومبا ۽ پورٽو مورٽينهو جي وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''نايتاڪا درياهه''': نابليڪي درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو ڪورومبا ۽ پورٽو مورٽينهو جي ميونسپلٽين وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''پرديدو درياهه''': اپا درياهه جي ساڄي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو برازيل ۽ پيراگواءِ جي سرحد تي واقع آهي. هي سيرا دا بودوڪينا جي اوڀرئين ڪناري مان نڪري ٿو ۽ پورٽو مورٽينهو ۽ ڪاراڪول، توڙي پورٽو مورٽينهو ۽ جارڊيم ميونسپلٽين جي وچ ۾ حد ٺاهي ٿو.
* '''تاروما درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو شهر کان لڳ ڀڳ {{fmtn|20|km}} مٿانهين وهڪري تي ان ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.
* '''تيريري درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي.

==== ٻوٽا ====
علائقي جي نباتاتي ڍڪ تقريباً هڪجهڙيءَ طرح پانتانال جي مخصوص ٻوٽن، اسٽيپي نما [[سيرادو]]، عام سيرادو، موسمي پن ڇاڻيندڙ ٻيلن ۽ نيم پن ڇاڻيندڙ ٻيلن ۾ ورهايل آهي. ان کان سواءِ هتي پوکيل چراگاهه ۽ ڪجهه زرعي پوکون پڻ موجود آهن.

=== سياسي جاگرافي ===

==== وقت جو منطقو ====
پورٽو مورٽينهو جو وقت [[برازيليا]] کان هڪ ڪلاڪ پوئتي ۽ [[گرينچ نصف النهار]]، يعني [[هم آهنگ عالمي وقت]] کان چار ڪلاڪ پوئتي آهي.

==== ايراضي ====
ميونسپلٽي {{fmtn|17734.925|km²}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.

;[[پانتانال]]
[[يونيسڪو]] پانتانال کي ڌرتيءَ جي سڀ کان سرسبز ۽ حياتياتي لحاظ کان گهڻ رخي قدرتي ذخيرن مان هڪ قرار ڏئي ان کي [[عالمي ورثو|عالمي ورثي]] ۾ شامل ڪيو آهي. ڏکڻ آمريڪا جي اندروني حصي ۾ واقع پانتانال دنيا جو سڀ کان وڏو لڳاتار آلو علائقو آهي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ {{fmtn|250000|km²}} آهي.

هي علائقو جانورن ۽ ٻوٽن جي بيشمار نسلن سبب مشهور آهي، جيڪي نمي ۽ خشڪيءَ جي بدلجندڙ موسمن واري ماحول ۾ رهن ٿا. پانتانال دراصل هڪ ئي قسم جو علائقو نه آهي، پر هتي ڏهه الڳ پانتانال علائقا آهن، جن جون خاصيتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن:

* نابليڪي — 9.4٪
* ميرانڊا — 4.6٪
* اڪيدائوانا — 4.9٪
* ابوبرال — 1.6٪
* نيڪولانديا — 17.8٪
* پائيگواس — 18.3٪
* پيراگواءِ — 5.3٪
* بارائو دي ميلگاسو — 13.3٪
* پوڪوني — 12.9٪
* ڪاسيريس — 11.9٪

پانتانال جي قدرتي منظرن جي خوبصورتي سڄي دنيا جي ماڻهن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جنهن سبب علائقي جي ڪيترين ئي ميونسپلٽين ۾ سياحت ترقي ڪئي آهي. پانتانال بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوچ جي واڌ سان ڪيترن ئي محققن هن ماحولياتي نظام تي انساني آبادڪاريءَ جي اثرن تي بحث ڪيو آهي.

هتان جي مکيه ماحولياتي مسئلن ۾ هي شامل آهن:

* حد کان وڌيڪ ۽ غيرقانوني مڇي مارڻ؛
* مگرمڇن جو شڪار؛
* پيراگواءِ درياهي حوض جي درياهن جي آلودگي؛
* [[ماتو گروسو]] رياست ۾ کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون؛
* پارو سبب پاڻيءَ جي آلودگي؛
* پيراگواءِ–پرانا آبي شاهراهه جو ماحولياتي اثر.

انهن مسئلن تي وڏي پيماني تي بحث جاري آهي، جڏهن⁠تہ ماحولياتي ادارن ۽ مقامي برادريءَ جي ڪجهه قدمن سان اهڙن نقصانڪار عملن کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.

==== انتظامي ورهاست ====
پورٽو مورٽينهو (مرڪزي شهر) ۽ ڪولونيا ڪاشوئيرا.

==== ڀرپاسي وارا علائقا ====
پورٽو مورٽينهو جون سرحدون [[ڪورومبا]]، [[ميرانڊا]]، [[بونيتو]]، [[جارڊيم]] ۽ [[ڪاراڪول]] سان ملن ٿيون.

== قونصلر نمائندگي ==
[[پيراگوئي]] جو هڪ قونصل خانو پورٽو مورٽينيو ۾ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mre.gov.py/index.php/representaciones/consulados-del-paraguay-en-el-mundo/en-el-brasil|title=Representaciones, Consulados del Paraguay, en el Brasil|website=Ministerio de Relaciones Exteriores|language=es|access-date=26 June 2022}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [http://www.pantanalescapes.com/locations/portomurtinho.html Pantanal Escapes - Travel Guide and Tourism in Porto Murtinho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150803150632/http://www.pantanalescapes.com/locations/portomurtinho.html |date=2015-08-03 }}

{{Municipalities of Mato Grosso do Sul}}

[[زمرو:ماتو گروسو دو سول جون ميونسپالٽيون]]

{{MatoGrossodoSul-geo-stub}}</text>
      <sha1>8h77q3y35k2phv54txle2umafyw9j8q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398657</id>
      <parentid>398656</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T20:07:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38972" sha1="ap7qnfusb0q0xdhuhk73pii2cb01c5r" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name            = پورٽو مورٽينيو
| native_name              =
| settlement_type          = [[برازيل جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]]
| image_shield             =
| image_flag               = 
| image_skyline            =Band_Porto_Murtinho.png
| image_caption            =
| image_map                = MatoGrossodoSul Municip PortoMurtinho.svg
| map_caption              = [[ماتو گروسو دو سول]] رياست ۾ جڳھ
| pushpin_map              = Brazil
| pushpin_map_caption      = برازيل ۾ جڳھ
| coordinates              = {{coord|21|41|56|S|57|52|58|W|region:BR|display=inline,title}}
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = [[برازيل]]
| subdivision_type1        = [[برازيل جا علائقا|علائقو]]
| subdivision_name1        = [[برازيل جو مرڪزي-اولهه علائقو|مرڪزي-اولهه]]
| subdivision_type2        = [[برازيل جون رياستون|رياست]]
| subdivision_name2        = [[ماتو گروسو دو سول]]
| subdivision_type3        = [[برازيل جا ميسوريجن|ميسوريجن]]
| subdivision_name3        =
| subdivision_type4        = [[برازيل جو مائڪرو ريجن|مائڪرو ريجن]]
| subdivision_name4        =
| subdivision_type5        = [[ميٽروپوليٽن علائقو#برازيل|ميٽروپوليٽن علائقو]]
| subdivision_name5        =
| established_title        =
| established_date         =
| leader_party             =
| leader_title             = [[ميئر]]
| leader_name              =
| elevation_m              =
| area_footnotes           =
| area_total_km2           = 17,735
| area_metro_km2           =
| population_footnotes     =
| population_total         = 17,298
| population_as_of         = 2020 &lt;ref&gt;[https://cidades.ibge.gov.br/brasil/ms/porto-murtinho/panorama IBGE 2020]&lt;/ref&gt;
| population_metro         =
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       =
| blank_name_sec1          = [[انساني ترقي اشاريو|انساني ترقي اشاريو]]
| blank_info_sec1          =
| timezone1                = [[برازيل ۾ وقت|AMT]]
| utc_offset1              = −4
| timezone1_DST            =
| utc_offset1_DST          =
| postal_code_type         = [[برازيل جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              =
| area_code_type           = [[برازيل جا ڊائلنگ ڪوڊ|علائقائي ڪوڊ]]
| area_code                =
| website                  =
}}

'''پورٽو مورٽينيو''' (Porto Murtinho) [[برازيل]] جي [[ماتو گروسو دو سول]] رياست ۾ واقع هڪ [[ماتو گروسو دو سول جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] آهي. ان جي آبادي 17,298 (2020ع) هئي ۽ ان جو پکيڙ {{cvt|17735|km2}} آهي.

== تاريخ ==
پورٽو مورٽينهو جي قيام جو گهرو لاڳاپو [[ڪمپانيا ماتي لارانجيرا]] سان آهي، جيڪا [[گوائيرا (پرانا)]] شهر جي قيام جي پڻ ذميوار هئي.

=== شروعاتي دور ===

;ماتي لارانجيرا ڪمپنيءَ جي آمد

9 ڊسمبر 1882ع جي شاهي فرمان نمبر 8799 تحت لارانجيرا کي مقامي طور ٿيندڙ [[يربا ماتي]] جي ڏهن سالن لاءِ واپاري استحصال جي اجازت ڏني وئي، پر هن فرمان مقامي رهواسين کي ان جي استعمال يا استحصال کان نه روڪيو.&lt;ref name=&quot;Adelaido Luiz Spinosa Vila&quot;&gt;{{citar web|url=http://www.fundacaobarbosarodrigues.org.br/upload/arquivos/01/1053769537.ppt|autor=Adelaido Luiz Spinosa Vila|titulo=Participação da mão-de-obra indígena na Companhia Matte Larangeira|acessodata=8 de março de 2009|arquivourl=https://web.archive.org/web/20101127034231/http://www.fundacaobarbosarodrigues.org.br/upload/arquivos/01/1053769537.ppt|arquivodata=2010-11-27|urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt; ان شاهي رعايت جي بنياد تي لارانجيرا '''ماتي لارانجيرا ڪمپني''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Alcimar Lopes Lomba&quot;&gt;{{citar livro|título=O transporte ferroviário na Companhia Mate Laranjeira (1906-1944)|autor=Alcimar Lopes Lomba|editora=[[Universidade Federal do Mato Grosso do Sul]] / [[Universidade Federal da Grande Dourados|Dourados]]|ano=2002}}&lt;/ref&gt;

توماس لارانجيرا ملڪ جي ڏاکڻي حصي مان اهڙا زميندار آندا، جيڪي يربا ماتي جي سنڀال ۽ پوک کان واقف هئا. علائقي جي مقامي اصلوڪن ماڻهن ۽ پيراگواءِ جي مزدورن کان پڻ ڪم ورتو ويو، جنهن سان يربا ماتي جي پيداوار جو دور شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;PM Porto Murtinho&quot;&gt;{{citar web|url=http://www.portomurtinhoms.com.br/historico.php|autor=PM Porto Murtinho|titulo=Histórico|acessodata=5 de junho de 2009|arquivourl=https://web.archive.org/web/20090502051655/http://portomurtinhoms.com.br/historico.php|arquivodata=2009-05-02|urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt;

جمهوريت جي اعلان کان پوءِ ڪمپنيءَ کي ڏنل رعايتي علائقو بااثر سياستدانن، جهڙوڪ [[جواڪيم مورٽينهو]]، [[مانويل جوزي مورٽينهو]] ۽ [[انتونيو ماريا ڪوئيلو|جنرل انتونيو ماريا ڪوئيلو]] جي حمايت سان لڳاتار وڌايو ويو. 23 جون 1890ع جي فرمان نمبر 520 تحت ڪمپنيءَ جي قبضي جون حدون وڌايون ويون ۽ کيس ليز هيٺ آيل سڄي علائقي ۾ يربا ماتي جي استحصال جي اجاره داري حاصل ٿي.

====پيداوار ۾ واڌ====

1892ع جي شروعات ۾ ڏاکڻي پانتانال جي يربا ماتي پيدا ڪندڙن کي پيداوار جي مرڪزي نيڪال لاءِ هڪ درياهي بندرگاهه قائم ڪرڻ جي ضرورت محسوس ٿي. هن مقصد لاءِ اپا درياهه جي ڇوڙ کان لڳ ڀڳ {{fmtn|50|km}} مٿانهين وهڪري تي، پيراگواءِ درياهه جي ڪناري تي هڪ هنڌ چونڊيو ويو. انتونيو آلويس ڪوريا جي ذميواريءَ هيٺ رٿا ٽريس باراس جاگير سان لاڳاپيل ٿي، جنهن جي {{fmtn|3600|hectare}} زمين ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ شامل ڪرڻ لاءِ سرڪاري قبضي هيٺ ورتي وئي.

جولاءِ 1892ع ۾ ماتي لارانجيرا ڪمپني، مارشل بواوينتورا دا موتا جي ملڪيت واري ٽريس باراس جاگير خريد ڪئي، جيڪا [[پيراگواءِ درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هئي، ۽ نيم تيار ٿيل يربا ماتي جي برآمد لاءِ بندرگاهه تعمير ڪيو. بئنڪو ريو اي ماتو گروسو جي نگران انتونيو ڪوريا دا ڪوسٽا، جواڪيم مورٽينهو جي اعزاز ۾ ان بندرگاهه جو نالو '''پورٽو فلوويال مورٽينهو''' رکيو.

ساڳئي سال رياست سان هڪ نئون معاهدو ڪيو ويو، جنهن تحت ڪمپنيءَ کي يربا ماتي وارن علائقن جي استحصال جو خاص حق مليو. معاهدي کان پوءِ مورٽينهو خاندان جي بئنڪو ريو برانڪو اي ماتو گروسو 14,540 حصا خريد ڪيا، جن مان هر هڪ جي قيمت 100$000 هئي، جڏهن⁠تہ لارانجيرا وٽ 460 حصا رهيا. ان کان پوءِ ڪمپنيءَ جو نالو '''ڪمپانيا ماتي لارانجيرا''' رکيو ويو ۽ ان کي پنهنجو مرڪزي دفتر ماتو گروسو جي علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻو پيو.

1895ع ۾ ڪمپانيا ماتي لارانجيرا کي سرڪاري غيرآباد زمين مان {{fmtn|5000000|hectare}} علائقو ليز تي ڏنو ويو. هي علائقو [[ڪائووا]] ۽ [[گواراني قوم|گواراني]] ماڻهن جي روايتي زمينن ۾ شامل هو. ڪمپني پنهنجي تاريخ دوران وڏي پيماني تي اصلوڪن ماڻهن، خاص طور ڪائووا ۽ گواراني قومن جي مزدوري استعمال ڪئي. هي ڪاروبار تمام گهڻو منافعي بخش ثابت ٿيو ۽ برآمد ۾ واڌ جو سبب بڻيو.

=== اقتصادي عروج ===

;ماتي لارانجيرا جي فرانسسڪو مينڊيس گونسالوس اينڊ ڪمپنيءَ کي وڪري

10 اپريل 1900ع جي ٺهراءُ نمبر 225 تحت ان وقت جي پورٽو فلوويال مورٽينهو کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو. [[ڪمپانيا ماتي لارانجيرا]] جي سرگرمين سبب علائقي تيزيءَ سان ترقي ڪئي.

هاڻوڪي ماتو گروسو دو سول رياست جي وسيع ٻيلن مان گڏ ڪيل يربا ماتي جي چرپر لاءِ 800 گاڏين ۽ 20,000 ڍڳن جي ضرورت پوندي هئي. ڪمپني نيم تيار ٿيل يربا ماتي جي استحصال ۽ [[بيونس آئرس]] ڏانهن برآمد جي ذميوار هئي. هي پيداوار [[اسونسيون]]، [[پيراگواءِ]]، [[انگلينڊ]]، [[فرانس]] ۽ [[اٽلي]] جهڙن ٻين وڏن شهري ۽ بين الاقوامي مرڪزن تائين پڻ پهتي.

هن علائقي ۾ ارجنٽائن جي هڪ ٻي ڪمپني، فرانسسڪو مينڊيس گونسالوس اينڊ ڪمپني، پيداوار جي صنعتي تياري ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ۾ ورڇ جي ذميوار هئي. نگران ڊاڪٽر انتونيو ڪوريا دا ڪوسٽا جي شڪايتن ۽ ماتي لارانجيرا جي پيداوار جي آمدورفت سبب ٿيل مالي نقصانن کان پوءِ بئنڪو ريو برانڪو 1902ع ۾ ڏيوالو ڪڍيو. توماس لارانجيرا بئنڪ جو بچيل اثاثو خريد ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪمپانيا ماتي لارانجيرا فرانسسڪو مينڊيس اينڊ ڪمپنيءَ کي وڪرو ڪئي وئي ۽ پوءِ ان جو نالو '''لارانجيرا مينڊيس اينڊ ڪمپني''' رکيو ويو.

====ريلوي جي تعمير ۽ پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽي====

[[File:EF Porto Murtinho 1913.jpg|200px|right|thumb|1913ع ۾ پورٽو مورٽينهو کان سائو روڪي ڏانهن روانو ٿيندڙ ريل گاڏي]]

پيراگواءِ درياهه جي ويجهو زمين ڌٻڻ واري بڻجي ويندي هئي، تنهنڪري ماتي لارانجيرا کي ريلوي لاءِ اوچي ڀرائي وارو بند ٺاهڻو پيو. يربا ماتي جي آمدورفت کي آسان بڻائڻ لاءِ 1906ع ۾ [[پورٽو مورٽينهو–سائو روڪي ريلوي]] مڪمل ڪئي وئي، جيڪا پورٽو جيرال کي سائو روڪي جاگير سان ڳنڍيندي هئي ۽ وڌ ۾ وڌ {{fmtn|22|km}} کان {{fmtn|25|km}} ڊگهي هئي.&lt;ref name=&quot;Ralph Mennucci Giesbrecht&quot;&gt;{{citar web|url=http://www.estacoesferroviarias.com.br/ferroviaspart_sul/efmate-larangeiraptomurtinho.htm|autor=Ralph Mennucci Giesbrecht|titulo=E. F. Mate Laranjeira (Município de Porto Murtinho, MS)|acessodata=25 de maio de 2009}}&lt;/ref&gt;

ڊاڪٽر انتونيو ڪوريا دا ڪوسٽا جي 1898ع واري ابتدائي رٿا ۾ ريلوي جي ڊيگهه 42 ليگ، يعني لڳ ڀڳ {{fmtn|231|km}} کان {{fmtn|277|km}} رکڻ جي تجويز هئي.&lt;ref name=&quot;Cesar Rogério Cabral / Markus Hasenack / Rovane Marcos de França&quot;&gt;{{citar livro|url=http://www.ifsc.edu.br/~geomensura/download/5.5%20medicao_linear.pdf|título=MÓDULO I UNIDADE CURRICULAR TOPOGRAFIA I|autor=Cesar Rogério Cabral / Markus Hasenack / Rovane Marcos de França|editora=IFSC-INSTITUTO FEDERAL DE EDUCAÇÃO TECNOLÓGICA DE SANTA CATARINA|acessodata=2011-11-24|arquivourl=https://web.archive.org/web/20150610200117/http://www.ifsc.edu.br/~geomensura/download/5.5%20medicao_linear.pdf|arquivodata=2015-06-10|urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt;

1910ع ۾ يربا ماتي جي مکيه استحصالي مرڪز کي [[پرانا درياهه]] ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن سان ڪمپنيءَ لاءِ پورٽو مورٽينهو جي حڪمت عمليءَ واري اهميت گهٽجي وئي.

20 جون 1911ع جي رياستي قانون نمبر 560 يا 2 اپريل 1912ع جي رياستي فرمان نمبر 310 تحت پورٽو فلوويال مورٽينهو کي '''پورٽو مورٽينهو''' جي نالي سان شهرڙي جو درجو ڏنو ويو. ان مان لفظ ''فلوويال'' هٽايو ويو. نئين انتظامي يونٽ کي [[ڪورومبا]] ميونسپلٽيءَ کان الڳ ڪيو ويو ۽ اڳوڻي ڳوٺ، هاڻوڪي پورٽو مورٽينهو ضلعي، کي ان جو مرڪز بڻايو ويو. ميونسپلٽي 13 جون 1912ع تي رسمي طور قائم ٿي.

=== زوال ===

;هڪ وڏي ڪمپنيءَ جي پڄاڻيءَ جي شروعات

1918ع ۾ ڪمپانيا ماتي لارانجيرا جو مرڪزي دفتر پورٽو مورٽينهو کان منتقل ڪري [[ڪائراپو]] ميونسپلٽيءَ جي ڀرسان ڪامپاناريو جاگير ڏانهن آندو ويو. ان کان پوءِ يربا ماتي جي مکيه برآمد [[پرانا درياهه]] وسيلي ٿيڻ لڳي، جڏهن⁠تہ پورٽو مورٽينهو مان فقط ويجهن رينچن جي پيداوار برآمد ڪئي ويندي هئي.

ڪمپني 1902ع کان [[گوائيرا (پرانا)|گوائيرا]] ۾ پڻ قائم هئي، جنهن کي شروعات ۾ پورٽو مونجولي چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Prof. Dr. Omar Fedato Aleksiejuk&quot;&gt;{{citar web |url=http://guaira.pr.gov.br/site/cidade.php?id=652 |autor=Prof. Dr. Omar Fedato Aleksiejuk |titulo=Cronologia Histórica de Guairá |acessodata=6 de março de 2009 |arquivourl=https://web.archive.org/web/20090302110538/http://www.guaira.pr.gov.br/site/cidade.php?id=652 |arquivodata=2009-03-02 |urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt; 1911ع ۾ ڪمپني [[گوائيرا–پورٽو مينڊيس ريلوي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا [[سيتي ڪيداس]] جي تيز وهندڙ آبشارن ۽ ڇولين واري حصي کي پاس ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي هئي. 1919ع ۾ پورٽو مورٽينهو کي عدالتي ضلعي جو درجو مليو.

====پورٽو مورٽينهو شهر ۽ پونتا پورا علائقو====

12 جولاءِ 1926ع جي رياستي قانون نمبر 962 تحت پورٽو مورٽينهو کي شهر جو درجو ڏنو ويو. 1943ع ۾ اهو [[پونتا پورا وفاقي علائقو|پونتا پورا وفاقي علائقي]] جو حصو بڻيو، جيڪو 1946ع ۾ ختم ڪيو ويو.
ماتي لارانجيرا ڪمپنيءَ کي پنهنجا ڪاروباري معاملا ختم ڪرڻ لاءِ هڪ مقرر مهلت ڏني وئي. ان جون سموريون عمارتون، رهائشي سرائون، ورڪشاپون، چوپايو مال ۽ باربردار جانورن جا جٿا نيلام ڪيا ويا.
ڪمپني پورٽو مورٽينهو ريلوي کي هلائڻ جاري رکيو ۽ پنهنجي ٻيلن مان [[ڪيبراچو]] ڪاٺ فلوريسٽال برازيليرا ايس. اي. جي ڪارخاني تائين پهچائيندي رهي، جتي ان مان [[ٽينن]] ڪڍيو ويندو هو. اها سرگرمي گهٽ ۾ گهٽ 1958ع تائين جاري رهي. ڪي غيرواضح شاهديون اهو به ظاهر ڪن ٿيون ته 1971ع تائين ريل گاڏيون اڃا هلنديون هيون.
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شهر وڏي ٻوڏ جو شڪار ٿيو. ان کان پوءِ 1979ع ۾ هڪ ٻي وڏي ٻوڏ آئي، جنهن شهر کي شاهراهه کان {{fmtn|5|km}} تائين ٻوڙي ڇڏيو. اهڙيون ٻوڏون 1980ع، 1981ع، 1982ع ۽ 1983ع ۾ پڻ ورجايون ويون. انهن ٻوڏن سبب ڪلوميٽر 7 وٽ عارضي '''ترپال شهر''' قائم ڪيو ويو، جتي برازيل جي فوج بي گهر ماڻهن لاءِ پلاسٽڪ جي ترپالن سان پناهه گاهون تيار ڪيون.
شهر جي حفاظت لاءِ هڪ بند جي نموني جي نمائش ڪئي وئي ۽ تعميراتي ڪم پڻ شروع ٿيو، پر مالي وسيلن جي کوٽ سبب منصوبو مڪمل نه ٿي سگهيو ۽ تجويز ڪيل ڪم جو 35 سيڪڙو به پورو نه ٿيو. ڪيترن ئي ميئرن جي دور ۾ ان تي مرمت ٿيندي رهي، پر اهو نه مڪمل ٿي سگهيو ۽ نه ئي گهربل نموني سنڀاليو ويو.
1982ع ۾ شهر هڪ ٻي وڏي ٻوڏ جو شڪار ٿيو. هن مسئلي کي ٽن سالن کان پوءِ حفاظتي بند جي تعمير سان حل ڪيو ويو.

=== نالي جو بنياد ===
شهر جو نالو [[جواڪيم مورٽينهو]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو، جيڪو ماتو گروسو جو [[سينيٽر]] ۽ [[ڪامپوس ساليس حڪومت]] ۾ [[برازيل جو ناڻي وارو وزير|ناڻي وارو وزير]] هو.

== جاگرافي ==

=== هنڌ ===
[[پورٽو مورٽينهو]] جي ميونسپلٽي [[برازيل]] جي [[برازيل جو وچ-اولهه خطو|وچ-اولهه خطي]] جي ڏاکڻي حصي ۾، [[ڏکڻ ماتو گروسو جا پانتانال|ڏکڻ ماتو گروسو جي پانتانال]] واري علائقي ([[هيٺيون پانتانال ننڍو علائقو]]) ۾ واقع آهي. ان جو جاگرافيائي هنڌ 21°41′56″ [[ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪ ۽ 57°52′57″ [[اولهه]] ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. مکيه مفاصلا هي آهن:

* رياستي راڄڌاني [[ڪامپو گرانڊي (ماتو گروسو دو سول)|ڪامپو گرانڊي]] کان {{fmtn|437|km}}.
* وفاقي راڄڌاني [[برازيليا]] کان {{fmtn|1463|km}}.

=== طبعي جاگرافي ===

==== مٽي ====
ميونسپلٽيءَ ۾ مٽيءَ جا ٻه مکيه قسم غالب آهن: وارياسي يا وچولي بناوت واري '''پلانوسول''' مٽي ۽ قدرتي طور گهڻي زرخيز '''نيوسول''' مٽي. ان کان سواءِ ٿوري مقدار ۾ '''گلي سول''' مٽي پڻ ملي ٿي.

==== زميني بناوت ۽ اوچائي ====
سمنڊ جي سطح کان {{fmtn|90|m}} اوچائيءَ تي واقع هن ميونسپلٽيءَ ۾ زميني بناوت جو تنوع گهڻو نمايان آهي، خاص طور ان جي اوڀرئين حصي ۾، جتي هم شڪل پهاڙي چوٽيون، مٿاهين پٽن جا ڪنارا ۽ گولائيءَ يا نوڪدار صورت واري ڪٽاوَ مان ٺهيل زميني شڪليون ملن ٿيون. جيئن جيئن [[پيراگواءِ درياهه]] جي ڪنارن ڏانهن وڌجي ٿو، تيئن ٽيبل جهڙيون زميني شڪليون مختلف قسمن جي تلڇٽي ميدانن ۽ هموار علائقن سان گڏ نظر اچن ٿيون.

پورٽو مورٽينهو جي ميونسپلٽي ٽن ماحولياتي-جاگرافيائي علائقن ۾ ورهايل آهي:

* '''بودوڪينا ۽ اوروڪوم-امولار جي ٽڪرين وارو علائقو'''، جنهن ۾ [[سيرا دا بودوڪينا]] وارو حصو شامل آهي؛
* '''ماتو گروسو پانتانال وارو علائقو'''، جنهن ۾ اپا-امونگوئيجا–اڪيدابان پانتانال، ريو وردي پانتانال، پيراگواءِ وارو ميدان ۽ نابليڪي وارو ميدان شامل آهن؛
* '''مٿئين پيراگواءِ جي نشيبي علائقي'''، جنهن ۾ اپا نشيبي علائقو ۽ پانتانال کان اڳ وارا ڪوليويائي ميدان شامل آهن.

هتان جون ڪيتريون ئي زميني شڪليون درياهي عمل سان ٺهيل آهن. علائقو عام طور هموار آهي ۽ ڪٽاوَ جي ڪيترن مرحلن کان پوءِ پنهنجي موجوده صورت ۾ آيو آهي. هتي درياهي تلڇٽ مان ٺهيل هموار ميدان، وقت بوقت ٻوڏ هيٺ ايندڙ هيٺاهان علائقا، مٽيالا يا وارياسا ميدان ۽ نيڪال جي موجوده سرشتي سان ڳنڍيل يا ان کان الڳ ٻوڏ وارا علائقا پڻ ملن ٿا.

==== آبهوا، گرمي پد ۽ برسات ====
هتان جي آبهوا نمي واري ۽ نيم نمي واري استوائي آهي. برساتن جو دور سيپٽمبر کان اپريل تائين جاري رهي ٿو، جڏهن⁠تہ ڊسمبر ۾ برسات جي شدت سڀ کان وڌيڪ هوندي آهي. سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد 18 °C کان وڌيڪ ۽ 21 °C کان گهٽ هوندو آهي. خشڪ موسم لڳ ڀڳ ٽي کان چار مهينا جاري رهي ٿي. سالياني برسات {{fmtn|1000|mm}} کان {{fmtn|1700|mm}} تائين هوندي آهي.

16 آڪٽوبر 2014ع تي 42.7 °C جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ 26 سيپٽمبر 2023ع تي 42.9 °C گرمي پد رڪارڊ ٿيو.&lt;ref&gt;https://g1.globo.com/meio-ambiente/noticia/2023/09/27/calor-de-ate-435c-veja-lista-de-24-cidades-que-tiveram-as-maiores-temperaturas-maximas-do-ano.ghtml&lt;/ref&gt; گهٽ ۾ گهٽ مطلق گرمي پد 25 جولاءِ 2013ع تي 1.1 °C رڪارڊ ڪيو ويو. اهي انگ [[برازيل جو قومي موسميات ادارو]] (INMET) جي خودڪار موسمياتي مرڪز تان حاصل ڪيا ويا آهن، جيڪو 23 آڪٽوبر 2006ع تي قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{citar web|url=https://mapas.inmet.gov.br/|titulo=Estações meteorológicas do INMET|data=|acessodata=12/05/2020|publicado=|ultimo=|primeiro=}}&lt;/ref&gt;

پورٽو مورٽينهو جا موسمياتي معمول هيٺ ڏجن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; | '''پورٽو مورٽينهو لاءِ گرمي پد جا انگ اکر'''
|-
! مهينو
! &lt;abbr title=&quot;جنوري&quot;&gt;جنوري&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;فيبروري&quot;&gt;فيبروري&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;مارچ&quot;&gt;مارچ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;اپريل&quot;&gt;اپريل&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;مئي&quot;&gt;مئي&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;جون&quot;&gt;جون&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;جولاءِ&quot;&gt;جولاءِ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;آگسٽ&quot;&gt;آگسٽ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;سيپٽمبر&quot;&gt;سيپٽمبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;آڪٽوبر&quot;&gt;آڪٽوبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;نومبر&quot;&gt;نومبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;ڊسمبر&quot;&gt;ڊسمبر&lt;/abbr&gt;
! سال
|-
! رڪارڊ وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| 41.3
| 41.0
| 39.0
| 38.5
| 36.3
| 34.0
| 35.5
| 39.2
| 42.9
| 42.7
| 41.5
| 41.4
| 42.9
|-
! سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد ([[ڊگري سيلسيس|°C]])
| 35.0
| 34.0
| 33.1
| 31.9
| 27.5
| 26.0
| 27.2
| 30.2
| 33.1
| 34.0
| 33.9
| 34.5
| 31.7
|-
! سراسري گرمي پد (°C)
| 28.5
| 27.9
| 27.0
| 25.5
| 21.8
| 20.1
| 20.3
| 22.3
| 25.2
| 27.2
| 27.2
| 28.3
| 25.1
|-
! سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| 23.7
| 23.6
| 22.4
| 20.6
| 17.4
| 15.5
| 14.4
| 16.0
| 18.6
| 21.6
| 21.9
| 23.5
| 19.9
|-
! رڪارڊ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| 14.4
| 17.3
| 12.1
| 6.9
| 6.3
| 1.6
| 1.1
| 1.6
| 5.4
| 10.8
| 10.6
| 14.1
| 1.1
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''''ذريعو:'' [[برازيل جو قومي موسميات ادارو]] (INMET)، 2006ع–2019ع جو نيم موسمياتي معمول'''
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مهينو
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جنوري
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | فيبروري
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مارچ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | اپريل
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مئي
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جون
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جولاءِ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | آگسٽ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سيپٽمبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | آڪٽوبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | نومبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | ڊسمبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سال
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري گرمي پد ([[سيلسيس|°C]])
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.3
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.5
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.1
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 22.6
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 20.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 19.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 18.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 21.0
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.2
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.3
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.4
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.1
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 22.2
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مطلق گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.8
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 7.7
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 2.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | −4.5&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | −1.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 4.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 8.0
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 9.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 12.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 15.0
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | −4.5
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 19.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 16.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 17.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 11.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 9.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 11.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 15.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 17.5
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.5
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.6
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 15.7
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.5
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.0
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.8
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 31.9
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 32.5
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 31.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.4
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 30.3
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مطلق وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 35.8
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 35.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 36.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.1
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 34.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 37.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 38.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 38.2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 36.0
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 34.8
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 38.2
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري برسات ([[ملي ميٽر|mm]])
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 300.2
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 259.5
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 281.4
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 132.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 56.7
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 8.5
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 10.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 16.8
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 93.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 161.3
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 263.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 321.0
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 1910.0
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | 24 ڪلاڪن ۾ وڌ ۾ وڌ برسات (mm)
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 79.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 112.0&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 35.4
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61.6
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 65.2
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 94.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 93.2
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 112.0
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | هوا جي لاڳاپيل نمي (%)
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 90
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 71
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 80
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 88
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 79
|}

&lt;small&gt;
# جون 1933ع.
# سيپٽمبر/آڪٽوبر 1926ع.
# اپريل 1935ع.
&lt;/small&gt;

==== آبي سرشتو ====
ميونسپلٽيءَ جا درياهه:

;[[پيراگواءِ درياهه]]
[[File:Vista do rio Paraguai na altura de Corumbá.jpg|200px|right|thumb|پيراگواءِ درياهه، پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ مان وهندڙ مکيه درياهه]]

هي [[پرانا درياهه]] جي ساڄي ڪناري وارو معاون درياهه آهي، جيڪو [[ارجنٽينا]] ۾ [[ڪورينتيس]] شهر جي ڀرسان پرانا درياهه سان ملي ٿو. هي درياهه [[ماتو گروسو]] رياست مان نڪري ٿو ۽ ڏکڻ ماتو گروسو جي پانتانال کي اتر کان ڏکڻ تائين پار ڪري ٿو. اهو پورٽو مورٽينهو، برازيل ۽ [[پيراگواءِ]] جي جمهوريه وچ ۾ سرحد پڻ ٺاهي ٿو.

;ٻيا درياهه

* '''اپا درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو [[بيلا وسٽا]] ميونسپلٽيءَ مان نڪري ٿو ۽ برازيل جي پورٽو مورٽينهو ۽ پيراگواءِ جي جمهوريه وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''امونگوئيجا درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو شهر کان ٿورو مٿي پيراگواءِ درياهه ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هي درياهه پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ [[سيرا دا بودوڪينا]] مان نڪري ٿو.
* '''اڪيدابان درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو برانڪو درياهه جي ڇوڙ کان ٿورو مٿي پيراگواءِ درياهه ۾ ملي ٿو. هي پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ سيرا دا بودوڪينا مان نڪري ٿو.
* '''برانڪو درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي.
* '''نابليڪي درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه. هي [[نابليڪي پانتانال]] مان، [[ڪورومبا]] ميونسپلٽيءَ جي ڏاکڻي حصي ۾ نڪري ٿو ۽ ڪورومبا ۽ پورٽو مورٽينهو جي وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''نايتاڪا درياهه''': نابليڪي درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو ڪورومبا ۽ پورٽو مورٽينهو جي ميونسپلٽين وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''پرديدو درياهه''': اپا درياهه جي ساڄي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو برازيل ۽ پيراگواءِ جي سرحد تي واقع آهي. هي سيرا دا بودوڪينا جي اوڀرئين ڪناري مان نڪري ٿو ۽ پورٽو مورٽينهو ۽ ڪاراڪول، توڙي پورٽو مورٽينهو ۽ جارڊيم ميونسپلٽين جي وچ ۾ حد ٺاهي ٿو.
* '''تاروما درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو شهر کان لڳ ڀڳ {{fmtn|20|km}} مٿانهين وهڪري تي ان ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.
* '''تيريري درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي.

==== ٻوٽا ====
علائقي جي نباتاتي ڍڪ تقريباً هڪجهڙيءَ طرح پانتانال جي مخصوص ٻوٽن، اسٽيپي نما [[سيرادو]]، عام سيرادو، موسمي پن ڇاڻيندڙ ٻيلن ۽ نيم پن ڇاڻيندڙ ٻيلن ۾ ورهايل آهي. ان کان سواءِ هتي پوکيل چراگاهه ۽ ڪجهه زرعي پوکون پڻ موجود آهن.

=== سياسي جاگرافي ===

==== وقت جو منطقو ====
پورٽو مورٽينهو جو وقت [[برازيليا]] کان هڪ ڪلاڪ پوئتي ۽ [[گرينچ نصف النهار]]، يعني [[هم آهنگ عالمي وقت]] کان چار ڪلاڪ پوئتي آهي.

==== ايراضي ====
ميونسپلٽي {{fmtn|17734.925|km²}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.

;[[پانتانال]]
[[يونيسڪو]] پانتانال کي ڌرتيءَ جي سڀ کان سرسبز ۽ حياتياتي لحاظ کان گهڻ رخي قدرتي ذخيرن مان هڪ قرار ڏئي ان کي [[عالمي ورثو|عالمي ورثي]] ۾ شامل ڪيو آهي. ڏکڻ آمريڪا جي اندروني حصي ۾ واقع پانتانال دنيا جو سڀ کان وڏو لڳاتار آلو علائقو آهي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ {{fmtn|250000|km²}} آهي.

هي علائقو جانورن ۽ ٻوٽن جي بيشمار نسلن سبب مشهور آهي، جيڪي نمي ۽ خشڪيءَ جي بدلجندڙ موسمن واري ماحول ۾ رهن ٿا. پانتانال دراصل هڪ ئي قسم جو علائقو نه آهي، پر هتي ڏهه الڳ پانتانال علائقا آهن، جن جون خاصيتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن:

* نابليڪي — 9.4٪
* ميرانڊا — 4.6٪
* اڪيدائوانا — 4.9٪
* ابوبرال — 1.6٪
* نيڪولانديا — 17.8٪
* پائيگواس — 18.3٪
* پيراگواءِ — 5.3٪
* بارائو دي ميلگاسو — 13.3٪
* پوڪوني — 12.9٪
* ڪاسيريس — 11.9٪

پانتانال جي قدرتي منظرن جي خوبصورتي سڄي دنيا جي ماڻهن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جنهن سبب علائقي جي ڪيترين ئي ميونسپلٽين ۾ سياحت ترقي ڪئي آهي. پانتانال بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوچ جي واڌ سان ڪيترن ئي محققن هن ماحولياتي نظام تي انساني آبادڪاريءَ جي اثرن تي بحث ڪيو آهي.

هتان جي مکيه ماحولياتي مسئلن ۾ هي شامل آهن:

* حد کان وڌيڪ ۽ غيرقانوني مڇي مارڻ؛
* مگرمڇن جو شڪار؛
* پيراگواءِ درياهي حوض جي درياهن جي آلودگي؛
* [[ماتو گروسو]] رياست ۾ کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون؛
* پارو سبب پاڻيءَ جي آلودگي؛
* پيراگواءِ–پرانا آبي شاهراهه جو ماحولياتي اثر.

انهن مسئلن تي وڏي پيماني تي بحث جاري آهي، جڏهن⁠تہ ماحولياتي ادارن ۽ مقامي برادريءَ جي ڪجهه قدمن سان اهڙن نقصانڪار عملن کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.

==== انتظامي ورهاست ====
پورٽو مورٽينهو (مرڪزي شهر) ۽ ڪولونيا ڪاشوئيرا.

==== ڀرپاسي وارا علائقا ====
پورٽو مورٽينهو جون سرحدون [[ڪورومبا]]، [[ميرانڊا]]، [[بونيتو]]، [[جارڊيم]] ۽ [[ڪاراڪول]] سان ملن ٿيون.

== قونصلر نمائندگي ==
[[پيراگوئي]] جو هڪ قونصل خانو پورٽو مورٽينيو ۾ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mre.gov.py/index.php/representaciones/consulados-del-paraguay-en-el-mundo/en-el-brasil|title=Representaciones, Consulados del Paraguay, en el Brasil|website=Ministerio de Relaciones Exteriores|language=es|access-date=26 June 2022}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [http://www.pantanalescapes.com/locations/portomurtinho.html Pantanal Escapes - Travel Guide and Tourism in Porto Murtinho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150803150632/http://www.pantanalescapes.com/locations/portomurtinho.html |date=2015-08-03 }}

{{Municipalities of Mato Grosso do Sul}}

[[زمرو:ماتو گروسو دو سول جون ميونسپالٽيون]]

{{MatoGrossodoSul-geo-stub}}</text>
      <sha1>ap7qnfusb0q0xdhuhk73pii2cb01c5r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398658</id>
      <parentid>398657</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T20:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41057" sha1="8zh72d4ur6mzv5s0ah0bm75rp834fc7" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name            = پورٽو مورٽينيو
| native_name              =
| settlement_type          = [[برازيل جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]]
| image_shield             =
| image_flag               = 
| image_skyline            =Band_Porto_Murtinho.png
| image_caption            =
| image_map                = MatoGrossodoSul Municip PortoMurtinho.svg
| map_caption              = [[ماتو گروسو دو سول]] رياست ۾ جڳھ
| pushpin_map              = Brazil
| pushpin_map_caption      = برازيل ۾ جڳھ
| coordinates              = {{coord|21|41|56|S|57|52|58|W|region:BR|display=inline,title}}
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = [[برازيل]]
| subdivision_type1        = [[برازيل جا علائقا|علائقو]]
| subdivision_name1        = [[برازيل جو مرڪزي-اولهه علائقو|مرڪزي-اولهه]]
| subdivision_type2        = [[برازيل جون رياستون|رياست]]
| subdivision_name2        = [[ماتو گروسو دو سول]]
| subdivision_type3        = [[برازيل جا ميسوريجن|ميسوريجن]]
| subdivision_name3        =
| subdivision_type4        = [[برازيل جو مائڪرو ريجن|مائڪرو ريجن]]
| subdivision_name4        =
| subdivision_type5        = [[ميٽروپوليٽن علائقو#برازيل|ميٽروپوليٽن علائقو]]
| subdivision_name5        =
| established_title        =
| established_date         =
| leader_party             =
| leader_title             = [[ميئر]]
| leader_name              =
| elevation_m              =
| area_footnotes           =
| area_total_km2           = 17,735
| area_metro_km2           =
| population_footnotes     =
| population_total         = 17,298
| population_as_of         = 2020 &lt;ref&gt;[https://cidades.ibge.gov.br/brasil/ms/porto-murtinho/panorama IBGE 2020]&lt;/ref&gt;
| population_metro         =
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       =
| blank_name_sec1          = [[انساني ترقي اشاريو|انساني ترقي اشاريو]]
| blank_info_sec1          =
| timezone1                = [[برازيل ۾ وقت|AMT]]
| utc_offset1              = −4
| timezone1_DST            =
| utc_offset1_DST          =
| postal_code_type         = [[برازيل جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              =
| area_code_type           = [[برازيل جا ڊائلنگ ڪوڊ|علائقائي ڪوڊ]]
| area_code                =
| website                  =
}}

'''پورٽو مورٽينيو''' (Porto Murtinho) [[برازيل]] جي [[ماتو گروسو دو سول]] رياست ۾ واقع هڪ [[ماتو گروسو دو سول جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] آهي. ان جي آبادي 17,298 (2020ع) هئي ۽ ان جو پکيڙ {{cvt|17735|km2}} آهي.

== تاريخ ==
پورٽو مورٽينهو جي قيام جو گهرو لاڳاپو [[ڪمپانيا ماتي لارانجيرا]] سان آهي، جيڪا [[گوائيرا (پرانا)]] شهر جي قيام جي پڻ ذميوار هئي.

=== شروعاتي دور ===

;ماتي لارانجيرا ڪمپنيءَ جي آمد

9 ڊسمبر 1882ع جي شاهي فرمان نمبر 8799 تحت لارانجيرا کي مقامي طور ٿيندڙ [[يربا ماتي]] جي ڏهن سالن لاءِ واپاري استحصال جي اجازت ڏني وئي، پر هن فرمان مقامي رهواسين کي ان جي استعمال يا استحصال کان نه روڪيو.&lt;ref name=&quot;Adelaido Luiz Spinosa Vila&quot;&gt;{{citar web|url=http://www.fundacaobarbosarodrigues.org.br/upload/arquivos/01/1053769537.ppt|autor=Adelaido Luiz Spinosa Vila|titulo=Participação da mão-de-obra indígena na Companhia Matte Larangeira|acessodata=8 de março de 2009|arquivourl=https://web.archive.org/web/20101127034231/http://www.fundacaobarbosarodrigues.org.br/upload/arquivos/01/1053769537.ppt|arquivodata=2010-11-27|urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt; ان شاهي رعايت جي بنياد تي لارانجيرا '''ماتي لارانجيرا ڪمپني''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Alcimar Lopes Lomba&quot;&gt;{{citar livro|título=O transporte ferroviário na Companhia Mate Laranjeira (1906-1944)|autor=Alcimar Lopes Lomba|editora=[[Universidade Federal do Mato Grosso do Sul]] / [[Universidade Federal da Grande Dourados|Dourados]]|ano=2002}}&lt;/ref&gt;

توماس لارانجيرا ملڪ جي ڏاکڻي حصي مان اهڙا زميندار آندا، جيڪي يربا ماتي جي سنڀال ۽ پوک کان واقف هئا. علائقي جي مقامي اصلوڪن ماڻهن ۽ پيراگواءِ جي مزدورن کان پڻ ڪم ورتو ويو، جنهن سان يربا ماتي جي پيداوار جو دور شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;PM Porto Murtinho&quot;&gt;{{citar web|url=http://www.portomurtinhoms.com.br/historico.php|autor=PM Porto Murtinho|titulo=Histórico|acessodata=5 de junho de 2009|arquivourl=https://web.archive.org/web/20090502051655/http://portomurtinhoms.com.br/historico.php|arquivodata=2009-05-02|urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt;

جمهوريت جي اعلان کان پوءِ ڪمپنيءَ کي ڏنل رعايتي علائقو بااثر سياستدانن، جهڙوڪ [[جواڪيم مورٽينهو]]، [[مانويل جوزي مورٽينهو]] ۽ [[انتونيو ماريا ڪوئيلو|جنرل انتونيو ماريا ڪوئيلو]] جي حمايت سان لڳاتار وڌايو ويو. 23 جون 1890ع جي فرمان نمبر 520 تحت ڪمپنيءَ جي قبضي جون حدون وڌايون ويون ۽ کيس ليز هيٺ آيل سڄي علائقي ۾ يربا ماتي جي استحصال جي اجاره داري حاصل ٿي.

====پيداوار ۾ واڌ====

1892ع جي شروعات ۾ ڏاکڻي پانتانال جي يربا ماتي پيدا ڪندڙن کي پيداوار جي مرڪزي نيڪال لاءِ هڪ درياهي بندرگاهه قائم ڪرڻ جي ضرورت محسوس ٿي. هن مقصد لاءِ اپا درياهه جي ڇوڙ کان لڳ ڀڳ {{fmtn|50|km}} مٿانهين وهڪري تي، پيراگواءِ درياهه جي ڪناري تي هڪ هنڌ چونڊيو ويو. انتونيو آلويس ڪوريا جي ذميواريءَ هيٺ رٿا ٽريس باراس جاگير سان لاڳاپيل ٿي، جنهن جي {{fmtn|3600|hectare}} زمين ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ شامل ڪرڻ لاءِ سرڪاري قبضي هيٺ ورتي وئي.

جولاءِ 1892ع ۾ ماتي لارانجيرا ڪمپني، مارشل بواوينتورا دا موتا جي ملڪيت واري ٽريس باراس جاگير خريد ڪئي، جيڪا [[پيراگواءِ درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هئي، ۽ نيم تيار ٿيل يربا ماتي جي برآمد لاءِ بندرگاهه تعمير ڪيو. بئنڪو ريو اي ماتو گروسو جي نگران انتونيو ڪوريا دا ڪوسٽا، جواڪيم مورٽينهو جي اعزاز ۾ ان بندرگاهه جو نالو '''پورٽو فلوويال مورٽينهو''' رکيو.

ساڳئي سال رياست سان هڪ نئون معاهدو ڪيو ويو، جنهن تحت ڪمپنيءَ کي يربا ماتي وارن علائقن جي استحصال جو خاص حق مليو. معاهدي کان پوءِ مورٽينهو خاندان جي بئنڪو ريو برانڪو اي ماتو گروسو 14,540 حصا خريد ڪيا، جن مان هر هڪ جي قيمت 100$000 هئي، جڏهن⁠تہ لارانجيرا وٽ 460 حصا رهيا. ان کان پوءِ ڪمپنيءَ جو نالو '''ڪمپانيا ماتي لارانجيرا''' رکيو ويو ۽ ان کي پنهنجو مرڪزي دفتر ماتو گروسو جي علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻو پيو.

1895ع ۾ ڪمپانيا ماتي لارانجيرا کي سرڪاري غيرآباد زمين مان {{fmtn|5000000|hectare}} علائقو ليز تي ڏنو ويو. هي علائقو [[ڪائووا]] ۽ [[گواراني قوم|گواراني]] ماڻهن جي روايتي زمينن ۾ شامل هو. ڪمپني پنهنجي تاريخ دوران وڏي پيماني تي اصلوڪن ماڻهن، خاص طور ڪائووا ۽ گواراني قومن جي مزدوري استعمال ڪئي. هي ڪاروبار تمام گهڻو منافعي بخش ثابت ٿيو ۽ برآمد ۾ واڌ جو سبب بڻيو.

=== اقتصادي عروج ===

;ماتي لارانجيرا جي فرانسسڪو مينڊيس گونسالوس اينڊ ڪمپنيءَ کي وڪري

10 اپريل 1900ع جي ٺهراءُ نمبر 225 تحت ان وقت جي پورٽو فلوويال مورٽينهو کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو. [[ڪمپانيا ماتي لارانجيرا]] جي سرگرمين سبب علائقي تيزيءَ سان ترقي ڪئي.

هاڻوڪي ماتو گروسو دو سول رياست جي وسيع ٻيلن مان گڏ ڪيل يربا ماتي جي چرپر لاءِ 800 گاڏين ۽ 20,000 ڍڳن جي ضرورت پوندي هئي. ڪمپني نيم تيار ٿيل يربا ماتي جي استحصال ۽ [[بيونس آئرس]] ڏانهن برآمد جي ذميوار هئي. هي پيداوار [[اسونسيون]]، [[پيراگواءِ]]، [[انگلينڊ]]، [[فرانس]] ۽ [[اٽلي]] جهڙن ٻين وڏن شهري ۽ بين الاقوامي مرڪزن تائين پڻ پهتي.

هن علائقي ۾ ارجنٽائن جي هڪ ٻي ڪمپني، فرانسسڪو مينڊيس گونسالوس اينڊ ڪمپني، پيداوار جي صنعتي تياري ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ۾ ورڇ جي ذميوار هئي. نگران ڊاڪٽر انتونيو ڪوريا دا ڪوسٽا جي شڪايتن ۽ ماتي لارانجيرا جي پيداوار جي آمدورفت سبب ٿيل مالي نقصانن کان پوءِ بئنڪو ريو برانڪو 1902ع ۾ ڏيوالو ڪڍيو. توماس لارانجيرا بئنڪ جو بچيل اثاثو خريد ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪمپانيا ماتي لارانجيرا فرانسسڪو مينڊيس اينڊ ڪمپنيءَ کي وڪرو ڪئي وئي ۽ پوءِ ان جو نالو '''لارانجيرا مينڊيس اينڊ ڪمپني''' رکيو ويو.

====ريلوي جي تعمير ۽ پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽي====

[[File:EF Porto Murtinho 1913.jpg|200px|right|thumb|1913ع ۾ پورٽو مورٽينهو کان سائو روڪي ڏانهن روانو ٿيندڙ ريل گاڏي]]

پيراگواءِ درياهه جي ويجهو زمين ڌٻڻ واري بڻجي ويندي هئي، تنهنڪري ماتي لارانجيرا کي ريلوي لاءِ اوچي ڀرائي وارو بند ٺاهڻو پيو. يربا ماتي جي آمدورفت کي آسان بڻائڻ لاءِ 1906ع ۾ [[پورٽو مورٽينهو–سائو روڪي ريلوي]] مڪمل ڪئي وئي، جيڪا پورٽو جيرال کي سائو روڪي جاگير سان ڳنڍيندي هئي ۽ وڌ ۾ وڌ {{fmtn|22|km}} کان {{fmtn|25|km}} ڊگهي هئي.&lt;ref name=&quot;Ralph Mennucci Giesbrecht&quot;&gt;{{citar web|url=http://www.estacoesferroviarias.com.br/ferroviaspart_sul/efmate-larangeiraptomurtinho.htm|autor=Ralph Mennucci Giesbrecht|titulo=E. F. Mate Laranjeira (Município de Porto Murtinho, MS)|acessodata=25 de maio de 2009}}&lt;/ref&gt;

ڊاڪٽر انتونيو ڪوريا دا ڪوسٽا جي 1898ع واري ابتدائي رٿا ۾ ريلوي جي ڊيگهه 42 ليگ، يعني لڳ ڀڳ {{fmtn|231|km}} کان {{fmtn|277|km}} رکڻ جي تجويز هئي.&lt;ref name=&quot;Cesar Rogério Cabral / Markus Hasenack / Rovane Marcos de França&quot;&gt;{{citar livro|url=http://www.ifsc.edu.br/~geomensura/download/5.5%20medicao_linear.pdf|título=MÓDULO I UNIDADE CURRICULAR TOPOGRAFIA I|autor=Cesar Rogério Cabral / Markus Hasenack / Rovane Marcos de França|editora=IFSC-INSTITUTO FEDERAL DE EDUCAÇÃO TECNOLÓGICA DE SANTA CATARINA|acessodata=2011-11-24|arquivourl=https://web.archive.org/web/20150610200117/http://www.ifsc.edu.br/~geomensura/download/5.5%20medicao_linear.pdf|arquivodata=2015-06-10|urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt;

1910ع ۾ يربا ماتي جي مکيه استحصالي مرڪز کي [[پرانا درياهه]] ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن سان ڪمپنيءَ لاءِ پورٽو مورٽينهو جي حڪمت عمليءَ واري اهميت گهٽجي وئي.

20 جون 1911ع جي رياستي قانون نمبر 560 يا 2 اپريل 1912ع جي رياستي فرمان نمبر 310 تحت پورٽو فلوويال مورٽينهو کي '''پورٽو مورٽينهو''' جي نالي سان شهرڙي جو درجو ڏنو ويو. ان مان لفظ ''فلوويال'' هٽايو ويو. نئين انتظامي يونٽ کي [[ڪورومبا]] ميونسپلٽيءَ کان الڳ ڪيو ويو ۽ اڳوڻي ڳوٺ، هاڻوڪي پورٽو مورٽينهو ضلعي، کي ان جو مرڪز بڻايو ويو. ميونسپلٽي 13 جون 1912ع تي رسمي طور قائم ٿي.

=== زوال ===

;هڪ وڏي ڪمپنيءَ جي پڄاڻيءَ جي شروعات

1918ع ۾ ڪمپانيا ماتي لارانجيرا جو مرڪزي دفتر پورٽو مورٽينهو کان منتقل ڪري [[ڪائراپو]] ميونسپلٽيءَ جي ڀرسان ڪامپاناريو جاگير ڏانهن آندو ويو. ان کان پوءِ يربا ماتي جي مکيه برآمد [[پرانا درياهه]] وسيلي ٿيڻ لڳي، جڏهن⁠تہ پورٽو مورٽينهو مان فقط ويجهن رينچن جي پيداوار برآمد ڪئي ويندي هئي.

ڪمپني 1902ع کان [[گوائيرا (پرانا)|گوائيرا]] ۾ پڻ قائم هئي، جنهن کي شروعات ۾ پورٽو مونجولي چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Prof. Dr. Omar Fedato Aleksiejuk&quot;&gt;{{citar web |url=http://guaira.pr.gov.br/site/cidade.php?id=652 |autor=Prof. Dr. Omar Fedato Aleksiejuk |titulo=Cronologia Histórica de Guairá |acessodata=6 de março de 2009 |arquivourl=https://web.archive.org/web/20090302110538/http://www.guaira.pr.gov.br/site/cidade.php?id=652 |arquivodata=2009-03-02 |urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt; 1911ع ۾ ڪمپني [[گوائيرا–پورٽو مينڊيس ريلوي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا [[سيتي ڪيداس]] جي تيز وهندڙ آبشارن ۽ ڇولين واري حصي کي پاس ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي هئي. 1919ع ۾ پورٽو مورٽينهو کي عدالتي ضلعي جو درجو مليو.

====پورٽو مورٽينهو شهر ۽ پونتا پورا علائقو====

12 جولاءِ 1926ع جي رياستي قانون نمبر 962 تحت پورٽو مورٽينهو کي شهر جو درجو ڏنو ويو. 1943ع ۾ اهو [[پونتا پورا وفاقي علائقو|پونتا پورا وفاقي علائقي]] جو حصو بڻيو، جيڪو 1946ع ۾ ختم ڪيو ويو.
ماتي لارانجيرا ڪمپنيءَ کي پنهنجا ڪاروباري معاملا ختم ڪرڻ لاءِ هڪ مقرر مهلت ڏني وئي. ان جون سموريون عمارتون، رهائشي سرائون، ورڪشاپون، چوپايو مال ۽ باربردار جانورن جا جٿا نيلام ڪيا ويا.
ڪمپني پورٽو مورٽينهو ريلوي کي هلائڻ جاري رکيو ۽ پنهنجي ٻيلن مان [[ڪيبراچو]] ڪاٺ فلوريسٽال برازيليرا ايس. اي. جي ڪارخاني تائين پهچائيندي رهي، جتي ان مان [[ٽينن]] ڪڍيو ويندو هو. اها سرگرمي گهٽ ۾ گهٽ 1958ع تائين جاري رهي. ڪي غيرواضح شاهديون اهو به ظاهر ڪن ٿيون ته 1971ع تائين ريل گاڏيون اڃا هلنديون هيون.
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شهر وڏي ٻوڏ جو شڪار ٿيو. ان کان پوءِ 1979ع ۾ هڪ ٻي وڏي ٻوڏ آئي، جنهن شهر کي شاهراهه کان {{fmtn|5|km}} تائين ٻوڙي ڇڏيو. اهڙيون ٻوڏون 1980ع، 1981ع، 1982ع ۽ 1983ع ۾ پڻ ورجايون ويون. انهن ٻوڏن سبب ڪلوميٽر 7 وٽ عارضي '''ترپال شهر''' قائم ڪيو ويو، جتي برازيل جي فوج بي گهر ماڻهن لاءِ پلاسٽڪ جي ترپالن سان پناهه گاهون تيار ڪيون.
شهر جي حفاظت لاءِ هڪ بند جي نموني جي نمائش ڪئي وئي ۽ تعميراتي ڪم پڻ شروع ٿيو، پر مالي وسيلن جي کوٽ سبب منصوبو مڪمل نه ٿي سگهيو ۽ تجويز ڪيل ڪم جو 35 سيڪڙو به پورو نه ٿيو. ڪيترن ئي ميئرن جي دور ۾ ان تي مرمت ٿيندي رهي، پر اهو نه مڪمل ٿي سگهيو ۽ نه ئي گهربل نموني سنڀاليو ويو.
1982ع ۾ شهر هڪ ٻي وڏي ٻوڏ جو شڪار ٿيو. هن مسئلي کي ٽن سالن کان پوءِ حفاظتي بند جي تعمير سان حل ڪيو ويو.

=== نالي جو بنياد ===
شهر جو نالو [[جواڪيم مورٽينهو]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو، جيڪو ماتو گروسو جو [[سينيٽر]] ۽ [[ڪامپوس ساليس حڪومت]] ۾ [[برازيل جو ناڻي وارو وزير|ناڻي وارو وزير]] هو.

== جاگرافي ==

=== هنڌ ===
[[پورٽو مورٽينهو]] جي ميونسپلٽي [[برازيل]] جي [[برازيل جو وچ-اولهه خطو|وچ-اولهه خطي]] جي ڏاکڻي حصي ۾، [[ڏکڻ ماتو گروسو جا پانتانال|ڏکڻ ماتو گروسو جي پانتانال]] واري علائقي ([[هيٺيون پانتانال ننڍو علائقو]]) ۾ واقع آهي. ان جو جاگرافيائي هنڌ 21°41′56″ [[ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪ ۽ 57°52′57″ [[اولهه]] ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. مکيه مفاصلا هي آهن:

* رياستي راڄڌاني [[ڪامپو گرانڊي (ماتو گروسو دو سول)|ڪامپو گرانڊي]] کان {{fmtn|437|km}}.
* وفاقي راڄڌاني [[برازيليا]] کان {{fmtn|1463|km}}.

=== طبعي جاگرافي ===

==== مٽي ====
ميونسپلٽيءَ ۾ مٽيءَ جا ٻه مکيه قسم غالب آهن: وارياسي يا وچولي بناوت واري '''پلانوسول''' مٽي ۽ قدرتي طور گهڻي زرخيز '''نيوسول''' مٽي. ان کان سواءِ ٿوري مقدار ۾ '''گلي سول''' مٽي پڻ ملي ٿي.

==== زميني بناوت ۽ اوچائي ====
سمنڊ جي سطح کان {{fmtn|90|m}} اوچائيءَ تي واقع هن ميونسپلٽيءَ ۾ زميني بناوت جو تنوع گهڻو نمايان آهي، خاص طور ان جي اوڀرئين حصي ۾، جتي هم شڪل پهاڙي چوٽيون، مٿاهين پٽن جا ڪنارا ۽ گولائيءَ يا نوڪدار صورت واري ڪٽاوَ مان ٺهيل زميني شڪليون ملن ٿيون. جيئن جيئن [[پيراگواءِ درياهه]] جي ڪنارن ڏانهن وڌجي ٿو، تيئن ٽيبل جهڙيون زميني شڪليون مختلف قسمن جي تلڇٽي ميدانن ۽ هموار علائقن سان گڏ نظر اچن ٿيون.

پورٽو مورٽينهو جي ميونسپلٽي ٽن ماحولياتي-جاگرافيائي علائقن ۾ ورهايل آهي:

* '''بودوڪينا ۽ اوروڪوم-امولار جي ٽڪرين وارو علائقو'''، جنهن ۾ [[سيرا دا بودوڪينا]] وارو حصو شامل آهي؛
* '''ماتو گروسو پانتانال وارو علائقو'''، جنهن ۾ اپا-امونگوئيجا–اڪيدابان پانتانال، ريو وردي پانتانال، پيراگواءِ وارو ميدان ۽ نابليڪي وارو ميدان شامل آهن؛
* '''مٿئين پيراگواءِ جي نشيبي علائقي'''، جنهن ۾ اپا نشيبي علائقو ۽ پانتانال کان اڳ وارا ڪوليويائي ميدان شامل آهن.

هتان جون ڪيتريون ئي زميني شڪليون درياهي عمل سان ٺهيل آهن. علائقو عام طور هموار آهي ۽ ڪٽاوَ جي ڪيترن مرحلن کان پوءِ پنهنجي موجوده صورت ۾ آيو آهي. هتي درياهي تلڇٽ مان ٺهيل هموار ميدان، وقت بوقت ٻوڏ هيٺ ايندڙ هيٺاهان علائقا، مٽيالا يا وارياسا ميدان ۽ نيڪال جي موجوده سرشتي سان ڳنڍيل يا ان کان الڳ ٻوڏ وارا علائقا پڻ ملن ٿا.

==== آبهوا، گرمي پد ۽ برسات ====
هتان جي آبهوا نمي واري ۽ نيم نمي واري استوائي آهي. برساتن جو دور سيپٽمبر کان اپريل تائين جاري رهي ٿو، جڏهن⁠تہ ڊسمبر ۾ برسات جي شدت سڀ کان وڌيڪ هوندي آهي. سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد 18 °C کان وڌيڪ ۽ 21 °C کان گهٽ هوندو آهي. خشڪ موسم لڳ ڀڳ ٽي کان چار مهينا جاري رهي ٿي. سالياني برسات {{fmtn|1000|mm}} کان {{fmtn|1700|mm}} تائين هوندي آهي.

16 آڪٽوبر 2014ع تي 42.7 °C جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ 26 سيپٽمبر 2023ع تي 42.9 °C گرمي پد رڪارڊ ٿيو.&lt;ref&gt;https://g1.globo.com/meio-ambiente/noticia/2023/09/27/calor-de-ate-435c-veja-lista-de-24-cidades-que-tiveram-as-maiores-temperaturas-maximas-do-ano.ghtml&lt;/ref&gt; گهٽ ۾ گهٽ مطلق گرمي پد 25 جولاءِ 2013ع تي 1.1 °C رڪارڊ ڪيو ويو. اهي انگ [[برازيل جو قومي موسميات ادارو]] (INMET) جي خودڪار موسمياتي مرڪز تان حاصل ڪيا ويا آهن، جيڪو 23 آڪٽوبر 2006ع تي قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{citar web|url=https://mapas.inmet.gov.br/|titulo=Estações meteorológicas do INMET|data=|acessodata=12/05/2020|publicado=|ultimo=|primeiro=}}&lt;/ref&gt;

پورٽو مورٽينهو جا موسمياتي معمول هيٺ ڏجن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; | '''پورٽو مورٽينهو لاءِ گرمي پد جا انگ اکر'''
|-
! مهينو
! &lt;abbr title=&quot;جنوري&quot;&gt;جنوري&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;فيبروري&quot;&gt;فيبروري&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;مارچ&quot;&gt;مارچ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;اپريل&quot;&gt;اپريل&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;مئي&quot;&gt;مئي&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;جون&quot;&gt;جون&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;جولاءِ&quot;&gt;جولاءِ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;آگسٽ&quot;&gt;آگسٽ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;سيپٽمبر&quot;&gt;سيپٽمبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;آڪٽوبر&quot;&gt;آڪٽوبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;نومبر&quot;&gt;نومبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;ڊسمبر&quot;&gt;ڊسمبر&lt;/abbr&gt;
! سال
|-
! رڪارڊ وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| 41.3
| 41.0
| 39.0
| 38.5
| 36.3
| 34.0
| 35.5
| 39.2
| 42.9
| 42.7
| 41.5
| 41.4
| 42.9
|-
! سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد ([[ڊگري سيلسيس|°C]])
| 35.0
| 34.0
| 33.1
| 31.9
| 27.5
| 26.0
| 27.2
| 30.2
| 33.1
| 34.0
| 33.9
| 34.5
| 31.7
|-
! سراسري گرمي پد (°C)
| 28.5
| 27.9
| 27.0
| 25.5
| 21.8
| 20.1
| 20.3
| 22.3
| 25.2
| 27.2
| 27.2
| 28.3
| 25.1
|-
! سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| 23.7
| 23.6
| 22.4
| 20.6
| 17.4
| 15.5
| 14.4
| 16.0
| 18.6
| 21.6
| 21.9
| 23.5
| 19.9
|-
! رڪارڊ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| 14.4
| 17.3
| 12.1
| 6.9
| 6.3
| 1.6
| 1.1
| 1.6
| 5.4
| 10.8
| 10.6
| 14.1
| 1.1
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''''ذريعو:'' [[برازيل جو قومي موسميات ادارو]] (INMET)، 2006ع–2019ع جو نيم موسمياتي معمول'''
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مهينو
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جنوري
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | فيبروري
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مارچ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | اپريل
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مئي
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جون
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جولاءِ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | آگسٽ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سيپٽمبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | آڪٽوبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | نومبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | ڊسمبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سال
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري گرمي پد ([[سيلسيس|°C]])
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.3
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.5
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.1
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 22.6
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 20.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 19.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 18.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 21.0
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.2
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.3
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.4
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.1
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 22.2
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مطلق گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.8
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 7.7
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 2.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | −4.5&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | −1.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 4.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 8.0
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 9.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 12.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 15.0
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | −4.5
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 19.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 16.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 17.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 11.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 9.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 11.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 15.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 17.5
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.5
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.6
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 15.7
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.5
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.0
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.8
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 31.9
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 32.5
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 31.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.4
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 30.3
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مطلق وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 35.8
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 35.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 36.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.1
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 34.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 37.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 38.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 38.2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 36.0
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 34.8
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 38.2
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري برسات ([[ملي ميٽر|mm]])
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 300.2
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 259.5
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 281.4
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 132.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 56.7
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 8.5
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 10.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 16.8
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 93.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 161.3
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 263.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 321.0
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 1910.0
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | 24 ڪلاڪن ۾ وڌ ۾ وڌ برسات (mm)
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 79.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 112.0&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 35.4
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61.6
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 65.2
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 94.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 93.2
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 112.0
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | هوا جي لاڳاپيل نمي (%)
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 90
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 71
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 80
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 88
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 79
|}

&lt;small&gt;
# جون 1933ع.
# سيپٽمبر/آڪٽوبر 1926ع.
# اپريل 1935ع.
&lt;/small&gt;

==== آبي سرشتو ====
ميونسپلٽيءَ جا درياهه:

;[[پيراگواءِ درياهه]]
[[File:Vista do rio Paraguai na altura de Corumbá.jpg|200px|right|thumb|پيراگواءِ درياهه، پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ مان وهندڙ مکيه درياهه]]

هي [[پرانا درياهه]] جي ساڄي ڪناري وارو معاون درياهه آهي، جيڪو [[ارجنٽينا]] ۾ [[ڪورينتيس]] شهر جي ڀرسان پرانا درياهه سان ملي ٿو. هي درياهه [[ماتو گروسو]] رياست مان نڪري ٿو ۽ ڏکڻ ماتو گروسو جي پانتانال کي اتر کان ڏکڻ تائين پار ڪري ٿو. اهو پورٽو مورٽينهو، برازيل ۽ [[پيراگواءِ]] جي جمهوريه وچ ۾ سرحد پڻ ٺاهي ٿو.

;ٻيا درياهه

* '''اپا درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو [[بيلا وسٽا]] ميونسپلٽيءَ مان نڪري ٿو ۽ برازيل جي پورٽو مورٽينهو ۽ پيراگواءِ جي جمهوريه وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''امونگوئيجا درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو شهر کان ٿورو مٿي پيراگواءِ درياهه ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هي درياهه پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ [[سيرا دا بودوڪينا]] مان نڪري ٿو.
* '''اڪيدابان درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو برانڪو درياهه جي ڇوڙ کان ٿورو مٿي پيراگواءِ درياهه ۾ ملي ٿو. هي پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ سيرا دا بودوڪينا مان نڪري ٿو.
* '''برانڪو درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي.
* '''نابليڪي درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه. هي [[نابليڪي پانتانال]] مان، [[ڪورومبا]] ميونسپلٽيءَ جي ڏاکڻي حصي ۾ نڪري ٿو ۽ ڪورومبا ۽ پورٽو مورٽينهو جي وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''نايتاڪا درياهه''': نابليڪي درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو ڪورومبا ۽ پورٽو مورٽينهو جي ميونسپلٽين وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''پرديدو درياهه''': اپا درياهه جي ساڄي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو برازيل ۽ پيراگواءِ جي سرحد تي واقع آهي. هي سيرا دا بودوڪينا جي اوڀرئين ڪناري مان نڪري ٿو ۽ پورٽو مورٽينهو ۽ ڪاراڪول، توڙي پورٽو مورٽينهو ۽ جارڊيم ميونسپلٽين جي وچ ۾ حد ٺاهي ٿو.
* '''تاروما درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو شهر کان لڳ ڀڳ {{fmtn|20|km}} مٿانهين وهڪري تي ان ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.
* '''تيريري درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي.

==== ٻوٽا ====
علائقي جي نباتاتي ڍڪ تقريباً هڪجهڙيءَ طرح پانتانال جي مخصوص ٻوٽن، اسٽيپي نما [[سيرادو]]، عام سيرادو، موسمي پن ڇاڻيندڙ ٻيلن ۽ نيم پن ڇاڻيندڙ ٻيلن ۾ ورهايل آهي. ان کان سواءِ هتي پوکيل چراگاهه ۽ ڪجهه زرعي پوکون پڻ موجود آهن.

=== سياسي جاگرافي ===

==== وقت جو منطقو ====
پورٽو مورٽينهو جو وقت [[برازيليا]] کان هڪ ڪلاڪ پوئتي ۽ [[گرينچ نصف النهار]]، يعني [[هم آهنگ عالمي وقت]] کان چار ڪلاڪ پوئتي آهي.

==== ايراضي ====
ميونسپلٽي {{fmtn|17734.925|km²}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.

;[[پانتانال]]
[[يونيسڪو]] پانتانال کي ڌرتيءَ جي سڀ کان سرسبز ۽ حياتياتي لحاظ کان گهڻ رخي قدرتي ذخيرن مان هڪ قرار ڏئي ان کي [[عالمي ورثو|عالمي ورثي]] ۾ شامل ڪيو آهي. ڏکڻ آمريڪا جي اندروني حصي ۾ واقع پانتانال دنيا جو سڀ کان وڏو لڳاتار آلو علائقو آهي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ {{fmtn|250000|km²}} آهي.

هي علائقو جانورن ۽ ٻوٽن جي بيشمار نسلن سبب مشهور آهي، جيڪي نمي ۽ خشڪيءَ جي بدلجندڙ موسمن واري ماحول ۾ رهن ٿا. پانتانال دراصل هڪ ئي قسم جو علائقو نه آهي، پر هتي ڏهه الڳ پانتانال علائقا آهن، جن جون خاصيتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن:

* نابليڪي — 9.4٪
* ميرانڊا — 4.6٪
* اڪيدائوانا — 4.9٪
* ابوبرال — 1.6٪
* نيڪولانديا — 17.8٪
* پائيگواس — 18.3٪
* پيراگواءِ — 5.3٪
* بارائو دي ميلگاسو — 13.3٪
* پوڪوني — 12.9٪
* ڪاسيريس — 11.9٪

پانتانال جي قدرتي منظرن جي خوبصورتي سڄي دنيا جي ماڻهن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جنهن سبب علائقي جي ڪيترين ئي ميونسپلٽين ۾ سياحت ترقي ڪئي آهي. پانتانال بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوچ جي واڌ سان ڪيترن ئي محققن هن ماحولياتي نظام تي انساني آبادڪاريءَ جي اثرن تي بحث ڪيو آهي.

هتان جي مکيه ماحولياتي مسئلن ۾ هي شامل آهن:

* حد کان وڌيڪ ۽ غيرقانوني مڇي مارڻ؛
* مگرمڇن جو شڪار؛
* پيراگواءِ درياهي حوض جي درياهن جي آلودگي؛
* [[ماتو گروسو]] رياست ۾ کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون؛
* پارو سبب پاڻيءَ جي آلودگي؛
* پيراگواءِ–پرانا آبي شاهراهه جو ماحولياتي اثر.

انهن مسئلن تي وڏي پيماني تي بحث جاري آهي، جڏهن⁠تہ ماحولياتي ادارن ۽ مقامي برادريءَ جي ڪجهه قدمن سان اهڙن نقصانڪار عملن کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.

==== انتظامي ورهاست ====
پورٽو مورٽينهو (مرڪزي شهر) ۽ ڪولونيا ڪاشوئيرا.

==== ڀرپاسي وارا علائقا ====
پورٽو مورٽينهو جون سرحدون [[ڪورومبا]]، [[ميرانڊا]]، [[بونيتو]]، [[جارڊيم]] ۽ [[ڪاراڪول]] سان ملن ٿيون.

== معيشت ==

پورٽو مورٽينهو جي سڀ کان نمايان معاشي سرگرمين مان هڪ [[زراعت]] ۽ چوپايو مال پالڻ آهي. ان کان سواءِ هتي [[ڪيبراچو]] جي وڻ مان [[ٽينن]] ڪڍڻ جي صنعت پڻ اهم حيثيت رکي ٿي. [[يربا ماتي]] جي پيداوار واري دور ۾ پورٽو مورٽينهو وڏي خوشحالي حاصل ڪئي. شهر جي معدني دولت جو وڏو حصو پڻ پٿريلي چون (ليم اسٽون) تي ٻڌل آهي.

=== سياحت ===

مڇي مارڻ سان لاڳاپيل سياحت پورٽو مورٽينهو جي اهم ترين معاشي سرگرمي آهي. هتي [[پيراگواءِ درياهه]] جو وهڪرو برازيل جي سڀ کان وڌيڪ مڇين وارن علائقن مان هڪ آهي، تنهنڪري مڇي مارڻ، گڏوگڏ مقامي نباتات ۽ جهنگلي جيوت، شهر جا مکيه سياحتي ڪشش جا مرڪز آهن. هتان کان مڇيگيرن ۽ سياحن سان ڀريل ڪيترائي ٻيڙا روانا ٿيندا آهن.

* '''ڪاستيلينهو''' (ڊاڪٽر ڪوريا گهٽي، 456، مرڪزي علائقو): هي ننڍڙو محل شهر جي هڪ واپاري پنهنجي يورپي زال کي پورٽو مورٽينهو ۾ رهڻ تي راضي ڪرڻ لاءِ تعمير ڪرايو. سندس زال يورپ جي ياد ۾ رهندي هئي، تنهنڪري هن خواهش ظاهر ڪئي ته يورپي محلن جي نموني هڪ عمارت تعمير ڪئي وڃي. هن عمارت ۾ پنهنجي بجلي، پائپ وسيلي پاڻي جي فراهمي ۽ يورپ مان درآمد ڪيل فرنيچر موجود هو.

* '''مارگريدا ٻيٽ''' (هسپانوي: ''Isla Margarita''): [[پيراگواءِ]] جي پاسي واقع آزاد واپاري علائقو آهي. اتي پهچڻ لاءِ پيراگواءِ درياهه پار ڪرڻو پوي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي علائقن کي ڳنڍيندڙ ڪا پل موجود ناهي.

== قونصلر نمائندگي ==
[[پيراگوئي]] جو هڪ قونصل خانو پورٽو مورٽينيو ۾ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mre.gov.py/index.php/representaciones/consulados-del-paraguay-en-el-mundo/en-el-brasil|title=Representaciones, Consulados del Paraguay, en el Brasil|website=Ministerio de Relaciones Exteriores|language=es|access-date=26 June 2022}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [http://www.pantanalescapes.com/locations/portomurtinho.html Pantanal Escapes - Travel Guide and Tourism in Porto Murtinho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150803150632/http://www.pantanalescapes.com/locations/portomurtinho.html |date=2015-08-03 }}

{{Municipalities of Mato Grosso do Sul}}

[[زمرو:ماتو گروسو دو سول جون ميونسپالٽيون]]

{{MatoGrossodoSul-geo-stub}}</text>
      <sha1>8zh72d4ur6mzv5s0ah0bm75rp834fc7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398659</id>
      <parentid>398658</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T20:10:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41054" sha1="7fpnoigh42zx5ojguodd24xbdo6lx8v" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name            = پورٽو مورٽينيو
| native_name              =
| settlement_type          = [[برازيل جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]]
| image_shield             =
| image_flag               = 
| image_skyline            =Band_Porto_Murtinho.png
| image_caption            =
| image_map                = MatoGrossodoSul Municip PortoMurtinho.svg
| map_caption              = [[ماتو گروسو دو سول]] رياست ۾ جڳھ
| pushpin_map              = Brazil
| pushpin_map_caption      = برازيل ۾ جڳھ
| coordinates              = {{coord|21|41|56|S|57|52|58|W|region:BR|display=inline,title}}
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = [[برازيل]]
| subdivision_type1        = [[برازيل جا علائقا|علائقو]]
| subdivision_name1        = [[برازيل جو مرڪزي-اولهه علائقو|مرڪزي-اولهه]]
| subdivision_type2        = [[برازيل جون رياستون|رياست]]
| subdivision_name2        = [[ماتو گروسو دو سول]]
| subdivision_type3        = [[برازيل جا ميسوريجن|ميسوريجن]]
| subdivision_name3        =
| subdivision_type4        = [[برازيل جو مائڪرو ريجن|مائڪرو ريجن]]
| subdivision_name4        =
| subdivision_type5        = [[ميٽروپوليٽن علائقو#برازيل|ميٽروپوليٽن علائقو]]
| subdivision_name5        =
| established_title        =
| established_date         =
| leader_party             =
| leader_title             = [[ميئر]]
| leader_name              =
| elevation_m              =
| area_footnotes           =
| area_total_km2           = 17,735
| area_metro_km2           =
| population_footnotes     =
| population_total         = 17,298
| population_as_of         = 2020 &lt;ref&gt;[https://cidades.ibge.gov.br/brasil/ms/porto-murtinho/panorama IBGE 2020]&lt;/ref&gt;
| population_metro         =
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       =
| blank_name_sec1          = [[انساني ترقي اشاريو|انساني ترقي اشاريو]]
| blank_info_sec1          =
| timezone1                = [[برازيل ۾ وقت|AMT]]
| utc_offset1              = −4
| timezone1_DST            =
| utc_offset1_DST          =
| postal_code_type         = [[برازيل جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              =
| area_code_type           = [[برازيل جا ڊائلنگ ڪوڊ|علائقائي ڪوڊ]]
| area_code                =
| website                  =
}}

'''پورٽو مورٽينيو''' (Porto Murtinho) [[برازيل]] جي [[ماتو گروسو دو سول]] رياست ۾ واقع هڪ [[ماتو گروسو دو سول جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] آهي. ان جي آبادي 17,298 (2020ع) هئي ۽ ان جو پکيڙ {{cvt|17735|km2}} آهي.

== تاريخ ==
پورٽو مورٽينهو جي قيام جو گهرو لاڳاپو [[ڪمپانيا ماتي لارانجيرا]] سان آهي، جيڪا [[گوائيرا (پرانا)]] شهر جي قيام جي پڻ ذميوار هئي.

=== شروعاتي دور ===

;ماتي لارانجيرا ڪمپنيءَ جي آمد

9 ڊسمبر 1882ع جي شاهي فرمان نمبر 8799 تحت لارانجيرا کي مقامي طور ٿيندڙ [[يربا ماتي]] جي ڏهن سالن لاءِ واپاري استحصال جي اجازت ڏني وئي، پر هن فرمان مقامي رهواسين کي ان جي استعمال يا استحصال کان نه روڪيو.&lt;ref name=&quot;Adelaido Luiz Spinosa Vila&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.fundacaobarbosarodrigues.org.br/upload/arquivos/01/1053769537.ppt|autor=Adelaido Luiz Spinosa Vila|titulo=Participação da mão-de-obra indígena na Companhia Matte Larangeira|acessodata=8 de março de 2009|arquivourl=https://web.archive.org/web/20101127034231/http://www.fundacaobarbosarodrigues.org.br/upload/arquivos/01/1053769537.ppt|arquivodata=2010-11-27|urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt; ان شاهي رعايت جي بنياد تي لارانجيرا '''ماتي لارانجيرا ڪمپني''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Alcimar Lopes Lomba&quot;&gt;{{Cite livro|título=O transporte ferroviário na Companhia Mate Laranjeira (1906-1944)|autor=Alcimar Lopes Lomba|editora=[[Universidade Federal do Mato Grosso do Sul]] / [[Universidade Federal da Grande Dourados|Dourados]]|ano=2002}}&lt;/ref&gt;

توماس لارانجيرا ملڪ جي ڏاکڻي حصي مان اهڙا زميندار آندا، جيڪي يربا ماتي جي سنڀال ۽ پوک کان واقف هئا. علائقي جي مقامي اصلوڪن ماڻهن ۽ پيراگواءِ جي مزدورن کان پڻ ڪم ورتو ويو، جنهن سان يربا ماتي جي پيداوار جو دور شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;PM Porto Murtinho&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.portomurtinhoms.com.br/historico.php|autor=PM Porto Murtinho|titulo=Histórico|acessodata=5 de junho de 2009|arquivourl=https://web.archive.org/web/20090502051655/http://portomurtinhoms.com.br/historico.php|arquivodata=2009-05-02|urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt;

جمهوريت جي اعلان کان پوءِ ڪمپنيءَ کي ڏنل رعايتي علائقو بااثر سياستدانن، جهڙوڪ [[جواڪيم مورٽينهو]]، [[مانويل جوزي مورٽينهو]] ۽ [[انتونيو ماريا ڪوئيلو|جنرل انتونيو ماريا ڪوئيلو]] جي حمايت سان لڳاتار وڌايو ويو. 23 جون 1890ع جي فرمان نمبر 520 تحت ڪمپنيءَ جي قبضي جون حدون وڌايون ويون ۽ کيس ليز هيٺ آيل سڄي علائقي ۾ يربا ماتي جي استحصال جي اجاره داري حاصل ٿي.

====پيداوار ۾ واڌ====

1892ع جي شروعات ۾ ڏاکڻي پانتانال جي يربا ماتي پيدا ڪندڙن کي پيداوار جي مرڪزي نيڪال لاءِ هڪ درياهي بندرگاهه قائم ڪرڻ جي ضرورت محسوس ٿي. هن مقصد لاءِ اپا درياهه جي ڇوڙ کان لڳ ڀڳ {{fmtn|50|km}} مٿانهين وهڪري تي، پيراگواءِ درياهه جي ڪناري تي هڪ هنڌ چونڊيو ويو. انتونيو آلويس ڪوريا جي ذميواريءَ هيٺ رٿا ٽريس باراس جاگير سان لاڳاپيل ٿي، جنهن جي {{fmtn|3600|hectare}} زمين ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ شامل ڪرڻ لاءِ سرڪاري قبضي هيٺ ورتي وئي.

جولاءِ 1892ع ۾ ماتي لارانجيرا ڪمپني، مارشل بواوينتورا دا موتا جي ملڪيت واري ٽريس باراس جاگير خريد ڪئي، جيڪا [[پيراگواءِ درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هئي، ۽ نيم تيار ٿيل يربا ماتي جي برآمد لاءِ بندرگاهه تعمير ڪيو. بئنڪو ريو اي ماتو گروسو جي نگران انتونيو ڪوريا دا ڪوسٽا، جواڪيم مورٽينهو جي اعزاز ۾ ان بندرگاهه جو نالو '''پورٽو فلوويال مورٽينهو''' رکيو.

ساڳئي سال رياست سان هڪ نئون معاهدو ڪيو ويو، جنهن تحت ڪمپنيءَ کي يربا ماتي وارن علائقن جي استحصال جو خاص حق مليو. معاهدي کان پوءِ مورٽينهو خاندان جي بئنڪو ريو برانڪو اي ماتو گروسو 14,540 حصا خريد ڪيا، جن مان هر هڪ جي قيمت 100$000 هئي، جڏهن⁠تہ لارانجيرا وٽ 460 حصا رهيا. ان کان پوءِ ڪمپنيءَ جو نالو '''ڪمپانيا ماتي لارانجيرا''' رکيو ويو ۽ ان کي پنهنجو مرڪزي دفتر ماتو گروسو جي علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻو پيو.

1895ع ۾ ڪمپانيا ماتي لارانجيرا کي سرڪاري غيرآباد زمين مان {{fmtn|5000000|hectare}} علائقو ليز تي ڏنو ويو. هي علائقو [[ڪائووا]] ۽ [[گواراني قوم|گواراني]] ماڻهن جي روايتي زمينن ۾ شامل هو. ڪمپني پنهنجي تاريخ دوران وڏي پيماني تي اصلوڪن ماڻهن، خاص طور ڪائووا ۽ گواراني قومن جي مزدوري استعمال ڪئي. هي ڪاروبار تمام گهڻو منافعي بخش ثابت ٿيو ۽ برآمد ۾ واڌ جو سبب بڻيو.

=== اقتصادي عروج ===

;ماتي لارانجيرا جي فرانسسڪو مينڊيس گونسالوس اينڊ ڪمپنيءَ کي وڪري

10 اپريل 1900ع جي ٺهراءُ نمبر 225 تحت ان وقت جي پورٽو فلوويال مورٽينهو کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو. [[ڪمپانيا ماتي لارانجيرا]] جي سرگرمين سبب علائقي تيزيءَ سان ترقي ڪئي.

هاڻوڪي ماتو گروسو دو سول رياست جي وسيع ٻيلن مان گڏ ڪيل يربا ماتي جي چرپر لاءِ 800 گاڏين ۽ 20,000 ڍڳن جي ضرورت پوندي هئي. ڪمپني نيم تيار ٿيل يربا ماتي جي استحصال ۽ [[بيونس آئرس]] ڏانهن برآمد جي ذميوار هئي. هي پيداوار [[اسونسيون]]، [[پيراگواءِ]]، [[انگلينڊ]]، [[فرانس]] ۽ [[اٽلي]] جهڙن ٻين وڏن شهري ۽ بين الاقوامي مرڪزن تائين پڻ پهتي.

هن علائقي ۾ ارجنٽائن جي هڪ ٻي ڪمپني، فرانسسڪو مينڊيس گونسالوس اينڊ ڪمپني، پيداوار جي صنعتي تياري ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ۾ ورڇ جي ذميوار هئي. نگران ڊاڪٽر انتونيو ڪوريا دا ڪوسٽا جي شڪايتن ۽ ماتي لارانجيرا جي پيداوار جي آمدورفت سبب ٿيل مالي نقصانن کان پوءِ بئنڪو ريو برانڪو 1902ع ۾ ڏيوالو ڪڍيو. توماس لارانجيرا بئنڪ جو بچيل اثاثو خريد ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪمپانيا ماتي لارانجيرا فرانسسڪو مينڊيس اينڊ ڪمپنيءَ کي وڪرو ڪئي وئي ۽ پوءِ ان جو نالو '''لارانجيرا مينڊيس اينڊ ڪمپني''' رکيو ويو.

====ريلوي جي تعمير ۽ پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽي====

[[File:EF Porto Murtinho 1913.jpg|200px|right|thumb|1913ع ۾ پورٽو مورٽينهو کان سائو روڪي ڏانهن روانو ٿيندڙ ريل گاڏي]]

پيراگواءِ درياهه جي ويجهو زمين ڌٻڻ واري بڻجي ويندي هئي، تنهنڪري ماتي لارانجيرا کي ريلوي لاءِ اوچي ڀرائي وارو بند ٺاهڻو پيو. يربا ماتي جي آمدورفت کي آسان بڻائڻ لاءِ 1906ع ۾ [[پورٽو مورٽينهو–سائو روڪي ريلوي]] مڪمل ڪئي وئي، جيڪا پورٽو جيرال کي سائو روڪي جاگير سان ڳنڍيندي هئي ۽ وڌ ۾ وڌ {{fmtn|22|km}} کان {{fmtn|25|km}} ڊگهي هئي.&lt;ref name=&quot;Ralph Mennucci Giesbrecht&quot;&gt;{{citar web|url=http://www.estacoesferroviarias.com.br/ferroviaspart_sul/efmate-larangeiraptomurtinho.htm|autor=Ralph Mennucci Giesbrecht|titulo=E. F. Mate Laranjeira (Município de Porto Murtinho, MS)|acessodata=25 de maio de 2009}}&lt;/ref&gt;

ڊاڪٽر انتونيو ڪوريا دا ڪوسٽا جي 1898ع واري ابتدائي رٿا ۾ ريلوي جي ڊيگهه 42 ليگ، يعني لڳ ڀڳ {{fmtn|231|km}} کان {{fmtn|277|km}} رکڻ جي تجويز هئي.&lt;ref name=&quot;Cesar Rogério Cabral / Markus Hasenack / Rovane Marcos de França&quot;&gt;{{citar livro|url=http://www.ifsc.edu.br/~geomensura/download/5.5%20medicao_linear.pdf|título=MÓDULO I UNIDADE CURRICULAR TOPOGRAFIA I|autor=Cesar Rogério Cabral / Markus Hasenack / Rovane Marcos de França|editora=IFSC-INSTITUTO FEDERAL DE EDUCAÇÃO TECNOLÓGICA DE SANTA CATARINA|acessodata=2011-11-24|arquivourl=https://web.archive.org/web/20150610200117/http://www.ifsc.edu.br/~geomensura/download/5.5%20medicao_linear.pdf|arquivodata=2015-06-10|urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt;

1910ع ۾ يربا ماتي جي مکيه استحصالي مرڪز کي [[پرانا درياهه]] ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن سان ڪمپنيءَ لاءِ پورٽو مورٽينهو جي حڪمت عمليءَ واري اهميت گهٽجي وئي.

20 جون 1911ع جي رياستي قانون نمبر 560 يا 2 اپريل 1912ع جي رياستي فرمان نمبر 310 تحت پورٽو فلوويال مورٽينهو کي '''پورٽو مورٽينهو''' جي نالي سان شهرڙي جو درجو ڏنو ويو. ان مان لفظ ''فلوويال'' هٽايو ويو. نئين انتظامي يونٽ کي [[ڪورومبا]] ميونسپلٽيءَ کان الڳ ڪيو ويو ۽ اڳوڻي ڳوٺ، هاڻوڪي پورٽو مورٽينهو ضلعي، کي ان جو مرڪز بڻايو ويو. ميونسپلٽي 13 جون 1912ع تي رسمي طور قائم ٿي.

=== زوال ===

;هڪ وڏي ڪمپنيءَ جي پڄاڻيءَ جي شروعات

1918ع ۾ ڪمپانيا ماتي لارانجيرا جو مرڪزي دفتر پورٽو مورٽينهو کان منتقل ڪري [[ڪائراپو]] ميونسپلٽيءَ جي ڀرسان ڪامپاناريو جاگير ڏانهن آندو ويو. ان کان پوءِ يربا ماتي جي مکيه برآمد [[پرانا درياهه]] وسيلي ٿيڻ لڳي، جڏهن⁠تہ پورٽو مورٽينهو مان فقط ويجهن رينچن جي پيداوار برآمد ڪئي ويندي هئي.

ڪمپني 1902ع کان [[گوائيرا (پرانا)|گوائيرا]] ۾ پڻ قائم هئي، جنهن کي شروعات ۾ پورٽو مونجولي چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Prof. Dr. Omar Fedato Aleksiejuk&quot;&gt;{{citar web |url=http://guaira.pr.gov.br/site/cidade.php?id=652 |autor=Prof. Dr. Omar Fedato Aleksiejuk |titulo=Cronologia Histórica de Guairá |acessodata=6 de março de 2009 |arquivourl=https://web.archive.org/web/20090302110538/http://www.guaira.pr.gov.br/site/cidade.php?id=652 |arquivodata=2009-03-02 |urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt; 1911ع ۾ ڪمپني [[گوائيرا–پورٽو مينڊيس ريلوي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا [[سيتي ڪيداس]] جي تيز وهندڙ آبشارن ۽ ڇولين واري حصي کي پاس ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي هئي. 1919ع ۾ پورٽو مورٽينهو کي عدالتي ضلعي جو درجو مليو.

====پورٽو مورٽينهو شهر ۽ پونتا پورا علائقو====

12 جولاءِ 1926ع جي رياستي قانون نمبر 962 تحت پورٽو مورٽينهو کي شهر جو درجو ڏنو ويو. 1943ع ۾ اهو [[پونتا پورا وفاقي علائقو|پونتا پورا وفاقي علائقي]] جو حصو بڻيو، جيڪو 1946ع ۾ ختم ڪيو ويو.
ماتي لارانجيرا ڪمپنيءَ کي پنهنجا ڪاروباري معاملا ختم ڪرڻ لاءِ هڪ مقرر مهلت ڏني وئي. ان جون سموريون عمارتون، رهائشي سرائون، ورڪشاپون، چوپايو مال ۽ باربردار جانورن جا جٿا نيلام ڪيا ويا.
ڪمپني پورٽو مورٽينهو ريلوي کي هلائڻ جاري رکيو ۽ پنهنجي ٻيلن مان [[ڪيبراچو]] ڪاٺ فلوريسٽال برازيليرا ايس. اي. جي ڪارخاني تائين پهچائيندي رهي، جتي ان مان [[ٽينن]] ڪڍيو ويندو هو. اها سرگرمي گهٽ ۾ گهٽ 1958ع تائين جاري رهي. ڪي غيرواضح شاهديون اهو به ظاهر ڪن ٿيون ته 1971ع تائين ريل گاڏيون اڃا هلنديون هيون.
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شهر وڏي ٻوڏ جو شڪار ٿيو. ان کان پوءِ 1979ع ۾ هڪ ٻي وڏي ٻوڏ آئي، جنهن شهر کي شاهراهه کان {{fmtn|5|km}} تائين ٻوڙي ڇڏيو. اهڙيون ٻوڏون 1980ع، 1981ع، 1982ع ۽ 1983ع ۾ پڻ ورجايون ويون. انهن ٻوڏن سبب ڪلوميٽر 7 وٽ عارضي '''ترپال شهر''' قائم ڪيو ويو، جتي برازيل جي فوج بي گهر ماڻهن لاءِ پلاسٽڪ جي ترپالن سان پناهه گاهون تيار ڪيون.
شهر جي حفاظت لاءِ هڪ بند جي نموني جي نمائش ڪئي وئي ۽ تعميراتي ڪم پڻ شروع ٿيو، پر مالي وسيلن جي کوٽ سبب منصوبو مڪمل نه ٿي سگهيو ۽ تجويز ڪيل ڪم جو 35 سيڪڙو به پورو نه ٿيو. ڪيترن ئي ميئرن جي دور ۾ ان تي مرمت ٿيندي رهي، پر اهو نه مڪمل ٿي سگهيو ۽ نه ئي گهربل نموني سنڀاليو ويو.
1982ع ۾ شهر هڪ ٻي وڏي ٻوڏ جو شڪار ٿيو. هن مسئلي کي ٽن سالن کان پوءِ حفاظتي بند جي تعمير سان حل ڪيو ويو.

=== نالي جو بنياد ===
شهر جو نالو [[جواڪيم مورٽينهو]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو، جيڪو ماتو گروسو جو [[سينيٽر]] ۽ [[ڪامپوس ساليس حڪومت]] ۾ [[برازيل جو ناڻي وارو وزير|ناڻي وارو وزير]] هو.

== جاگرافي ==

=== هنڌ ===
[[پورٽو مورٽينهو]] جي ميونسپلٽي [[برازيل]] جي [[برازيل جو وچ-اولهه خطو|وچ-اولهه خطي]] جي ڏاکڻي حصي ۾، [[ڏکڻ ماتو گروسو جا پانتانال|ڏکڻ ماتو گروسو جي پانتانال]] واري علائقي ([[هيٺيون پانتانال ننڍو علائقو]]) ۾ واقع آهي. ان جو جاگرافيائي هنڌ 21°41′56″ [[ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪ ۽ 57°52′57″ [[اولهه]] ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. مکيه مفاصلا هي آهن:

* رياستي راڄڌاني [[ڪامپو گرانڊي (ماتو گروسو دو سول)|ڪامپو گرانڊي]] کان {{fmtn|437|km}}.
* وفاقي راڄڌاني [[برازيليا]] کان {{fmtn|1463|km}}.

=== طبعي جاگرافي ===

==== مٽي ====
ميونسپلٽيءَ ۾ مٽيءَ جا ٻه مکيه قسم غالب آهن: وارياسي يا وچولي بناوت واري '''پلانوسول''' مٽي ۽ قدرتي طور گهڻي زرخيز '''نيوسول''' مٽي. ان کان سواءِ ٿوري مقدار ۾ '''گلي سول''' مٽي پڻ ملي ٿي.

==== زميني بناوت ۽ اوچائي ====
سمنڊ جي سطح کان {{fmtn|90|m}} اوچائيءَ تي واقع هن ميونسپلٽيءَ ۾ زميني بناوت جو تنوع گهڻو نمايان آهي، خاص طور ان جي اوڀرئين حصي ۾، جتي هم شڪل پهاڙي چوٽيون، مٿاهين پٽن جا ڪنارا ۽ گولائيءَ يا نوڪدار صورت واري ڪٽاوَ مان ٺهيل زميني شڪليون ملن ٿيون. جيئن جيئن [[پيراگواءِ درياهه]] جي ڪنارن ڏانهن وڌجي ٿو، تيئن ٽيبل جهڙيون زميني شڪليون مختلف قسمن جي تلڇٽي ميدانن ۽ هموار علائقن سان گڏ نظر اچن ٿيون.

پورٽو مورٽينهو جي ميونسپلٽي ٽن ماحولياتي-جاگرافيائي علائقن ۾ ورهايل آهي:

* '''بودوڪينا ۽ اوروڪوم-امولار جي ٽڪرين وارو علائقو'''، جنهن ۾ [[سيرا دا بودوڪينا]] وارو حصو شامل آهي؛
* '''ماتو گروسو پانتانال وارو علائقو'''، جنهن ۾ اپا-امونگوئيجا–اڪيدابان پانتانال، ريو وردي پانتانال، پيراگواءِ وارو ميدان ۽ نابليڪي وارو ميدان شامل آهن؛
* '''مٿئين پيراگواءِ جي نشيبي علائقي'''، جنهن ۾ اپا نشيبي علائقو ۽ پانتانال کان اڳ وارا ڪوليويائي ميدان شامل آهن.

هتان جون ڪيتريون ئي زميني شڪليون درياهي عمل سان ٺهيل آهن. علائقو عام طور هموار آهي ۽ ڪٽاوَ جي ڪيترن مرحلن کان پوءِ پنهنجي موجوده صورت ۾ آيو آهي. هتي درياهي تلڇٽ مان ٺهيل هموار ميدان، وقت بوقت ٻوڏ هيٺ ايندڙ هيٺاهان علائقا، مٽيالا يا وارياسا ميدان ۽ نيڪال جي موجوده سرشتي سان ڳنڍيل يا ان کان الڳ ٻوڏ وارا علائقا پڻ ملن ٿا.

==== آبهوا، گرمي پد ۽ برسات ====
هتان جي آبهوا نمي واري ۽ نيم نمي واري استوائي آهي. برساتن جو دور سيپٽمبر کان اپريل تائين جاري رهي ٿو، جڏهن⁠تہ ڊسمبر ۾ برسات جي شدت سڀ کان وڌيڪ هوندي آهي. سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد 18 °C کان وڌيڪ ۽ 21 °C کان گهٽ هوندو آهي. خشڪ موسم لڳ ڀڳ ٽي کان چار مهينا جاري رهي ٿي. سالياني برسات {{fmtn|1000|mm}} کان {{fmtn|1700|mm}} تائين هوندي آهي.

16 آڪٽوبر 2014ع تي 42.7 °C جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ 26 سيپٽمبر 2023ع تي 42.9 °C گرمي پد رڪارڊ ٿيو.&lt;ref&gt;https://g1.globo.com/meio-ambiente/noticia/2023/09/27/calor-de-ate-435c-veja-lista-de-24-cidades-que-tiveram-as-maiores-temperaturas-maximas-do-ano.ghtml&lt;/ref&gt; گهٽ ۾ گهٽ مطلق گرمي پد 25 جولاءِ 2013ع تي 1.1 °C رڪارڊ ڪيو ويو. اهي انگ [[برازيل جو قومي موسميات ادارو]] (INMET) جي خودڪار موسمياتي مرڪز تان حاصل ڪيا ويا آهن، جيڪو 23 آڪٽوبر 2006ع تي قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{citar web|url=https://mapas.inmet.gov.br/|titulo=Estações meteorológicas do INMET|data=|acessodata=12/05/2020|publicado=|ultimo=|primeiro=}}&lt;/ref&gt;

پورٽو مورٽينهو جا موسمياتي معمول هيٺ ڏجن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; | '''پورٽو مورٽينهو لاءِ گرمي پد جا انگ اکر'''
|-
! مهينو
! &lt;abbr title=&quot;جنوري&quot;&gt;جنوري&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;فيبروري&quot;&gt;فيبروري&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;مارچ&quot;&gt;مارچ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;اپريل&quot;&gt;اپريل&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;مئي&quot;&gt;مئي&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;جون&quot;&gt;جون&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;جولاءِ&quot;&gt;جولاءِ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;آگسٽ&quot;&gt;آگسٽ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;سيپٽمبر&quot;&gt;سيپٽمبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;آڪٽوبر&quot;&gt;آڪٽوبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;نومبر&quot;&gt;نومبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;ڊسمبر&quot;&gt;ڊسمبر&lt;/abbr&gt;
! سال
|-
! رڪارڊ وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| 41.3
| 41.0
| 39.0
| 38.5
| 36.3
| 34.0
| 35.5
| 39.2
| 42.9
| 42.7
| 41.5
| 41.4
| 42.9
|-
! سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد ([[ڊگري سيلسيس|°C]])
| 35.0
| 34.0
| 33.1
| 31.9
| 27.5
| 26.0
| 27.2
| 30.2
| 33.1
| 34.0
| 33.9
| 34.5
| 31.7
|-
! سراسري گرمي پد (°C)
| 28.5
| 27.9
| 27.0
| 25.5
| 21.8
| 20.1
| 20.3
| 22.3
| 25.2
| 27.2
| 27.2
| 28.3
| 25.1
|-
! سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| 23.7
| 23.6
| 22.4
| 20.6
| 17.4
| 15.5
| 14.4
| 16.0
| 18.6
| 21.6
| 21.9
| 23.5
| 19.9
|-
! رڪارڊ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| 14.4
| 17.3
| 12.1
| 6.9
| 6.3
| 1.6
| 1.1
| 1.6
| 5.4
| 10.8
| 10.6
| 14.1
| 1.1
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''''ذريعو:'' [[برازيل جو قومي موسميات ادارو]] (INMET)، 2006ع–2019ع جو نيم موسمياتي معمول'''
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مهينو
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جنوري
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | فيبروري
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مارچ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | اپريل
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مئي
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جون
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جولاءِ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | آگسٽ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سيپٽمبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | آڪٽوبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | نومبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | ڊسمبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سال
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري گرمي پد ([[سيلسيس|°C]])
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.3
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.5
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.1
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 22.6
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 20.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 19.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 18.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 21.0
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.2
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.3
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.4
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.1
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 22.2
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مطلق گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.8
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 7.7
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 2.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | −4.5&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | −1.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 4.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 8.0
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 9.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 12.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 15.0
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | −4.5
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 19.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 16.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 17.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 11.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 9.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 11.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 15.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 17.5
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.5
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.6
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 15.7
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.5
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.0
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.8
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 31.9
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 32.5
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 31.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.4
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 30.3
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مطلق وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 35.8
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 35.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 36.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.1
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 34.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 37.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 38.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 38.2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 36.0
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 34.8
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 38.2
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري برسات ([[ملي ميٽر|mm]])
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 300.2
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 259.5
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 281.4
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 132.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 56.7
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 8.5
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 10.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 16.8
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 93.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 161.3
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 263.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 321.0
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 1910.0
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | 24 ڪلاڪن ۾ وڌ ۾ وڌ برسات (mm)
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 79.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 112.0&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 35.4
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61.6
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 65.2
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 94.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 93.2
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 112.0
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | هوا جي لاڳاپيل نمي (%)
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 90
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 71
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 80
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 88
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 79
|}

&lt;small&gt;
# جون 1933ع.
# سيپٽمبر/آڪٽوبر 1926ع.
# اپريل 1935ع.
&lt;/small&gt;

==== آبي سرشتو ====
ميونسپلٽيءَ جا درياهه:

;[[پيراگواءِ درياهه]]
[[File:Vista do rio Paraguai na altura de Corumbá.jpg|200px|right|thumb|پيراگواءِ درياهه، پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ مان وهندڙ مکيه درياهه]]

هي [[پرانا درياهه]] جي ساڄي ڪناري وارو معاون درياهه آهي، جيڪو [[ارجنٽينا]] ۾ [[ڪورينتيس]] شهر جي ڀرسان پرانا درياهه سان ملي ٿو. هي درياهه [[ماتو گروسو]] رياست مان نڪري ٿو ۽ ڏکڻ ماتو گروسو جي پانتانال کي اتر کان ڏکڻ تائين پار ڪري ٿو. اهو پورٽو مورٽينهو، برازيل ۽ [[پيراگواءِ]] جي جمهوريه وچ ۾ سرحد پڻ ٺاهي ٿو.

;ٻيا درياهه

* '''اپا درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو [[بيلا وسٽا]] ميونسپلٽيءَ مان نڪري ٿو ۽ برازيل جي پورٽو مورٽينهو ۽ پيراگواءِ جي جمهوريه وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''امونگوئيجا درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو شهر کان ٿورو مٿي پيراگواءِ درياهه ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هي درياهه پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ [[سيرا دا بودوڪينا]] مان نڪري ٿو.
* '''اڪيدابان درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو برانڪو درياهه جي ڇوڙ کان ٿورو مٿي پيراگواءِ درياهه ۾ ملي ٿو. هي پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ سيرا دا بودوڪينا مان نڪري ٿو.
* '''برانڪو درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي.
* '''نابليڪي درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه. هي [[نابليڪي پانتانال]] مان، [[ڪورومبا]] ميونسپلٽيءَ جي ڏاکڻي حصي ۾ نڪري ٿو ۽ ڪورومبا ۽ پورٽو مورٽينهو جي وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''نايتاڪا درياهه''': نابليڪي درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو ڪورومبا ۽ پورٽو مورٽينهو جي ميونسپلٽين وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''پرديدو درياهه''': اپا درياهه جي ساڄي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو برازيل ۽ پيراگواءِ جي سرحد تي واقع آهي. هي سيرا دا بودوڪينا جي اوڀرئين ڪناري مان نڪري ٿو ۽ پورٽو مورٽينهو ۽ ڪاراڪول، توڙي پورٽو مورٽينهو ۽ جارڊيم ميونسپلٽين جي وچ ۾ حد ٺاهي ٿو.
* '''تاروما درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو شهر کان لڳ ڀڳ {{fmtn|20|km}} مٿانهين وهڪري تي ان ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.
* '''تيريري درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي.

==== ٻوٽا ====
علائقي جي نباتاتي ڍڪ تقريباً هڪجهڙيءَ طرح پانتانال جي مخصوص ٻوٽن، اسٽيپي نما [[سيرادو]]، عام سيرادو، موسمي پن ڇاڻيندڙ ٻيلن ۽ نيم پن ڇاڻيندڙ ٻيلن ۾ ورهايل آهي. ان کان سواءِ هتي پوکيل چراگاهه ۽ ڪجهه زرعي پوکون پڻ موجود آهن.

=== سياسي جاگرافي ===

==== وقت جو منطقو ====
پورٽو مورٽينهو جو وقت [[برازيليا]] کان هڪ ڪلاڪ پوئتي ۽ [[گرينچ نصف النهار]]، يعني [[هم آهنگ عالمي وقت]] کان چار ڪلاڪ پوئتي آهي.

==== ايراضي ====
ميونسپلٽي {{fmtn|17734.925|km²}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.

;[[پانتانال]]
[[يونيسڪو]] پانتانال کي ڌرتيءَ جي سڀ کان سرسبز ۽ حياتياتي لحاظ کان گهڻ رخي قدرتي ذخيرن مان هڪ قرار ڏئي ان کي [[عالمي ورثو|عالمي ورثي]] ۾ شامل ڪيو آهي. ڏکڻ آمريڪا جي اندروني حصي ۾ واقع پانتانال دنيا جو سڀ کان وڏو لڳاتار آلو علائقو آهي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ {{fmtn|250000|km²}} آهي.

هي علائقو جانورن ۽ ٻوٽن جي بيشمار نسلن سبب مشهور آهي، جيڪي نمي ۽ خشڪيءَ جي بدلجندڙ موسمن واري ماحول ۾ رهن ٿا. پانتانال دراصل هڪ ئي قسم جو علائقو نه آهي، پر هتي ڏهه الڳ پانتانال علائقا آهن، جن جون خاصيتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن:

* نابليڪي — 9.4٪
* ميرانڊا — 4.6٪
* اڪيدائوانا — 4.9٪
* ابوبرال — 1.6٪
* نيڪولانديا — 17.8٪
* پائيگواس — 18.3٪
* پيراگواءِ — 5.3٪
* بارائو دي ميلگاسو — 13.3٪
* پوڪوني — 12.9٪
* ڪاسيريس — 11.9٪

پانتانال جي قدرتي منظرن جي خوبصورتي سڄي دنيا جي ماڻهن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جنهن سبب علائقي جي ڪيترين ئي ميونسپلٽين ۾ سياحت ترقي ڪئي آهي. پانتانال بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوچ جي واڌ سان ڪيترن ئي محققن هن ماحولياتي نظام تي انساني آبادڪاريءَ جي اثرن تي بحث ڪيو آهي.

هتان جي مکيه ماحولياتي مسئلن ۾ هي شامل آهن:

* حد کان وڌيڪ ۽ غيرقانوني مڇي مارڻ؛
* مگرمڇن جو شڪار؛
* پيراگواءِ درياهي حوض جي درياهن جي آلودگي؛
* [[ماتو گروسو]] رياست ۾ کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون؛
* پارو سبب پاڻيءَ جي آلودگي؛
* پيراگواءِ–پرانا آبي شاهراهه جو ماحولياتي اثر.

انهن مسئلن تي وڏي پيماني تي بحث جاري آهي، جڏهن⁠تہ ماحولياتي ادارن ۽ مقامي برادريءَ جي ڪجهه قدمن سان اهڙن نقصانڪار عملن کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.

==== انتظامي ورهاست ====
پورٽو مورٽينهو (مرڪزي شهر) ۽ ڪولونيا ڪاشوئيرا.

==== ڀرپاسي وارا علائقا ====
پورٽو مورٽينهو جون سرحدون [[ڪورومبا]]، [[ميرانڊا]]، [[بونيتو]]، [[جارڊيم]] ۽ [[ڪاراڪول]] سان ملن ٿيون.

== معيشت ==

پورٽو مورٽينهو جي سڀ کان نمايان معاشي سرگرمين مان هڪ [[زراعت]] ۽ چوپايو مال پالڻ آهي. ان کان سواءِ هتي [[ڪيبراچو]] جي وڻ مان [[ٽينن]] ڪڍڻ جي صنعت پڻ اهم حيثيت رکي ٿي. [[يربا ماتي]] جي پيداوار واري دور ۾ پورٽو مورٽينهو وڏي خوشحالي حاصل ڪئي. شهر جي معدني دولت جو وڏو حصو پڻ پٿريلي چون (ليم اسٽون) تي ٻڌل آهي.

=== سياحت ===

مڇي مارڻ سان لاڳاپيل سياحت پورٽو مورٽينهو جي اهم ترين معاشي سرگرمي آهي. هتي [[پيراگواءِ درياهه]] جو وهڪرو برازيل جي سڀ کان وڌيڪ مڇين وارن علائقن مان هڪ آهي، تنهنڪري مڇي مارڻ، گڏوگڏ مقامي نباتات ۽ جهنگلي جيوت، شهر جا مکيه سياحتي ڪشش جا مرڪز آهن. هتان کان مڇيگيرن ۽ سياحن سان ڀريل ڪيترائي ٻيڙا روانا ٿيندا آهن.

* '''ڪاستيلينهو''' (ڊاڪٽر ڪوريا گهٽي، 456، مرڪزي علائقو): هي ننڍڙو محل شهر جي هڪ واپاري پنهنجي يورپي زال کي پورٽو مورٽينهو ۾ رهڻ تي راضي ڪرڻ لاءِ تعمير ڪرايو. سندس زال يورپ جي ياد ۾ رهندي هئي، تنهنڪري هن خواهش ظاهر ڪئي ته يورپي محلن جي نموني هڪ عمارت تعمير ڪئي وڃي. هن عمارت ۾ پنهنجي بجلي، پائپ وسيلي پاڻي جي فراهمي ۽ يورپ مان درآمد ڪيل فرنيچر موجود هو.

* '''مارگريدا ٻيٽ''' (هسپانوي: ''Isla Margarita''): [[پيراگواءِ]] جي پاسي واقع آزاد واپاري علائقو آهي. اتي پهچڻ لاءِ پيراگواءِ درياهه پار ڪرڻو پوي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي علائقن کي ڳنڍيندڙ ڪا پل موجود ناهي.

== قونصلر نمائندگي ==
[[پيراگوئي]] جو هڪ قونصل خانو پورٽو مورٽينيو ۾ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mre.gov.py/index.php/representaciones/consulados-del-paraguay-en-el-mundo/en-el-brasil|title=Representaciones, Consulados del Paraguay, en el Brasil|website=Ministerio de Relaciones Exteriores|language=es|access-date=26 June 2022}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [http://www.pantanalescapes.com/locations/portomurtinho.html Pantanal Escapes - Travel Guide and Tourism in Porto Murtinho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150803150632/http://www.pantanalescapes.com/locations/portomurtinho.html |date=2015-08-03 }}

{{Municipalities of Mato Grosso do Sul}}

[[زمرو:ماتو گروسو دو سول جون ميونسپالٽيون]]

{{MatoGrossodoSul-geo-stub}}</text>
      <sha1>7fpnoigh42zx5ojguodd24xbdo6lx8v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398660</id>
      <parentid>398659</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T20:11:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41053" sha1="0k83kdjsumao3tplqtrf44vd849ixjy" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name            = پورٽو مورٽينيو
| native_name              =
| settlement_type          = [[برازيل جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]]
| image_shield             =
| image_flag               = 
| image_skyline            =Band_Porto_Murtinho.png
| image_caption            =
| image_map                = MatoGrossodoSul Municip PortoMurtinho.svg
| map_caption              = [[ماتو گروسو دو سول]] رياست ۾ جڳھ
| pushpin_map              = Brazil
| pushpin_map_caption      = برازيل ۾ جڳھ
| coordinates              = {{coord|21|41|56|S|57|52|58|W|region:BR|display=inline,title}}
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = [[برازيل]]
| subdivision_type1        = [[برازيل جا علائقا|علائقو]]
| subdivision_name1        = [[برازيل جو مرڪزي-اولهه علائقو|مرڪزي-اولهه]]
| subdivision_type2        = [[برازيل جون رياستون|رياست]]
| subdivision_name2        = [[ماتو گروسو دو سول]]
| subdivision_type3        = [[برازيل جا ميسوريجن|ميسوريجن]]
| subdivision_name3        =
| subdivision_type4        = [[برازيل جو مائڪرو ريجن|مائڪرو ريجن]]
| subdivision_name4        =
| subdivision_type5        = [[ميٽروپوليٽن علائقو#برازيل|ميٽروپوليٽن علائقو]]
| subdivision_name5        =
| established_title        =
| established_date         =
| leader_party             =
| leader_title             = [[ميئر]]
| leader_name              =
| elevation_m              =
| area_footnotes           =
| area_total_km2           = 17,735
| area_metro_km2           =
| population_footnotes     =
| population_total         = 17,298
| population_as_of         = 2020 &lt;ref&gt;[https://cidades.ibge.gov.br/brasil/ms/porto-murtinho/panorama IBGE 2020]&lt;/ref&gt;
| population_metro         =
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       =
| blank_name_sec1          = [[انساني ترقي اشاريو|انساني ترقي اشاريو]]
| blank_info_sec1          =
| timezone1                = [[برازيل ۾ وقت|AMT]]
| utc_offset1              = −4
| timezone1_DST            =
| utc_offset1_DST          =
| postal_code_type         = [[برازيل جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              =
| area_code_type           = [[برازيل جا ڊائلنگ ڪوڊ|علائقائي ڪوڊ]]
| area_code                =
| website                  =
}}

'''پورٽو مورٽينيو''' (Porto Murtinho) [[برازيل]] جي [[ماتو گروسو دو سول]] رياست ۾ واقع هڪ [[ماتو گروسو دو سول جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] آهي. ان جي آبادي 17,298 (2020ع) هئي ۽ ان جو پکيڙ {{cvt|17735|km2}} آهي.

== تاريخ ==
پورٽو مورٽينهو جي قيام جو گهرو لاڳاپو [[ڪمپانيا ماتي لارانجيرا]] سان آهي، جيڪا [[گوائيرا (پرانا)]] شهر جي قيام جي پڻ ذميوار هئي.

=== شروعاتي دور ===

;ماتي لارانجيرا ڪمپنيءَ جي آمد

9 ڊسمبر 1882ع جي شاهي فرمان نمبر 8799 تحت لارانجيرا کي مقامي طور ٿيندڙ [[يربا ماتي]] جي ڏهن سالن لاءِ واپاري استحصال جي اجازت ڏني وئي، پر هن فرمان مقامي رهواسين کي ان جي استعمال يا استحصال کان نه روڪيو.&lt;ref name=&quot;Adelaido Luiz Spinosa Vila&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.fundacaobarbosarodrigues.org.br/upload/arquivos/01/1053769537.ppt|autor=Adelaido Luiz Spinosa Vila|titulo=Participação da mão-de-obra indígena na Companhia Matte Larangeira|acessodata=8 de março de 2009|arquivourl=https://web.archive.org/web/20101127034231/http://www.fundacaobarbosarodrigues.org.br/upload/arquivos/01/1053769537.ppt|arquivodata=2010-11-27|urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt; ان شاهي رعايت جي بنياد تي لارانجيرا '''ماتي لارانجيرا ڪمپني''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Alcimar Lopes Lomba&quot;&gt;{{Cite livro|título=O transporte ferroviário na Companhia Mate Laranjeira (1906-1944)|autor=Alcimar Lopes Lomba|editora=[[Universidade Federal do Mato Grosso do Sul]] / [[Universidade Federal da Grande Dourados|Dourados]]|ano=2002}}&lt;/ref&gt;

توماس لارانجيرا ملڪ جي ڏاکڻي حصي مان اهڙا زميندار آندا، جيڪي يربا ماتي جي سنڀال ۽ پوک کان واقف هئا. علائقي جي مقامي اصلوڪن ماڻهن ۽ پيراگواءِ جي مزدورن کان پڻ ڪم ورتو ويو، جنهن سان يربا ماتي جي پيداوار جو دور شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;PM Porto Murtinho&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.portomurtinhoms.com.br/historico.php|autor=PM Porto Murtinho|titulo=Histórico|acessodata=5 de junho de 2009|arquivourl=https://web.archive.org/web/20090502051655/http://portomurtinhoms.com.br/historico.php|arquivodata=2009-05-02|urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt;

جمهوريت جي اعلان کان پوءِ ڪمپنيءَ کي ڏنل رعايتي علائقو بااثر سياستدانن، جهڙوڪ [[جواڪيم مورٽينهو]]، [[مانويل جوزي مورٽينهو]] ۽ [[انتونيو ماريا ڪوئيلو|جنرل انتونيو ماريا ڪوئيلو]] جي حمايت سان لڳاتار وڌايو ويو. 23 جون 1890ع جي فرمان نمبر 520 تحت ڪمپنيءَ جي قبضي جون حدون وڌايون ويون ۽ کيس ليز هيٺ آيل سڄي علائقي ۾ يربا ماتي جي استحصال جي اجاره داري حاصل ٿي.

====پيداوار ۾ واڌ====

1892ع جي شروعات ۾ ڏاکڻي پانتانال جي يربا ماتي پيدا ڪندڙن کي پيداوار جي مرڪزي نيڪال لاءِ هڪ درياهي بندرگاهه قائم ڪرڻ جي ضرورت محسوس ٿي. هن مقصد لاءِ اپا درياهه جي ڇوڙ کان لڳ ڀڳ {{fmtn|50|km}} مٿانهين وهڪري تي، پيراگواءِ درياهه جي ڪناري تي هڪ هنڌ چونڊيو ويو. انتونيو آلويس ڪوريا جي ذميواريءَ هيٺ رٿا ٽريس باراس جاگير سان لاڳاپيل ٿي، جنهن جي {{fmtn|3600|hectare}} زمين ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ شامل ڪرڻ لاءِ سرڪاري قبضي هيٺ ورتي وئي.

جولاءِ 1892ع ۾ ماتي لارانجيرا ڪمپني، مارشل بواوينتورا دا موتا جي ملڪيت واري ٽريس باراس جاگير خريد ڪئي، جيڪا [[پيراگواءِ درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هئي، ۽ نيم تيار ٿيل يربا ماتي جي برآمد لاءِ بندرگاهه تعمير ڪيو. بئنڪو ريو اي ماتو گروسو جي نگران انتونيو ڪوريا دا ڪوسٽا، جواڪيم مورٽينهو جي اعزاز ۾ ان بندرگاهه جو نالو '''پورٽو فلوويال مورٽينهو''' رکيو.

ساڳئي سال رياست سان هڪ نئون معاهدو ڪيو ويو، جنهن تحت ڪمپنيءَ کي يربا ماتي وارن علائقن جي استحصال جو خاص حق مليو. معاهدي کان پوءِ مورٽينهو خاندان جي بئنڪو ريو برانڪو اي ماتو گروسو 14,540 حصا خريد ڪيا، جن مان هر هڪ جي قيمت 100$000 هئي، جڏهن⁠تہ لارانجيرا وٽ 460 حصا رهيا. ان کان پوءِ ڪمپنيءَ جو نالو '''ڪمپانيا ماتي لارانجيرا''' رکيو ويو ۽ ان کي پنهنجو مرڪزي دفتر ماتو گروسو جي علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻو پيو.

1895ع ۾ ڪمپانيا ماتي لارانجيرا کي سرڪاري غيرآباد زمين مان {{fmtn|5000000|hectare}} علائقو ليز تي ڏنو ويو. هي علائقو [[ڪائووا]] ۽ [[گواراني قوم|گواراني]] ماڻهن جي روايتي زمينن ۾ شامل هو. ڪمپني پنهنجي تاريخ دوران وڏي پيماني تي اصلوڪن ماڻهن، خاص طور ڪائووا ۽ گواراني قومن جي مزدوري استعمال ڪئي. هي ڪاروبار تمام گهڻو منافعي بخش ثابت ٿيو ۽ برآمد ۾ واڌ جو سبب بڻيو.

=== اقتصادي عروج ===

;ماتي لارانجيرا جي فرانسسڪو مينڊيس گونسالوس اينڊ ڪمپنيءَ کي وڪري

10 اپريل 1900ع جي ٺهراءُ نمبر 225 تحت ان وقت جي پورٽو فلوويال مورٽينهو کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو. [[ڪمپانيا ماتي لارانجيرا]] جي سرگرمين سبب علائقي تيزيءَ سان ترقي ڪئي.

هاڻوڪي ماتو گروسو دو سول رياست جي وسيع ٻيلن مان گڏ ڪيل يربا ماتي جي چرپر لاءِ 800 گاڏين ۽ 20,000 ڍڳن جي ضرورت پوندي هئي. ڪمپني نيم تيار ٿيل يربا ماتي جي استحصال ۽ [[بيونس آئرس]] ڏانهن برآمد جي ذميوار هئي. هي پيداوار [[اسونسيون]]، [[پيراگواءِ]]، [[انگلينڊ]]، [[فرانس]] ۽ [[اٽلي]] جهڙن ٻين وڏن شهري ۽ بين الاقوامي مرڪزن تائين پڻ پهتي.

هن علائقي ۾ ارجنٽائن جي هڪ ٻي ڪمپني، فرانسسڪو مينڊيس گونسالوس اينڊ ڪمپني، پيداوار جي صنعتي تياري ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ۾ ورڇ جي ذميوار هئي. نگران ڊاڪٽر انتونيو ڪوريا دا ڪوسٽا جي شڪايتن ۽ ماتي لارانجيرا جي پيداوار جي آمدورفت سبب ٿيل مالي نقصانن کان پوءِ بئنڪو ريو برانڪو 1902ع ۾ ڏيوالو ڪڍيو. توماس لارانجيرا بئنڪ جو بچيل اثاثو خريد ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪمپانيا ماتي لارانجيرا فرانسسڪو مينڊيس اينڊ ڪمپنيءَ کي وڪرو ڪئي وئي ۽ پوءِ ان جو نالو '''لارانجيرا مينڊيس اينڊ ڪمپني''' رکيو ويو.

====ريلوي جي تعمير ۽ پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽي====

[[File:EF Porto Murtinho 1913.jpg|200px|right|thumb|1913ع ۾ پورٽو مورٽينهو کان سائو روڪي ڏانهن روانو ٿيندڙ ريل گاڏي]]

پيراگواءِ درياهه جي ويجهو زمين ڌٻڻ واري بڻجي ويندي هئي، تنهنڪري ماتي لارانجيرا کي ريلوي لاءِ اوچي ڀرائي وارو بند ٺاهڻو پيو. يربا ماتي جي آمدورفت کي آسان بڻائڻ لاءِ 1906ع ۾ [[پورٽو مورٽينهو–سائو روڪي ريلوي]] مڪمل ڪئي وئي، جيڪا پورٽو جيرال کي سائو روڪي جاگير سان ڳنڍيندي هئي ۽ وڌ ۾ وڌ {{fmtn|22|km}} کان {{fmtn|25|km}} ڊگهي هئي.&lt;ref name=&quot;Ralph Mennucci Giesbrecht&quot;&gt;{{citar web|url=http://www.estacoesferroviarias.com.br/ferroviaspart_sul/efmate-larangeiraptomurtinho.htm|autor=Ralph Mennucci Giesbrecht|titulo=E. F. Mate Laranjeira (Município de Porto Murtinho, MS)|acessodata=25 de maio de 2009}}&lt;/ref&gt;

ڊاڪٽر انتونيو ڪوريا دا ڪوسٽا جي 1898ع واري ابتدائي رٿا ۾ ريلوي جي ڊيگهه 42 ليگ، يعني لڳ ڀڳ {{fmtn|231|km}} کان {{fmtn|277|km}} رکڻ جي تجويز هئي.&lt;ref name=&quot;Cesar Rogério Cabral / Markus Hasenack / Rovane Marcos de França&quot;&gt;{{citar livro|url=http://www.ifsc.edu.br/~geomensura/download/5.5%20medicao_linear.pdf|título=MÓDULO I UNIDADE CURRICULAR TOPOGRAFIA I|autor=Cesar Rogério Cabral / Markus Hasenack / Rovane Marcos de França|editora=IFSC-INSTITUTO FEDERAL DE EDUCAÇÃO TECNOLÓGICA DE SANTA CATARINA|acessodata=2011-11-24|arquivourl=https://web.archive.org/web/20150610200117/http://www.ifsc.edu.br/~geomensura/download/5.5%20medicao_linear.pdf|arquivodata=2015-06-10|urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt;

1910ع ۾ يربا ماتي جي مکيه استحصالي مرڪز کي [[پرانا درياهه]] ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن سان ڪمپنيءَ لاءِ پورٽو مورٽينهو جي حڪمت عمليءَ واري اهميت گهٽجي وئي.

20 جون 1911ع جي رياستي قانون نمبر 560 يا 2 اپريل 1912ع جي رياستي فرمان نمبر 310 تحت پورٽو فلوويال مورٽينهو کي '''پورٽو مورٽينهو''' جي نالي سان شهرڙي جو درجو ڏنو ويو. ان مان لفظ ''فلوويال'' هٽايو ويو. نئين انتظامي يونٽ کي [[ڪورومبا]] ميونسپلٽيءَ کان الڳ ڪيو ويو ۽ اڳوڻي ڳوٺ، هاڻوڪي پورٽو مورٽينهو ضلعي، کي ان جو مرڪز بڻايو ويو. ميونسپلٽي 13 جون 1912ع تي رسمي طور قائم ٿي.

=== زوال ===

;هڪ وڏي ڪمپنيءَ جي پڄاڻيءَ جي شروعات

1918ع ۾ ڪمپانيا ماتي لارانجيرا جو مرڪزي دفتر پورٽو مورٽينهو کان منتقل ڪري [[ڪائراپو]] ميونسپلٽيءَ جي ڀرسان ڪامپاناريو جاگير ڏانهن آندو ويو. ان کان پوءِ يربا ماتي جي مکيه برآمد [[پرانا درياهه]] وسيلي ٿيڻ لڳي، جڏهن⁠تہ پورٽو مورٽينهو مان فقط ويجهن رينچن جي پيداوار برآمد ڪئي ويندي هئي.

ڪمپني 1902ع کان [[گوائيرا (پرانا)|گوائيرا]] ۾ پڻ قائم هئي، جنهن کي شروعات ۾ پورٽو مونجولي چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Prof. Dr. Omar Fedato Aleksiejuk&quot;&gt;{{citar web |url=http://guaira.pr.gov.br/site/cidade.php?id=652 |autor=Prof. Dr. Omar Fedato Aleksiejuk |titulo=Cronologia Histórica de Guairá |acessodata=6 de março de 2009 |arquivourl=https://web.archive.org/web/20090302110538/http://www.guaira.pr.gov.br/site/cidade.php?id=652 |arquivodata=2009-03-02 |urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt; 1911ع ۾ ڪمپني [[گوائيرا–پورٽو مينڊيس ريلوي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا [[سيتي ڪيداس]] جي تيز وهندڙ آبشارن ۽ ڇولين واري حصي کي پاس ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي هئي. 1919ع ۾ پورٽو مورٽينهو کي عدالتي ضلعي جو درجو مليو.

====پورٽو مورٽينهو شهر ۽ پونتا پورا علائقو====

12 جولاءِ 1926ع جي رياستي قانون نمبر 962 تحت پورٽو مورٽينهو کي شهر جو درجو ڏنو ويو. 1943ع ۾ اهو [[پونتا پورا وفاقي علائقو|پونتا پورا وفاقي علائقي]] جو حصو بڻيو، جيڪو 1946ع ۾ ختم ڪيو ويو.
ماتي لارانجيرا ڪمپنيءَ کي پنهنجا ڪاروباري معاملا ختم ڪرڻ لاءِ هڪ مقرر مهلت ڏني وئي. ان جون سموريون عمارتون، رهائشي سرائون، ورڪشاپون، چوپايو مال ۽ باربردار جانورن جا جٿا نيلام ڪيا ويا.
ڪمپني پورٽو مورٽينهو ريلوي کي هلائڻ جاري رکيو ۽ پنهنجي ٻيلن مان [[ڪيبراچو]] ڪاٺ فلوريسٽال برازيليرا ايس. اي. جي ڪارخاني تائين پهچائيندي رهي، جتي ان مان [[ٽينن]] ڪڍيو ويندو هو. اها سرگرمي گهٽ ۾ گهٽ 1958ع تائين جاري رهي. ڪي غيرواضح شاهديون اهو به ظاهر ڪن ٿيون ته 1971ع تائين ريل گاڏيون اڃا هلنديون هيون.
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شهر وڏي ٻوڏ جو شڪار ٿيو. ان کان پوءِ 1979ع ۾ هڪ ٻي وڏي ٻوڏ آئي، جنهن شهر کي شاهراهه کان {{fmtn|5|km}} تائين ٻوڙي ڇڏيو. اهڙيون ٻوڏون 1980ع، 1981ع، 1982ع ۽ 1983ع ۾ پڻ ورجايون ويون. انهن ٻوڏن سبب ڪلوميٽر 7 وٽ عارضي '''ترپال شهر''' قائم ڪيو ويو، جتي برازيل جي فوج بي گهر ماڻهن لاءِ پلاسٽڪ جي ترپالن سان پناهه گاهون تيار ڪيون.
شهر جي حفاظت لاءِ هڪ بند جي نموني جي نمائش ڪئي وئي ۽ تعميراتي ڪم پڻ شروع ٿيو، پر مالي وسيلن جي کوٽ سبب منصوبو مڪمل نه ٿي سگهيو ۽ تجويز ڪيل ڪم جو 35 سيڪڙو به پورو نه ٿيو. ڪيترن ئي ميئرن جي دور ۾ ان تي مرمت ٿيندي رهي، پر اهو نه مڪمل ٿي سگهيو ۽ نه ئي گهربل نموني سنڀاليو ويو.
1982ع ۾ شهر هڪ ٻي وڏي ٻوڏ جو شڪار ٿيو. هن مسئلي کي ٽن سالن کان پوءِ حفاظتي بند جي تعمير سان حل ڪيو ويو.

=== نالي جو بنياد ===
شهر جو نالو [[جواڪيم مورٽينهو]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو، جيڪو ماتو گروسو جو [[سينيٽر]] ۽ [[ڪامپوس ساليس حڪومت]] ۾ [[برازيل جو ناڻي وارو وزير|ناڻي وارو وزير]] هو.

== جاگرافي ==

=== هنڌ ===
[[پورٽو مورٽينهو]] جي ميونسپلٽي [[برازيل]] جي [[برازيل جو وچ-اولهه خطو|وچ-اولهه خطي]] جي ڏاکڻي حصي ۾، [[ڏکڻ ماتو گروسو جا پانتانال|ڏکڻ ماتو گروسو جي پانتانال]] واري علائقي ([[هيٺيون پانتانال ننڍو علائقو]]) ۾ واقع آهي. ان جو جاگرافيائي هنڌ 21°41′56″ [[ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪ ۽ 57°52′57″ [[اولهه]] ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. مکيه مفاصلا هي آهن:

* رياستي راڄڌاني [[ڪامپو گرانڊي (ماتو گروسو دو سول)|ڪامپو گرانڊي]] کان {{fmtn|437|km}}.
* وفاقي راڄڌاني [[برازيليا]] کان {{fmtn|1463|km}}.

=== طبعي جاگرافي ===

==== مٽي ====
ميونسپلٽيءَ ۾ مٽيءَ جا ٻه مکيه قسم غالب آهن: وارياسي يا وچولي بناوت واري '''پلانوسول''' مٽي ۽ قدرتي طور گهڻي زرخيز '''نيوسول''' مٽي. ان کان سواءِ ٿوري مقدار ۾ '''گلي سول''' مٽي پڻ ملي ٿي.

==== زميني بناوت ۽ اوچائي ====
سمنڊ جي سطح کان {{fmtn|90|m}} اوچائيءَ تي واقع هن ميونسپلٽيءَ ۾ زميني بناوت جو تنوع گهڻو نمايان آهي، خاص طور ان جي اوڀرئين حصي ۾، جتي هم شڪل پهاڙي چوٽيون، مٿاهين پٽن جا ڪنارا ۽ گولائيءَ يا نوڪدار صورت واري ڪٽاوَ مان ٺهيل زميني شڪليون ملن ٿيون. جيئن جيئن [[پيراگواءِ درياهه]] جي ڪنارن ڏانهن وڌجي ٿو، تيئن ٽيبل جهڙيون زميني شڪليون مختلف قسمن جي تلڇٽي ميدانن ۽ هموار علائقن سان گڏ نظر اچن ٿيون.

پورٽو مورٽينهو جي ميونسپلٽي ٽن ماحولياتي-جاگرافيائي علائقن ۾ ورهايل آهي:

* '''بودوڪينا ۽ اوروڪوم-امولار جي ٽڪرين وارو علائقو'''، جنهن ۾ [[سيرا دا بودوڪينا]] وارو حصو شامل آهي؛
* '''ماتو گروسو پانتانال وارو علائقو'''، جنهن ۾ اپا-امونگوئيجا–اڪيدابان پانتانال، ريو وردي پانتانال، پيراگواءِ وارو ميدان ۽ نابليڪي وارو ميدان شامل آهن؛
* '''مٿئين پيراگواءِ جي نشيبي علائقي'''، جنهن ۾ اپا نشيبي علائقو ۽ پانتانال کان اڳ وارا ڪوليويائي ميدان شامل آهن.

هتان جون ڪيتريون ئي زميني شڪليون درياهي عمل سان ٺهيل آهن. علائقو عام طور هموار آهي ۽ ڪٽاوَ جي ڪيترن مرحلن کان پوءِ پنهنجي موجوده صورت ۾ آيو آهي. هتي درياهي تلڇٽ مان ٺهيل هموار ميدان، وقت بوقت ٻوڏ هيٺ ايندڙ هيٺاهان علائقا، مٽيالا يا وارياسا ميدان ۽ نيڪال جي موجوده سرشتي سان ڳنڍيل يا ان کان الڳ ٻوڏ وارا علائقا پڻ ملن ٿا.

==== آبهوا، گرمي پد ۽ برسات ====
هتان جي آبهوا نمي واري ۽ نيم نمي واري استوائي آهي. برساتن جو دور سيپٽمبر کان اپريل تائين جاري رهي ٿو، جڏهن⁠تہ ڊسمبر ۾ برسات جي شدت سڀ کان وڌيڪ هوندي آهي. سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد 18 °C کان وڌيڪ ۽ 21 °C کان گهٽ هوندو آهي. خشڪ موسم لڳ ڀڳ ٽي کان چار مهينا جاري رهي ٿي. سالياني برسات {{fmtn|1000|mm}} کان {{fmtn|1700|mm}} تائين هوندي آهي.

16 آڪٽوبر 2014ع تي 42.7 °C جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ 26 سيپٽمبر 2023ع تي 42.9 °C گرمي پد رڪارڊ ٿيو.&lt;ref&gt;https://g1.globo.com/meio-ambiente/noticia/2023/09/27/calor-de-ate-435c-veja-lista-de-24-cidades-que-tiveram-as-maiores-temperaturas-maximas-do-ano.ghtml&lt;/ref&gt; گهٽ ۾ گهٽ مطلق گرمي پد 25 جولاءِ 2013ع تي 1.1 °C رڪارڊ ڪيو ويو. اهي انگ [[برازيل جو قومي موسميات ادارو]] (INMET) جي خودڪار موسمياتي مرڪز تان حاصل ڪيا ويا آهن، جيڪو 23 آڪٽوبر 2006ع تي قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mapas.inmet.gov.br/|titulo=Estações meteorológicas do INMET|data=|acessodata=12/05/2020|publicado=|ultimo=|primeiro=}}&lt;/ref&gt;

پورٽو مورٽينهو جا موسمياتي معمول هيٺ ڏجن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; | '''پورٽو مورٽينهو لاءِ گرمي پد جا انگ اکر'''
|-
! مهينو
! &lt;abbr title=&quot;جنوري&quot;&gt;جنوري&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;فيبروري&quot;&gt;فيبروري&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;مارچ&quot;&gt;مارچ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;اپريل&quot;&gt;اپريل&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;مئي&quot;&gt;مئي&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;جون&quot;&gt;جون&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;جولاءِ&quot;&gt;جولاءِ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;آگسٽ&quot;&gt;آگسٽ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;سيپٽمبر&quot;&gt;سيپٽمبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;آڪٽوبر&quot;&gt;آڪٽوبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;نومبر&quot;&gt;نومبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;ڊسمبر&quot;&gt;ڊسمبر&lt;/abbr&gt;
! سال
|-
! رڪارڊ وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| 41.3
| 41.0
| 39.0
| 38.5
| 36.3
| 34.0
| 35.5
| 39.2
| 42.9
| 42.7
| 41.5
| 41.4
| 42.9
|-
! سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد ([[ڊگري سيلسيس|°C]])
| 35.0
| 34.0
| 33.1
| 31.9
| 27.5
| 26.0
| 27.2
| 30.2
| 33.1
| 34.0
| 33.9
| 34.5
| 31.7
|-
! سراسري گرمي پد (°C)
| 28.5
| 27.9
| 27.0
| 25.5
| 21.8
| 20.1
| 20.3
| 22.3
| 25.2
| 27.2
| 27.2
| 28.3
| 25.1
|-
! سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| 23.7
| 23.6
| 22.4
| 20.6
| 17.4
| 15.5
| 14.4
| 16.0
| 18.6
| 21.6
| 21.9
| 23.5
| 19.9
|-
! رڪارڊ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| 14.4
| 17.3
| 12.1
| 6.9
| 6.3
| 1.6
| 1.1
| 1.6
| 5.4
| 10.8
| 10.6
| 14.1
| 1.1
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''''ذريعو:'' [[برازيل جو قومي موسميات ادارو]] (INMET)، 2006ع–2019ع جو نيم موسمياتي معمول'''
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مهينو
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جنوري
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | فيبروري
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مارچ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | اپريل
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مئي
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جون
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جولاءِ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | آگسٽ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سيپٽمبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | آڪٽوبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | نومبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | ڊسمبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سال
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري گرمي پد ([[سيلسيس|°C]])
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.3
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.5
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.1
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 22.6
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 20.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 19.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 18.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 21.0
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.2
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.3
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.4
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.1
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 22.2
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مطلق گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.8
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 7.7
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 2.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | −4.5&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | −1.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 4.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 8.0
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 9.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 12.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 15.0
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | −4.5
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 19.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 16.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 17.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 11.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 9.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 11.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 15.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 17.5
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.5
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.6
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 15.7
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.5
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.0
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.8
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 31.9
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 32.5
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 31.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.4
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 30.3
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مطلق وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 35.8
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 35.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 36.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.1
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 34.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 37.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 38.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 38.2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 36.0
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 34.8
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 38.2
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري برسات ([[ملي ميٽر|mm]])
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 300.2
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 259.5
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 281.4
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 132.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 56.7
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 8.5
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 10.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 16.8
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 93.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 161.3
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 263.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 321.0
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 1910.0
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | 24 ڪلاڪن ۾ وڌ ۾ وڌ برسات (mm)
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 79.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 112.0&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 35.4
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61.6
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 65.2
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 94.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 93.2
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 112.0
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | هوا جي لاڳاپيل نمي (%)
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 90
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 71
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 80
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 88
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 79
|}

&lt;small&gt;
# جون 1933ع.
# سيپٽمبر/آڪٽوبر 1926ع.
# اپريل 1935ع.
&lt;/small&gt;

==== آبي سرشتو ====
ميونسپلٽيءَ جا درياهه:

;[[پيراگواءِ درياهه]]
[[File:Vista do rio Paraguai na altura de Corumbá.jpg|200px|right|thumb|پيراگواءِ درياهه، پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ مان وهندڙ مکيه درياهه]]

هي [[پرانا درياهه]] جي ساڄي ڪناري وارو معاون درياهه آهي، جيڪو [[ارجنٽينا]] ۾ [[ڪورينتيس]] شهر جي ڀرسان پرانا درياهه سان ملي ٿو. هي درياهه [[ماتو گروسو]] رياست مان نڪري ٿو ۽ ڏکڻ ماتو گروسو جي پانتانال کي اتر کان ڏکڻ تائين پار ڪري ٿو. اهو پورٽو مورٽينهو، برازيل ۽ [[پيراگواءِ]] جي جمهوريه وچ ۾ سرحد پڻ ٺاهي ٿو.

;ٻيا درياهه

* '''اپا درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو [[بيلا وسٽا]] ميونسپلٽيءَ مان نڪري ٿو ۽ برازيل جي پورٽو مورٽينهو ۽ پيراگواءِ جي جمهوريه وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''امونگوئيجا درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو شهر کان ٿورو مٿي پيراگواءِ درياهه ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هي درياهه پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ [[سيرا دا بودوڪينا]] مان نڪري ٿو.
* '''اڪيدابان درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو برانڪو درياهه جي ڇوڙ کان ٿورو مٿي پيراگواءِ درياهه ۾ ملي ٿو. هي پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ سيرا دا بودوڪينا مان نڪري ٿو.
* '''برانڪو درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي.
* '''نابليڪي درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه. هي [[نابليڪي پانتانال]] مان، [[ڪورومبا]] ميونسپلٽيءَ جي ڏاکڻي حصي ۾ نڪري ٿو ۽ ڪورومبا ۽ پورٽو مورٽينهو جي وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''نايتاڪا درياهه''': نابليڪي درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو ڪورومبا ۽ پورٽو مورٽينهو جي ميونسپلٽين وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''پرديدو درياهه''': اپا درياهه جي ساڄي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو برازيل ۽ پيراگواءِ جي سرحد تي واقع آهي. هي سيرا دا بودوڪينا جي اوڀرئين ڪناري مان نڪري ٿو ۽ پورٽو مورٽينهو ۽ ڪاراڪول، توڙي پورٽو مورٽينهو ۽ جارڊيم ميونسپلٽين جي وچ ۾ حد ٺاهي ٿو.
* '''تاروما درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو شهر کان لڳ ڀڳ {{fmtn|20|km}} مٿانهين وهڪري تي ان ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.
* '''تيريري درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي.

==== ٻوٽا ====
علائقي جي نباتاتي ڍڪ تقريباً هڪجهڙيءَ طرح پانتانال جي مخصوص ٻوٽن، اسٽيپي نما [[سيرادو]]، عام سيرادو، موسمي پن ڇاڻيندڙ ٻيلن ۽ نيم پن ڇاڻيندڙ ٻيلن ۾ ورهايل آهي. ان کان سواءِ هتي پوکيل چراگاهه ۽ ڪجهه زرعي پوکون پڻ موجود آهن.

=== سياسي جاگرافي ===

==== وقت جو منطقو ====
پورٽو مورٽينهو جو وقت [[برازيليا]] کان هڪ ڪلاڪ پوئتي ۽ [[گرينچ نصف النهار]]، يعني [[هم آهنگ عالمي وقت]] کان چار ڪلاڪ پوئتي آهي.

==== ايراضي ====
ميونسپلٽي {{fmtn|17734.925|km²}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.

;[[پانتانال]]
[[يونيسڪو]] پانتانال کي ڌرتيءَ جي سڀ کان سرسبز ۽ حياتياتي لحاظ کان گهڻ رخي قدرتي ذخيرن مان هڪ قرار ڏئي ان کي [[عالمي ورثو|عالمي ورثي]] ۾ شامل ڪيو آهي. ڏکڻ آمريڪا جي اندروني حصي ۾ واقع پانتانال دنيا جو سڀ کان وڏو لڳاتار آلو علائقو آهي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ {{fmtn|250000|km²}} آهي.

هي علائقو جانورن ۽ ٻوٽن جي بيشمار نسلن سبب مشهور آهي، جيڪي نمي ۽ خشڪيءَ جي بدلجندڙ موسمن واري ماحول ۾ رهن ٿا. پانتانال دراصل هڪ ئي قسم جو علائقو نه آهي، پر هتي ڏهه الڳ پانتانال علائقا آهن، جن جون خاصيتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن:

* نابليڪي — 9.4٪
* ميرانڊا — 4.6٪
* اڪيدائوانا — 4.9٪
* ابوبرال — 1.6٪
* نيڪولانديا — 17.8٪
* پائيگواس — 18.3٪
* پيراگواءِ — 5.3٪
* بارائو دي ميلگاسو — 13.3٪
* پوڪوني — 12.9٪
* ڪاسيريس — 11.9٪

پانتانال جي قدرتي منظرن جي خوبصورتي سڄي دنيا جي ماڻهن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جنهن سبب علائقي جي ڪيترين ئي ميونسپلٽين ۾ سياحت ترقي ڪئي آهي. پانتانال بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوچ جي واڌ سان ڪيترن ئي محققن هن ماحولياتي نظام تي انساني آبادڪاريءَ جي اثرن تي بحث ڪيو آهي.

هتان جي مکيه ماحولياتي مسئلن ۾ هي شامل آهن:

* حد کان وڌيڪ ۽ غيرقانوني مڇي مارڻ؛
* مگرمڇن جو شڪار؛
* پيراگواءِ درياهي حوض جي درياهن جي آلودگي؛
* [[ماتو گروسو]] رياست ۾ کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون؛
* پارو سبب پاڻيءَ جي آلودگي؛
* پيراگواءِ–پرانا آبي شاهراهه جو ماحولياتي اثر.

انهن مسئلن تي وڏي پيماني تي بحث جاري آهي، جڏهن⁠تہ ماحولياتي ادارن ۽ مقامي برادريءَ جي ڪجهه قدمن سان اهڙن نقصانڪار عملن کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.

==== انتظامي ورهاست ====
پورٽو مورٽينهو (مرڪزي شهر) ۽ ڪولونيا ڪاشوئيرا.

==== ڀرپاسي وارا علائقا ====
پورٽو مورٽينهو جون سرحدون [[ڪورومبا]]، [[ميرانڊا]]، [[بونيتو]]، [[جارڊيم]] ۽ [[ڪاراڪول]] سان ملن ٿيون.

== معيشت ==

پورٽو مورٽينهو جي سڀ کان نمايان معاشي سرگرمين مان هڪ [[زراعت]] ۽ چوپايو مال پالڻ آهي. ان کان سواءِ هتي [[ڪيبراچو]] جي وڻ مان [[ٽينن]] ڪڍڻ جي صنعت پڻ اهم حيثيت رکي ٿي. [[يربا ماتي]] جي پيداوار واري دور ۾ پورٽو مورٽينهو وڏي خوشحالي حاصل ڪئي. شهر جي معدني دولت جو وڏو حصو پڻ پٿريلي چون (ليم اسٽون) تي ٻڌل آهي.

=== سياحت ===

مڇي مارڻ سان لاڳاپيل سياحت پورٽو مورٽينهو جي اهم ترين معاشي سرگرمي آهي. هتي [[پيراگواءِ درياهه]] جو وهڪرو برازيل جي سڀ کان وڌيڪ مڇين وارن علائقن مان هڪ آهي، تنهنڪري مڇي مارڻ، گڏوگڏ مقامي نباتات ۽ جهنگلي جيوت، شهر جا مکيه سياحتي ڪشش جا مرڪز آهن. هتان کان مڇيگيرن ۽ سياحن سان ڀريل ڪيترائي ٻيڙا روانا ٿيندا آهن.

* '''ڪاستيلينهو''' (ڊاڪٽر ڪوريا گهٽي، 456، مرڪزي علائقو): هي ننڍڙو محل شهر جي هڪ واپاري پنهنجي يورپي زال کي پورٽو مورٽينهو ۾ رهڻ تي راضي ڪرڻ لاءِ تعمير ڪرايو. سندس زال يورپ جي ياد ۾ رهندي هئي، تنهنڪري هن خواهش ظاهر ڪئي ته يورپي محلن جي نموني هڪ عمارت تعمير ڪئي وڃي. هن عمارت ۾ پنهنجي بجلي، پائپ وسيلي پاڻي جي فراهمي ۽ يورپ مان درآمد ڪيل فرنيچر موجود هو.

* '''مارگريدا ٻيٽ''' (هسپانوي: ''Isla Margarita''): [[پيراگواءِ]] جي پاسي واقع آزاد واپاري علائقو آهي. اتي پهچڻ لاءِ پيراگواءِ درياهه پار ڪرڻو پوي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي علائقن کي ڳنڍيندڙ ڪا پل موجود ناهي.

== قونصلر نمائندگي ==
[[پيراگوئي]] جو هڪ قونصل خانو پورٽو مورٽينيو ۾ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mre.gov.py/index.php/representaciones/consulados-del-paraguay-en-el-mundo/en-el-brasil|title=Representaciones, Consulados del Paraguay, en el Brasil|website=Ministerio de Relaciones Exteriores|language=es|access-date=26 June 2022}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [http://www.pantanalescapes.com/locations/portomurtinho.html Pantanal Escapes - Travel Guide and Tourism in Porto Murtinho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150803150632/http://www.pantanalescapes.com/locations/portomurtinho.html |date=2015-08-03 }}

{{Municipalities of Mato Grosso do Sul}}

[[زمرو:ماتو گروسو دو سول جون ميونسپالٽيون]]

{{MatoGrossodoSul-geo-stub}}</text>
      <sha1>0k83kdjsumao3tplqtrf44vd849ixjy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398661</id>
      <parentid>398660</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T20:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41052" sha1="oj0k3n7drg2ha2stmll90r48bxfg9bf" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name            = پورٽو مورٽينيو
| native_name              =
| settlement_type          = [[برازيل جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]]
| image_shield             =
| image_flag               = 
| image_skyline            =Band_Porto_Murtinho.png
| image_caption            =
| image_map                = MatoGrossodoSul Municip PortoMurtinho.svg
| map_caption              = [[ماتو گروسو دو سول]] رياست ۾ جڳھ
| pushpin_map              = Brazil
| pushpin_map_caption      = برازيل ۾ جڳھ
| coordinates              = {{coord|21|41|56|S|57|52|58|W|region:BR|display=inline,title}}
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = [[برازيل]]
| subdivision_type1        = [[برازيل جا علائقا|علائقو]]
| subdivision_name1        = [[برازيل جو مرڪزي-اولهه علائقو|مرڪزي-اولهه]]
| subdivision_type2        = [[برازيل جون رياستون|رياست]]
| subdivision_name2        = [[ماتو گروسو دو سول]]
| subdivision_type3        = [[برازيل جا ميسوريجن|ميسوريجن]]
| subdivision_name3        =
| subdivision_type4        = [[برازيل جو مائڪرو ريجن|مائڪرو ريجن]]
| subdivision_name4        =
| subdivision_type5        = [[ميٽروپوليٽن علائقو#برازيل|ميٽروپوليٽن علائقو]]
| subdivision_name5        =
| established_title        =
| established_date         =
| leader_party             =
| leader_title             = [[ميئر]]
| leader_name              =
| elevation_m              =
| area_footnotes           =
| area_total_km2           = 17,735
| area_metro_km2           =
| population_footnotes     =
| population_total         = 17,298
| population_as_of         = 2020 &lt;ref&gt;[https://cidades.ibge.gov.br/brasil/ms/porto-murtinho/panorama IBGE 2020]&lt;/ref&gt;
| population_metro         =
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       =
| blank_name_sec1          = [[انساني ترقي اشاريو|انساني ترقي اشاريو]]
| blank_info_sec1          =
| timezone1                = [[برازيل ۾ وقت|AMT]]
| utc_offset1              = −4
| timezone1_DST            =
| utc_offset1_DST          =
| postal_code_type         = [[برازيل جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              =
| area_code_type           = [[برازيل جا ڊائلنگ ڪوڊ|علائقائي ڪوڊ]]
| area_code                =
| website                  =
}}

'''پورٽو مورٽينيو''' (Porto Murtinho) [[برازيل]] جي [[ماتو گروسو دو سول]] رياست ۾ واقع هڪ [[ماتو گروسو دو سول جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] آهي. ان جي آبادي 17,298 (2020ع) هئي ۽ ان جو پکيڙ {{cvt|17735|km2}} آهي.

== تاريخ ==
پورٽو مورٽينهو جي قيام جو گهرو لاڳاپو [[ڪمپانيا ماتي لارانجيرا]] سان آهي، جيڪا [[گوائيرا (پرانا)]] شهر جي قيام جي پڻ ذميوار هئي.

=== شروعاتي دور ===

;ماتي لارانجيرا ڪمپنيءَ جي آمد

9 ڊسمبر 1882ع جي شاهي فرمان نمبر 8799 تحت لارانجيرا کي مقامي طور ٿيندڙ [[يربا ماتي]] جي ڏهن سالن لاءِ واپاري استحصال جي اجازت ڏني وئي، پر هن فرمان مقامي رهواسين کي ان جي استعمال يا استحصال کان نه روڪيو.&lt;ref name=&quot;Adelaido Luiz Spinosa Vila&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.fundacaobarbosarodrigues.org.br/upload/arquivos/01/1053769537.ppt|autor=Adelaido Luiz Spinosa Vila|titulo=Participação da mão-de-obra indígena na Companhia Matte Larangeira|acessodata=8 de março de 2009|arquivourl=https://web.archive.org/web/20101127034231/http://www.fundacaobarbosarodrigues.org.br/upload/arquivos/01/1053769537.ppt|arquivodata=2010-11-27|urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt; ان شاهي رعايت جي بنياد تي لارانجيرا '''ماتي لارانجيرا ڪمپني''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Alcimar Lopes Lomba&quot;&gt;{{Cite book|título=O transporte ferroviário na Companhia Mate Laranjeira (1906-1944)|autor=Alcimar Lopes Lomba|editora=[[Universidade Federal do Mato Grosso do Sul]] / [[Universidade Federal da Grande Dourados|Dourados]]|ano=2002}}&lt;/ref&gt;

توماس لارانجيرا ملڪ جي ڏاکڻي حصي مان اهڙا زميندار آندا، جيڪي يربا ماتي جي سنڀال ۽ پوک کان واقف هئا. علائقي جي مقامي اصلوڪن ماڻهن ۽ پيراگواءِ جي مزدورن کان پڻ ڪم ورتو ويو، جنهن سان يربا ماتي جي پيداوار جو دور شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;PM Porto Murtinho&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.portomurtinhoms.com.br/historico.php|autor=PM Porto Murtinho|titulo=Histórico|acessodata=5 de junho de 2009|arquivourl=https://web.archive.org/web/20090502051655/http://portomurtinhoms.com.br/historico.php|arquivodata=2009-05-02|urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt;

جمهوريت جي اعلان کان پوءِ ڪمپنيءَ کي ڏنل رعايتي علائقو بااثر سياستدانن، جهڙوڪ [[جواڪيم مورٽينهو]]، [[مانويل جوزي مورٽينهو]] ۽ [[انتونيو ماريا ڪوئيلو|جنرل انتونيو ماريا ڪوئيلو]] جي حمايت سان لڳاتار وڌايو ويو. 23 جون 1890ع جي فرمان نمبر 520 تحت ڪمپنيءَ جي قبضي جون حدون وڌايون ويون ۽ کيس ليز هيٺ آيل سڄي علائقي ۾ يربا ماتي جي استحصال جي اجاره داري حاصل ٿي.

====پيداوار ۾ واڌ====

1892ع جي شروعات ۾ ڏاکڻي پانتانال جي يربا ماتي پيدا ڪندڙن کي پيداوار جي مرڪزي نيڪال لاءِ هڪ درياهي بندرگاهه قائم ڪرڻ جي ضرورت محسوس ٿي. هن مقصد لاءِ اپا درياهه جي ڇوڙ کان لڳ ڀڳ {{fmtn|50|km}} مٿانهين وهڪري تي، پيراگواءِ درياهه جي ڪناري تي هڪ هنڌ چونڊيو ويو. انتونيو آلويس ڪوريا جي ذميواريءَ هيٺ رٿا ٽريس باراس جاگير سان لاڳاپيل ٿي، جنهن جي {{fmtn|3600|hectare}} زمين ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ شامل ڪرڻ لاءِ سرڪاري قبضي هيٺ ورتي وئي.

جولاءِ 1892ع ۾ ماتي لارانجيرا ڪمپني، مارشل بواوينتورا دا موتا جي ملڪيت واري ٽريس باراس جاگير خريد ڪئي، جيڪا [[پيراگواءِ درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هئي، ۽ نيم تيار ٿيل يربا ماتي جي برآمد لاءِ بندرگاهه تعمير ڪيو. بئنڪو ريو اي ماتو گروسو جي نگران انتونيو ڪوريا دا ڪوسٽا، جواڪيم مورٽينهو جي اعزاز ۾ ان بندرگاهه جو نالو '''پورٽو فلوويال مورٽينهو''' رکيو.

ساڳئي سال رياست سان هڪ نئون معاهدو ڪيو ويو، جنهن تحت ڪمپنيءَ کي يربا ماتي وارن علائقن جي استحصال جو خاص حق مليو. معاهدي کان پوءِ مورٽينهو خاندان جي بئنڪو ريو برانڪو اي ماتو گروسو 14,540 حصا خريد ڪيا، جن مان هر هڪ جي قيمت 100$000 هئي، جڏهن⁠تہ لارانجيرا وٽ 460 حصا رهيا. ان کان پوءِ ڪمپنيءَ جو نالو '''ڪمپانيا ماتي لارانجيرا''' رکيو ويو ۽ ان کي پنهنجو مرڪزي دفتر ماتو گروسو جي علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻو پيو.

1895ع ۾ ڪمپانيا ماتي لارانجيرا کي سرڪاري غيرآباد زمين مان {{fmtn|5000000|hectare}} علائقو ليز تي ڏنو ويو. هي علائقو [[ڪائووا]] ۽ [[گواراني قوم|گواراني]] ماڻهن جي روايتي زمينن ۾ شامل هو. ڪمپني پنهنجي تاريخ دوران وڏي پيماني تي اصلوڪن ماڻهن، خاص طور ڪائووا ۽ گواراني قومن جي مزدوري استعمال ڪئي. هي ڪاروبار تمام گهڻو منافعي بخش ثابت ٿيو ۽ برآمد ۾ واڌ جو سبب بڻيو.

=== اقتصادي عروج ===

;ماتي لارانجيرا جي فرانسسڪو مينڊيس گونسالوس اينڊ ڪمپنيءَ کي وڪري

10 اپريل 1900ع جي ٺهراءُ نمبر 225 تحت ان وقت جي پورٽو فلوويال مورٽينهو کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو. [[ڪمپانيا ماتي لارانجيرا]] جي سرگرمين سبب علائقي تيزيءَ سان ترقي ڪئي.

هاڻوڪي ماتو گروسو دو سول رياست جي وسيع ٻيلن مان گڏ ڪيل يربا ماتي جي چرپر لاءِ 800 گاڏين ۽ 20,000 ڍڳن جي ضرورت پوندي هئي. ڪمپني نيم تيار ٿيل يربا ماتي جي استحصال ۽ [[بيونس آئرس]] ڏانهن برآمد جي ذميوار هئي. هي پيداوار [[اسونسيون]]، [[پيراگواءِ]]، [[انگلينڊ]]، [[فرانس]] ۽ [[اٽلي]] جهڙن ٻين وڏن شهري ۽ بين الاقوامي مرڪزن تائين پڻ پهتي.

هن علائقي ۾ ارجنٽائن جي هڪ ٻي ڪمپني، فرانسسڪو مينڊيس گونسالوس اينڊ ڪمپني، پيداوار جي صنعتي تياري ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ۾ ورڇ جي ذميوار هئي. نگران ڊاڪٽر انتونيو ڪوريا دا ڪوسٽا جي شڪايتن ۽ ماتي لارانجيرا جي پيداوار جي آمدورفت سبب ٿيل مالي نقصانن کان پوءِ بئنڪو ريو برانڪو 1902ع ۾ ڏيوالو ڪڍيو. توماس لارانجيرا بئنڪ جو بچيل اثاثو خريد ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪمپانيا ماتي لارانجيرا فرانسسڪو مينڊيس اينڊ ڪمپنيءَ کي وڪرو ڪئي وئي ۽ پوءِ ان جو نالو '''لارانجيرا مينڊيس اينڊ ڪمپني''' رکيو ويو.

====ريلوي جي تعمير ۽ پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽي====

[[File:EF Porto Murtinho 1913.jpg|200px|right|thumb|1913ع ۾ پورٽو مورٽينهو کان سائو روڪي ڏانهن روانو ٿيندڙ ريل گاڏي]]

پيراگواءِ درياهه جي ويجهو زمين ڌٻڻ واري بڻجي ويندي هئي، تنهنڪري ماتي لارانجيرا کي ريلوي لاءِ اوچي ڀرائي وارو بند ٺاهڻو پيو. يربا ماتي جي آمدورفت کي آسان بڻائڻ لاءِ 1906ع ۾ [[پورٽو مورٽينهو–سائو روڪي ريلوي]] مڪمل ڪئي وئي، جيڪا پورٽو جيرال کي سائو روڪي جاگير سان ڳنڍيندي هئي ۽ وڌ ۾ وڌ {{fmtn|22|km}} کان {{fmtn|25|km}} ڊگهي هئي.&lt;ref name=&quot;Ralph Mennucci Giesbrecht&quot;&gt;{{citar web|url=http://www.estacoesferroviarias.com.br/ferroviaspart_sul/efmate-larangeiraptomurtinho.htm|autor=Ralph Mennucci Giesbrecht|titulo=E. F. Mate Laranjeira (Município de Porto Murtinho, MS)|acessodata=25 de maio de 2009}}&lt;/ref&gt;

ڊاڪٽر انتونيو ڪوريا دا ڪوسٽا جي 1898ع واري ابتدائي رٿا ۾ ريلوي جي ڊيگهه 42 ليگ، يعني لڳ ڀڳ {{fmtn|231|km}} کان {{fmtn|277|km}} رکڻ جي تجويز هئي.&lt;ref name=&quot;Cesar Rogério Cabral / Markus Hasenack / Rovane Marcos de França&quot;&gt;{{citar livro|url=http://www.ifsc.edu.br/~geomensura/download/5.5%20medicao_linear.pdf|título=MÓDULO I UNIDADE CURRICULAR TOPOGRAFIA I|autor=Cesar Rogério Cabral / Markus Hasenack / Rovane Marcos de França|editora=IFSC-INSTITUTO FEDERAL DE EDUCAÇÃO TECNOLÓGICA DE SANTA CATARINA|acessodata=2011-11-24|arquivourl=https://web.archive.org/web/20150610200117/http://www.ifsc.edu.br/~geomensura/download/5.5%20medicao_linear.pdf|arquivodata=2015-06-10|urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt;

1910ع ۾ يربا ماتي جي مکيه استحصالي مرڪز کي [[پرانا درياهه]] ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن سان ڪمپنيءَ لاءِ پورٽو مورٽينهو جي حڪمت عمليءَ واري اهميت گهٽجي وئي.

20 جون 1911ع جي رياستي قانون نمبر 560 يا 2 اپريل 1912ع جي رياستي فرمان نمبر 310 تحت پورٽو فلوويال مورٽينهو کي '''پورٽو مورٽينهو''' جي نالي سان شهرڙي جو درجو ڏنو ويو. ان مان لفظ ''فلوويال'' هٽايو ويو. نئين انتظامي يونٽ کي [[ڪورومبا]] ميونسپلٽيءَ کان الڳ ڪيو ويو ۽ اڳوڻي ڳوٺ، هاڻوڪي پورٽو مورٽينهو ضلعي، کي ان جو مرڪز بڻايو ويو. ميونسپلٽي 13 جون 1912ع تي رسمي طور قائم ٿي.

=== زوال ===

;هڪ وڏي ڪمپنيءَ جي پڄاڻيءَ جي شروعات

1918ع ۾ ڪمپانيا ماتي لارانجيرا جو مرڪزي دفتر پورٽو مورٽينهو کان منتقل ڪري [[ڪائراپو]] ميونسپلٽيءَ جي ڀرسان ڪامپاناريو جاگير ڏانهن آندو ويو. ان کان پوءِ يربا ماتي جي مکيه برآمد [[پرانا درياهه]] وسيلي ٿيڻ لڳي، جڏهن⁠تہ پورٽو مورٽينهو مان فقط ويجهن رينچن جي پيداوار برآمد ڪئي ويندي هئي.

ڪمپني 1902ع کان [[گوائيرا (پرانا)|گوائيرا]] ۾ پڻ قائم هئي، جنهن کي شروعات ۾ پورٽو مونجولي چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Prof. Dr. Omar Fedato Aleksiejuk&quot;&gt;{{citar web |url=http://guaira.pr.gov.br/site/cidade.php?id=652 |autor=Prof. Dr. Omar Fedato Aleksiejuk |titulo=Cronologia Histórica de Guairá |acessodata=6 de março de 2009 |arquivourl=https://web.archive.org/web/20090302110538/http://www.guaira.pr.gov.br/site/cidade.php?id=652 |arquivodata=2009-03-02 |urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt; 1911ع ۾ ڪمپني [[گوائيرا–پورٽو مينڊيس ريلوي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا [[سيتي ڪيداس]] جي تيز وهندڙ آبشارن ۽ ڇولين واري حصي کي پاس ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي هئي. 1919ع ۾ پورٽو مورٽينهو کي عدالتي ضلعي جو درجو مليو.

====پورٽو مورٽينهو شهر ۽ پونتا پورا علائقو====

12 جولاءِ 1926ع جي رياستي قانون نمبر 962 تحت پورٽو مورٽينهو کي شهر جو درجو ڏنو ويو. 1943ع ۾ اهو [[پونتا پورا وفاقي علائقو|پونتا پورا وفاقي علائقي]] جو حصو بڻيو، جيڪو 1946ع ۾ ختم ڪيو ويو.
ماتي لارانجيرا ڪمپنيءَ کي پنهنجا ڪاروباري معاملا ختم ڪرڻ لاءِ هڪ مقرر مهلت ڏني وئي. ان جون سموريون عمارتون، رهائشي سرائون، ورڪشاپون، چوپايو مال ۽ باربردار جانورن جا جٿا نيلام ڪيا ويا.
ڪمپني پورٽو مورٽينهو ريلوي کي هلائڻ جاري رکيو ۽ پنهنجي ٻيلن مان [[ڪيبراچو]] ڪاٺ فلوريسٽال برازيليرا ايس. اي. جي ڪارخاني تائين پهچائيندي رهي، جتي ان مان [[ٽينن]] ڪڍيو ويندو هو. اها سرگرمي گهٽ ۾ گهٽ 1958ع تائين جاري رهي. ڪي غيرواضح شاهديون اهو به ظاهر ڪن ٿيون ته 1971ع تائين ريل گاڏيون اڃا هلنديون هيون.
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شهر وڏي ٻوڏ جو شڪار ٿيو. ان کان پوءِ 1979ع ۾ هڪ ٻي وڏي ٻوڏ آئي، جنهن شهر کي شاهراهه کان {{fmtn|5|km}} تائين ٻوڙي ڇڏيو. اهڙيون ٻوڏون 1980ع، 1981ع، 1982ع ۽ 1983ع ۾ پڻ ورجايون ويون. انهن ٻوڏن سبب ڪلوميٽر 7 وٽ عارضي '''ترپال شهر''' قائم ڪيو ويو، جتي برازيل جي فوج بي گهر ماڻهن لاءِ پلاسٽڪ جي ترپالن سان پناهه گاهون تيار ڪيون.
شهر جي حفاظت لاءِ هڪ بند جي نموني جي نمائش ڪئي وئي ۽ تعميراتي ڪم پڻ شروع ٿيو، پر مالي وسيلن جي کوٽ سبب منصوبو مڪمل نه ٿي سگهيو ۽ تجويز ڪيل ڪم جو 35 سيڪڙو به پورو نه ٿيو. ڪيترن ئي ميئرن جي دور ۾ ان تي مرمت ٿيندي رهي، پر اهو نه مڪمل ٿي سگهيو ۽ نه ئي گهربل نموني سنڀاليو ويو.
1982ع ۾ شهر هڪ ٻي وڏي ٻوڏ جو شڪار ٿيو. هن مسئلي کي ٽن سالن کان پوءِ حفاظتي بند جي تعمير سان حل ڪيو ويو.

=== نالي جو بنياد ===
شهر جو نالو [[جواڪيم مورٽينهو]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو، جيڪو ماتو گروسو جو [[سينيٽر]] ۽ [[ڪامپوس ساليس حڪومت]] ۾ [[برازيل جو ناڻي وارو وزير|ناڻي وارو وزير]] هو.

== جاگرافي ==

=== هنڌ ===
[[پورٽو مورٽينهو]] جي ميونسپلٽي [[برازيل]] جي [[برازيل جو وچ-اولهه خطو|وچ-اولهه خطي]] جي ڏاکڻي حصي ۾، [[ڏکڻ ماتو گروسو جا پانتانال|ڏکڻ ماتو گروسو جي پانتانال]] واري علائقي ([[هيٺيون پانتانال ننڍو علائقو]]) ۾ واقع آهي. ان جو جاگرافيائي هنڌ 21°41′56″ [[ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪ ۽ 57°52′57″ [[اولهه]] ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. مکيه مفاصلا هي آهن:

* رياستي راڄڌاني [[ڪامپو گرانڊي (ماتو گروسو دو سول)|ڪامپو گرانڊي]] کان {{fmtn|437|km}}.
* وفاقي راڄڌاني [[برازيليا]] کان {{fmtn|1463|km}}.

=== طبعي جاگرافي ===

==== مٽي ====
ميونسپلٽيءَ ۾ مٽيءَ جا ٻه مکيه قسم غالب آهن: وارياسي يا وچولي بناوت واري '''پلانوسول''' مٽي ۽ قدرتي طور گهڻي زرخيز '''نيوسول''' مٽي. ان کان سواءِ ٿوري مقدار ۾ '''گلي سول''' مٽي پڻ ملي ٿي.

==== زميني بناوت ۽ اوچائي ====
سمنڊ جي سطح کان {{fmtn|90|m}} اوچائيءَ تي واقع هن ميونسپلٽيءَ ۾ زميني بناوت جو تنوع گهڻو نمايان آهي، خاص طور ان جي اوڀرئين حصي ۾، جتي هم شڪل پهاڙي چوٽيون، مٿاهين پٽن جا ڪنارا ۽ گولائيءَ يا نوڪدار صورت واري ڪٽاوَ مان ٺهيل زميني شڪليون ملن ٿيون. جيئن جيئن [[پيراگواءِ درياهه]] جي ڪنارن ڏانهن وڌجي ٿو، تيئن ٽيبل جهڙيون زميني شڪليون مختلف قسمن جي تلڇٽي ميدانن ۽ هموار علائقن سان گڏ نظر اچن ٿيون.

پورٽو مورٽينهو جي ميونسپلٽي ٽن ماحولياتي-جاگرافيائي علائقن ۾ ورهايل آهي:

* '''بودوڪينا ۽ اوروڪوم-امولار جي ٽڪرين وارو علائقو'''، جنهن ۾ [[سيرا دا بودوڪينا]] وارو حصو شامل آهي؛
* '''ماتو گروسو پانتانال وارو علائقو'''، جنهن ۾ اپا-امونگوئيجا–اڪيدابان پانتانال، ريو وردي پانتانال، پيراگواءِ وارو ميدان ۽ نابليڪي وارو ميدان شامل آهن؛
* '''مٿئين پيراگواءِ جي نشيبي علائقي'''، جنهن ۾ اپا نشيبي علائقو ۽ پانتانال کان اڳ وارا ڪوليويائي ميدان شامل آهن.

هتان جون ڪيتريون ئي زميني شڪليون درياهي عمل سان ٺهيل آهن. علائقو عام طور هموار آهي ۽ ڪٽاوَ جي ڪيترن مرحلن کان پوءِ پنهنجي موجوده صورت ۾ آيو آهي. هتي درياهي تلڇٽ مان ٺهيل هموار ميدان، وقت بوقت ٻوڏ هيٺ ايندڙ هيٺاهان علائقا، مٽيالا يا وارياسا ميدان ۽ نيڪال جي موجوده سرشتي سان ڳنڍيل يا ان کان الڳ ٻوڏ وارا علائقا پڻ ملن ٿا.

==== آبهوا، گرمي پد ۽ برسات ====
هتان جي آبهوا نمي واري ۽ نيم نمي واري استوائي آهي. برساتن جو دور سيپٽمبر کان اپريل تائين جاري رهي ٿو، جڏهن⁠تہ ڊسمبر ۾ برسات جي شدت سڀ کان وڌيڪ هوندي آهي. سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد 18 °C کان وڌيڪ ۽ 21 °C کان گهٽ هوندو آهي. خشڪ موسم لڳ ڀڳ ٽي کان چار مهينا جاري رهي ٿي. سالياني برسات {{fmtn|1000|mm}} کان {{fmtn|1700|mm}} تائين هوندي آهي.

16 آڪٽوبر 2014ع تي 42.7 °C جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ 26 سيپٽمبر 2023ع تي 42.9 °C گرمي پد رڪارڊ ٿيو.&lt;ref&gt;https://g1.globo.com/meio-ambiente/noticia/2023/09/27/calor-de-ate-435c-veja-lista-de-24-cidades-que-tiveram-as-maiores-temperaturas-maximas-do-ano.ghtml&lt;/ref&gt; گهٽ ۾ گهٽ مطلق گرمي پد 25 جولاءِ 2013ع تي 1.1 °C رڪارڊ ڪيو ويو. اهي انگ [[برازيل جو قومي موسميات ادارو]] (INMET) جي خودڪار موسمياتي مرڪز تان حاصل ڪيا ويا آهن، جيڪو 23 آڪٽوبر 2006ع تي قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mapas.inmet.gov.br/|titulo=Estações meteorológicas do INMET|data=|acessodata=12/05/2020|publicado=|ultimo=|primeiro=}}&lt;/ref&gt;

پورٽو مورٽينهو جا موسمياتي معمول هيٺ ڏجن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; | '''پورٽو مورٽينهو لاءِ گرمي پد جا انگ اکر'''
|-
! مهينو
! &lt;abbr title=&quot;جنوري&quot;&gt;جنوري&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;فيبروري&quot;&gt;فيبروري&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;مارچ&quot;&gt;مارچ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;اپريل&quot;&gt;اپريل&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;مئي&quot;&gt;مئي&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;جون&quot;&gt;جون&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;جولاءِ&quot;&gt;جولاءِ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;آگسٽ&quot;&gt;آگسٽ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;سيپٽمبر&quot;&gt;سيپٽمبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;آڪٽوبر&quot;&gt;آڪٽوبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;نومبر&quot;&gt;نومبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;ڊسمبر&quot;&gt;ڊسمبر&lt;/abbr&gt;
! سال
|-
! رڪارڊ وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| 41.3
| 41.0
| 39.0
| 38.5
| 36.3
| 34.0
| 35.5
| 39.2
| 42.9
| 42.7
| 41.5
| 41.4
| 42.9
|-
! سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد ([[ڊگري سيلسيس|°C]])
| 35.0
| 34.0
| 33.1
| 31.9
| 27.5
| 26.0
| 27.2
| 30.2
| 33.1
| 34.0
| 33.9
| 34.5
| 31.7
|-
! سراسري گرمي پد (°C)
| 28.5
| 27.9
| 27.0
| 25.5
| 21.8
| 20.1
| 20.3
| 22.3
| 25.2
| 27.2
| 27.2
| 28.3
| 25.1
|-
! سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| 23.7
| 23.6
| 22.4
| 20.6
| 17.4
| 15.5
| 14.4
| 16.0
| 18.6
| 21.6
| 21.9
| 23.5
| 19.9
|-
! رڪارڊ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| 14.4
| 17.3
| 12.1
| 6.9
| 6.3
| 1.6
| 1.1
| 1.6
| 5.4
| 10.8
| 10.6
| 14.1
| 1.1
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''''ذريعو:'' [[برازيل جو قومي موسميات ادارو]] (INMET)، 2006ع–2019ع جو نيم موسمياتي معمول'''
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مهينو
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جنوري
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | فيبروري
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مارچ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | اپريل
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مئي
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جون
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جولاءِ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | آگسٽ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سيپٽمبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | آڪٽوبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | نومبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | ڊسمبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سال
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري گرمي پد ([[سيلسيس|°C]])
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.3
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.5
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.1
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 22.6
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 20.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 19.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 18.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 21.0
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.2
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.3
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.4
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.1
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 22.2
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مطلق گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.8
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 7.7
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 2.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | −4.5&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | −1.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 4.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 8.0
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 9.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 12.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 15.0
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | −4.5
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 19.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 16.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 17.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 11.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 9.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 11.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 15.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 17.5
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.5
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.6
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 15.7
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.5
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.0
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.8
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 31.9
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 32.5
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 31.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.4
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 30.3
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مطلق وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 35.8
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 35.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 36.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.1
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 34.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 37.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 38.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 38.2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 36.0
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 34.8
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 38.2
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري برسات ([[ملي ميٽر|mm]])
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 300.2
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 259.5
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 281.4
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 132.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 56.7
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 8.5
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 10.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 16.8
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 93.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 161.3
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 263.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 321.0
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 1910.0
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | 24 ڪلاڪن ۾ وڌ ۾ وڌ برسات (mm)
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 79.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 112.0&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 35.4
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61.6
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 65.2
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 94.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 93.2
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 112.0
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | هوا جي لاڳاپيل نمي (%)
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 90
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 71
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 80
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 88
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 79
|}

&lt;small&gt;
# جون 1933ع.
# سيپٽمبر/آڪٽوبر 1926ع.
# اپريل 1935ع.
&lt;/small&gt;

==== آبي سرشتو ====
ميونسپلٽيءَ جا درياهه:

;[[پيراگواءِ درياهه]]
[[File:Vista do rio Paraguai na altura de Corumbá.jpg|200px|right|thumb|پيراگواءِ درياهه، پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ مان وهندڙ مکيه درياهه]]

هي [[پرانا درياهه]] جي ساڄي ڪناري وارو معاون درياهه آهي، جيڪو [[ارجنٽينا]] ۾ [[ڪورينتيس]] شهر جي ڀرسان پرانا درياهه سان ملي ٿو. هي درياهه [[ماتو گروسو]] رياست مان نڪري ٿو ۽ ڏکڻ ماتو گروسو جي پانتانال کي اتر کان ڏکڻ تائين پار ڪري ٿو. اهو پورٽو مورٽينهو، برازيل ۽ [[پيراگواءِ]] جي جمهوريه وچ ۾ سرحد پڻ ٺاهي ٿو.

;ٻيا درياهه

* '''اپا درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو [[بيلا وسٽا]] ميونسپلٽيءَ مان نڪري ٿو ۽ برازيل جي پورٽو مورٽينهو ۽ پيراگواءِ جي جمهوريه وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''امونگوئيجا درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو شهر کان ٿورو مٿي پيراگواءِ درياهه ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هي درياهه پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ [[سيرا دا بودوڪينا]] مان نڪري ٿو.
* '''اڪيدابان درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو برانڪو درياهه جي ڇوڙ کان ٿورو مٿي پيراگواءِ درياهه ۾ ملي ٿو. هي پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ سيرا دا بودوڪينا مان نڪري ٿو.
* '''برانڪو درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي.
* '''نابليڪي درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه. هي [[نابليڪي پانتانال]] مان، [[ڪورومبا]] ميونسپلٽيءَ جي ڏاکڻي حصي ۾ نڪري ٿو ۽ ڪورومبا ۽ پورٽو مورٽينهو جي وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''نايتاڪا درياهه''': نابليڪي درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو ڪورومبا ۽ پورٽو مورٽينهو جي ميونسپلٽين وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''پرديدو درياهه''': اپا درياهه جي ساڄي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو برازيل ۽ پيراگواءِ جي سرحد تي واقع آهي. هي سيرا دا بودوڪينا جي اوڀرئين ڪناري مان نڪري ٿو ۽ پورٽو مورٽينهو ۽ ڪاراڪول، توڙي پورٽو مورٽينهو ۽ جارڊيم ميونسپلٽين جي وچ ۾ حد ٺاهي ٿو.
* '''تاروما درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو شهر کان لڳ ڀڳ {{fmtn|20|km}} مٿانهين وهڪري تي ان ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.
* '''تيريري درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي.

==== ٻوٽا ====
علائقي جي نباتاتي ڍڪ تقريباً هڪجهڙيءَ طرح پانتانال جي مخصوص ٻوٽن، اسٽيپي نما [[سيرادو]]، عام سيرادو، موسمي پن ڇاڻيندڙ ٻيلن ۽ نيم پن ڇاڻيندڙ ٻيلن ۾ ورهايل آهي. ان کان سواءِ هتي پوکيل چراگاهه ۽ ڪجهه زرعي پوکون پڻ موجود آهن.

=== سياسي جاگرافي ===

==== وقت جو منطقو ====
پورٽو مورٽينهو جو وقت [[برازيليا]] کان هڪ ڪلاڪ پوئتي ۽ [[گرينچ نصف النهار]]، يعني [[هم آهنگ عالمي وقت]] کان چار ڪلاڪ پوئتي آهي.

==== ايراضي ====
ميونسپلٽي {{fmtn|17734.925|km²}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.

;[[پانتانال]]
[[يونيسڪو]] پانتانال کي ڌرتيءَ جي سڀ کان سرسبز ۽ حياتياتي لحاظ کان گهڻ رخي قدرتي ذخيرن مان هڪ قرار ڏئي ان کي [[عالمي ورثو|عالمي ورثي]] ۾ شامل ڪيو آهي. ڏکڻ آمريڪا جي اندروني حصي ۾ واقع پانتانال دنيا جو سڀ کان وڏو لڳاتار آلو علائقو آهي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ {{fmtn|250000|km²}} آهي.

هي علائقو جانورن ۽ ٻوٽن جي بيشمار نسلن سبب مشهور آهي، جيڪي نمي ۽ خشڪيءَ جي بدلجندڙ موسمن واري ماحول ۾ رهن ٿا. پانتانال دراصل هڪ ئي قسم جو علائقو نه آهي، پر هتي ڏهه الڳ پانتانال علائقا آهن، جن جون خاصيتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن:

* نابليڪي — 9.4٪
* ميرانڊا — 4.6٪
* اڪيدائوانا — 4.9٪
* ابوبرال — 1.6٪
* نيڪولانديا — 17.8٪
* پائيگواس — 18.3٪
* پيراگواءِ — 5.3٪
* بارائو دي ميلگاسو — 13.3٪
* پوڪوني — 12.9٪
* ڪاسيريس — 11.9٪

پانتانال جي قدرتي منظرن جي خوبصورتي سڄي دنيا جي ماڻهن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جنهن سبب علائقي جي ڪيترين ئي ميونسپلٽين ۾ سياحت ترقي ڪئي آهي. پانتانال بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوچ جي واڌ سان ڪيترن ئي محققن هن ماحولياتي نظام تي انساني آبادڪاريءَ جي اثرن تي بحث ڪيو آهي.

هتان جي مکيه ماحولياتي مسئلن ۾ هي شامل آهن:

* حد کان وڌيڪ ۽ غيرقانوني مڇي مارڻ؛
* مگرمڇن جو شڪار؛
* پيراگواءِ درياهي حوض جي درياهن جي آلودگي؛
* [[ماتو گروسو]] رياست ۾ کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون؛
* پارو سبب پاڻيءَ جي آلودگي؛
* پيراگواءِ–پرانا آبي شاهراهه جو ماحولياتي اثر.

انهن مسئلن تي وڏي پيماني تي بحث جاري آهي، جڏهن⁠تہ ماحولياتي ادارن ۽ مقامي برادريءَ جي ڪجهه قدمن سان اهڙن نقصانڪار عملن کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.

==== انتظامي ورهاست ====
پورٽو مورٽينهو (مرڪزي شهر) ۽ ڪولونيا ڪاشوئيرا.

==== ڀرپاسي وارا علائقا ====
پورٽو مورٽينهو جون سرحدون [[ڪورومبا]]، [[ميرانڊا]]، [[بونيتو]]، [[جارڊيم]] ۽ [[ڪاراڪول]] سان ملن ٿيون.

== معيشت ==

پورٽو مورٽينهو جي سڀ کان نمايان معاشي سرگرمين مان هڪ [[زراعت]] ۽ چوپايو مال پالڻ آهي. ان کان سواءِ هتي [[ڪيبراچو]] جي وڻ مان [[ٽينن]] ڪڍڻ جي صنعت پڻ اهم حيثيت رکي ٿي. [[يربا ماتي]] جي پيداوار واري دور ۾ پورٽو مورٽينهو وڏي خوشحالي حاصل ڪئي. شهر جي معدني دولت جو وڏو حصو پڻ پٿريلي چون (ليم اسٽون) تي ٻڌل آهي.

=== سياحت ===

مڇي مارڻ سان لاڳاپيل سياحت پورٽو مورٽينهو جي اهم ترين معاشي سرگرمي آهي. هتي [[پيراگواءِ درياهه]] جو وهڪرو برازيل جي سڀ کان وڌيڪ مڇين وارن علائقن مان هڪ آهي، تنهنڪري مڇي مارڻ، گڏوگڏ مقامي نباتات ۽ جهنگلي جيوت، شهر جا مکيه سياحتي ڪشش جا مرڪز آهن. هتان کان مڇيگيرن ۽ سياحن سان ڀريل ڪيترائي ٻيڙا روانا ٿيندا آهن.

* '''ڪاستيلينهو''' (ڊاڪٽر ڪوريا گهٽي، 456، مرڪزي علائقو): هي ننڍڙو محل شهر جي هڪ واپاري پنهنجي يورپي زال کي پورٽو مورٽينهو ۾ رهڻ تي راضي ڪرڻ لاءِ تعمير ڪرايو. سندس زال يورپ جي ياد ۾ رهندي هئي، تنهنڪري هن خواهش ظاهر ڪئي ته يورپي محلن جي نموني هڪ عمارت تعمير ڪئي وڃي. هن عمارت ۾ پنهنجي بجلي، پائپ وسيلي پاڻي جي فراهمي ۽ يورپ مان درآمد ڪيل فرنيچر موجود هو.

* '''مارگريدا ٻيٽ''' (هسپانوي: ''Isla Margarita''): [[پيراگواءِ]] جي پاسي واقع آزاد واپاري علائقو آهي. اتي پهچڻ لاءِ پيراگواءِ درياهه پار ڪرڻو پوي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي علائقن کي ڳنڍيندڙ ڪا پل موجود ناهي.

== قونصلر نمائندگي ==
[[پيراگوئي]] جو هڪ قونصل خانو پورٽو مورٽينيو ۾ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mre.gov.py/index.php/representaciones/consulados-del-paraguay-en-el-mundo/en-el-brasil|title=Representaciones, Consulados del Paraguay, en el Brasil|website=Ministerio de Relaciones Exteriores|language=es|access-date=26 June 2022}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [http://www.pantanalescapes.com/locations/portomurtinho.html Pantanal Escapes - Travel Guide and Tourism in Porto Murtinho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150803150632/http://www.pantanalescapes.com/locations/portomurtinho.html |date=2015-08-03 }}

{{Municipalities of Mato Grosso do Sul}}

[[زمرو:ماتو گروسو دو سول جون ميونسپالٽيون]]

{{MatoGrossodoSul-geo-stub}}</text>
      <sha1>oj0k3n7drg2ha2stmll90r48bxfg9bf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398662</id>
      <parentid>398661</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T20:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41049" sha1="n1k5js7plx4br8lt2ga1urp68g083zk" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
| official_name            = پورٽو مورٽينيو
| native_name              =
| settlement_type          = [[برازيل جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]]
| image_shield             =
| image_flag               = 
| image_skyline            =Band_Porto_Murtinho.png
| image_caption            =
| image_map                = MatoGrossodoSul Municip PortoMurtinho.svg
| map_caption              = [[ماتو گروسو دو سول]] رياست ۾ جڳھ
| pushpin_map              = Brazil
| pushpin_map_caption      = برازيل ۾ جڳھ
| coordinates              = {{coord|21|41|56|S|57|52|58|W|region:BR|display=inline,title}}
| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = [[برازيل]]
| subdivision_type1        = [[برازيل جا علائقا|علائقو]]
| subdivision_name1        = [[برازيل جو مرڪزي-اولهه علائقو|مرڪزي-اولهه]]
| subdivision_type2        = [[برازيل جون رياستون|رياست]]
| subdivision_name2        = [[ماتو گروسو دو سول]]
| subdivision_type3        = [[برازيل جا ميسوريجن|ميسوريجن]]
| subdivision_name3        =
| subdivision_type4        = [[برازيل جو مائڪرو ريجن|مائڪرو ريجن]]
| subdivision_name4        =
| subdivision_type5        = [[ميٽروپوليٽن علائقو#برازيل|ميٽروپوليٽن علائقو]]
| subdivision_name5        =
| established_title        =
| established_date         =
| leader_party             =
| leader_title             = [[ميئر]]
| leader_name              =
| elevation_m              =
| area_footnotes           =
| area_total_km2           = 17,735
| area_metro_km2           =
| population_footnotes     =
| population_total         = 17,298
| population_as_of         = 2020 &lt;ref&gt;[https://cidades.ibge.gov.br/brasil/ms/porto-murtinho/panorama IBGE 2020]&lt;/ref&gt;
| population_metro         =
| population_density_km2   = auto
| population_demonym       =
| blank_name_sec1          = [[انساني ترقي اشاريو|انساني ترقي اشاريو]]
| blank_info_sec1          =
| timezone1                = [[برازيل ۾ وقت|AMT]]
| utc_offset1              = −4
| timezone1_DST            =
| utc_offset1_DST          =
| postal_code_type         = [[برازيل جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]]
| postal_code              =
| area_code_type           = [[برازيل جا ڊائلنگ ڪوڊ|علائقائي ڪوڊ]]
| area_code                =
| website                  =
}}

'''پورٽو مورٽينيو''' (Porto Murtinho) [[برازيل]] جي [[ماتو گروسو دو سول]] رياست ۾ واقع هڪ [[ماتو گروسو دو سول جون ميونسپالٽيون|ميونسپالٽي]] آهي. ان جي آبادي 17,298 (2020ع) هئي ۽ ان جو پکيڙ {{cvt|17735|km2}} آهي.

== تاريخ ==
پورٽو مورٽينهو جي قيام جو گهرو لاڳاپو [[ڪمپانيا ماتي لارانجيرا]] سان آهي، جيڪا [[گوائيرا (پرانا)]] شهر جي قيام جي پڻ ذميوار هئي.

=== شروعاتي دور ===

;ماتي لارانجيرا ڪمپنيءَ جي آمد

9 ڊسمبر 1882ع جي شاهي فرمان نمبر 8799 تحت لارانجيرا کي مقامي طور ٿيندڙ [[يربا ماتي]] جي ڏهن سالن لاءِ واپاري استحصال جي اجازت ڏني وئي، پر هن فرمان مقامي رهواسين کي ان جي استعمال يا استحصال کان نه روڪيو.&lt;ref name=&quot;Adelaido Luiz Spinosa Vila&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.fundacaobarbosarodrigues.org.br/upload/arquivos/01/1053769537.ppt|autor=Adelaido Luiz Spinosa Vila|titulo=Participação da mão-de-obra indígena na Companhia Matte Larangeira|acessodata=8 de março de 2009|arquivourl=https://web.archive.org/web/20101127034231/http://www.fundacaobarbosarodrigues.org.br/upload/arquivos/01/1053769537.ppt|arquivodata=2010-11-27|urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt; ان شاهي رعايت جي بنياد تي لارانجيرا '''ماتي لارانجيرا ڪمپني''' قائم ڪئي.&lt;ref name=&quot;Alcimar Lopes Lomba&quot;&gt;{{Cite book|título=O transporte ferroviário na Companhia Mate Laranjeira (1906-1944)|autor=Alcimar Lopes Lomba|editora=[[Universidade Federal do Mato Grosso do Sul]] / [[Universidade Federal da Grande Dourados|Dourados]]|ano=2002}}&lt;/ref&gt;

توماس لارانجيرا ملڪ جي ڏاکڻي حصي مان اهڙا زميندار آندا، جيڪي يربا ماتي جي سنڀال ۽ پوک کان واقف هئا. علائقي جي مقامي اصلوڪن ماڻهن ۽ پيراگواءِ جي مزدورن کان پڻ ڪم ورتو ويو، جنهن سان يربا ماتي جي پيداوار جو دور شروع ٿيو.&lt;ref name=&quot;PM Porto Murtinho&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.portomurtinhoms.com.br/historico.php|autor=PM Porto Murtinho|titulo=Histórico|acessodata=5 de junho de 2009|arquivourl=https://web.archive.org/web/20090502051655/http://portomurtinhoms.com.br/historico.php|arquivodata=2009-05-02|urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt;

جمهوريت جي اعلان کان پوءِ ڪمپنيءَ کي ڏنل رعايتي علائقو بااثر سياستدانن، جهڙوڪ [[جواڪيم مورٽينهو]]، [[مانويل جوزي مورٽينهو]] ۽ [[انتونيو ماريا ڪوئيلو|جنرل انتونيو ماريا ڪوئيلو]] جي حمايت سان لڳاتار وڌايو ويو. 23 جون 1890ع جي فرمان نمبر 520 تحت ڪمپنيءَ جي قبضي جون حدون وڌايون ويون ۽ کيس ليز هيٺ آيل سڄي علائقي ۾ يربا ماتي جي استحصال جي اجاره داري حاصل ٿي.

====پيداوار ۾ واڌ====

1892ع جي شروعات ۾ ڏاکڻي پانتانال جي يربا ماتي پيدا ڪندڙن کي پيداوار جي مرڪزي نيڪال لاءِ هڪ درياهي بندرگاهه قائم ڪرڻ جي ضرورت محسوس ٿي. هن مقصد لاءِ اپا درياهه جي ڇوڙ کان لڳ ڀڳ {{fmtn|50|km}} مٿانهين وهڪري تي، پيراگواءِ درياهه جي ڪناري تي هڪ هنڌ چونڊيو ويو. انتونيو آلويس ڪوريا جي ذميواريءَ هيٺ رٿا ٽريس باراس جاگير سان لاڳاپيل ٿي، جنهن جي {{fmtn|3600|hectare}} زمين ڳوٺاڻي آباديءَ ۾ شامل ڪرڻ لاءِ سرڪاري قبضي هيٺ ورتي وئي.

جولاءِ 1892ع ۾ ماتي لارانجيرا ڪمپني، مارشل بواوينتورا دا موتا جي ملڪيت واري ٽريس باراس جاگير خريد ڪئي، جيڪا [[پيراگواءِ درياهه]] جي کاٻي ڪناري تي واقع هئي، ۽ نيم تيار ٿيل يربا ماتي جي برآمد لاءِ بندرگاهه تعمير ڪيو. بئنڪو ريو اي ماتو گروسو جي نگران انتونيو ڪوريا دا ڪوسٽا، جواڪيم مورٽينهو جي اعزاز ۾ ان بندرگاهه جو نالو '''پورٽو فلوويال مورٽينهو''' رکيو.

ساڳئي سال رياست سان هڪ نئون معاهدو ڪيو ويو، جنهن تحت ڪمپنيءَ کي يربا ماتي وارن علائقن جي استحصال جو خاص حق مليو. معاهدي کان پوءِ مورٽينهو خاندان جي بئنڪو ريو برانڪو اي ماتو گروسو 14,540 حصا خريد ڪيا، جن مان هر هڪ جي قيمت 100$000 هئي، جڏهن⁠تہ لارانجيرا وٽ 460 حصا رهيا. ان کان پوءِ ڪمپنيءَ جو نالو '''ڪمپانيا ماتي لارانجيرا''' رکيو ويو ۽ ان کي پنهنجو مرڪزي دفتر ماتو گروسو جي علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻو پيو.

1895ع ۾ ڪمپانيا ماتي لارانجيرا کي سرڪاري غيرآباد زمين مان {{fmtn|5000000|hectare}} علائقو ليز تي ڏنو ويو. هي علائقو [[ڪائووا]] ۽ [[گواراني قوم|گواراني]] ماڻهن جي روايتي زمينن ۾ شامل هو. ڪمپني پنهنجي تاريخ دوران وڏي پيماني تي اصلوڪن ماڻهن، خاص طور ڪائووا ۽ گواراني قومن جي مزدوري استعمال ڪئي. هي ڪاروبار تمام گهڻو منافعي بخش ثابت ٿيو ۽ برآمد ۾ واڌ جو سبب بڻيو.

=== اقتصادي عروج ===

;ماتي لارانجيرا جي فرانسسڪو مينڊيس گونسالوس اينڊ ڪمپنيءَ کي وڪري

10 اپريل 1900ع جي ٺهراءُ نمبر 225 تحت ان وقت جي پورٽو فلوويال مورٽينهو کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو. [[ڪمپانيا ماتي لارانجيرا]] جي سرگرمين سبب علائقي تيزيءَ سان ترقي ڪئي.

هاڻوڪي ماتو گروسو دو سول رياست جي وسيع ٻيلن مان گڏ ڪيل يربا ماتي جي چرپر لاءِ 800 گاڏين ۽ 20,000 ڍڳن جي ضرورت پوندي هئي. ڪمپني نيم تيار ٿيل يربا ماتي جي استحصال ۽ [[بيونس آئرس]] ڏانهن برآمد جي ذميوار هئي. هي پيداوار [[اسونسيون]]، [[پيراگواءِ]]، [[انگلينڊ]]، [[فرانس]] ۽ [[اٽلي]] جهڙن ٻين وڏن شهري ۽ بين الاقوامي مرڪزن تائين پڻ پهتي.

هن علائقي ۾ ارجنٽائن جي هڪ ٻي ڪمپني، فرانسسڪو مينڊيس گونسالوس اينڊ ڪمپني، پيداوار جي صنعتي تياري ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ۾ ورڇ جي ذميوار هئي. نگران ڊاڪٽر انتونيو ڪوريا دا ڪوسٽا جي شڪايتن ۽ ماتي لارانجيرا جي پيداوار جي آمدورفت سبب ٿيل مالي نقصانن کان پوءِ بئنڪو ريو برانڪو 1902ع ۾ ڏيوالو ڪڍيو. توماس لارانجيرا بئنڪ جو بچيل اثاثو خريد ڪيو، جڏهن⁠تہ ڪمپانيا ماتي لارانجيرا فرانسسڪو مينڊيس اينڊ ڪمپنيءَ کي وڪرو ڪئي وئي ۽ پوءِ ان جو نالو '''لارانجيرا مينڊيس اينڊ ڪمپني''' رکيو ويو.

====ريلوي جي تعمير ۽ پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽي====

[[File:EF Porto Murtinho 1913.jpg|200px|right|thumb|1913ع ۾ پورٽو مورٽينهو کان سائو روڪي ڏانهن روانو ٿيندڙ ريل گاڏي]]

پيراگواءِ درياهه جي ويجهو زمين ڌٻڻ واري بڻجي ويندي هئي، تنهنڪري ماتي لارانجيرا کي ريلوي لاءِ اوچي ڀرائي وارو بند ٺاهڻو پيو. يربا ماتي جي آمدورفت کي آسان بڻائڻ لاءِ 1906ع ۾ [[پورٽو مورٽينهو–سائو روڪي ريلوي]] مڪمل ڪئي وئي، جيڪا پورٽو جيرال کي سائو روڪي جاگير سان ڳنڍيندي هئي ۽ وڌ ۾ وڌ {{fmtn|22|km}} کان {{fmtn|25|km}} ڊگهي هئي.&lt;ref name=&quot;Ralph Mennucci Giesbrecht&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.estacoesferroviarias.com.br/ferroviaspart_sul/efmate-larangeiraptomurtinho.htm|autor=Ralph Mennucci Giesbrecht|titulo=E. F. Mate Laranjeira (Município de Porto Murtinho, MS)|acessodata=25 de maio de 2009}}&lt;/ref&gt;

ڊاڪٽر انتونيو ڪوريا دا ڪوسٽا جي 1898ع واري ابتدائي رٿا ۾ ريلوي جي ڊيگهه 42 ليگ، يعني لڳ ڀڳ {{fmtn|231|km}} کان {{fmtn|277|km}} رکڻ جي تجويز هئي.&lt;ref name=&quot;Cesar Rogério Cabral / Markus Hasenack / Rovane Marcos de França&quot;&gt;{{Cite book|url=http://www.ifsc.edu.br/~geomensura/download/5.5%20medicao_linear.pdf|título=MÓDULO I UNIDADE CURRICULAR TOPOGRAFIA I|autor=Cesar Rogério Cabral / Markus Hasenack / Rovane Marcos de França|editora=IFSC-INSTITUTO FEDERAL DE EDUCAÇÃO TECNOLÓGICA DE SANTA CATARINA|acessodata=2011-11-24|arquivourl=https://web.archive.org/web/20150610200117/http://www.ifsc.edu.br/~geomensura/download/5.5%20medicao_linear.pdf|arquivodata=2015-06-10|urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt;

1910ع ۾ يربا ماتي جي مکيه استحصالي مرڪز کي [[پرانا درياهه]] ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جنهن سان ڪمپنيءَ لاءِ پورٽو مورٽينهو جي حڪمت عمليءَ واري اهميت گهٽجي وئي.

20 جون 1911ع جي رياستي قانون نمبر 560 يا 2 اپريل 1912ع جي رياستي فرمان نمبر 310 تحت پورٽو فلوويال مورٽينهو کي '''پورٽو مورٽينهو''' جي نالي سان شهرڙي جو درجو ڏنو ويو. ان مان لفظ ''فلوويال'' هٽايو ويو. نئين انتظامي يونٽ کي [[ڪورومبا]] ميونسپلٽيءَ کان الڳ ڪيو ويو ۽ اڳوڻي ڳوٺ، هاڻوڪي پورٽو مورٽينهو ضلعي، کي ان جو مرڪز بڻايو ويو. ميونسپلٽي 13 جون 1912ع تي رسمي طور قائم ٿي.

=== زوال ===

;هڪ وڏي ڪمپنيءَ جي پڄاڻيءَ جي شروعات

1918ع ۾ ڪمپانيا ماتي لارانجيرا جو مرڪزي دفتر پورٽو مورٽينهو کان منتقل ڪري [[ڪائراپو]] ميونسپلٽيءَ جي ڀرسان ڪامپاناريو جاگير ڏانهن آندو ويو. ان کان پوءِ يربا ماتي جي مکيه برآمد [[پرانا درياهه]] وسيلي ٿيڻ لڳي، جڏهن⁠تہ پورٽو مورٽينهو مان فقط ويجهن رينچن جي پيداوار برآمد ڪئي ويندي هئي.

ڪمپني 1902ع کان [[گوائيرا (پرانا)|گوائيرا]] ۾ پڻ قائم هئي، جنهن کي شروعات ۾ پورٽو مونجولي چيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;Prof. Dr. Omar Fedato Aleksiejuk&quot;&gt;{{citar web |url=http://guaira.pr.gov.br/site/cidade.php?id=652 |autor=Prof. Dr. Omar Fedato Aleksiejuk |titulo=Cronologia Histórica de Guairá |acessodata=6 de março de 2009 |arquivourl=https://web.archive.org/web/20090302110538/http://www.guaira.pr.gov.br/site/cidade.php?id=652 |arquivodata=2009-03-02 |urlmorta=yes}}&lt;/ref&gt; 1911ع ۾ ڪمپني [[گوائيرا–پورٽو مينڊيس ريلوي]] جي تعمير شروع ڪئي، جيڪا [[سيتي ڪيداس]] جي تيز وهندڙ آبشارن ۽ ڇولين واري حصي کي پاس ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي هئي. 1919ع ۾ پورٽو مورٽينهو کي عدالتي ضلعي جو درجو مليو.

====پورٽو مورٽينهو شهر ۽ پونتا پورا علائقو====

12 جولاءِ 1926ع جي رياستي قانون نمبر 962 تحت پورٽو مورٽينهو کي شهر جو درجو ڏنو ويو. 1943ع ۾ اهو [[پونتا پورا وفاقي علائقو|پونتا پورا وفاقي علائقي]] جو حصو بڻيو، جيڪو 1946ع ۾ ختم ڪيو ويو.
ماتي لارانجيرا ڪمپنيءَ کي پنهنجا ڪاروباري معاملا ختم ڪرڻ لاءِ هڪ مقرر مهلت ڏني وئي. ان جون سموريون عمارتون، رهائشي سرائون، ورڪشاپون، چوپايو مال ۽ باربردار جانورن جا جٿا نيلام ڪيا ويا.
ڪمپني پورٽو مورٽينهو ريلوي کي هلائڻ جاري رکيو ۽ پنهنجي ٻيلن مان [[ڪيبراچو]] ڪاٺ فلوريسٽال برازيليرا ايس. اي. جي ڪارخاني تائين پهچائيندي رهي، جتي ان مان [[ٽينن]] ڪڍيو ويندو هو. اها سرگرمي گهٽ ۾ گهٽ 1958ع تائين جاري رهي. ڪي غيرواضح شاهديون اهو به ظاهر ڪن ٿيون ته 1971ع تائين ريل گاڏيون اڃا هلنديون هيون.
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ شهر وڏي ٻوڏ جو شڪار ٿيو. ان کان پوءِ 1979ع ۾ هڪ ٻي وڏي ٻوڏ آئي، جنهن شهر کي شاهراهه کان {{fmtn|5|km}} تائين ٻوڙي ڇڏيو. اهڙيون ٻوڏون 1980ع، 1981ع، 1982ع ۽ 1983ع ۾ پڻ ورجايون ويون. انهن ٻوڏن سبب ڪلوميٽر 7 وٽ عارضي '''ترپال شهر''' قائم ڪيو ويو، جتي برازيل جي فوج بي گهر ماڻهن لاءِ پلاسٽڪ جي ترپالن سان پناهه گاهون تيار ڪيون.
شهر جي حفاظت لاءِ هڪ بند جي نموني جي نمائش ڪئي وئي ۽ تعميراتي ڪم پڻ شروع ٿيو، پر مالي وسيلن جي کوٽ سبب منصوبو مڪمل نه ٿي سگهيو ۽ تجويز ڪيل ڪم جو 35 سيڪڙو به پورو نه ٿيو. ڪيترن ئي ميئرن جي دور ۾ ان تي مرمت ٿيندي رهي، پر اهو نه مڪمل ٿي سگهيو ۽ نه ئي گهربل نموني سنڀاليو ويو.
1982ع ۾ شهر هڪ ٻي وڏي ٻوڏ جو شڪار ٿيو. هن مسئلي کي ٽن سالن کان پوءِ حفاظتي بند جي تعمير سان حل ڪيو ويو.

=== نالي جو بنياد ===
شهر جو نالو [[جواڪيم مورٽينهو]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو، جيڪو ماتو گروسو جو [[سينيٽر]] ۽ [[ڪامپوس ساليس حڪومت]] ۾ [[برازيل جو ناڻي وارو وزير|ناڻي وارو وزير]] هو.

== جاگرافي ==

=== هنڌ ===
[[پورٽو مورٽينهو]] جي ميونسپلٽي [[برازيل]] جي [[برازيل جو وچ-اولهه خطو|وچ-اولهه خطي]] جي ڏاکڻي حصي ۾، [[ڏکڻ ماتو گروسو جا پانتانال|ڏکڻ ماتو گروسو جي پانتانال]] واري علائقي ([[هيٺيون پانتانال ننڍو علائقو]]) ۾ واقع آهي. ان جو جاگرافيائي هنڌ 21°41′56″ [[ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪ ۽ 57°52′57″ [[اولهه]] ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. مکيه مفاصلا هي آهن:

* رياستي راڄڌاني [[ڪامپو گرانڊي (ماتو گروسو دو سول)|ڪامپو گرانڊي]] کان {{fmtn|437|km}}.
* وفاقي راڄڌاني [[برازيليا]] کان {{fmtn|1463|km}}.

=== طبعي جاگرافي ===

==== مٽي ====
ميونسپلٽيءَ ۾ مٽيءَ جا ٻه مکيه قسم غالب آهن: وارياسي يا وچولي بناوت واري '''پلانوسول''' مٽي ۽ قدرتي طور گهڻي زرخيز '''نيوسول''' مٽي. ان کان سواءِ ٿوري مقدار ۾ '''گلي سول''' مٽي پڻ ملي ٿي.

==== زميني بناوت ۽ اوچائي ====
سمنڊ جي سطح کان {{fmtn|90|m}} اوچائيءَ تي واقع هن ميونسپلٽيءَ ۾ زميني بناوت جو تنوع گهڻو نمايان آهي، خاص طور ان جي اوڀرئين حصي ۾، جتي هم شڪل پهاڙي چوٽيون، مٿاهين پٽن جا ڪنارا ۽ گولائيءَ يا نوڪدار صورت واري ڪٽاوَ مان ٺهيل زميني شڪليون ملن ٿيون. جيئن جيئن [[پيراگواءِ درياهه]] جي ڪنارن ڏانهن وڌجي ٿو، تيئن ٽيبل جهڙيون زميني شڪليون مختلف قسمن جي تلڇٽي ميدانن ۽ هموار علائقن سان گڏ نظر اچن ٿيون.

پورٽو مورٽينهو جي ميونسپلٽي ٽن ماحولياتي-جاگرافيائي علائقن ۾ ورهايل آهي:

* '''بودوڪينا ۽ اوروڪوم-امولار جي ٽڪرين وارو علائقو'''، جنهن ۾ [[سيرا دا بودوڪينا]] وارو حصو شامل آهي؛
* '''ماتو گروسو پانتانال وارو علائقو'''، جنهن ۾ اپا-امونگوئيجا–اڪيدابان پانتانال، ريو وردي پانتانال، پيراگواءِ وارو ميدان ۽ نابليڪي وارو ميدان شامل آهن؛
* '''مٿئين پيراگواءِ جي نشيبي علائقي'''، جنهن ۾ اپا نشيبي علائقو ۽ پانتانال کان اڳ وارا ڪوليويائي ميدان شامل آهن.

هتان جون ڪيتريون ئي زميني شڪليون درياهي عمل سان ٺهيل آهن. علائقو عام طور هموار آهي ۽ ڪٽاوَ جي ڪيترن مرحلن کان پوءِ پنهنجي موجوده صورت ۾ آيو آهي. هتي درياهي تلڇٽ مان ٺهيل هموار ميدان، وقت بوقت ٻوڏ هيٺ ايندڙ هيٺاهان علائقا، مٽيالا يا وارياسا ميدان ۽ نيڪال جي موجوده سرشتي سان ڳنڍيل يا ان کان الڳ ٻوڏ وارا علائقا پڻ ملن ٿا.

==== آبهوا، گرمي پد ۽ برسات ====
هتان جي آبهوا نمي واري ۽ نيم نمي واري استوائي آهي. برساتن جو دور سيپٽمبر کان اپريل تائين جاري رهي ٿو، جڏهن⁠تہ ڊسمبر ۾ برسات جي شدت سڀ کان وڌيڪ هوندي آهي. سڀ کان ٿڌي مهيني جو سراسري گرمي پد 18 °C کان وڌيڪ ۽ 21 °C کان گهٽ هوندو آهي. خشڪ موسم لڳ ڀڳ ٽي کان چار مهينا جاري رهي ٿي. سالياني برسات {{fmtn|1000|mm}} کان {{fmtn|1700|mm}} تائين هوندي آهي.

16 آڪٽوبر 2014ع تي 42.7 °C جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ 26 سيپٽمبر 2023ع تي 42.9 °C گرمي پد رڪارڊ ٿيو.&lt;ref&gt;https://g1.globo.com/meio-ambiente/noticia/2023/09/27/calor-de-ate-435c-veja-lista-de-24-cidades-que-tiveram-as-maiores-temperaturas-maximas-do-ano.ghtml&lt;/ref&gt; گهٽ ۾ گهٽ مطلق گرمي پد 25 جولاءِ 2013ع تي 1.1 °C رڪارڊ ڪيو ويو. اهي انگ [[برازيل جو قومي موسميات ادارو]] (INMET) جي خودڪار موسمياتي مرڪز تان حاصل ڪيا ويا آهن، جيڪو 23 آڪٽوبر 2006ع تي قائم ڪيو ويو هو.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mapas.inmet.gov.br/|titulo=Estações meteorológicas do INMET|data=|acessodata=12/05/2020|publicado=|ultimo=|primeiro=}}&lt;/ref&gt;

پورٽو مورٽينهو جا موسمياتي معمول هيٺ ڏجن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! colspan=&quot;14&quot; | '''پورٽو مورٽينهو لاءِ گرمي پد جا انگ اکر'''
|-
! مهينو
! &lt;abbr title=&quot;جنوري&quot;&gt;جنوري&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;فيبروري&quot;&gt;فيبروري&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;مارچ&quot;&gt;مارچ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;اپريل&quot;&gt;اپريل&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;مئي&quot;&gt;مئي&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;جون&quot;&gt;جون&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;جولاءِ&quot;&gt;جولاءِ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;آگسٽ&quot;&gt;آگسٽ&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;سيپٽمبر&quot;&gt;سيپٽمبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;آڪٽوبر&quot;&gt;آڪٽوبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;نومبر&quot;&gt;نومبر&lt;/abbr&gt;
! &lt;abbr title=&quot;ڊسمبر&quot;&gt;ڊسمبر&lt;/abbr&gt;
! سال
|-
! رڪارڊ وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| 41.3
| 41.0
| 39.0
| 38.5
| 36.3
| 34.0
| 35.5
| 39.2
| 42.9
| 42.7
| 41.5
| 41.4
| 42.9
|-
! سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد ([[ڊگري سيلسيس|°C]])
| 35.0
| 34.0
| 33.1
| 31.9
| 27.5
| 26.0
| 27.2
| 30.2
| 33.1
| 34.0
| 33.9
| 34.5
| 31.7
|-
! سراسري گرمي پد (°C)
| 28.5
| 27.9
| 27.0
| 25.5
| 21.8
| 20.1
| 20.3
| 22.3
| 25.2
| 27.2
| 27.2
| 28.3
| 25.1
|-
! سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| 23.7
| 23.6
| 22.4
| 20.6
| 17.4
| 15.5
| 14.4
| 16.0
| 18.6
| 21.6
| 21.9
| 23.5
| 19.9
|-
! رڪارڊ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| 14.4
| 17.3
| 12.1
| 6.9
| 6.3
| 1.6
| 1.1
| 1.6
| 5.4
| 10.8
| 10.6
| 14.1
| 1.1
|-
| colspan=&quot;14&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | '''''ذريعو:'' [[برازيل جو قومي موسميات ادارو]] (INMET)، 2006ع–2019ع جو نيم موسمياتي معمول'''
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مهينو
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جنوري
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | فيبروري
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مارچ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | اپريل
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مئي
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جون
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | جولاءِ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | آگسٽ
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سيپٽمبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | آڪٽوبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | نومبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | ڊسمبر
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سال
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري گرمي پد ([[سيلسيس|°C]])
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.3
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.5
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.1
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 22.6
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 20.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 19.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 18.8
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 21.0
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.2
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.3
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.4
| style=&quot;background:#FFCC66; color:black;&quot; | 23.1
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 22.2
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مطلق گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.8
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 7.7
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 2.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | −4.5&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | −1.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 4.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 8.0
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 9.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 12.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 15.0
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | −4.5
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 19.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 16.9
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 17.3
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 14.1
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 11.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 9.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 11.4
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 15.6
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 17.5
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.5
| style=&quot;background:#FFFF99; color:black;&quot; | 18.6
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 15.7
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.5
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.0
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.8
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 31.9
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 32.5
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 31.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 30.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 29.4
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 30.3
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | مطلق وڌ ۾ وڌ گرمي پد (°C)
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 35.8
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 35.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 36.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.1
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 33.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 34.3
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 37.6
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 38.2
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 38.2&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 36.0
| style=&quot;background:#FF8000; color:black;&quot; | 34.8
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 38.2
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | سراسري برسات ([[ملي ميٽر|mm]])
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 300.2
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 259.5
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 281.4
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 132.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 56.7
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 8.5
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 10.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 16.8
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 93.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 161.3
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 263.9
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 321.0
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 1910.0
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | 24 ڪلاڪن ۾ وڌ ۾ وڌ برسات (mm)
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 79.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 112.0&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 35.4
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 66.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61.6
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 65.2
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 94.0
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 93.2
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 112.0
|-
! style=&quot;background:#99CCCC; color:#000080;&quot; | هوا جي لاڳاپيل نمي (%)
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 90
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 71
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 61
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 67
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 80
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 85
| style=&quot;background:#30FF80; color:black;&quot; | 88
| style=&quot;background:#20E020; color:black;&quot; | 79
|}

&lt;small&gt;
# جون 1933ع.
# سيپٽمبر/آڪٽوبر 1926ع.
# اپريل 1935ع.
&lt;/small&gt;

==== آبي سرشتو ====
ميونسپلٽيءَ جا درياهه:

;[[پيراگواءِ درياهه]]
[[File:Vista do rio Paraguai na altura de Corumbá.jpg|200px|right|thumb|پيراگواءِ درياهه، پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ مان وهندڙ مکيه درياهه]]

هي [[پرانا درياهه]] جي ساڄي ڪناري وارو معاون درياهه آهي، جيڪو [[ارجنٽينا]] ۾ [[ڪورينتيس]] شهر جي ڀرسان پرانا درياهه سان ملي ٿو. هي درياهه [[ماتو گروسو]] رياست مان نڪري ٿو ۽ ڏکڻ ماتو گروسو جي پانتانال کي اتر کان ڏکڻ تائين پار ڪري ٿو. اهو پورٽو مورٽينهو، برازيل ۽ [[پيراگواءِ]] جي جمهوريه وچ ۾ سرحد پڻ ٺاهي ٿو.

;ٻيا درياهه

* '''اپا درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو [[بيلا وسٽا]] ميونسپلٽيءَ مان نڪري ٿو ۽ برازيل جي پورٽو مورٽينهو ۽ پيراگواءِ جي جمهوريه وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''امونگوئيجا درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو شهر کان ٿورو مٿي پيراگواءِ درياهه ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. هي درياهه پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ [[سيرا دا بودوڪينا]] مان نڪري ٿو.
* '''اڪيدابان درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو برانڪو درياهه جي ڇوڙ کان ٿورو مٿي پيراگواءِ درياهه ۾ ملي ٿو. هي پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي ۽ سيرا دا بودوڪينا مان نڪري ٿو.
* '''برانڪو درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي.
* '''نابليڪي درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه. هي [[نابليڪي پانتانال]] مان، [[ڪورومبا]] ميونسپلٽيءَ جي ڏاکڻي حصي ۾ نڪري ٿو ۽ ڪورومبا ۽ پورٽو مورٽينهو جي وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''نايتاڪا درياهه''': نابليڪي درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو ڪورومبا ۽ پورٽو مورٽينهو جي ميونسپلٽين وچ ۾ سرحد ٺاهي ٿو.
* '''پرديدو درياهه''': اپا درياهه جي ساڄي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو برازيل ۽ پيراگواءِ جي سرحد تي واقع آهي. هي سيرا دا بودوڪينا جي اوڀرئين ڪناري مان نڪري ٿو ۽ پورٽو مورٽينهو ۽ ڪاراڪول، توڙي پورٽو مورٽينهو ۽ جارڊيم ميونسپلٽين جي وچ ۾ حد ٺاهي ٿو.
* '''تاروما درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو شهر کان لڳ ڀڳ {{fmtn|20|km}} مٿانهين وهڪري تي ان ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.
* '''تيريري درياهه''': پيراگواءِ درياهه جي کاٻي ڪناري وارو معاون درياهه، جيڪو پورٽو مورٽينهو ميونسپلٽيءَ ۾ واقع آهي.

==== ٻوٽا ====
علائقي جي نباتاتي ڍڪ تقريباً هڪجهڙيءَ طرح پانتانال جي مخصوص ٻوٽن، اسٽيپي نما [[سيرادو]]، عام سيرادو، موسمي پن ڇاڻيندڙ ٻيلن ۽ نيم پن ڇاڻيندڙ ٻيلن ۾ ورهايل آهي. ان کان سواءِ هتي پوکيل چراگاهه ۽ ڪجهه زرعي پوکون پڻ موجود آهن.

=== سياسي جاگرافي ===

==== وقت جو منطقو ====
پورٽو مورٽينهو جو وقت [[برازيليا]] کان هڪ ڪلاڪ پوئتي ۽ [[گرينچ نصف النهار]]، يعني [[هم آهنگ عالمي وقت]] کان چار ڪلاڪ پوئتي آهي.

==== ايراضي ====
ميونسپلٽي {{fmtn|17734.925|km²}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.

;[[پانتانال]]
[[يونيسڪو]] پانتانال کي ڌرتيءَ جي سڀ کان سرسبز ۽ حياتياتي لحاظ کان گهڻ رخي قدرتي ذخيرن مان هڪ قرار ڏئي ان کي [[عالمي ورثو|عالمي ورثي]] ۾ شامل ڪيو آهي. ڏکڻ آمريڪا جي اندروني حصي ۾ واقع پانتانال دنيا جو سڀ کان وڏو لڳاتار آلو علائقو آهي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ {{fmtn|250000|km²}} آهي.

هي علائقو جانورن ۽ ٻوٽن جي بيشمار نسلن سبب مشهور آهي، جيڪي نمي ۽ خشڪيءَ جي بدلجندڙ موسمن واري ماحول ۾ رهن ٿا. پانتانال دراصل هڪ ئي قسم جو علائقو نه آهي، پر هتي ڏهه الڳ پانتانال علائقا آهن، جن جون خاصيتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن:

* نابليڪي — 9.4٪
* ميرانڊا — 4.6٪
* اڪيدائوانا — 4.9٪
* ابوبرال — 1.6٪
* نيڪولانديا — 17.8٪
* پائيگواس — 18.3٪
* پيراگواءِ — 5.3٪
* بارائو دي ميلگاسو — 13.3٪
* پوڪوني — 12.9٪
* ڪاسيريس — 11.9٪

پانتانال جي قدرتي منظرن جي خوبصورتي سڄي دنيا جي ماڻهن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي، جنهن سبب علائقي جي ڪيترين ئي ميونسپلٽين ۾ سياحت ترقي ڪئي آهي. پانتانال بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوچ جي واڌ سان ڪيترن ئي محققن هن ماحولياتي نظام تي انساني آبادڪاريءَ جي اثرن تي بحث ڪيو آهي.

هتان جي مکيه ماحولياتي مسئلن ۾ هي شامل آهن:

* حد کان وڌيڪ ۽ غيرقانوني مڇي مارڻ؛
* مگرمڇن جو شڪار؛
* پيراگواءِ درياهي حوض جي درياهن جي آلودگي؛
* [[ماتو گروسو]] رياست ۾ کاڻ کوٽڻ جون سرگرميون؛
* پارو سبب پاڻيءَ جي آلودگي؛
* پيراگواءِ–پرانا آبي شاهراهه جو ماحولياتي اثر.

انهن مسئلن تي وڏي پيماني تي بحث جاري آهي، جڏهن⁠تہ ماحولياتي ادارن ۽ مقامي برادريءَ جي ڪجهه قدمن سان اهڙن نقصانڪار عملن کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي.

==== انتظامي ورهاست ====
پورٽو مورٽينهو (مرڪزي شهر) ۽ ڪولونيا ڪاشوئيرا.

==== ڀرپاسي وارا علائقا ====
پورٽو مورٽينهو جون سرحدون [[ڪورومبا]]، [[ميرانڊا]]، [[بونيتو]]، [[جارڊيم]] ۽ [[ڪاراڪول]] سان ملن ٿيون.

== معيشت ==

پورٽو مورٽينهو جي سڀ کان نمايان معاشي سرگرمين مان هڪ [[زراعت]] ۽ چوپايو مال پالڻ آهي. ان کان سواءِ هتي [[ڪيبراچو]] جي وڻ مان [[ٽينن]] ڪڍڻ جي صنعت پڻ اهم حيثيت رکي ٿي. [[يربا ماتي]] جي پيداوار واري دور ۾ پورٽو مورٽينهو وڏي خوشحالي حاصل ڪئي. شهر جي معدني دولت جو وڏو حصو پڻ پٿريلي چون (ليم اسٽون) تي ٻڌل آهي.

=== سياحت ===

مڇي مارڻ سان لاڳاپيل سياحت پورٽو مورٽينهو جي اهم ترين معاشي سرگرمي آهي. هتي [[پيراگواءِ درياهه]] جو وهڪرو برازيل جي سڀ کان وڌيڪ مڇين وارن علائقن مان هڪ آهي، تنهنڪري مڇي مارڻ، گڏوگڏ مقامي نباتات ۽ جهنگلي جيوت، شهر جا مکيه سياحتي ڪشش جا مرڪز آهن. هتان کان مڇيگيرن ۽ سياحن سان ڀريل ڪيترائي ٻيڙا روانا ٿيندا آهن.

* '''ڪاستيلينهو''' (ڊاڪٽر ڪوريا گهٽي، 456، مرڪزي علائقو): هي ننڍڙو محل شهر جي هڪ واپاري پنهنجي يورپي زال کي پورٽو مورٽينهو ۾ رهڻ تي راضي ڪرڻ لاءِ تعمير ڪرايو. سندس زال يورپ جي ياد ۾ رهندي هئي، تنهنڪري هن خواهش ظاهر ڪئي ته يورپي محلن جي نموني هڪ عمارت تعمير ڪئي وڃي. هن عمارت ۾ پنهنجي بجلي، پائپ وسيلي پاڻي جي فراهمي ۽ يورپ مان درآمد ڪيل فرنيچر موجود هو.

* '''مارگريدا ٻيٽ''' (هسپانوي: ''Isla Margarita''): [[پيراگواءِ]] جي پاسي واقع آزاد واپاري علائقو آهي. اتي پهچڻ لاءِ پيراگواءِ درياهه پار ڪرڻو پوي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ٻنهي علائقن کي ڳنڍيندڙ ڪا پل موجود ناهي.

== قونصلر نمائندگي ==
[[پيراگوئي]] جو هڪ قونصل خانو پورٽو مورٽينيو ۾ موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mre.gov.py/index.php/representaciones/consulados-del-paraguay-en-el-mundo/en-el-brasil|title=Representaciones, Consulados del Paraguay, en el Brasil|website=Ministerio de Relaciones Exteriores|language=es|access-date=26 June 2022}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [http://www.pantanalescapes.com/locations/portomurtinho.html Pantanal Escapes - Travel Guide and Tourism in Porto Murtinho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150803150632/http://www.pantanalescapes.com/locations/portomurtinho.html |date=2015-08-03 }}

{{Municipalities of Mato Grosso do Sul}}

[[زمرو:ماتو گروسو دو سول جون ميونسپالٽيون]]

{{MatoGrossodoSul-geo-stub}}</text>
      <sha1>n1k5js7plx4br8lt2ga1urp68g083zk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نگار خانم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99124</id>
    <revision>
      <id>398567</id>
      <parentid>387337</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T15:04:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7398" sha1="ar10tvvf1df44upr31vg9pqstqee5fc" xml:space="preserve">{{Short description|عثماني شاعره}}
{{family name hatnote|نگار|خانم{{!}}حنم||lang=Ottoman Turkish}}
{{More footnotes|date=August 2011}}
{{Infobox writer
| image = Nigâr Hanım.jpg
| imagesize = 150px
| name = نگار خانم
| caption =
| pseudonym =
| birth_date = 1856
| birth_place = [[استنبول]]، [[عثماني سلطنت]]
| death_date = {{death date and age|1918|4|1|1856|df=yes}}
| death_place = استنبول، عثماني سلطنت
| occupation = شاعره
| nationality = عثماني
| period =
| genre = [[ديوان شاعري]]
| subject = عورتن جا حق
| movement =
| notableworks =
| relatives = [[مجار عثمان پاشا]] (پيءُ)
| influences =
| influenced =
| signature =
| website =
}}

'''نگار خانم''' (1856ع – 1 اپريل 1918ع) ({{langx|ota|نگار خانم}})، جيڪا '''نگار بنتِ عثمان''' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، [[عثماني سلطنت]] جي هڪ شاعره هئي، جنهن عورتاڻِي اظهار سان جديد مغربي شاعراڻي اسلوبن جي شروعات ڪئي. هوءَ [[تنظيمات]] کان پوءِ واري ترڪي شاعريءَ جي اهم ترين شخصيتن مان هڪ شمار ڪئي وڃي ٿي.

== حياتي ==

نگار خانم جو پيءُ [[1848ع جي يورپي انقلابن|1848ع جي هنگري بغاوت]] کان پوءِ لڏي آيل هنگري نسل جو [[مجار عثمان پاشا]] هو. هن پنهنجي ابتدائي تعليم [[فرانس|فرانس]]ي اسڪول ۾ حاصل ڪئي. ان کان سواءِ هن ذاتي استادن کان [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]، [[عربي]] ۽ [[فارسي]] جون به تعليمون ورتيون. ننڍپڻ کان ئي [[شاعري]] لکڻ شروع ڪيائين. هوءَ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] ۽ [[فرانسيسي ادب|فرانسيسي ادب]] تي مڪمل عبور رکندي هئي. پنهنجي دور جي اعليٰ سماجي ۽ ادبي حلقن ۾ هوءَ نهايت معزز شخصيت طور سڃاتي ويندي هئي.

هوءَ هر [[اڱارو|اڱاري]] پنهنجي حويليءَ ۾ اهڙيون ادبي گڏجاڻيون منعقد ڪندي هئي، جيڪي فرانسيسي ادبي سيلونن جهڙيون هونديون هيون. انهن گڏجاڻين ۾ وقت جا مشهور اديب، شاعر ۽ دانشور شريڪ ٿيندا هئا، جتي شاعري پڙهي ويندي هئي، [[موسيقي]] ٻڌي ويندي هئي ۽ [[فن]] ۽ [[ادب]] بابت بحث مباحثا ٿيندا هئا.

نگار خانم 1 اپريل 1918ع تي [[استنبول]] ۾ وفات ڪئي. سندس مزار [[روميلي حصار]] جي &quot;ڪايالار&quot; قبرستان ۾ آهي.

هن پنهنجو شاعراڻو ڪلام ''[[افسوس ١]]'' (1877ع)، ''[[افسوس ٢]]'' (1891ع)، ''[[نيرام]]'' (1896ع)، ''[[عڪسِ صدا]]'' (1900ع) ۽ ''[[الحانِ وطن]]'' (1916ع) ۾ گڏ ڪيو. سندس هڪ نثري تصنيف ''[[صفحاتِ قلب]]'' (1901ع) پڻ آهي، جيڪا خطن جي صورت ۾ لکيل هڪ عشقيه ڪهاڻي آهي.

سندس شاعريءَ ۾ ذاتي زندگيءَ جي ناڪامين ۽ اڻپوري خوشيءَ مان پيدا ٿيندڙ ڏک ۽ درد جو اظهار ملي ٿو، جنهن ۾ نفيس [[غنائيت]] (ليرزم) نمايان آهي. هوءَ [[ترڪ]] عورت شاعرائن ۾ [[اوڻيهين صدي]] جي ٻئي اڌ دوران سڀ کان وڌيڪ ۽ اعليٰ ادبي ڪم ڪندڙ شخصيتن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Kenan Akyüz, (1953، چوٿون ڇاپو 1982)، ''Batı Tesirinde Türk Şiiri Antolojisi 1860–1923'', İstanbul: İnkılap Kitabevi، ص. 217–218.&lt;/ref&gt;

نگار خانم پنهنجي دور جي عورت شاعرائن ۾ سڀ کان وڌيڪ پرڏيهي ٻوليون ڄاڻندڙ شخصيت طور مشهور هئي. مختلف ذريعن موجب هوءَ ڪل اٺ ٻوليون ڄاڻندي هئي. سندس ڊائريءَ ۽ حياتيءَ بابت لکيل ڪتابن مان معلوم ٿئي ٿو ته هوءَ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[يوناني ٻولي|يوناني]] (رومي) ۽ [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۾ اعليٰ مهارت رکندي هئي، جڏهن⁠تہ [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]]، [[عربي]]، [[فارسي]] ۽ [[هنگري ٻولي|هنگري]] پڙهي، لکي ۽ سمجهي سگهندي هئي.&lt;ref&gt;[[نازان بڪيراوغلو]]، ''Şair Nigar Hanım'', İstanbul، 2008ع، ص. 241.&lt;/ref&gt;

سندس شاعري ۽ نثر [[حنملارا مخصوص غازيته|عورتن جي اخبار]] (1895–1908ع)، ''[[محاسن]]'' (1909–1910ع)، ''[[دمت  (ديرگي)|دمت]]'' (1908ع)، ''[[قادن (ديرگي)|قادن]]'' ۽ ''[[حنملار عالمي|عورتن جي دنيا]]'' (1918ع) جهڙن رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{dergi kaynağı|url=http://dergisosyalbil.selcuk.edu.tr/susbed/article/view/278|başlık=Kadın (1908–1909): Selanik'te Yayınlanan İlk Kadın Dergisi Üzerine Bir İnceleme|erişimtarihi=8 Mart 2021|tarih=2009|sayı=22|sayfalar=147–151|dergi=Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi|ad1=Aydın|soyadı1=Hakan|arşivurl=https://web.archive.org/web/20210119084227/http://dergisosyalbil.selcuk.edu.tr/susbed/article/view/278|arşivtarihi=19 Ocak 2021|ölüurl=hayır}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Nazan Bekiroğlu|نازان بڪيراوغلو]]، ''Şair Nigar Hanım'', İstanbul، 2008ع، ص. 267.&lt;/ref&gt;

شروعاتي دور ۾ هوءَ پنهنجن ڪجهه تصنيفن ۾ &quot;عريان قلب&quot; جو تخلص استعمال ڪندي هئي، پر پوءِ اهو ڇڏي پنهنجو اصل نالو اختيار ڪيائين. [[سليمان نظيف]]، [[فؤاد ڪوپرولو]] ۽ [[ليلى خانم|ليلى خانم]] جهڙن همعصر اديبن جو خيال هو ته نگار خانم هڪ بهترين نثرنگار هئي، پر شاعره طور ايتري سگهاري نه هئي، تنهنڪري سندس نثري تحريرن کي سندس شاعريءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Köprülüzade Mehmet Fuat، &quot;Nigar Hanım&quot;، ''Yeni Mecmua''، جلد 2، شمارو 39، 11 اپريل 1918ع، ص. 250.&lt;/ref&gt;

هوءَ ڪجهه عرصو [[امينه سميه]] جي ادارت هيٺ سلانيڪ مان نڪرندڙ رسالي &quot;مطالعه&quot; ۾ پڻ لکندي رهي، جيڪو پنهنجي دور جي اهم عورتن جي ادبي رسالن مان هڪ هو.&lt;ref&gt;Nigar Binti Osman، &quot;Takvim&quot;، ''Mütalâa''، شمارو 10، آڪٽوبر 1896ع.&lt;/ref&gt;

نگار خانم جي شخصيت ۾ اوڀر ۽ اولهه ٻنهي تهذيبن جا اثر نمايان هئا. هڪ طرف سندس زندگيءَ جو انداز ۽ فڪر مشرقي روايتن سان ڳنڍيل رهيو، ته ٻئي طرف سندس ثقافتي ذوق، علمي رجحان ۽ اعليٰ قدرن جي قدرداني کيس مغربي فڪر جي ويجهو آڻي بيهاريو.&lt;ref&gt;[[نازان بڪيراوغلو]]، ''Şair Nigar Hanım''، Timaş Yayınları، İstanbul، 2008ع، ص. 145.&lt;/ref&gt;

==حوالا==

[[زمرو:ترڪ عورتون]]
[[زمرو:شاعر]]</text>
      <sha1>ar10tvvf1df44upr31vg9pqstqee5fc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398568</id>
      <parentid>398567</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T15:05:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7363" sha1="1xwprfijx9mxynm1756dlyymxo5nvq8" xml:space="preserve">{{Short description|عثماني شاعره}}
{{family name hatnote|نگار|خانم{{!}}حنم||lang=Ottoman Turkish}}

{{Infobox writer
| image = Nigâr Hanım.jpg
| imagesize = 150px
| name = نگار خانم
| caption =
| pseudonym =
| birth_date = 1856
| birth_place = [[استنبول]]، [[عثماني سلطنت]]
| death_date = {{death date and age|1918|4|1|1856|df=yes}}
| death_place = استنبول، عثماني سلطنت
| occupation = شاعره
| nationality = عثماني
| period =
| genre = [[ديوان شاعري]]
| subject = عورتن جا حق
| movement =
| notableworks =
| relatives = [[مجار عثمان پاشا]] (پيءُ)
| influences =
| influenced =
| signature =
| website =
}}

'''نگار خانم''' (1856ع – 1 اپريل 1918ع) ({{langx|ota|نگار خانم}})، جيڪا '''نگار بنتِ عثمان''' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، [[عثماني سلطنت]] جي هڪ شاعره هئي، جنهن عورتاڻِي اظهار سان جديد مغربي شاعراڻي اسلوبن جي شروعات ڪئي. هوءَ [[تنظيمات]] کان پوءِ واري ترڪي شاعريءَ جي اهم ترين شخصيتن مان هڪ شمار ڪئي وڃي ٿي.

== حياتي ==

نگار خانم جو پيءُ [[1848ع جي يورپي انقلابن|1848ع جي هنگري بغاوت]] کان پوءِ لڏي آيل هنگري نسل جو [[مجار عثمان پاشا]] هو. هن پنهنجي ابتدائي تعليم [[فرانس|فرانس]]ي اسڪول ۾ حاصل ڪئي. ان کان سواءِ هن ذاتي استادن کان [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]، [[عربي]] ۽ [[فارسي]] جون به تعليمون ورتيون. ننڍپڻ کان ئي [[شاعري]] لکڻ شروع ڪيائين. هوءَ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] ۽ [[فرانسيسي ادب|فرانسيسي ادب]] تي مڪمل عبور رکندي هئي. پنهنجي دور جي اعليٰ سماجي ۽ ادبي حلقن ۾ هوءَ نهايت معزز شخصيت طور سڃاتي ويندي هئي.

هوءَ هر [[اڱارو|اڱاري]] پنهنجي حويليءَ ۾ اهڙيون ادبي گڏجاڻيون منعقد ڪندي هئي، جيڪي فرانسيسي ادبي سيلونن جهڙيون هونديون هيون. انهن گڏجاڻين ۾ وقت جا مشهور اديب، شاعر ۽ دانشور شريڪ ٿيندا هئا، جتي شاعري پڙهي ويندي هئي، [[موسيقي]] ٻڌي ويندي هئي ۽ [[فن]] ۽ [[ادب]] بابت بحث مباحثا ٿيندا هئا.

نگار خانم 1 اپريل 1918ع تي [[استنبول]] ۾ وفات ڪئي. سندس مزار [[روميلي حصار]] جي &quot;ڪايالار&quot; قبرستان ۾ آهي.

هن پنهنجو شاعراڻو ڪلام ''[[افسوس ١]]'' (1877ع)، ''[[افسوس ٢]]'' (1891ع)، ''[[نيرام]]'' (1896ع)، ''[[عڪسِ صدا]]'' (1900ع) ۽ ''[[الحانِ وطن]]'' (1916ع) ۾ گڏ ڪيو. سندس هڪ نثري تصنيف ''[[صفحاتِ قلب]]'' (1901ع) پڻ آهي، جيڪا خطن جي صورت ۾ لکيل هڪ عشقيه ڪهاڻي آهي.

سندس شاعريءَ ۾ ذاتي زندگيءَ جي ناڪامين ۽ اڻپوري خوشيءَ مان پيدا ٿيندڙ ڏک ۽ درد جو اظهار ملي ٿو، جنهن ۾ نفيس [[غنائيت]] (ليرزم) نمايان آهي. هوءَ [[ترڪ]] عورت شاعرائن ۾ [[اوڻيهين صدي]] جي ٻئي اڌ دوران سڀ کان وڌيڪ ۽ اعليٰ ادبي ڪم ڪندڙ شخصيتن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Kenan Akyüz, (1953، چوٿون ڇاپو 1982)، ''Batı Tesirinde Türk Şiiri Antolojisi 1860–1923'', İstanbul: İnkılap Kitabevi، ص. 217–218.&lt;/ref&gt;

نگار خانم پنهنجي دور جي عورت شاعرائن ۾ سڀ کان وڌيڪ پرڏيهي ٻوليون ڄاڻندڙ شخصيت طور مشهور هئي. مختلف ذريعن موجب هوءَ ڪل اٺ ٻوليون ڄاڻندي هئي. سندس ڊائريءَ ۽ حياتيءَ بابت لکيل ڪتابن مان معلوم ٿئي ٿو ته هوءَ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[يوناني ٻولي|يوناني]] (رومي) ۽ [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۾ اعليٰ مهارت رکندي هئي، جڏهن⁠تہ [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]]، [[عربي]]، [[فارسي]] ۽ [[هنگري ٻولي|هنگري]] پڙهي، لکي ۽ سمجهي سگهندي هئي.&lt;ref&gt;[[نازان بڪيراوغلو]]، ''Şair Nigar Hanım'', İstanbul، 2008ع، ص. 241.&lt;/ref&gt;

سندس شاعري ۽ نثر [[حنملارا مخصوص غازيته|عورتن جي اخبار]] (1895–1908ع)، ''[[محاسن]]'' (1909–1910ع)، ''[[دمت  (ديرگي)|دمت]]'' (1908ع)، ''[[قادن (ديرگي)|قادن]]'' ۽ ''[[حنملار عالمي|عورتن جي دنيا]]'' (1918ع) جهڙن رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{dergi kaynağı|url=http://dergisosyalbil.selcuk.edu.tr/susbed/article/view/278|başlık=Kadın (1908–1909): Selanik'te Yayınlanan İlk Kadın Dergisi Üzerine Bir İnceleme|erişimtarihi=8 Mart 2021|tarih=2009|sayı=22|sayfalar=147–151|dergi=Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi|ad1=Aydın|soyadı1=Hakan|arşivurl=https://web.archive.org/web/20210119084227/http://dergisosyalbil.selcuk.edu.tr/susbed/article/view/278|arşivtarihi=19 Ocak 2021|ölüurl=hayır}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Nazan Bekiroğlu|نازان بڪيراوغلو]]، ''Şair Nigar Hanım'', İstanbul، 2008ع، ص. 267.&lt;/ref&gt;

شروعاتي دور ۾ هوءَ پنهنجن ڪجهه تصنيفن ۾ &quot;عريان قلب&quot; جو تخلص استعمال ڪندي هئي، پر پوءِ اهو ڇڏي پنهنجو اصل نالو اختيار ڪيائين. [[سليمان نظيف]]، [[فؤاد ڪوپرولو]] ۽ [[ليلى خانم|ليلى خانم]] جهڙن همعصر اديبن جو خيال هو ته نگار خانم هڪ بهترين نثرنگار هئي، پر شاعره طور ايتري سگهاري نه هئي، تنهنڪري سندس نثري تحريرن کي سندس شاعريءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Köprülüzade Mehmet Fuat، &quot;Nigar Hanım&quot;، ''Yeni Mecmua''، جلد 2، شمارو 39، 11 اپريل 1918ع، ص. 250.&lt;/ref&gt;

هوءَ ڪجهه عرصو [[امينه سميه]] جي ادارت هيٺ سلانيڪ مان نڪرندڙ رسالي &quot;مطالعه&quot; ۾ پڻ لکندي رهي، جيڪو پنهنجي دور جي اهم عورتن جي ادبي رسالن مان هڪ هو.&lt;ref&gt;Nigar Binti Osman، &quot;Takvim&quot;، ''Mütalâa''، شمارو 10، آڪٽوبر 1896ع.&lt;/ref&gt;

نگار خانم جي شخصيت ۾ اوڀر ۽ اولهه ٻنهي تهذيبن جا اثر نمايان هئا. هڪ طرف سندس زندگيءَ جو انداز ۽ فڪر مشرقي روايتن سان ڳنڍيل رهيو، ته ٻئي طرف سندس ثقافتي ذوق، علمي رجحان ۽ اعليٰ قدرن جي قدرداني کيس مغربي فڪر جي ويجهو آڻي بيهاريو.&lt;ref&gt;[[نازان بڪيراوغلو]]، ''Şair Nigar Hanım''، Timaş Yayınları، İstanbul، 2008ع، ص. 145.&lt;/ref&gt;

==حوالا==

[[زمرو:ترڪ عورتون]]
[[زمرو:شاعر]]</text>
      <sha1>1xwprfijx9mxynm1756dlyymxo5nvq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398569</id>
      <parentid>398568</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T15:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7360" sha1="l2uuzteudob2dusxljda3cvsna9uxzh" xml:space="preserve">{{Short description|عثماني شاعره}}
{{family name hatnote|نگار|خانم{{!}}حنم||lang=Ottoman Turkish}}

{{Infobox writer
| image = Nigâr Hanım.jpg
| imagesize = 150px
| name = نگار خانم
| caption =
| pseudonym =
| birth_date = 1856
| birth_place = [[استنبول]]، [[عثماني سلطنت]]
| death_date = {{death date and age|1918|4|1|1856|df=yes}}
| death_place = استنبول، عثماني سلطنت
| occupation = شاعره
| nationality = عثماني
| period =
| genre = [[ديوان شاعري]]
| subject = عورتن جا حق
| movement =
| notableworks =
| relatives = [[مجار عثمان پاشا]] (پيءُ)
| influences =
| influenced =
| signature =
| website =
}}

'''نگار خانم''' (1856ع – 1 اپريل 1918ع) ({{langx|ota|نگار خانم}})، جيڪا '''نگار بنتِ عثمان''' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، [[عثماني سلطنت]] جي هڪ شاعره هئي، جنهن عورتاڻِي اظهار سان جديد مغربي شاعراڻي اسلوبن جي شروعات ڪئي. هوءَ [[تنظيمات]] کان پوءِ واري ترڪي شاعريءَ جي اهم ترين شخصيتن مان هڪ شمار ڪئي وڃي ٿي.

== حياتي ==

نگار خانم جو پيءُ [[1848ع جي يورپي انقلابن|1848ع جي هنگري بغاوت]] کان پوءِ لڏي آيل هنگري نسل جو [[مجار عثمان پاشا]] هو. هن پنهنجي ابتدائي تعليم [[فرانس|فرانس]]ي اسڪول ۾ حاصل ڪئي. ان کان سواءِ هن ذاتي استادن کان [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]، [[عربي]] ۽ [[فارسي]] جون به تعليمون ورتيون. ننڍپڻ کان ئي [[شاعري]] لکڻ شروع ڪيائين. هوءَ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] ۽ [[فرانسيسي ادب|فرانسيسي ادب]] تي مڪمل عبور رکندي هئي. پنهنجي دور جي اعليٰ سماجي ۽ ادبي حلقن ۾ هوءَ نهايت معزز شخصيت طور سڃاتي ويندي هئي.

هوءَ هر [[اڱارو|اڱاري]] پنهنجي حويليءَ ۾ اهڙيون ادبي گڏجاڻيون منعقد ڪندي هئي، جيڪي فرانسيسي ادبي سيلونن جهڙيون هونديون هيون. انهن گڏجاڻين ۾ وقت جا مشهور اديب، شاعر ۽ دانشور شريڪ ٿيندا هئا، جتي شاعري پڙهي ويندي هئي، [[موسيقي]] ٻڌي ويندي هئي ۽ [[فن]] ۽ [[ادب]] بابت بحث مباحثا ٿيندا هئا.

نگار خانم 1 اپريل 1918ع تي [[استنبول]] ۾ وفات ڪئي. سندس مزار [[روميلي حصار]] جي &quot;ڪايالار&quot; قبرستان ۾ آهي.

هن پنهنجو شاعراڻو ڪلام ''[[افسوس ١]]'' (1877ع)، ''[[افسوس ٢]]'' (1891ع)، ''[[نيرام]]'' (1896ع)، ''[[عڪسِ صدا]]'' (1900ع) ۽ ''[[الحانِ وطن]]'' (1916ع) ۾ گڏ ڪيو. سندس هڪ نثري تصنيف ''[[صفحاتِ قلب]]'' (1901ع) پڻ آهي، جيڪا خطن جي صورت ۾ لکيل هڪ عشقيه ڪهاڻي آهي.

سندس شاعريءَ ۾ ذاتي زندگيءَ جي ناڪامين ۽ اڻپوري خوشيءَ مان پيدا ٿيندڙ ڏک ۽ درد جو اظهار ملي ٿو، جنهن ۾ نفيس [[غنائيت]] (ليرزم) نمايان آهي. هوءَ [[ترڪ]] عورت شاعرائن ۾ [[اوڻيهين صدي]] جي ٻئي اڌ دوران سڀ کان وڌيڪ ۽ اعليٰ ادبي ڪم ڪندڙ شخصيتن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Kenan Akyüz, (1953، چوٿون ڇاپو 1982)، ''Batı Tesirinde Türk Şiiri Antolojisi 1860–1923'', İstanbul: İnkılap Kitabevi، ص. 217–218.&lt;/ref&gt;

نگار خانم پنهنجي دور جي عورت شاعرائن ۾ سڀ کان وڌيڪ پرڏيهي ٻوليون ڄاڻندڙ شخصيت طور مشهور هئي. مختلف ذريعن موجب هوءَ ڪل اٺ ٻوليون ڄاڻندي هئي. سندس ڊائريءَ ۽ حياتيءَ بابت لکيل ڪتابن مان معلوم ٿئي ٿو ته هوءَ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[يوناني ٻولي|يوناني]] (رومي) ۽ [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۾ اعليٰ مهارت رکندي هئي، جڏهن⁠تہ [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]]، [[عربي]]، [[فارسي]] ۽ [[هنگري ٻولي|هنگري]] پڙهي، لکي ۽ سمجهي سگهندي هئي.&lt;ref&gt;[[نازان بڪيراوغلو]]، ''Şair Nigar Hanım'', İstanbul، 2008ع، ص. 241.&lt;/ref&gt;

سندس شاعري ۽ نثر [[حنملارا مخصوص غازيته|عورتن جي اخبار]] (1895–1908ع)، ''[[محاسن]]'' (1909–1910ع)، ''[[دمت  (رسالو)|دمت]]'' (1908ع)، ''[[قادن (رسالو)|قادن]]'' ۽ ''[[حنملار عالمي|عورتن جي دنيا]]'' (1918ع) جهڙن رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://dergisosyalbil.selcuk.edu.tr/susbed/article/view/278|başlık=Kadın (1908–1909): Selanik'te Yayınlanan İlk Kadın Dergisi Üzerine Bir İnceleme|erişimtarihi=8 Mart 2021|tarih=2009|sayı=22|sayfalar=147–151|dergi=Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi|ad1=Aydın|soyadı1=Hakan|arşivurl=https://web.archive.org/web/20210119084227/http://dergisosyalbil.selcuk.edu.tr/susbed/article/view/278|arşivtarihi=19 Ocak 2021|ölüurl=hayır}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Nazan Bekiroğlu|نازان بڪيراوغلو]]، ''Şair Nigar Hanım'', İstanbul، 2008ع، ص. 267.&lt;/ref&gt;

شروعاتي دور ۾ هوءَ پنهنجن ڪجهه تصنيفن ۾ &quot;عريان قلب&quot; جو تخلص استعمال ڪندي هئي، پر پوءِ اهو ڇڏي پنهنجو اصل نالو اختيار ڪيائين. [[سليمان نظيف]]، [[فؤاد ڪوپرولو]] ۽ [[ليلى خانم|ليلى خانم]] جهڙن همعصر اديبن جو خيال هو ته نگار خانم هڪ بهترين نثرنگار هئي، پر شاعره طور ايتري سگهاري نه هئي، تنهنڪري سندس نثري تحريرن کي سندس شاعريءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Köprülüzade Mehmet Fuat، &quot;Nigar Hanım&quot;، ''Yeni Mecmua''، جلد 2، شمارو 39، 11 اپريل 1918ع، ص. 250.&lt;/ref&gt;

هوءَ ڪجهه عرصو [[امينه سميه]] جي ادارت هيٺ سلانيڪ مان نڪرندڙ رسالي &quot;مطالعه&quot; ۾ پڻ لکندي رهي، جيڪو پنهنجي دور جي اهم عورتن جي ادبي رسالن مان هڪ هو.&lt;ref&gt;Nigar Binti Osman، &quot;Takvim&quot;، ''Mütalâa''، شمارو 10، آڪٽوبر 1896ع.&lt;/ref&gt;

نگار خانم جي شخصيت ۾ اوڀر ۽ اولهه ٻنهي تهذيبن جا اثر نمايان هئا. هڪ طرف سندس زندگيءَ جو انداز ۽ فڪر مشرقي روايتن سان ڳنڍيل رهيو، ته ٻئي طرف سندس ثقافتي ذوق، علمي رجحان ۽ اعليٰ قدرن جي قدرداني کيس مغربي فڪر جي ويجهو آڻي بيهاريو.&lt;ref&gt;[[نازان بڪيراوغلو]]، ''Şair Nigar Hanım''، Timaş Yayınları، İstanbul، 2008ع، ص. 145.&lt;/ref&gt;

==حوالا==

[[زمرو:ترڪ عورتون]]
[[زمرو:شاعر]]</text>
      <sha1>l2uuzteudob2dusxljda3cvsna9uxzh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398570</id>
      <parentid>398569</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T15:10:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>398570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7845" sha1="lqdvfyd2k17xvtmt93jq1ql7fcf6t70" xml:space="preserve">{{Short description|عثماني شاعره}}
{{family name hatnote|نگار|خانم{{!}}حنم||lang=Ottoman Turkish}}

{{Infobox writer
| image = Nigâr Hanım.jpg
| imagesize = 150px
| name = نگار خانم
| caption =
| pseudonym =
| birth_date = 1856
| birth_place = [[استنبول]]، [[عثماني سلطنت]]
| death_date = {{death date and age|1918|4|1|1856|df=yes}}
| death_place = استنبول، عثماني سلطنت
| occupation = شاعره
| nationality = عثماني
| period =
| genre = [[ديوان شاعري]]
| subject = عورتن جا حق
| movement =
| notableworks =
| relatives = [[مجار عثمان پاشا]] (پيءُ)
| influences =
| influenced =
| signature =
| website =
}}

'''نگار خانم''' (1856ع – 1 اپريل 1918ع) ({{langx|ota|نگار خانم}})، جيڪا '''نگار بنتِ عثمان''' جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي، [[عثماني سلطنت]] جي هڪ شاعره هئي، جنهن عورتاڻِي اظهار سان جديد مغربي شاعراڻي اسلوبن جي شروعات ڪئي. هوءَ [[تنظيمات]] کان پوءِ واري ترڪي شاعريءَ جي اهم ترين شخصيتن مان هڪ شمار ڪئي وڃي ٿي.

== حياتي ==

نگار خانم جو پيءُ [[1848ع جي يورپي انقلابن|1848ع جي هنگري بغاوت]] کان پوءِ لڏي آيل هنگري نسل جو [[مجار عثمان پاشا]] هو. هن پنهنجي ابتدائي تعليم [[فرانس|فرانس]]ي اسڪول ۾ حاصل ڪئي. ان کان سواءِ هن ذاتي استادن کان [[ترڪي ٻولي|ترڪي]]، [[عربي]] ۽ [[فارسي]] جون به تعليمون ورتيون. ننڍپڻ کان ئي [[شاعري]] لکڻ شروع ڪيائين. هوءَ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] ۽ [[فرانسيسي ادب|فرانسيسي ادب]] تي مڪمل عبور رکندي هئي. پنهنجي دور جي اعليٰ سماجي ۽ ادبي حلقن ۾ هوءَ نهايت معزز شخصيت طور سڃاتي ويندي هئي.

هوءَ هر [[اڱارو|اڱاري]] پنهنجي حويليءَ ۾ اهڙيون ادبي گڏجاڻيون منعقد ڪندي هئي، جيڪي فرانسيسي ادبي سيلونن جهڙيون هونديون هيون. انهن گڏجاڻين ۾ وقت جا مشهور اديب، شاعر ۽ دانشور شريڪ ٿيندا هئا، جتي شاعري پڙهي ويندي هئي، [[موسيقي]] ٻڌي ويندي هئي ۽ [[فن]] ۽ [[ادب]] بابت بحث مباحثا ٿيندا هئا.

نگار خانم 1 اپريل 1918ع تي [[استنبول]] ۾ وفات ڪئي. سندس مزار [[روميلي حصار]] جي &quot;ڪايالار&quot; قبرستان ۾ آهي.

هن پنهنجو شاعراڻو ڪلام ''[[افسوس ١]]'' (1877ع)، ''[[افسوس ٢]]'' (1891ع)، ''[[نيرام]]'' (1896ع)، ''[[عڪسِ صدا]]'' (1900ع) ۽ ''[[الحانِ وطن]]'' (1916ع) ۾ گڏ ڪيو. سندس هڪ نثري تصنيف ''[[صفحاتِ قلب]]'' (1901ع) پڻ آهي، جيڪا خطن جي صورت ۾ لکيل هڪ عشقيه ڪهاڻي آهي.

سندس شاعريءَ ۾ ذاتي زندگيءَ جي ناڪامين ۽ اڻپوري خوشيءَ مان پيدا ٿيندڙ ڏک ۽ درد جو اظهار ملي ٿو، جنهن ۾ نفيس [[غنائيت]] (ليرزم) نمايان آهي. هوءَ [[ترڪ]] عورت شاعرائن ۾ [[اوڻيهين صدي]] جي ٻئي اڌ دوران سڀ کان وڌيڪ ۽ اعليٰ ادبي ڪم ڪندڙ شخصيتن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي.&lt;ref&gt;Kenan Akyüz, (1953، چوٿون ڇاپو 1982)، ''Batı Tesirinde Türk Şiiri Antolojisi 1860–1923'', İstanbul: İnkılap Kitabevi، ص. 217–218.&lt;/ref&gt;

نگار خانم پنهنجي دور جي عورت شاعرائن ۾ سڀ کان وڌيڪ پرڏيهي ٻوليون ڄاڻندڙ شخصيت طور مشهور هئي. مختلف ذريعن موجب هوءَ ڪل اٺ ٻوليون ڄاڻندي هئي. سندس ڊائريءَ ۽ حياتيءَ بابت لکيل ڪتابن مان معلوم ٿئي ٿو ته هوءَ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]، [[يوناني ٻولي|يوناني]] (رومي) ۽ [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۾ اعليٰ مهارت رکندي هئي، جڏهن⁠تہ [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]، [[آرمينيائي ٻولي|آرمينيائي]]، [[عربي]]، [[فارسي]] ۽ [[هنگري ٻولي|هنگري]] پڙهي، لکي ۽ سمجهي سگهندي هئي.&lt;ref&gt;[[نازان بڪيراوغلو]]، ''Şair Nigar Hanım'', İstanbul، 2008ع، ص. 241.&lt;/ref&gt;

سندس شاعري ۽ نثر [[حنملارا مخصوص غازيته|عورتن جي اخبار]] (1895–1908ع)، ''[[محاسن]]'' (1909–1910ع)، ''[[دمت  (رسالو)|دمت]]'' (1908ع)، ''[[قادن (رسالو)|قادن]]'' ۽ ''[[حنملار عالمي|عورتن جي دنيا]]'' (1918ع) جهڙن رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|url=http://dergisosyalbil.selcuk.edu.tr/susbed/article/view/278|başlık=Kadın (1908–1909): Selanik'te Yayınlanan İlk Kadın Dergisi Üzerine Bir İnceleme|erişimtarihi=8 Mart 2021|tarih=2009|sayı=22|sayfalar=147–151|dergi=Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi|ad1=Aydın|soyadı1=Hakan|arşivurl=https://web.archive.org/web/20210119084227/http://dergisosyalbil.selcuk.edu.tr/susbed/article/view/278|arşivtarihi=19 Ocak 2021|ölüurl=hayır}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Nazan Bekiroğlu|نازان بڪيراوغلو]]، ''Şair Nigar Hanım'', İstanbul، 2008ع، ص. 267.&lt;/ref&gt;

شروعاتي دور ۾ هوءَ پنهنجن ڪجهه تصنيفن ۾ &quot;عريان قلب&quot; جو تخلص استعمال ڪندي هئي، پر پوءِ اهو ڇڏي پنهنجو اصل نالو اختيار ڪيائين. [[سليمان نظيف]]، [[فؤاد ڪوپرولو]] ۽ [[ليلى خانم|ليلى خانم]] جهڙن همعصر اديبن جو خيال هو ته نگار خانم هڪ بهترين نثرنگار هئي، پر شاعره طور ايتري سگهاري نه هئي، تنهنڪري سندس نثري تحريرن کي سندس شاعريءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پسند ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;Köprülüzade Mehmet Fuat، &quot;Nigar Hanım&quot;، ''Yeni Mecmua''، جلد 2، شمارو 39، 11 اپريل 1918ع، ص. 250.&lt;/ref&gt;

هوءَ ڪجهه عرصو [[امينه سميه]] جي ادارت هيٺ سلانيڪ مان نڪرندڙ رسالي &quot;مطالعه&quot; ۾ پڻ لکندي رهي، جيڪو پنهنجي دور جي اهم عورتن جي ادبي رسالن مان هڪ هو.&lt;ref&gt;Nigar Binti Osman، &quot;Takvim&quot;، ''Mütalâa''، شمارو 10، آڪٽوبر 1896ع.&lt;/ref&gt;

نگار خانم جي شخصيت ۾ اوڀر ۽ اولهه ٻنهي تهذيبن جا اثر نمايان هئا. هڪ طرف سندس زندگيءَ جو انداز ۽ فڪر مشرقي روايتن سان ڳنڍيل رهيو، ته ٻئي طرف سندس ثقافتي ذوق، علمي رجحان ۽ اعليٰ قدرن جي قدرداني کيس مغربي فڪر جي ويجهو آڻي بيهاريو.&lt;ref&gt;[[نازان بڪيراوغلو]]، ''Şair Nigar Hanım''، Timaş Yayınları، İstanbul، 2008ع، ص. 145.&lt;/ref&gt;

== تصنيفون ==

=== شاعري ===
* ''[[افسوس ١]]'' (1877ع)
* ''[[افسوس ٢]]'' (1891ع)
* ''[[نيرام]]'' (1896ع)
* ''[[عڪسِ صدا]]'' (1900ع)
* ''[[صفحاتِ قلب]]'' (1901ع)
* ''[[الحانِ وطن]]'' (1916ع)

=== ناٽڪ ===
* ''[[تأثيرِ عشق]]'' (1978ع، وفات کان پوءِ شايع ٿيو)

=== يادگيريون ===
* ''[[منهنجي زندگيءَ جي ڪهاڻي]]'' (1959ع، وفات کان پوءِ شايع ٿيو)

==حوالا==

[[زمرو:ترڪ عورتون]]
[[زمرو:شاعر]]</text>
      <sha1>lqdvfyd2k17xvtmt93jq1ql7fcf6t70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فورٽ اسٽيلاڪوم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99197</id>
    <revision>
      <id>398537</id>
      <parentid>387366</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T13:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* خارجي ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>398537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6975" sha1="l883kayfatw6uz3kdkmvnmdwp4pdhrl" xml:space="preserve">{{for|ڀرسان واري پارڪ لاءِ|فورٽ اسٽيلاڪوم پارڪ}}
{{Infobox NRHP
| name            = فورٽ اسٽيلاڪوم
| nrhp_type       =
| image           = Fort Steilacoom Officer's Quarters 2.jpg
| caption         = سيلاس ڪيسي جا آفيسرن جا رهائشي ڪواٽر
| location        = [[ليڪ ووڊ، واشنگٽن]]، آمريڪا
| nearest_city    =
| area            =
| built           =
| architect       = [[آگسٽ ڪاوٽز|اي. وي. ڪاوٽز]]
| architecture    =
| added           = 11 نومبر 1977
| visitation_num  =
| visitation_year =
| refnum          = 77001350
| mpsub           =
}}

'''فورٽ اسٽيلاڪوم''' (&lt;small&gt;Fort&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Steilacoom&lt;/small&gt;) سال &lt;small&gt;1849&lt;/small&gt;ع ۾ [[آمريڪي فوج]] طرفان ليڪ اسٽيلاڪوم ۽ اسٽيلاڪوم شهر جي وچ ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Fort Steilacoom (1849-1868)|url=https://www.historylink.org/file/10102|website=www.historylink.org|access-date=2026-01-31}}&lt;/ref&gt; اهو انهن پهرين فوجي قلعن مان هڪ هو جيڪي ڪولمبيا ندي جي اتر ۾ ان علائقي ۾ تعمير ڪيا ويا، جيڪو بعد ۾ [[واشنگٽن رياست]] بڻيو.

هن قلعي جي تعمير جا اهم سبب سال 1847ع ۾ [[وائيٽمين قتل عام]] دوران [[وائيٽمين مشن قومي تاريخي ماڳ]] تي ٿيل قتل عام بابت آبادڪارن جي بيچيني ۽ 1 مئي 1849ع تي ويجهي برطانوي [[فورٽ نِسڪوالي]] تي مقامي ماڻهن جي حملي دوران هڪ آمريڪي ڏسندڙ جي قتل ٿيڻ هئا.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Fort Steilacoom (1849-1868)|url=https://www.historylink.org/file/10102|website=www.historylink.org|access-date=2026-01-31}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=History of Pierce County, Washington|last=Bonney|first=William P.|date=1927|pages=174-176}}&lt;/ref&gt;

مقامي [[نِسڪوالي قبيلو|نِسڪوالي قبيلي]] 29 آڪٽوبر 1855ع تي علائقي جي اڇي آبادڪارن تي حملو ڪيو. ان جو سبب گذريل سال مٿن لاڳو ڪيل [[ميڊيسن ڪريڪ جو معاهدو]] بابت سندن ناراضگي هئي، خاص طور تي ان ڳالهه تي ته ڏنل مخصوص رزرويشن سندن روايتي دستي [[ماھيگيري|ماهيگيري]] واري معيشت کي محدود ڪري رهي هئي.

1855–1856ع جي هن جنگ دوران فورٽ اسٽيلاڪوم [[آمريڪي نائين انفنٽري رجمنٽ]] جو هيڊڪوارٽر هو. جنگ جي دوران رضاڪار آمريڪي فوجي ڪرنل [[ابرام بينٽن موسيز]] مارجي ويو. جنگ جي پڄاڻيءَ تي علائقائي گورنر [[آئزڪ اسٽيونس]] نِسڪوالي قبيلي جي اڳواڻ [[چيف ليشي]] تي 31 آڪٽوبر 1855ع تي ڪونيلز پريئري ۾ ٿيل هڪ جهڙپ دوران موسيز جي قتل جو مقدمو هلايو.&lt;ref name=&quot;HistoryLink&quot;&gt;{{cite web |last=Colt Denfield |first=Duane |date=May 4, 2012 |title=Fort Steilacoom (1849-1868) |url=https://www.historylink.org/File/10102 |work=[[HistoryLink]] |accessdate=May 18, 2024}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ⁠تہ موسيز جي موت جنگي ڪارروائي دوران ٿي هئي، تنهنڪري آمريڪي فوج ليشي کي فورٽ اسٽيلاڪوم جي احاطي ۾ ڦاسي ڏيڻ کان انڪار ڪيو ۽ کيس جنگي قيدي قرار ڏنو. تنهن کان پوءِ علائقائي قانون ساز اداري هڪ قانون منظور ڪيو جنهن تحت ليشي کي شهري اختيارين جي هٿان سزاياب ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي. 19 فيبروري 1858ع تي ليشي کي ان هنڌ ڦاسي ڏني وئي جيڪو اڄ [[ليڪ ووڊ، واشنگٽن|ليڪ ووڊ]] شهر جو حصو آهي. 2004ع ۾ کيس رسمي طور بيگناهه قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Court acquits Indian chief hanged in 1858 |publisher=[[Associated Press]] |date=2004-12-14 |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna6697065}}&lt;/ref&gt;

فورٽ اسٽيلاڪوم کي 1868ع ۾ فوجي چوڪي طور بند ڪيو ويو. 1871ع ۾ واشنگٽن علائقي هن قلعي کي ذهني مريضن جي اسپتال طور استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، جتي فوجي بيرڪون مريضن ۽ عملي جي رهائش لاءِ استعمال ڪيون ويون.
فورٽ اسٽيلاڪوم هاڻي [[ويسٽرن اسٽيٽ اسپتال (واشنگٽن)]] جي صورت ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;HistoryLink&quot; /&gt;

اصل دور جون چار رهائشي ڪوٺيون اڄ تائين محفوظ آهن ۽ هڪ [[عجائب گھر]] جو حصو آهن. ان سان گڏ هڪ قبرستان پڻ موجود آهي جنهن ۾ قلعي جي دور جا شهري دفن ٿيل آهن. سڀ ڄاتل فوجي قبرون 1890ع واري ڏهاڪي ۾ [[سان فرانسسڪو قومي قبرستان]] منتقل ڪيون ويون هيون.

==حوالا==
{{Reflist}}

==خارجي ڳنڍڻا==
{{commons category|Fort Steilacoom}}

* [http://www.historicfortsteilacoom.org/ تاريخي فورٽ اسٽيلاڪوم بابت معلومات]
* [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=cr&amp;CRid=2207441 Findagrave: فورٽ اسٽيلاڪوم چوڪيءَ جو قبرستان]
* [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=vcsr&amp;GSvcid=316847 Findagrave: فورٽ اسٽيلاڪوم مان سان فرانسسڪو منتقل ڪيل فوجي قبرون]

{{coord|47.179|-122.564|display=title}}

[[زمرو:فورٽ اسٽيلاڪوم]]
[[زمرو:واشنگٽن رياست]]
[[زمرو:ڪوٽ ۽ قلعا]]
[[زمرو:ليڪ ووڊ، واشنگٽن]]
[[زمرو:پيئرس ڪائونٽي، واشنگٽن]]
[[زمرو:واشنگٽن رياست جا تاريخي ماڳ]] 
[[زمرو:واشنگٽن رياست جا ڪوٽ ۽ قلعا|اسٽيلاڪوم]]
[[زمرو:پيئرس ڪائونٽي، واشنگٽن جا عجائب گهر]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جا ڪوٽ ۽ قلعا]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جا تاريخي ماڳ]]
[[زمرو:واشنگٽن رياست جا فوجي ۽ جنگي عجائب گهر]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ عمارتون ۽ ساختون]]
[[زمرو:پيئرس ڪائونٽي، واشنگٽن جون عمارتون ۽ اڏاوتون]]
[[Category:آمريڪي فوج جون اڳوڻيون تنصيبات]]
[[Category:واشنگٽن رياست ۾ قومي تاريخي رجسٽر تي درج قلعا|Steilacoom]]
[[Category:پيئرس ڪائونٽي، واشنگٽن ۾ قومي جو رجسٽر]]
[[Category:1868ع ۾ واشنگٽن علائقي ۾ ختم ٿيل ادارا]]
[[Category:1849ع ۾ قائم ٿيل فوجي تنصيبات]]
[[Category:1868ع ۾ بند ٿيل فوجي تنصيبات]]</text>
      <sha1>l883kayfatw6uz3kdkmvnmdwp4pdhrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جا ڪوٽ ۽ قلعا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99211</id>
    <revision>
      <id>398536</id>
      <parentid>387356</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T13:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="9jk9d1jruv3ddwl9wciaaafeeg7lmjj" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪوٽ ۽ قلعا]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>9jk9d1jruv3ddwl9wciaaafeeg7lmjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:واشنگٽن رياست جون عمارتون ۽ اڏاوتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99216</id>
    <revision>
      <id>398539</id>
      <parentid>387361</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T13:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="120" sha1="hm7lu6olicccsgmk5c63tjp6bxh9xzu" xml:space="preserve">[[زمرو:واشنگٽن رياست]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>hm7lu6olicccsgmk5c63tjp6bxh9xzu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جا عجائب گهر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>99217</id>
    <revision>
      <id>398538</id>
      <parentid>387365</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T13:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="kfgygxb52kvy3j63t3eeynpce4u24mm" xml:space="preserve">[[زمرو:عجائب گھر]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>kfgygxb52kvy3j63t3eeynpce4u24mm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:نيو يارڪ شهر ۾ عمارتون ۽ ساختون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100968</id>
    <revision>
      <id>398541</id>
      <timestamp>2026-07-27T13:23:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:نيو يارڪ شهر]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</comment>
      <origin>398541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="kyhbd978lgzw21955cpd7b8vu1c3qpu" xml:space="preserve">[[زمرو:نيو يارڪ شهر]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>kyhbd978lgzw21955cpd7b8vu1c3qpu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398542</id>
      <parentid>398541</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T13:24:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:نيو يارڪ شهر]]; added [[Category:نيويارڪ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>398542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="116" sha1="5mgnt8whf9w5ovgmthe5ylppm38vo6c" xml:space="preserve">[[زمرو:نيويارڪ شهر]]
[[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ عمارتون ۽ ساختون]]</text>
      <sha1>5mgnt8whf9w5ovgmthe5ylppm38vo6c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نارڊڪ برانز دؤر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100969</id>
    <redirect title="نارڊڪ ڪانسي وارو دؤر" />
    <revision>
      <id>398572</id>
      <timestamp>2026-07-27T15:11:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[نارڊڪ برانز دؤر]] کي [[نارڊڪ ڪانسي وارو دؤر]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>398572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="6w1gku061ns81te5rlyo4bu8un0mp85" xml:space="preserve">#چوريو [[نارڊڪ ڪانسي وارو دؤر]]</text>
      <sha1>6w1gku061ns81te5rlyo4bu8un0mp85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Timeline</title>
    <ns>10</ns>
    <id>100970</id>
    <revision>
      <id>398581</id>
      <timestamp>2026-07-27T15:39:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{For|the &amp;lt;timeline&amp;gt; tag|Help:EasyTimeline syntax}}  [[Template:Timeline]] may refer to:  * {{Tl|For timeline}} * {{Tl|Navbox timeline}} * {{Tl|Include timeline}} ** {{Tl|Graphical timeline}} ** {{Tl|Horizontal timeline}} * {{Tl|Prose timeline}} * {{Tl|Sidebar timeline}} * {{Tl|Timeline of release years}} * {{Tl|Timeline-start}}  * {{Tl|Timeline-item}}   * {{Tl|Timeline-end}}  * {{tl|Timeline-event}} * {{Tl|Timeline-links}}  ==See also== {{Startswith}}  {{Template d...</comment>
      <origin>398581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="491" sha1="ens560kn1if4sn2acj8fio46j8gsa7c" xml:space="preserve">{{For|the &amp;lt;timeline&amp;gt; tag|Help:EasyTimeline syntax}}

[[Template:Timeline]] may refer to:

* {{Tl|For timeline}}
* {{Tl|Navbox timeline}}
* {{Tl|Include timeline}}
** {{Tl|Graphical timeline}}
** {{Tl|Horizontal timeline}}
* {{Tl|Prose timeline}}
* {{Tl|Sidebar timeline}}
* {{Tl|Timeline of release years}}
* {{Tl|Timeline-start}} 
* {{Tl|Timeline-item}}  
* {{Tl|Timeline-end}} 
* {{tl|Timeline-event}}
* {{Tl|Timeline-links}}

==See also==
{{Startswith}}

{{Template disambiguation}}</text>
      <sha1>ens560kn1if4sn2acj8fio46j8gsa7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Include timeline</title>
    <ns>10</ns>
    <id>100971</id>
    <revision>
      <id>398582</id>
      <timestamp>2026-07-27T15:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{&lt;includeonly&gt;safesubst:&lt;/includeonly&gt;#invoke:Include timeline|main}}&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>398582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="2g1nc07f4aeyf2jvpa98feq676xeru0" xml:space="preserve">{{&lt;includeonly&gt;safesubst:&lt;/includeonly&gt;#invoke:Include timeline|main}}&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2g1nc07f4aeyf2jvpa98feq676xeru0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ماڊيول:Include timeline</title>
    <ns>828</ns>
    <id>100972</id>
    <revision>
      <id>398583</id>
      <timestamp>2026-07-27T15:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: local p = {}  function p.main(frame) 	local pframe = frame:getParent() 	local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle() 	local passedTitle = pframe and pframe.args[1] 	local targetPage = mw.title.makeTitle(currentTitle.namespace == 2 and 2 or 10, (passedTitle or currentTitle.text) .. ' graphical timeline') 	if targetPage.exists then 		if mw.isSubsting() then 			return '{{' .. (currentTitle.namespace == 2 and 'User:' or '') .. targetPage.text .. '}}' 		else 			return frame...</comment>
      <origin>398583</origin>
      <model>Scribunto</model>
      <format>text/plain</format>
      <text bytes="1513" sha1="i7ona9zqo5q7t9xgzdv2gav8aw0m5p4" xml:space="preserve">local p = {}

function p.main(frame)
	local pframe = frame:getParent()
	local currentTitle = mw.title.getCurrentTitle()
	local passedTitle = pframe and pframe.args[1]
	local targetPage = mw.title.makeTitle(currentTitle.namespace == 2 and 2 or 10, (passedTitle or currentTitle.text) .. ' graphical timeline')
	if targetPage.exists then
		if mw.isSubsting() then
			return '{{' .. (currentTitle.namespace == 2 and 'User:' or '') .. targetPage.text .. '}}'
		else
			return frame:expandTemplate{title = targetPage.prefixedText}
		end
	else
		if mw.isSubsting() then
			if passedTitle then
				return '{{safesubst:Include timeline|1=' .. passedTitle .. '}}'
			else
				return '{{safesubst:Include timeline}}'
			end
		else
			return require('Module:Message box').main('mbox', {
				type = 'move',
				image = '[[File:Splitsection.gif|40px|New article]]',
				text = string.format(
					&quot;Click [%s here to start a '''horizontal''' timeline], or [%s here for a '''vertical''' one].\n\nOnce you've finished, save this article page; your timeline will be included here!\n\n''For more details, visit {{[[Template:Include timeline|include timeline]]}}''&quot;,
					targetPage:fullUrl('action=edit&amp;editintro=Template%3AInclude_timeline%2Fhorizontal_instructions&amp;preload=Template%3AInclude_timeline%2Fhorizontal_template'),
					targetPage:fullUrl('action=edit&amp;editintro=Template%3AInclude_timeline%2Fvertical_instructions&amp;preload=Template%3AInclude_timeline%2Fvertical_template')
				)
			})
		end
	end
	return ''
end

return p</text>
      <sha1>i7ona9zqo5q7t9xgzdv2gav8aw0m5p4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Prose timeline</title>
    <ns>10</ns>
    <id>100973</id>
    <revision>
      <id>398584</id>
      <timestamp>2026-07-27T15:43:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: {{ambox | name  = Prose | subst = &lt;includeonly&gt;{{subst:&lt;/includeonly&gt;&lt;includeonly&gt;substcheck}}&lt;/includeonly&gt; | type = style | issue = This {{{1|article}}} '''is in a list format that may be better presented using [[prose]].''' | fix = You can help by converting this {{{1|article}}} to prose, if [[:en:Wikipedia:Embedded list|appropriate]]. [[Help:Editing|Editing help]] is available.  | date = {{{date|}}} | cat = Pages needing cleanup | all = All pages needing cleanup }}&lt;no...</comment>
      <origin>398584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="515" sha1="t6r9atzrt8m9018o0frhxlm4dwy5dyh" xml:space="preserve">{{ambox
| name  = Prose
| subst = &lt;includeonly&gt;{{subst:&lt;/includeonly&gt;&lt;includeonly&gt;substcheck}}&lt;/includeonly&gt;
| type = style
| issue = This {{{1|article}}} '''is in a list format that may be better presented using [[prose]].'''
| fix = You can help by converting this {{{1|article}}} to prose, if [[:en:Wikipedia:Embedded list|appropriate]]. [[Help:Editing|Editing help]] is available. 
| date = {{{date|}}}
| cat = Pages needing cleanup
| all = All pages needing cleanup
}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t6r9atzrt8m9018o0frhxlm4dwy5dyh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Sidebar timeline</title>
    <ns>10</ns>
    <id>100974</id>
    <revision>
      <id>398585</id>
      <timestamp>2026-07-27T15:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;table class=&quot;wikitable floatright mw-collapsible {{{state|}}} {{{class}}}&quot; style=&quot;width:22em; font-size: 88%&quot;&gt; &lt;caption&gt;{{{title|}}}&lt;/caption&gt; {{#if:{{{years1|}}}{{{events1|{{{members1|{{{group1|}}}}}}}}} |&lt;tr style=&quot;vertical-align:top&quot;&gt;&lt;th style=&quot;text-align:center; font-weight:normal; border-bottom:#dcdcdc 1px solid; {{#if:{{{color1|{{{colour1|}}}}}}|border-left:{{{color1|{{{colour1}}}}}} 5px solid;}}{{#if:{{{height1|}}}|height:{{#expr:{{{height1}}}*1.25}}em}}&quot;&gt; {{{year...</comment>
      <origin>398585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6986" sha1="fxc1hi7l83u9x8tddg3lcoavre130ek" xml:space="preserve">&lt;table class=&quot;wikitable floatright mw-collapsible {{{state|}}} {{{class}}}&quot; style=&quot;width:22em; font-size: 88%&quot;&gt;
&lt;caption&gt;{{{title|}}}&lt;/caption&gt;
{{#if:{{{years1|}}}{{{events1|{{{members1|{{{group1|}}}}}}}}}
|&lt;tr style=&quot;vertical-align:top&quot;&gt;&lt;th style=&quot;text-align:center; font-weight:normal; border-bottom:#dcdcdc 1px solid; {{#if:{{{color1|{{{colour1|}}}}}}|border-left:{{{color1|{{{colour1}}}}}} 5px solid;}}{{#if:{{{height1|}}}|height:{{#expr:{{{height1}}}*1.25}}em}}&quot;&gt;
{{{years1|}}}&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;border-bottom:#dcdcdc 1px solid&quot;&gt;
{{{events1|{{{members1|{{{group1|}}}}}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}{{#if:{{{years2|}}}{{{events2|{{{members2|{{{group2|}}}}}}}}}
|&lt;tr style=&quot;vertical-align:top&quot;&gt;&lt;th style=&quot;text-align:center; font-weight:normal; border-bottom:#dcdcdc 1px solid; {{#if:{{{color2|{{{colour2|}}}}}}|border-left:{{{color2|{{{colour2}}}}}} 5px solid;}}{{#if:{{{height2|}}}|height:{{#expr:{{{height2}}}*1.25}}em}}&quot;&gt;
{{{years2|}}}&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;border-bottom:#dcdcdc 1px solid&quot;&gt;
{{{events2|{{{members2|{{{group2|}}}}}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}{{#if:{{{years3|}}}{{{events3|{{{members3|{{{group3|}}}}}}}}}
|&lt;tr style=&quot;vertical-align:top&quot;&gt;&lt;th style=&quot;text-align:center; font-weight:normal; border-bottom:#dcdcdc 1px solid; {{#if:{{{color3|{{{colour3|}}}}}}|border-left:{{{color3|{{{colour3}}}}}} 5px solid;}}{{#if:{{{height3|}}}|height:{{#expr:{{{height3}}}*1.25}}em}}&quot;&gt;
{{{years3|}}}&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;border-bottom:#dcdcdc 1px solid&quot;&gt;
{{{events3|{{{members3|{{{group3|}}}}}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}{{#if:{{{years4|}}}{{{events4|{{{members4|{{{group4|}}}}}}}}}
|&lt;tr style=&quot;vertical-align:top&quot;&gt;&lt;th style=&quot;text-align:center; font-weight:normal; border-bottom:#dcdcdc 1px solid; {{#if:{{{color4|{{{colour4|}}}}}}|border-left:{{{color4|{{{colour4}}}}}} 5px solid;}}{{#if:{{{height4|}}}|height:{{#expr:{{{height4}}}*1.25}}em}}&quot;&gt;
{{{years4|}}}&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;border-bottom:#dcdcdc 1px solid&quot;&gt;
{{{events4|{{{members4|{{{group4|}}}}}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}{{#if:{{{years5|}}}{{{events5|{{{members5|{{{group5|}}}}}}}}}
|&lt;tr style=&quot;vertical-align:top&quot;&gt;&lt;th style=&quot;text-align:center; font-weight:normal; border-bottom:#dcdcdc 1px solid; {{#if:{{{color5|{{{colour5|}}}}}}|border-left:{{{color5|{{{colour5}}}}}} 5px solid;}}{{#if:{{{height5|}}}|height:{{#expr:{{{height5}}}*1.25}}em}}&quot;&gt;
{{{years5|}}}&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;border-bottom:#dcdcdc 1px solid&quot;&gt;
{{{events5|{{{members5|{{{group5|}}}}}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}{{#if:{{{years6|}}}{{{events6|{{{members6|{{{group6|}}}}}}}}}
|&lt;tr style=&quot;vertical-align:top&quot;&gt;&lt;th style=&quot;text-align:center; font-weight:normal; border-bottom:#dcdcdc 1px solid; {{#if:{{{color6|{{{colour6|}}}}}}|border-left:{{{color6|{{{colour6}}}}}} 5px solid;}}{{#if:{{{height6|}}}|height:{{#expr:{{{height6}}}*1.25}}em}}&quot;&gt;
{{{years6|}}}&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;border-bottom:#dcdcdc 1px solid&quot;&gt;
{{{events6|{{{members6|{{{group6|}}}}}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}{{#if:{{{years7|}}}{{{events7|{{{members7|{{{group7|}}}}}}}}}
|&lt;tr style=&quot;vertical-align:top&quot;&gt;&lt;th style=&quot;text-align:center; font-weight:normal; border-bottom:#dcdcdc 1px solid; {{#if:{{{color7|{{{colour7|}}}}}}|border-left:{{{color7|{{{colour7}}}}}} 5px solid;}}{{#if:{{{height7|}}}|height:{{#expr:{{{height7}}}*1.25}}em}}&quot;&gt;
{{{years7|}}}&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;border-bottom:#dcdcdc 1px solid&quot;&gt;
{{{events7|{{{members7|{{{group7|}}}}}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}{{#if:{{{years8|}}}{{{events8|{{{members8|{{{group8|}}}}}}}}}
|&lt;tr style=&quot;vertical-align:top&quot;&gt;&lt;th style=&quot;text-align:center; font-weight:normal; border-bottom:#dcdcdc 1px solid; {{#if:{{{color8|{{{colour8|}}}}}}|border-left:{{{color8|{{{colour8}}}}}} 5px solid;}}{{#if:{{{height8|}}}|height:{{#expr:{{{height8}}}*1.25}}em}}&quot;&gt;
{{{years8|}}}&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;border-bottom:#dcdcdc 1px solid&quot;&gt;
{{{events8|{{{members8|{{{group8|}}}}}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}{{#if:{{{years9|}}}{{{events9|{{{members9|{{{group9|}}}}}}}}}
|&lt;tr style=&quot;vertical-align:top&quot;&gt;&lt;th style=&quot;text-align:center; font-weight:normal; border-bottom:#dcdcdc 1px solid; {{#if:{{{color9|{{{colour9|}}}}}}|border-left:{{{color9|{{{colour9}}}}}} 5px solid;}}{{#if:{{{height9|}}}|height:{{#expr:{{{height9}}}*1.25}}em}}&quot;&gt;
{{{years9|}}}&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;border-bottom:#dcdcdc 1px solid&quot;&gt;
{{{events9|{{{members9|{{{group9|}}}}}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}{{#if:{{{years10|}}}{{{events10|{{{members10|{{{group10|}}}}}}}}}
|&lt;tr style=&quot;vertical-align:top&quot;&gt;&lt;th style=&quot;text-align:center; font-weight:normal; border-bottom:#dcdcdc 1px solid; {{#if:{{{color10|{{{colour10|}}}}}}|border-left:{{{color10|{{{colour10}}}}}} 5px solid;}}{{#if:{{{height10|}}}|height:{{#expr:{{{height10}}}*1.25}}em}}&quot;&gt;
{{{years10|}}}&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;border-bottom:#dcdcdc 1px solid&quot;&gt;
{{{events10|{{{members10|{{{group10|}}}}}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}{{#if:{{{years11|}}}{{{events11|{{{members11|{{{group11|}}}}}}}}}
|&lt;tr style=&quot;vertical-align:top&quot;&gt;&lt;th style=&quot;text-align:center; font-weight:normal; border-bottom:#dcdcdc 1px solid; {{#if:{{{color11|{{{colour11|}}}}}}|border-left:{{{color11|{{{colour11}}}}}} 5px solid;}}{{#if:{{{height11|}}}|height:{{#expr:{{{height11}}}*1.25}}em}}&quot;&gt;
{{{years11|}}}&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;border-bottom:#dcdcdc 1px solid&quot;&gt;
{{{events11|{{{members11|{{{group11|}}}}}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}{{#if:{{{years12|}}}{{{events12|{{{members12|{{{group12|}}}}}}}}}
|&lt;tr style=&quot;vertical-align:top&quot;&gt;&lt;th style=&quot;text-align:center; font-weight:normal; border-bottom:#dcdcdc 1px solid; {{#if:{{{color12|{{{colour12|}}}}}}|border-left:{{{color12|{{{colour12}}}}}} 5px solid;}}{{#if:{{{height12|}}}|height:{{#expr:{{{height12}}}*1.25}}em}}&quot;&gt;
{{{years12|}}}&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;border-bottom:#dcdcdc 1px solid&quot;&gt;
{{{events12|{{{members12|{{{group12|}}}}}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}{{#if:{{{years13|}}}{{{events13|{{{members13|{{{group13|}}}}}}}}}
|&lt;tr style=&quot;vertical-align:top&quot;&gt;&lt;th style=&quot;text-align:center; font-weight:normal; border-bottom:#dcdcdc 1px solid; {{#if:{{{color13|{{{colour13|}}}}}}|border-left:{{{color13|{{{colour13}}}}}} 5px solid;}}{{#if:{{{height13|}}}|height:{{#expr:{{{height13}}}*1.25}}em}}&quot;&gt;
{{{years13|}}}&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;border-bottom:#dcdcdc 1px solid&quot;&gt;
{{{events13|{{{members13|{{{group13|}}}}}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}{{#if:{{{years14|}}}{{{events14|{{{members14|{{{group14|}}}}}}}}}
|&lt;tr style=&quot;vertical-align:top&quot;&gt;&lt;th style=&quot;text-align:center; font-weight:normal; border-bottom:#dcdcdc 1px solid; {{#if:{{{color14|{{{colour14|}}}}}}|border-left:{{{color14|{{{colour14}}}}}} 5px solid;}}{{#if:{{{height14|}}}|height:{{#expr:{{{height14}}}*1.25}}em}}&quot;&gt;
{{{years14|}}}&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;border-bottom:#dcdcdc 1px solid&quot;&gt;
{{{events14|{{{members14|{{{group14|}}}}}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}{{#if:{{{years15|}}}{{{events15|{{{members15|{{{group15|}}}}}}}}}
|&lt;tr style=&quot;vertical-align:top&quot;&gt;&lt;th style=&quot;text-align:center; font-weight:normal; border-bottom:#dcdcdc 1px solid; {{#if:{{{color15|{{{colour15|}}}}}}|border-left:{{{color15|{{{colour15}}}}}} 5px solid;}}{{#if:{{{height15|}}}|height:{{#expr:{{{height15}}}*1.25}}em}}&quot;&gt;
{{{years15|}}}&lt;/th&gt;&lt;td style=&quot;border-bottom:#dcdcdc 1px solid&quot;&gt;
{{{events15|{{{members15|{{{group15|}}}}}}}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}{{#if:{{{below|}}}|
&lt;tr&gt;&lt;td colspan=2&gt;
{{{below}}}&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
}}&lt;/table&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fxc1hi7l83u9x8tddg3lcoavre130ek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Timeline of release years</title>
    <ns>10</ns>
    <id>100975</id>
    <revision>
      <id>398586</id>
      <timestamp>2026-07-27T15:45:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;includeonly&gt;{{#invoke:Timeline of release years|main}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt; {{Documentation}} &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>398586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="qxsfgzc5jrhikwtfeye4alc8zr4k7t5" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#invoke:Timeline of release years|main}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qxsfgzc5jrhikwtfeye4alc8zr4k7t5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Timeline-start</title>
    <ns>10</ns>
    <id>100976</id>
    <revision>
      <id>398587</id>
      <timestamp>2026-07-27T15:46:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;dl&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/dl&gt; [[Category:Timeline templates]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>398587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65" sha1="k3nz3lntwy386mvser2xi3sjy6ihy7o" xml:space="preserve">&lt;dl&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/dl&gt;
[[Category:Timeline templates]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>k3nz3lntwy386mvser2xi3sjy6ihy7o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Timeline-item</title>
    <ns>10</ns>
    <id>100977</id>
    <revision>
      <id>398588</id>
      <timestamp>2026-07-27T15:47:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;includeonly&gt;&lt;dt class=&quot;vevent&quot;&gt;&lt;span class=&quot;summary&quot;&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;/dt&gt; &lt;dd class=&quot;description&quot;&gt;{{{2}}}&lt;/dd&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>398588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="q3ooz8w7lc0eejw5alcvbtthxmbiqcf" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;&lt;dt class=&quot;vevent&quot;&gt;&lt;span class=&quot;summary&quot;&gt;{{{1}}}&lt;/span&gt;&lt;/dt&gt;
&lt;dd class=&quot;description&quot;&gt;{{{2}}}&lt;/dd&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q3ooz8w7lc0eejw5alcvbtthxmbiqcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Timeline-end</title>
    <ns>10</ns>
    <id>100978</id>
    <revision>
      <id>398589</id>
      <timestamp>2026-07-27T15:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;noinclude&gt;&lt;dl&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;/dl&gt;&lt;noinclude&gt; [[Category:Timeline templates]] &lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>398589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88" sha1="13hif6tuj405dxdwtbdn9j4bjlt0494" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;dl&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;/dl&gt;&lt;noinclude&gt;
[[Category:Timeline templates]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>13hif6tuj405dxdwtbdn9j4bjlt0494</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Timeline-links</title>
    <ns>10</ns>
    <id>100979</id>
    <revision>
      <id>398590</id>
      <timestamp>2026-07-27T15:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: &lt;!-- Simile site has moved; seeking new URL  *[http://www.simile-widgets.org/timeline/?hcal={{canonicalurl:{{FULLPAGENAMEE}}}} Timeline] ([[SIMILE Timeline]], generated from [[hCalendar|hCalendar microformats]] on this page)  --&gt;*{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Category||[http://microform.at/?type=hcalendar-rdf&amp;url={{canonicalurl:{{FULLPAGENAMEE}}}} Event data as RDF]}} {{dead link|date=May 2017}}&lt;noinclude&gt; {{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</comment>
      <origin>398590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="431" sha1="4sy85tnc5fso7p03phep0bor0tvhvwa" xml:space="preserve">&lt;!-- Simile site has moved; seeking new URL

*[http://www.simile-widgets.org/timeline/?hcal={{canonicalurl:{{FULLPAGENAMEE}}}} Timeline] ([[SIMILE Timeline]], generated from [[hCalendar|hCalendar microformats]] on this page)

--&gt;*{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|Category||[http://microform.at/?type=hcalendar-rdf&amp;url={{canonicalurl:{{FULLPAGENAMEE}}}} Event data as RDF]}} {{dead link|date=May 2017}}&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4sy85tnc5fso7p03phep0bor0tvhvwa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026-2027ع يوئيفا چيمپئنز ليگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100980</id>
    <revision>
      <id>398620</id>
      <timestamp>2026-07-27T17:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1366313625|2026–27 UEFA Champions League]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>398620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1457" sha1="gknhaoxq8oxhyja90vosb9nmdj07wyi" xml:space="preserve">'''2026-27 يوئيفا چيمپئنز ليگ''' يوئيفا پاران منعقد ڪيل يورپ جي پريميئر فٽبال ٽورنامينٽ جو 72 هون سيزن آهي ۽ يورپي ڪپ کان يوئيفا چيمپئنز ليگ ۾ تبديل ٿيڻ کان پوءِ 35 هون سيزن آهي. (2026-27 يوفا چيمپئنز ليگ) سيزن 7 جولاءِ 2026ع تي قابليت سان شروع ٿيو ۽ ليگ مرحلو 8 سيپٽمبر 2026ع تي شروع ٿيندو.

فائنل 5 جون 2027ع تي [[اسپين]] جي [[ميڊرڊ|شهر ميڊريڊ]] ۾ ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيندو. &lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 May 2025|quote=30 September 2025}}&lt;/ref&gt; اهو ٻيو ڀيرو هوندو جو ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم 2019ع کان پوءِ يوئيفا چيمپئنز ليگ جي فائنل جي ميزباني ڪندو. 2026-27 يوئيفا چيمپئنز ليگ جا فاتح پاڻمرادو 2027-28 يوئيفا چيمپئنز ليگ ليگ مرحلي، [[2027 FIFA Intercontinental Cup|2027 FIFA انٽرڪنٽينينٽل ڪپ]] فائنل، 2029 FIFA ڪلب ورلڊ ڪپ گروپ اسٽيج لاءِ قابليت حاصل ڪندا ۽ 2027 UEFA سپر ڪپ ۾ 2026-27 يوئيفا يوروپا ليگ جي فاتحن خلاف کيڏڻ جو حق حاصل ڪندا.

پيرس سينٽ جرمين (PSG) ٻه ڀيرا دفاعي چيمپيئن آهي.</text>
      <sha1>gknhaoxq8oxhyja90vosb9nmdj07wyi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398621</id>
      <parentid>398620</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:26:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35626" sha1="3tcksmbutjpbmezmv61f3qxzc0y6u86" xml:space="preserve">'''2026-27 يوئيفا چيمپئنز ليگ''' يوئيفا پاران منعقد ڪيل يورپ جي پريميئر فٽبال ٽورنامينٽ جو 72 هون سيزن آهي ۽ يورپي ڪپ کان يوئيفا چيمپئنز ليگ ۾ تبديل ٿيڻ کان پوءِ 35 هون سيزن آهي. (2026-27 يوفا چيمپئنز ليگ) سيزن 7 جولاءِ 2026ع تي قابليت سان شروع ٿيو ۽ ليگ مرحلو 8 سيپٽمبر 2026ع تي شروع ٿيندو.

فائنل 5 جون 2027ع تي [[اسپين]] جي [[ميڊرڊ|شهر ميڊريڊ]] ۾ ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيندو. &lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 May 2025|quote=30 September 2025}}&lt;/ref&gt; اهو ٻيو ڀيرو هوندو جو ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم 2019ع کان پوءِ يوئيفا چيمپئنز ليگ جي فائنل جي ميزباني ڪندو. 2026-27 يوئيفا چيمپئنز ليگ جا فاتح پاڻمرادو 2027-28 يوئيفا چيمپئنز ليگ ليگ مرحلي، [[2027 FIFA Intercontinental Cup|2027 FIFA انٽرڪنٽينينٽل ڪپ]] فائنل، 2029 FIFA ڪلب ورلڊ ڪپ گروپ اسٽيج لاءِ قابليت حاصل ڪندا ۽ 2027 UEFA سپر ڪپ ۾ 2026-27 يوئيفا يوروپا ليگ جي فاتحن خلاف کيڏڻ جو حق حاصل ڪندا.

پيرس سينٽ جرمين (PSG) ٻه ڀيرا دفاعي چيمپيئن آهي.

{{Short description|Season of UEFA's top-tier European club football competition}}
{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox international football competition
|tourney_name  = UEFA Champions League
| year         = 2026–27
| image        = Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg
| size         = 275px
| caption      = [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final
|dates         = {{nowrap|''Qualifying:''&lt;br /&gt;7 July – 26 August 2026&lt;br /&gt;''Competition proper:''&lt;br /&gt;8 September 2026 – 5 June 2027}}
|num_teams     = ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81
|associations  = 53
|prevseason    = [[2025–26 UEFA Champions League|2025–26]]
|nextseason    = ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|updated       = 
}}

The '''2026–27 UEFA Champions League''' is the 72nd season of Europe's premier football tournament organised by [[UEFA]] and the 35th season since it was rebranded from the European Cup to the [[UEFA Champions League]]. The season began on 7 July 2026 with qualifying, and the league phase will start on 8 September 2026.

The [[2027 UEFA Champions League final|final]] will be held on 5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]], Spain.&lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{Cite web |title=Spain to host 2027 Champions' League final at Atletico Madrid's stadium |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/spain-host-2027-champions-league-final-atletico-madrids-stadium-2025-05-20/ |last=Landauro |first=Inti |date=20 May 2025|access-date=30 September 2025|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; It will be the second time Metropolitano Stadium has hosted the UEFA Champions League final after [[2019 UEFA Champions League final|2019]]. The winners of the 2026–27 UEFA Champions League will automatically qualify for the [[2027–28 UEFA Champions League]] league phase, the [[2027 FIFA Intercontinental Cup]] final, the [[2029 FIFA Club World Cup]] group stage and earn the right to play against the winners of the [[2026–27 UEFA Europa League]] in the [[2027 UEFA Super Cup]].

[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] are the two-time defending champions.

==Association team allocation==
A total of 81 teams from 53 of the 55 [[UEFA]] member associations are set to participate in the 2026–27 UEFA Champions League (the exceptions being [[Liechtenstein Football Association|Liechtenstein]] which does not organise a domestic league and [[Russian Football Union|Russia]] which is currently suspended). The association ranking based on the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]] is used to determine the number of participating teams for each association:&lt;ref name=&quot;regulations&quot;&gt;{{cite web|url=https://documents.uefa.com/r/Regulations-of-the-UEFA-Champions-League-2026/27-Online |title=Regulations of the UEFA Champions League, 2026/27 Season|publisher=Union of European Football Associations|year=2026 |access-date=27 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*Associations 1–5 each have four teams.
*Association 6 has three teams.
*Associations 7–15 each have two teams.
*Associations 16–55 (except [[Russian Football Union|Russia]]{{Cref2|Note RUS}} and [[Liechtenstein Football Association|Liechtenstein]]{{Cref2|Note LIE}}) each have one team.
*The winners of the [[2025–26 UEFA Champions League]] and [[2025–26 UEFA Europa League]] are each given an additional entry if they do not qualify for the 2026–27 UEFA Champions League through their domestic league.
*The two associations with the best [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficients]] in the 2025–26 season will each have one European Performance Spot into the league phase. The winners of the UEFA Champions League and Europa League cannot fill the European Performance Spots.

===Association ranking===
For the 2026–27 UEFA Champions League, the associations are allocated places according to their 2025 [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]], which takes into account their performance in European competitions from 2020–21 to 2024–25.&lt;ref name=&quot;country coefficients&quot;&gt;{{cite web |title=Association coefficients 2024/25 |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/country/#/yr/2025 |access-date=1 June 2025 |publisher=Union of European Football Associations}}&lt;/ref&gt; The table reflects Russia's ongoing suspension from UEFA.

Apart from the allocation based on the association coefficients, associations may have additional teams participating in the Champions League, as noted below:
*{{small|(EPS)}} – European Performance Spot, the additional berths for associations who finish in the top 2 of the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|2025–26 association coefficients]]
*{{small|(TH)}} – Additional berth for UEFA Champions League title holders
*{{small|(EL)}} – Additional berth for UEFA Europa League title holders
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
&lt;!-- DO NOT CHANGE RANKINGS! THEY ARE FINAL AND CORRECT!! --&gt;
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
{|
|+'''Association ranking for 2026–27 UEFA Champions League'''
|-valign=top style=&quot;font-size:90%&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!1
|{{fba|ENG}}
|align=right|115.196
|align=center rowspan=5|4
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!2
|{{fba|ITA}}
|align=right|97.231
|
|-
!3
|{{fba|ESP}}
|align=right|94.453
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!4
|{{fba|GER}}
|align=right|86.331
|
|-
!5
|{{fba|FRA}}
|align=right|73.093
|
|-
!6
|{{fba|NED}}
|align=right|67.150
|align=center|3
|
|-
!7
|{{fba|POR}}
|align=right|62.266
|align=center rowspan=9|2
|
|-
!8
|{{fba|BEL}}
|align=right|56.850
|
|-
!9
|{{fba|CZE}}
|align=right|44.100
|
|-
!10
|{{fba|TUR}}
|align=right|43.900
|
|-
!11
|{{fba|NOR}}
|align=right|39.687
|
|-
!12
|{{fba|GRE}}
|align=right|39.312
|
|-
!13
|{{fba|AUT}}
|align=right|36.450
|
|-
!14
|{{fba|SCO}}
|align=right|35.550
|
|-
!15
|{{fba|POL}}
|align=right|35.000
|
|-
!16
|{{fba|DEN}}
|align=right|33.981
|align=center rowspan=4|1
|
|-
!17
|{{fba|SUI}}
|align=right|33.625
|
|-
!18
|{{fba|ISR}}
|align=right|31.625
|
|-
!19
|{{fba|CYP}}
|align=right|27.537
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!20
|{{fba|SWE}}
|align=right|27.125
|align=center rowspan=6|1
|
|-
!21
|{{fba|CRO}}
|align=right|27.025
|
|-
!22
|{{fba|SRB}}
|align=right|25.500
|
|-
!23
|{{fba|UKR}}
|align=right|24.400
|
|-
!24
|{{fba|HUN}}
|align=right|24.000
|
|-
!25
|{{fba|ROU}}
|align=right|23.250
|
|-
!26
|{{fba|RUS}}
|align=right|22.632
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note RUS}}
|-
!27
|{{fba|SVK}}
|align=right|21.250
|align=center rowspan=12|1
|
|-
!28
|{{fba|SVN}}
|align=right|20.343
|
|-
!29
|{{fba|BUL}}
|align=right|19.875
|
|-
!30
|{{fba|AZE}}
|align=right|19.625
|
|-
!31
|{{fba|IRL}}
|align=right|14.968
|
|-
!32
|{{fba|MDA}}
|align=right|14.500
|
|-
!33
|{{fba|ISL}}
|align=right|13.520
|
|-
!34
|{{fba|BIH}}
|align=right|13.031
|
|-
!35
|{{fba|ARM}}
|align=right|12.250
|
|-
!36
|{{fba|LVA}}
|align=right|12.250
|
|-
!37
|{{fba|KOS}}
|align=right|12.041
|
|-
!38
|{{fba|FIN}}
|align=right|11.750
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!39
|{{fba|KAZ}}
|align=right|11.125
|align=center rowspan=5|1
|
|-
!40
|{{fba|FRO}}
|align=right|10.750
|
|-
!41
|{{fba|MLT}}
|align=right|8.500
|
|-
!42
|{{fba|NIR}}
|align=right|8.333
|
|-
!43
|{{fba|LTU}}
|align=right|8.250
|
|-
!44
|{{fba|LIE}}
|align=right|8.000
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note LIE}}
|-
!45
|{{fba|EST}}
|align=right|7.957
|align=center rowspan=11|1
|
|-
!46
|{{fba|ALB}}
|align=right|7.875
|
|-
!47
|{{fba|MNE}}
|align=right|7.208
|
|-
!48
|{{fba|LUX}}
|align=right|6.875
|
|-
!49
|{{fba|WAL}}
|align=right|6.791
|
|-
!50
|{{fba|GEO}}
|align=right|6.625
|
|-
!51
|{{fba|MKD}}
|align=right|6.166
|
|-
!52
|{{fba|BLR}}
|align=right|6.000
|
|-
!53
|{{fba|AND}}
|align=right|5.498
|
|-
!54
|{{fba|GIB}}
|align=right|5.457
|
|-
!55
|{{fba|SMR}}
|align=right|2.498
|
|}
|}

===Distribution===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=2|
!Teams entering in this round
!Teams advancing from the previous round
|-
!colspan=2|First qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
|
* 28 champions from associations 24–25 and 29–55 (except Russia and Liechtenstein){{Cref2|Note RUS}}{{Cref2|Note LIE}}
|
|-
!rowspan=2|Second qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (24 teams)
|
* 8 champions from associations 15–22
* 2 champions from associations 27 and 28 as the teams with highest club coefficients, originally from the first qualifying round (Champions Path)
|
* 14 winners from the first qualifying round
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
* 4 runners-up from associations 10 and 13–15
|
|-
!rowspan=2|Third qualifying round&lt;br /&gt; (20 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (12 teams)
|
|
* 12 winners from the second qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (8 teams)
|
* 2 runners-up from associations 8–9
* 1 third-placed team from association 6
* 1 fourth-placed team from association 5
* 2 runners-up from associations 11 and 12 as the teams with highest club coefficients, originally from the second qualifying round (League Path)
|
* 2 winners from the second qualifying round (League Path)
|-
!rowspan=2|Play-off round&lt;br /&gt; (14 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (10 teams)
|
* 4 champions from associations 11–14
|
* 6 winners from the third qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
|
* 4 winners from the third qualifying round (League Path)
|-
!colspan=2|League phase&lt;br /&gt; (36 teams)
|
* 2 associations with the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|highest coefficients]] from the previous season receive an extra Champions League league phase berth.
* 10 champions from associations 1–10
* 6 runners-up from associations 1–6
* 5 third-placed teams from associations 1–5
* 4 fourth-placed teams from associations 1–4
* 1 champion from association 23 as the team with the highest club coefficient, originally from the second qualifying round (Champions Path)
* 1 runner-up from association 7 as the team with the highest club coefficient, originally from the third qualifying round (League Path)
|
* 5 winners from the play-off round (Champions Path)
* 2 winners from the play-off round (League Path)
|-
!colspan=2|Knockout phase play-offs&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 16 teams ranked 9–24 from the league phase
|-
!colspan=2|Round of 16&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 8 teams ranked 1–8 from the league phase
* 8 winners from the knockout phase play-offs
|}

The information here reflects the ongoing suspension of Russia in European football, and so the following changes to the default access list have been made:

* The champion of association 23 (Ukraine) will enter the second qualifying round (Champions Path) instead of the first qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Champions League|Champions League title holders]] ([[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:

*[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] as the domestic champion with the highest club coefficient among the clubs that would otherwise have entered the Champions Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the Champions Path second qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_CLTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Shakhtar earn automatic place in 2026/27 league phase thanks to Champions League rebalancing |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a2-1fdbe8841243-cc2d911740ee-1000--what-happens-if-the-uefa-champions-league-winners-have-also-/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
*[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] and [[NK Celje|Celje]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the Champions Path first qualifying round, will enter the Champions Path second qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Europa League|Europa League title holders]] ([[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:
*[[Sporting CP]], as the club with the highest club coefficient among all clubs that would otherwise have entered either the Champions Path or the League Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the League Path third qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_ELTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Sporting CP secure Champions League league phase berth following Aston Villa's Europa League triumph |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/02a2-1fdbe897bb7f-131fc631688c-1000--what-happens-if-the-uefa-europa-league-winners-have-also/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] and [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the League Path second qualifying round, will enter the League Path third qualifying round.

===Teams===
The labels in the parentheses show how each team qualified for the place of its starting round:
*TH: Champions League title holders
*EL: Europa League title holders
*1st, 2nd, 3rd, 4th, etc.: League positions of the previous season
*EPS: European Performance Spots – the additional berths given to clubs from the two associations with the highest [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficient points]] in 2025–26

The label of European Performance Spots and title holders already qualified via league position are superscripted.

The second qualifying round, third qualifying round and play-off round are divided into Champions Path ('''CH''') and League Path ('''LP''').

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Qualified teams for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!colspan=2|Entry round
!colspan=4|Teams
|-
!colspan=2 rowspan=8|[[#League phase|League phase]]
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|1st]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Champions League|TH]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] {{small|([[2025–26 Premier League|4th]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Europa League|EL]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] {{small|([[2025–26 Premier League|1st]])}}
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] {{small|([[2025–26 Premier League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] {{small|([[2025–26 Premier League|3rd]])}}
|{{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] {{small|([[2025–26 Premier League|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] {{small|([[2025–26 Serie A|1st]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] {{small|([[2025–26 Serie A|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] {{small|([[2025–26 Serie A|3rd]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] {{small|([[2025–26 Serie A|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] {{small|([[2025–26 La Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] {{small|([[2025–26 La Liga|3rd]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] {{small|([[2025–26 La Liga|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|3rd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|4th]])}}
|{{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|3rd]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|1st]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|2nd]])}}
|{{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|2nd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|1st]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|1st]])}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] {{small|([[2025–26 Ukrainian Premier League|1st]])}}
|colspan=3|
|-
!colspan=6|
|-
![[#Play-off round|Play-off round]]
!{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|NOR}} [[Viking FK|Viking]] {{small|([[2025 Eliteserien|1st]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[AEK Athens F.C.|AEK Athens]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|1st]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[LASK]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Celtic F.C.|Celtic]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|1st]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=2|[[#Third qualifying round|Third qualifying round]]
!rowspan=2|{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|FRA}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|4th]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[NEC Nijmegen|NEC]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|3rd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|2nd]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[AC Sparta Prague|Sparta Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|NOR}} [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] {{small|([[2025 Eliteserien|2nd]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|2nd]])}}
|colspan=2|
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=4|[[#Second qualifying round|Second qualifying round]]
!rowspan=3|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|POL}} [[Lech Poznań]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|1st]])}}
|{{fbaicon|DEN}} [[Aarhus Gymnastikforening|AGF]] {{small|([[2025–26 Danish Superliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SUI}} [[FC Thun|Thun]] {{small|([[2025–26 Swiss Super League|1st]])}}
|{{fbaicon|ISR}} [[Hapoel Be'er Sheva F.C.|Hapoel Be'er Sheva]] {{small|([[2025–26 Israeli Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|CYP}} [[AC Omonia|Omonia]] {{small|([[2025–26 Cypriot First Division|1st]])}}
|{{fbaicon|SWE}} [[Mjällby AIF]] {{small|([[2025 Allsvenskan|1st]])}}
|{{fbaicon|CRO}} [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] {{small|([[2025–26 Croatian Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SRB}} [[Red Star Belgrade]] {{small|([[2025–26 Serbian SuperLiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|SVK}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] {{small|([[2025–26 Slovak First Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SVN}} [[NK Celje|Celje]] {{small|([[2025–26 Slovenian PrvaLiga|1st]])}}
|colspan=2|
|-
!{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|2nd]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|2nd]])}}
|{{fbaicon|POL}} [[Górnik Zabrze]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|2nd]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=7|[[#First qualifying round|First qualifying round]]
!rowspan=7|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|HUN}} [[Győri ETO FC|ETO Győr]] {{small|([[2025–26 Nemzeti Bajnokság I|1st]])}}
|{{fbaicon|ROU}} [[CS Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] {{small|([[2025–26 Liga I|1st]])}}
|{{fbaicon|BUL}} [[PFC Levski Sofia|Levski Sofia]] {{small|([[2025–26 First Professional Football League (Bulgaria)|1st]])}}
|{{fbaicon|AZE}} [[Sabah FK (Azerbaijan)|Sabah]] {{small|([[2025–26 Azerbaijan Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|IRL}} [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] {{small|([[2025 League of Ireland Premier Division|1st]])}}
|{{fbaicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] {{small|([[2025–26 Moldovan Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur Reykjavík]] {{small|([[2025 Besta deild karla|1st]])}}
|{{fbaicon|BIH}} [[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] {{small|([[2025–26 Premier League of Bosnia and Herzegovina|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|ARM}} [[FC Ararat-Armenia|Ararat-Armenia]] {{small|([[2025–26 Armenian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|LVA}} [[Riga FC|Riga]] {{small|([[2025 Latvian Higher League|1st]])}}
|{{fbaicon|KOS}} [[FC Drita|Drita]] {{small|([[2025–26 Football Superleague of Kosovo|1st]])}}
|{{fbaicon|FIN}} [[Kuopion Palloseura|KuPS]] {{small|([[2025 Veikkausliiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|KAZ}} [[FC Kairat|Kairat]] {{small|([[2025 Kazakhstan Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|FRO}} [[Klaksvíkar Ítróttarfelag|KÍ]] {{small|([[2025 Faroe Islands Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|MLT}} [[Floriana F.C.|Floriana]] {{small|([[2025–26 Maltese Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|NIR}} [[Larne F.C.|Larne]] {{small|([[2025–26 NIFL Premiership|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LTU}} [[FK Kauno Žalgiris|Kauno Žalgiris]] {{small|([[2025 A Lyga|1st]])}}
|{{fbaicon|EST}} [[FC Flora|Flora]] {{small|([[2025 Meistriliiga|1st]])}}
|{{fbaicon|ALB}} [[KF Egnatia Rrogozhinë|Egnatia]] {{small|([[2025–26 Kategoria Superiore|1st]])}}
|{{fbaicon|MNE}} [[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska]] {{small|([[2025–26 Montenegrin First League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LUX}} [[FC Atert Bissen|Atert Bissen]] {{small|([[2025–26 Luxembourg National Division|1st]])}}
|{{fbaicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] {{small|([[2025–26 Cymru Premier|1st]])}}
|{{fbaicon|GEO}} [[FC Iberia 1999|Iberia 1999]] {{small|([[2025 Erovnuli Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|MKD}} [[FK Vardar|Vardar]] {{small|([[2025–26 Macedonian First Football League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|BLR}} [[FC Maxline Vitebsk|ML Vitebsk]] {{small|([[2025 Belarusian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|AND}} [[Inter Club d'Escaldes]] {{small|([[2025–26 Primera Divisió|1st]])}}
|{{fbaicon|GIB}} [[Lincoln Red Imps F.C.|Lincoln Red Imps]] {{small|([[2025–26 Gibraltar Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SMR}} [[Tre Fiori FC|Tre Fiori]] {{small|([[2025–26 Campionato Sammarinese di Calcio|1st]])}}
|}

{{Cnote2 Begin|liststyle=disc}}
{{Cnote2|Note LIE|'''Liechtenstein (LIE):''' The seven teams affiliated with the [[Liechtenstein Football Association]] (LFV) all play in the [[Swiss football league system]]. The only competition organised by the LFV is the [[Liechtenstein Football Cup]] – the winners of which qualify for the [[UEFA Conference League]] for the 2026–27 season.}}
{{Cnote2|Note RUS|'''Russia (RUS):''' On 28 February 2022, Russian football clubs and national teams were suspended from FIFA and UEFA competitions due to the [[Russian invasion of Ukraine]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/60560567 |title=Ukraine crisis: FIFA and UEFA suspend all Russian clubs and national teams |website=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=28 February 2022 |access-date=28 February 2022}}&lt;/ref&gt; The tables reflect Russia's ongoing suspension from UEFA competitions.&lt;ref name=&quot;rus-susp-22/23&quot;&gt;{{cite press release|url=https://www.uefa.com/news-media/news/0275-150c9887cacb-882c686f407f-1000/ |title=UEFA decisions for upcoming competitions relating to the ongoing suspension of Russian national teams and clubs. However this could change depending on what happens.|publisher=Union of European Football Associations|date=2 May 2022 |access-date=2 May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
{{Cnote2 End}}

==Schedule==
The schedule of the competition is as follows.&lt;ref name=circular&gt;{{cite webpage |url=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/ |title=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events |publisher=Union of European Football Associations|date=15 December 2025 |access-date=24 December 2025}}&lt;/ref&gt; 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Schedule for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!Phase
!Round
!Draw date
!First leg
!Second leg
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|Qualifying
|First qualifying round
|16 June 2026
|7–8 July 2026
|14–15 July 2026
|-
|Second qualifying round
|17 June 2026
|21–22 July 2026
|28–29 July 2026
|-
|Third qualifying round
|20 July 2026
|4–5 August 2026
|11 August 2026
|-
|Play-offs
|Play-off round
|3 August 2026
|18–19 August 2026
|25–26 August 2026
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|League phase
|Matchday 1
|rowspan=&quot;8&quot;|27 August 2026
|colspan=&quot;2&quot;|8–10 September 2026
|-
|Matchday 2
|colspan=&quot;2&quot;|13–14 October 2026
|-
|Matchday 3
|colspan=&quot;2&quot;|20–21 October 2026
|-
|Matchday 4
|colspan=&quot;2&quot;|3–4 November 2026
|-
|Matchday 5
|colspan=&quot;2&quot;|24–25 November 2026
|-
|Matchday 6
|colspan=&quot;2&quot;|8–9 December 2026
|-
|Matchday 7
|colspan=&quot;2&quot;|19–20 January 2027
|-
|Matchday 8
|colspan=&quot;2&quot;|27 January 2027
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|Knockout phase
|Knockout phase play-offs
|29 January 2027
|16–17 February 2027
|23–24 February 2027
|-
|Round of 16
|rowspan=&quot;4&quot;|26 February 2027
|9–10 March 2027
|16–17 March 2027
|-
|Quarter-finals
|6–7 April 2027
|13–14 April 2027
|-
|Semi-finals
|27–28 April 2027
|4–5 May 2027
|-
|Final
|colspan=&quot;2&quot;|5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]], [[Madrid]]
|}

==Qualifying rounds==
{{main|1=2026–27 UEFA Champions League qualifying|l1=2026–27 UEFA Champions League qualifying rounds}}

===First qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q1}}

===Second qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q2}}

===Third qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q3}}

==Play-off round==
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|PO}}

==League phase==
{{main|2026–27 UEFA Champions League league phase}}

&lt;!-- BENELUX MAP --&gt;
{{Location map+|Benelux|width=205|float=left|caption=Locations of [[Benelux]] and nearby teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Belgium--&gt;
{{location map~|Benelux|lat=51.1136|long=3.1050|label_size=80|label=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|position=right}}
&lt;!--Netherlands--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.893894|long=4.523253|label_size=80|label=[[Feyenoord]]|position=top}}
{{Location map~|Benelux|lat=51.4416|long=5.4697|label_size=80|label=[[PSV Eindhoven|PSV]]|position=top}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=bottom}}
{{Location map~|Benelux|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=left}}
}}

&lt;!-- MAIN MAP --&gt;
{{Location map+|Europe|width=650|float=right|caption=Locations of teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Czech Republic--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.0675|long=14.4716|label_size=80|label=[[SK Slavia Prague|Slavia]]|position=right}}
&lt;!--England--&gt;
{{location map~|Europe|lat=51.555|long=-0.108333|label_size=80|label=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.46666|long=-2.244064|label_size=80|label='''Manchester'''&lt;!--Manchester City, Manchester United--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=52.4862|long=-1.8904|label_size=80|label=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.4308|long=-2.9608|label_size=80|label=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|position=left}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=48.8413|long=2.2530|label_size=80|label=[[Paris Saint-Germain FC|PSG]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.2188|long=11.6247|label_size=80|label=[[FC Bayern Munich|Bayern]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=51.34587|long=12.3482|label_size=80|label=[[RB Leipzig|Leipzig]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=48.778611|long=9.179444|label_size=80|label=[[VfB Stuttgart|Stuttgart]]|position=left}}
&lt;!--Italy--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=45.8139|long=9.0722|label_size=80|label=[[Como 1907|Como]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=45.4781|long= 9.1238|label_size=80|label=[[Inter Milan|Inter]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=40.8280|long=14.1930|label_size=80|label=[[SSC Napoli|Napoli]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=41.93389|long=12.45479|label_size=80|label=[[AS Roma|Roma]]|position=top}}
&lt;!--Portugal--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.162142|long=-8.621953|label_size=80|label=[[FC Porto|Porto]]|position=top}}
{{location map~|Europe|lat=38.7611|long=-9.1608|label_size=80|label=[[Sporting CP|Sporting]]|position=right}}
&lt;!--Spain--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.3647|long= 2.1555|label_size=80|label=[[FC Barcelona|Barcelona]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=40.3833|long=-3.7167|label_size=80|label=&lt;br&gt;'''Madrid'''&lt;!--Real Madrid, Atlético Madrid--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=39.9441|long=-0.1036|label_size=80|label=[[Villarreal CF|Villarreal]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=37.35644|long=-5.98177|label_size=80|label=[[Real Betis|Betis]]|position=right}}
&lt;!--Turkey--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.1032|long=28.9911|label_size=80|label=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|position=right}}
&lt;!--Ukraine--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.02083|long=37.80972|label_size=80|label=[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar]]|position=left}}

{{Location map~ |Europe |mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=1 |lat=61.7 |long=-23 |label_size=80 |label=
{{nowrap|'''Madrid teams'''}}&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Atlético Madrid]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Real Madrid CF|Real Madrid]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{nowrap|'''Manchester teams'''}}&lt;br /&gt;{{nowrap|[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester City F.C.|Manchester City]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester United F.C.|Manchester United]]}}
|position=right}}
}}
{{Clear right}}
[[Como 1907|Como]] will make their debut appearance since the introduction of the group stage/league phase. They also qualified for European football for the first time in their history.

The following is a provisional allocation of the qualified teams into seeding pots, based on their UEFA club coefficients.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
&lt;!--Column 1 here--&gt;
'''Pot 1'''
:([[2025–26 UEFA Champions League|TH]]) {{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] '''[[UEFA club coefficient|CC]]: 132.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(1) {{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] '''CC: 147.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(2) {{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] '''CC: 144.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(4) {{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] '''CC: 130.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(5) {{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] '''CC: 127.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(6) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] '''CC: 125.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(7) {{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] '''CC: 119.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(8) {{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] '''CC: 113.250'''
:(10) {{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] '''CC: 104.750'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 2 here--&gt;
'''Pot 2'''
:(11) {{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] '''CC: 100.750'''
:(13) {{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] '''CC: 97.750'''
:(15) {{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] '''CC: 84.000'''
:(17) {{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] '''CC: 83.000'''
:(20) {{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] '''CC: 80.750'''
:(21) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] '''CC: 76.500'''
:(23) {{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] '''CC: 75.250'''
:(24) {{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] '''CC: 74.500'''
:(26) {{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] '''CC: 71.250'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 3 here--&gt;
'''Pot 3'''
:(27) {{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] '''CC: 71.000'''
:(29) {{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] '''CC: 68.750'''
:(34) {{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] '''CC: 63.000'''
:(37) {{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] '''CC: 61.000'''
:(39) {{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] '''CC: 59.000'''
:(45) {{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] '''CC: 56.250'''
:(49) {{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] '''CC: 53.500'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 4 here--&gt;
'''Pot 3/4'''
:(59) {{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] '''CC: 44.000'''
:(80) {{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] '''CC: 27.500'''
:2 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#League Path|winners of the League Path]]''
:5 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#Champions Path|winners of the Champions Path]]''
'''Pot 4'''
:(103) {{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] '''CC: 19.989'''
:(120) {{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] '''CC: 16.699'''
{{Col-end}}

==See also==
*[[2026–27 UEFA Europa League]]
*[[2026–27 UEFA Conference League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Champions League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Europa Cup]]

== References ==
{{Reflist}}

==External links==
*{{Official website|https://www.uefa.com/uefachampionsleague/}}

{{UEFA Champions League seasons}}
{{2026–27 in European football (UEFA)}}
{{2026–27 European club competitions}}

{{DEFAULTSORT:UEFA Champions League}}
[[Category:2026–27 UEFA Champions League| ]]
[[Category:UEFA Champions League seasons|2026–27]]
[[Category:2026–27 in European men's continental football|1]]
[[Category:Current association football seasons]]</text>
      <sha1>3tcksmbutjpbmezmv61f3qxzc0y6u86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398625</id>
      <parentid>398621</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>398625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36033" sha1="ryrcidpq5pvavryk43fdlozsmg5rphc" xml:space="preserve">'''2026-27 يوئيفا چيمپئنز ليگ''' يوئيفا پاران منعقد ڪيل يورپ جي پريميئر فٽبال ٽورنامينٽ جو 72 هون سيزن آهي ۽ يورپي ڪپ کان يوئيفا چيمپئنز ليگ ۾ تبديل ٿيڻ کان پوءِ 35 هون سيزن آهي. (2026-27 يوفا چيمپئنز ليگ) سيزن 7 جولاءِ 2026ع تي قابليت سان شروع ٿيو ۽ ليگ مرحلو 8 سيپٽمبر 2026ع تي شروع ٿيندو.

فائنل 5 جون 2027ع تي [[اسپين]] جي [[ميڊرڊ|شهر ميڊريڊ]] ۾ ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيندو. &lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 May 2025|quote=30 September 2025}}&lt;/ref&gt; اهو ٻيو ڀيرو هوندو جو ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم 2019ع کان پوءِ يوئيفا چيمپئنز ليگ جي فائنل جي ميزباني ڪندو. 2026-27 يوئيفا چيمپئنز ليگ جا فاتح پاڻمرادو 2027-28 يوئيفا چيمپئنز ليگ ليگ مرحلي، [[2027 FIFA Intercontinental Cup|2027 FIFA انٽرڪنٽينينٽل ڪپ]] فائنل، 2029 FIFA ڪلب ورلڊ ڪپ گروپ اسٽيج لاءِ قابليت حاصل ڪندا ۽ 2027 UEFA سپر ڪپ ۾ 2026-27 يوئيفا يوروپا ليگ جي فاتحن خلاف کيڏڻ جو حق حاصل ڪندا.

پيرس سينٽ جرمين (PSG) ٻه ڀيرا دفاعي چيمپيئن آهي.

{{Short description|Season of UEFA's top-tier European club football competition}}
{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox international football competition
|tourney_name  = UEFA Champions League
| year         = 2026–27
| image        = Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg
| size         = 275px
| caption      = [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final
|dates         = {{nowrap|''Qualifying:''&lt;br /&gt;7 July – 26 August 2026&lt;br /&gt;''Competition proper:''&lt;br /&gt;8 September 2026 – 5 June 2027}}
|num_teams     = ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81
|associations  = 53
|prevseason    = [[2025–26 UEFA Champions League|2025–26]]
|nextseason    = ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|updated       = 
}}

The '''2026–27 UEFA Champions League''' is the 72nd season of Europe's premier football tournament organised by [[UEFA]] and the 35th season since it was rebranded from the European Cup to the [[UEFA Champions League]]. The season began on 7 July 2026 with qualifying, and the league phase will start on 8 September 2026.

The [[2027 UEFA Champions League final|final]] will be held on 5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]], Spain.&lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{Cite web |title=Spain to host 2027 Champions' League final at Atletico Madrid's stadium |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/spain-host-2027-champions-league-final-atletico-madrids-stadium-2025-05-20/ |last=Landauro |first=Inti |date=20 May 2025|access-date=30 September 2025|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; It will be the second time Metropolitano Stadium has hosted the UEFA Champions League final after [[2019 UEFA Champions League final|2019]]. The winners of the 2026–27 UEFA Champions League will automatically qualify for the [[2027–28 UEFA Champions League]] league phase, the [[2027 FIFA Intercontinental Cup]] final, the [[2029 FIFA Club World Cup]] group stage and earn the right to play against the winners of the [[2026–27 UEFA Europa League]] in the [[2027 UEFA Super Cup]].

[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] are the two-time defending champions.

==Association team allocation==
A total of 81 teams from 53 of the 55 [[UEFA]] member associations are set to participate in the 2026–27 UEFA Champions League (the exceptions being [[Liechtenstein Football Association|Liechtenstein]] which does not organise a domestic league and [[Russian Football Union|Russia]] which is currently suspended). The association ranking based on the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]] is used to determine the number of participating teams for each association:&lt;ref name=&quot;regulations&quot;&gt;{{cite web|url=https://documents.uefa.com/r/Regulations-of-the-UEFA-Champions-League-2026/27-Online |title=Regulations of the UEFA Champions League, 2026/27 Season|publisher=Union of European Football Associations|year=2026 |access-date=27 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*Associations 1–5 each have four teams.
*Association 6 has three teams.
*Associations 7–15 each have two teams.
*Associations 16–55 (except [[Russian Football Union|Russia]]{{Cref2|Note RUS}} and [[Liechtenstein Football Association|Liechtenstein]]{{Cref2|Note LIE}}) each have one team.
*The winners of the [[2025–26 UEFA Champions League]] and [[2025–26 UEFA Europa League]] are each given an additional entry if they do not qualify for the 2026–27 UEFA Champions League through their domestic league.
*The two associations with the best [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficients]] in the 2025–26 season will each have one European Performance Spot into the league phase. The winners of the UEFA Champions League and Europa League cannot fill the European Performance Spots.

===Association ranking===
For the 2026–27 UEFA Champions League, the associations are allocated places according to their 2025 [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]], which takes into account their performance in European competitions from 2020–21 to 2024–25.&lt;ref name=&quot;country coefficients&quot;&gt;{{cite web |title=Association coefficients 2024/25 |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/country/#/yr/2025 |access-date=1 June 2025 |publisher=Union of European Football Associations}}&lt;/ref&gt; The table reflects Russia's ongoing suspension from UEFA.

Apart from the allocation based on the association coefficients, associations may have additional teams participating in the Champions League, as noted below:
*{{small|(EPS)}} – European Performance Spot, the additional berths for associations who finish in the top 2 of the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|2025–26 association coefficients]]
*{{small|(TH)}} – Additional berth for UEFA Champions League title holders
*{{small|(EL)}} – Additional berth for UEFA Europa League title holders
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
&lt;!-- DO NOT CHANGE RANKINGS! THEY ARE FINAL AND CORRECT!! --&gt;
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
{|
|+'''Association ranking for 2026–27 UEFA Champions League'''
|-valign=top style=&quot;font-size:90%&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!1
|{{fba|ENG}}
|align=right|115.196
|align=center rowspan=5|4
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!2
|{{fba|ITA}}
|align=right|97.231
|
|-
!3
|{{fba|ESP}}
|align=right|94.453
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!4
|{{fba|GER}}
|align=right|86.331
|
|-
!5
|{{fba|FRA}}
|align=right|73.093
|
|-
!6
|{{fba|NED}}
|align=right|67.150
|align=center|3
|
|-
!7
|{{fba|POR}}
|align=right|62.266
|align=center rowspan=9|2
|
|-
!8
|{{fba|BEL}}
|align=right|56.850
|
|-
!9
|{{fba|CZE}}
|align=right|44.100
|
|-
!10
|{{fba|TUR}}
|align=right|43.900
|
|-
!11
|{{fba|NOR}}
|align=right|39.687
|
|-
!12
|{{fba|GRE}}
|align=right|39.312
|
|-
!13
|{{fba|AUT}}
|align=right|36.450
|
|-
!14
|{{fba|SCO}}
|align=right|35.550
|
|-
!15
|{{fba|POL}}
|align=right|35.000
|
|-
!16
|{{fba|DEN}}
|align=right|33.981
|align=center rowspan=4|1
|
|-
!17
|{{fba|SUI}}
|align=right|33.625
|
|-
!18
|{{fba|ISR}}
|align=right|31.625
|
|-
!19
|{{fba|CYP}}
|align=right|27.537
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!20
|{{fba|SWE}}
|align=right|27.125
|align=center rowspan=6|1
|
|-
!21
|{{fba|CRO}}
|align=right|27.025
|
|-
!22
|{{fba|SRB}}
|align=right|25.500
|
|-
!23
|{{fba|UKR}}
|align=right|24.400
|
|-
!24
|{{fba|HUN}}
|align=right|24.000
|
|-
!25
|{{fba|ROU}}
|align=right|23.250
|
|-
!26
|{{fba|RUS}}
|align=right|22.632
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note RUS}}
|-
!27
|{{fba|SVK}}
|align=right|21.250
|align=center rowspan=12|1
|
|-
!28
|{{fba|SVN}}
|align=right|20.343
|
|-
!29
|{{fba|BUL}}
|align=right|19.875
|
|-
!30
|{{fba|AZE}}
|align=right|19.625
|
|-
!31
|{{fba|IRL}}
|align=right|14.968
|
|-
!32
|{{fba|MDA}}
|align=right|14.500
|
|-
!33
|{{fba|ISL}}
|align=right|13.520
|
|-
!34
|{{fba|BIH}}
|align=right|13.031
|
|-
!35
|{{fba|ARM}}
|align=right|12.250
|
|-
!36
|{{fba|LVA}}
|align=right|12.250
|
|-
!37
|{{fba|KOS}}
|align=right|12.041
|
|-
!38
|{{fba|FIN}}
|align=right|11.750
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!39
|{{fba|KAZ}}
|align=right|11.125
|align=center rowspan=5|1
|
|-
!40
|{{fba|FRO}}
|align=right|10.750
|
|-
!41
|{{fba|MLT}}
|align=right|8.500
|
|-
!42
|{{fba|NIR}}
|align=right|8.333
|
|-
!43
|{{fba|LTU}}
|align=right|8.250
|
|-
!44
|{{fba|LIE}}
|align=right|8.000
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note LIE}}
|-
!45
|{{fba|EST}}
|align=right|7.957
|align=center rowspan=11|1
|
|-
!46
|{{fba|ALB}}
|align=right|7.875
|
|-
!47
|{{fba|MNE}}
|align=right|7.208
|
|-
!48
|{{fba|LUX}}
|align=right|6.875
|
|-
!49
|{{fba|WAL}}
|align=right|6.791
|
|-
!50
|{{fba|GEO}}
|align=right|6.625
|
|-
!51
|{{fba|MKD}}
|align=right|6.166
|
|-
!52
|{{fba|BLR}}
|align=right|6.000
|
|-
!53
|{{fba|AND}}
|align=right|5.498
|
|-
!54
|{{fba|GIB}}
|align=right|5.457
|
|-
!55
|{{fba|SMR}}
|align=right|2.498
|
|}
|}

===Distribution===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=2|
!Teams entering in this round
!Teams advancing from the previous round
|-
!colspan=2|First qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
|
* 28 champions from associations 24–25 and 29–55 (except Russia and Liechtenstein){{Cref2|Note RUS}}{{Cref2|Note LIE}}
|
|-
!rowspan=2|Second qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (24 teams)
|
* 8 champions from associations 15–22
* 2 champions from associations 27 and 28 as the teams with highest club coefficients, originally from the first qualifying round (Champions Path)
|
* 14 winners from the first qualifying round
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
* 4 runners-up from associations 10 and 13–15
|
|-
!rowspan=2|Third qualifying round&lt;br /&gt; (20 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (12 teams)
|
|
* 12 winners from the second qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (8 teams)
|
* 2 runners-up from associations 8–9
* 1 third-placed team from association 6
* 1 fourth-placed team from association 5
* 2 runners-up from associations 11 and 12 as the teams with highest club coefficients, originally from the second qualifying round (League Path)
|
* 2 winners from the second qualifying round (League Path)
|-
!rowspan=2|Play-off round&lt;br /&gt; (14 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (10 teams)
|
* 4 champions from associations 11–14
|
* 6 winners from the third qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
|
* 4 winners from the third qualifying round (League Path)
|-
!colspan=2|League phase&lt;br /&gt; (36 teams)
|
* 2 associations with the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|highest coefficients]] from the previous season receive an extra Champions League league phase berth.
* 10 champions from associations 1–10
* 6 runners-up from associations 1–6
* 5 third-placed teams from associations 1–5
* 4 fourth-placed teams from associations 1–4
* 1 champion from association 23 as the team with the highest club coefficient, originally from the second qualifying round (Champions Path)
* 1 runner-up from association 7 as the team with the highest club coefficient, originally from the third qualifying round (League Path)
|
* 5 winners from the play-off round (Champions Path)
* 2 winners from the play-off round (League Path)
|-
!colspan=2|Knockout phase play-offs&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 16 teams ranked 9–24 from the league phase
|-
!colspan=2|Round of 16&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 8 teams ranked 1–8 from the league phase
* 8 winners from the knockout phase play-offs
|}

The information here reflects the ongoing suspension of Russia in European football, and so the following changes to the default access list have been made:

* The champion of association 23 (Ukraine) will enter the second qualifying round (Champions Path) instead of the first qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Champions League|Champions League title holders]] ([[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:

*[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] as the domestic champion with the highest club coefficient among the clubs that would otherwise have entered the Champions Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the Champions Path second qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_CLTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Shakhtar earn automatic place in 2026/27 league phase thanks to Champions League rebalancing |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a2-1fdbe8841243-cc2d911740ee-1000--what-happens-if-the-uefa-champions-league-winners-have-also-/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
*[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] and [[NK Celje|Celje]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the Champions Path first qualifying round, will enter the Champions Path second qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Europa League|Europa League title holders]] ([[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:
*[[Sporting CP]], as the club with the highest club coefficient among all clubs that would otherwise have entered either the Champions Path or the League Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the League Path third qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_ELTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Sporting CP secure Champions League league phase berth following Aston Villa's Europa League triumph |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/02a2-1fdbe897bb7f-131fc631688c-1000--what-happens-if-the-uefa-europa-league-winners-have-also/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] and [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the League Path second qualifying round, will enter the League Path third qualifying round.

===Teams===
The labels in the parentheses show how each team qualified for the place of its starting round:
*TH: Champions League title holders
*EL: Europa League title holders
*1st, 2nd, 3rd, 4th, etc.: League positions of the previous season
*EPS: European Performance Spots – the additional berths given to clubs from the two associations with the highest [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficient points]] in 2025–26

The label of European Performance Spots and title holders already qualified via league position are superscripted.

The second qualifying round, third qualifying round and play-off round are divided into Champions Path ('''CH''') and League Path ('''LP''').

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Qualified teams for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!colspan=2|Entry round
!colspan=4|Teams
|-
!colspan=2 rowspan=8|[[#League phase|League phase]]
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|1st]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Champions League|TH]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] {{small|([[2025–26 Premier League|4th]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Europa League|EL]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] {{small|([[2025–26 Premier League|1st]])}}
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] {{small|([[2025–26 Premier League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] {{small|([[2025–26 Premier League|3rd]])}}
|{{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] {{small|([[2025–26 Premier League|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] {{small|([[2025–26 Serie A|1st]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] {{small|([[2025–26 Serie A|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] {{small|([[2025–26 Serie A|3rd]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] {{small|([[2025–26 Serie A|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] {{small|([[2025–26 La Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] {{small|([[2025–26 La Liga|3rd]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] {{small|([[2025–26 La Liga|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|3rd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|4th]])}}
|{{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|3rd]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|1st]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|2nd]])}}
|{{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|2nd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|1st]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|1st]])}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] {{small|([[2025–26 Ukrainian Premier League|1st]])}}
|colspan=3|
|-
!colspan=6|
|-
![[#Play-off round|Play-off round]]
!{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|NOR}} [[Viking FK|Viking]] {{small|([[2025 Eliteserien|1st]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[AEK Athens F.C.|AEK Athens]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|1st]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[LASK]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Celtic F.C.|Celtic]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|1st]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=2|[[#Third qualifying round|Third qualifying round]]
!rowspan=2|{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|FRA}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|4th]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[NEC Nijmegen|NEC]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|3rd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|2nd]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[AC Sparta Prague|Sparta Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|NOR}} [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] {{small|([[2025 Eliteserien|2nd]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|2nd]])}}
|colspan=2|
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=4|[[#Second qualifying round|Second qualifying round]]
!rowspan=3|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|POL}} [[Lech Poznań]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|1st]])}}
|{{fbaicon|DEN}} [[Aarhus Gymnastikforening|AGF]] {{small|([[2025–26 Danish Superliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SUI}} [[FC Thun|Thun]] {{small|([[2025–26 Swiss Super League|1st]])}}
|{{fbaicon|ISR}} [[Hapoel Be'er Sheva F.C.|Hapoel Be'er Sheva]] {{small|([[2025–26 Israeli Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|CYP}} [[AC Omonia|Omonia]] {{small|([[2025–26 Cypriot First Division|1st]])}}
|{{fbaicon|SWE}} [[Mjällby AIF]] {{small|([[2025 Allsvenskan|1st]])}}
|{{fbaicon|CRO}} [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] {{small|([[2025–26 Croatian Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SRB}} [[Red Star Belgrade]] {{small|([[2025–26 Serbian SuperLiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|SVK}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] {{small|([[2025–26 Slovak First Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SVN}} [[NK Celje|Celje]] {{small|([[2025–26 Slovenian PrvaLiga|1st]])}}
|colspan=2|
|-
!{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|2nd]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|2nd]])}}
|{{fbaicon|POL}} [[Górnik Zabrze]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|2nd]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=7|[[#First qualifying round|First qualifying round]]
!rowspan=7|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|HUN}} [[Győri ETO FC|ETO Győr]] {{small|([[2025–26 Nemzeti Bajnokság I|1st]])}}
|{{fbaicon|ROU}} [[CS Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] {{small|([[2025–26 Liga I|1st]])}}
|{{fbaicon|BUL}} [[PFC Levski Sofia|Levski Sofia]] {{small|([[2025–26 First Professional Football League (Bulgaria)|1st]])}}
|{{fbaicon|AZE}} [[Sabah FK (Azerbaijan)|Sabah]] {{small|([[2025–26 Azerbaijan Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|IRL}} [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] {{small|([[2025 League of Ireland Premier Division|1st]])}}
|{{fbaicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] {{small|([[2025–26 Moldovan Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur Reykjavík]] {{small|([[2025 Besta deild karla|1st]])}}
|{{fbaicon|BIH}} [[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] {{small|([[2025–26 Premier League of Bosnia and Herzegovina|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|ARM}} [[FC Ararat-Armenia|Ararat-Armenia]] {{small|([[2025–26 Armenian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|LVA}} [[Riga FC|Riga]] {{small|([[2025 Latvian Higher League|1st]])}}
|{{fbaicon|KOS}} [[FC Drita|Drita]] {{small|([[2025–26 Football Superleague of Kosovo|1st]])}}
|{{fbaicon|FIN}} [[Kuopion Palloseura|KuPS]] {{small|([[2025 Veikkausliiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|KAZ}} [[FC Kairat|Kairat]] {{small|([[2025 Kazakhstan Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|FRO}} [[Klaksvíkar Ítróttarfelag|KÍ]] {{small|([[2025 Faroe Islands Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|MLT}} [[Floriana F.C.|Floriana]] {{small|([[2025–26 Maltese Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|NIR}} [[Larne F.C.|Larne]] {{small|([[2025–26 NIFL Premiership|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LTU}} [[FK Kauno Žalgiris|Kauno Žalgiris]] {{small|([[2025 A Lyga|1st]])}}
|{{fbaicon|EST}} [[FC Flora|Flora]] {{small|([[2025 Meistriliiga|1st]])}}
|{{fbaicon|ALB}} [[KF Egnatia Rrogozhinë|Egnatia]] {{small|([[2025–26 Kategoria Superiore|1st]])}}
|{{fbaicon|MNE}} [[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska]] {{small|([[2025–26 Montenegrin First League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LUX}} [[FC Atert Bissen|Atert Bissen]] {{small|([[2025–26 Luxembourg National Division|1st]])}}
|{{fbaicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] {{small|([[2025–26 Cymru Premier|1st]])}}
|{{fbaicon|GEO}} [[FC Iberia 1999|Iberia 1999]] {{small|([[2025 Erovnuli Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|MKD}} [[FK Vardar|Vardar]] {{small|([[2025–26 Macedonian First Football League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|BLR}} [[FC Maxline Vitebsk|ML Vitebsk]] {{small|([[2025 Belarusian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|AND}} [[Inter Club d'Escaldes]] {{small|([[2025–26 Primera Divisió|1st]])}}
|{{fbaicon|GIB}} [[Lincoln Red Imps F.C.|Lincoln Red Imps]] {{small|([[2025–26 Gibraltar Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SMR}} [[Tre Fiori FC|Tre Fiori]] {{small|([[2025–26 Campionato Sammarinese di Calcio|1st]])}}
|}

{{Cnote2 Begin|liststyle=disc}}
{{Cnote2|Note LIE|'''Liechtenstein (LIE):''' The seven teams affiliated with the [[Liechtenstein Football Association]] (LFV) all play in the [[Swiss football league system]]. The only competition organised by the LFV is the [[Liechtenstein Football Cup]] – the winners of which qualify for the [[UEFA Conference League]] for the 2026–27 season.}}
{{Cnote2|Note RUS|'''Russia (RUS):''' On 28 February 2022, Russian football clubs and national teams were suspended from FIFA and UEFA competitions due to the [[Russian invasion of Ukraine]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/60560567 |title=Ukraine crisis: FIFA and UEFA suspend all Russian clubs and national teams |website=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=28 February 2022 |access-date=28 February 2022}}&lt;/ref&gt; The tables reflect Russia's ongoing suspension from UEFA competitions.&lt;ref name=&quot;rus-susp-22/23&quot;&gt;{{cite press release|url=https://www.uefa.com/news-media/news/0275-150c9887cacb-882c686f407f-1000/ |title=UEFA decisions for upcoming competitions relating to the ongoing suspension of Russian national teams and clubs. However this could change depending on what happens.|publisher=Union of European Football Associations|date=2 May 2022 |access-date=2 May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
{{Cnote2 End}}

==Schedule==
The schedule of the competition is as follows.&lt;ref name=circular&gt;{{cite webpage |url=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/ |title=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events |publisher=Union of European Football Associations|date=15 December 2025 |access-date=24 December 2025}}&lt;/ref&gt; 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Schedule for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!Phase
!Round
!Draw date
!First leg
!Second leg
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|Qualifying
|First qualifying round
|16 June 2026
|7–8 July 2026
|14–15 July 2026
|-
|Second qualifying round
|17 June 2026
|21–22 July 2026
|28–29 July 2026
|-
|Third qualifying round
|20 July 2026
|4–5 August 2026
|11 August 2026
|-
|Play-offs
|Play-off round
|3 August 2026
|18–19 August 2026
|25–26 August 2026
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|League phase
|Matchday 1
|rowspan=&quot;8&quot;|27 August 2026
|colspan=&quot;2&quot;|8–10 September 2026
|-
|Matchday 2
|colspan=&quot;2&quot;|13–14 October 2026
|-
|Matchday 3
|colspan=&quot;2&quot;|20–21 October 2026
|-
|Matchday 4
|colspan=&quot;2&quot;|3–4 November 2026
|-
|Matchday 5
|colspan=&quot;2&quot;|24–25 November 2026
|-
|Matchday 6
|colspan=&quot;2&quot;|8–9 December 2026
|-
|Matchday 7
|colspan=&quot;2&quot;|19–20 January 2027
|-
|Matchday 8
|colspan=&quot;2&quot;|27 January 2027
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|Knockout phase
|Knockout phase play-offs
|29 January 2027
|16–17 February 2027
|23–24 February 2027
|-
|Round of 16
|rowspan=&quot;4&quot;|26 February 2027
|9–10 March 2027
|16–17 March 2027
|-
|Quarter-finals
|6–7 April 2027
|13–14 April 2027
|-
|Semi-finals
|27–28 April 2027
|4–5 May 2027
|-
|Final
|colspan=&quot;2&quot;|5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]], [[Madrid]]
|}

==Qualifying rounds==
{{main|1=2026–27 UEFA Champions League qualifying|l1=2026–27 UEFA Champions League qualifying rounds}}

===First qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q1}}

===Second qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q2}}

===Third qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q3}}

==Play-off round==
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|PO}}

==League phase==
{{main|2026–27 UEFA Champions League league phase}}

&lt;!-- BENELUX MAP --&gt;
{{Location map+|Benelux|width=205|float=left|caption=Locations of [[Benelux]] and nearby teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Belgium--&gt;
{{location map~|Benelux|lat=51.1136|long=3.1050|label_size=80|label=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|position=right}}
&lt;!--Netherlands--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.893894|long=4.523253|label_size=80|label=[[Feyenoord]]|position=top}}
{{Location map~|Benelux|lat=51.4416|long=5.4697|label_size=80|label=[[PSV Eindhoven|PSV]]|position=top}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=bottom}}
{{Location map~|Benelux|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=left}}
}}

&lt;!-- MAIN MAP --&gt;
{{Location map+|Europe|width=650|float=right|caption=Locations of teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Czech Republic--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.0675|long=14.4716|label_size=80|label=[[SK Slavia Prague|Slavia]]|position=right}}
&lt;!--England--&gt;
{{location map~|Europe|lat=51.555|long=-0.108333|label_size=80|label=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.46666|long=-2.244064|label_size=80|label='''Manchester'''&lt;!--Manchester City, Manchester United--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=52.4862|long=-1.8904|label_size=80|label=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.4308|long=-2.9608|label_size=80|label=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|position=left}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=48.8413|long=2.2530|label_size=80|label=[[Paris Saint-Germain FC|PSG]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.2188|long=11.6247|label_size=80|label=[[FC Bayern Munich|Bayern]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=51.34587|long=12.3482|label_size=80|label=[[RB Leipzig|Leipzig]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=48.778611|long=9.179444|label_size=80|label=[[VfB Stuttgart|Stuttgart]]|position=left}}
&lt;!--Italy--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=45.8139|long=9.0722|label_size=80|label=[[Como 1907|Como]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=45.4781|long= 9.1238|label_size=80|label=[[Inter Milan|Inter]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=40.8280|long=14.1930|label_size=80|label=[[SSC Napoli|Napoli]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=41.93389|long=12.45479|label_size=80|label=[[AS Roma|Roma]]|position=top}}
&lt;!--Portugal--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.162142|long=-8.621953|label_size=80|label=[[FC Porto|Porto]]|position=top}}
{{location map~|Europe|lat=38.7611|long=-9.1608|label_size=80|label=[[Sporting CP|Sporting]]|position=right}}
&lt;!--Spain--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.3647|long= 2.1555|label_size=80|label=[[FC Barcelona|Barcelona]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=40.3833|long=-3.7167|label_size=80|label=&lt;br&gt;'''Madrid'''&lt;!--Real Madrid, Atlético Madrid--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=39.9441|long=-0.1036|label_size=80|label=[[Villarreal CF|Villarreal]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=37.35644|long=-5.98177|label_size=80|label=[[Real Betis|Betis]]|position=right}}
&lt;!--Turkey--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.1032|long=28.9911|label_size=80|label=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|position=right}}
&lt;!--Ukraine--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.02083|long=37.80972|label_size=80|label=[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar]]|position=left}}

{{Location map~ |Europe |mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=1 |lat=61.7 |long=-23 |label_size=80 |label=
{{nowrap|'''Madrid teams'''}}&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Atlético Madrid]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Real Madrid CF|Real Madrid]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{nowrap|'''Manchester teams'''}}&lt;br /&gt;{{nowrap|[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester City F.C.|Manchester City]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester United F.C.|Manchester United]]}}
|position=right}}
}}
{{Clear right}}
[[Como 1907|Como]] will make their debut appearance since the introduction of the group stage/league phase. They also qualified for European football for the first time in their history.

The following is a provisional allocation of the qualified teams into seeding pots, based on their UEFA club coefficients.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
&lt;!--Column 1 here--&gt;
'''Pot 1'''
:([[2025–26 UEFA Champions League|TH]]) {{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] '''[[UEFA club coefficient|CC]]: 132.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(1) {{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] '''CC: 147.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(2) {{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] '''CC: 144.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(4) {{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] '''CC: 130.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(5) {{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] '''CC: 127.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(6) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] '''CC: 125.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(7) {{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] '''CC: 119.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(8) {{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] '''CC: 113.250'''
:(10) {{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] '''CC: 104.750'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 2 here--&gt;
'''Pot 2'''
:(11) {{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] '''CC: 100.750'''
:(13) {{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] '''CC: 97.750'''
:(15) {{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] '''CC: 84.000'''
:(17) {{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] '''CC: 83.000'''
:(20) {{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] '''CC: 80.750'''
:(21) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] '''CC: 76.500'''
:(23) {{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] '''CC: 75.250'''
:(24) {{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] '''CC: 74.500'''
:(26) {{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] '''CC: 71.250'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 3 here--&gt;
'''Pot 3'''
:(27) {{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] '''CC: 71.000'''
:(29) {{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] '''CC: 68.750'''
:(34) {{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] '''CC: 63.000'''
:(37) {{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] '''CC: 61.000'''
:(39) {{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] '''CC: 59.000'''
:(45) {{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] '''CC: 56.250'''
:(49) {{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] '''CC: 53.500'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 4 here--&gt;
'''Pot 3/4'''
:(59) {{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] '''CC: 44.000'''
:(80) {{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] '''CC: 27.500'''
:2 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#League Path|winners of the League Path]]''
:5 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#Champions Path|winners of the Champions Path]]''
'''Pot 4'''
:(103) {{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] '''CC: 19.989'''
:(120) {{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] '''CC: 16.699'''
{{Col-end}}

==See also==
*[[2026–27 UEFA Europa League]]
*[[2026–27 UEFA Conference League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Champions League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Europa Cup]]

== References ==
{{Reflist}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
*{{Official website|https://www.uefa.com/uefachampionsleague/}}

{{UEFA Champions League seasons}}
{{2026–27 in European football (UEFA)}}
{{2026–27 European club competitions}}

{{DEFAULTSORT:UEFA Champions League}}
[[زمرو:2026–27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ|2026–27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ]] 
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] 
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا موجوده سيزن]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ جا سيزن|2026–27]] [[زمرو:يورپي مردن جي براعظمي فٽبال ۾ 2026-2027ع]] 
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ]]
[[زمرو:راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:واقعا]]</text>
      <sha1>ryrcidpq5pvavryk43fdlozsmg5rphc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398626</id>
      <parentid>398625</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:47:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>398626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36110" sha1="6yuk4pfwo127kqlpe65h910e7qw94xc" xml:space="preserve">'''2026-27 يوئيفا چيمپئنز ليگ''' يوئيفا پاران منعقد ڪيل يورپ جي پريميئر فٽبال ٽورنامينٽ جو 72 هون سيزن آهي ۽ يورپي ڪپ کان يوئيفا چيمپئنز ليگ ۾ تبديل ٿيڻ کان پوءِ 35 هون سيزن آهي. (2026-27 يوفا چيمپئنز ليگ) سيزن 7 جولاءِ 2026ع تي قابليت سان شروع ٿيو ۽ ليگ مرحلو 8 سيپٽمبر 2026ع تي شروع ٿيندو.

فائنل 5 جون 2027ع تي [[اسپين]] جي [[ميڊرڊ|شهر ميڊريڊ]] ۾ ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيندو. &lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 May 2025|quote=30 September 2025}}&lt;/ref&gt; اهو ٻيو ڀيرو هوندو جو ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم 2019ع کان پوءِ يوئيفا چيمپئنز ليگ جي فائنل جي ميزباني ڪندو. 2026-27 يوئيفا چيمپئنز ليگ جا فاتح پاڻمرادو 2027-28 يوئيفا چيمپئنز ليگ ليگ مرحلي، [[2027 FIFA Intercontinental Cup|2027 FIFA انٽرڪنٽينينٽل ڪپ]] فائنل، 2029 FIFA ڪلب ورلڊ ڪپ گروپ اسٽيج لاءِ قابليت حاصل ڪندا ۽ 2027 UEFA سپر ڪپ ۾ 2026-27 يوئيفا يوروپا ليگ جي فاتحن خلاف کيڏڻ جو حق حاصل ڪندا.

پيرس سينٽ جرمين (PSG) ٻه ڀيرا دفاعي چيمپيئن آهي.

{{Short description|Season of UEFA's top-tier European club football competition}}
{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox international football competition
|tourney_name  = UEFA Champions League
| year         = 2026–27
| image        = Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg
| size         = 275px
| caption      = [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final
|dates         = {{nowrap|''Qualifying:''&lt;br /&gt;7 July – 26 August 2026&lt;br /&gt;''Competition proper:''&lt;br /&gt;8 September 2026 – 5 June 2027}}
|num_teams     = ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81
|associations  = 53
|prevseason    = [[2025–26 UEFA Champions League|2025–26]]
|nextseason    = ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|updated       = 
}}

The '''2026–27 UEFA Champions League''' is the 72nd season of Europe's premier football tournament organised by [[UEFA]] and the 35th season since it was rebranded from the European Cup to the [[UEFA Champions League]]. The season began on 7 July 2026 with qualifying, and the league phase will start on 8 September 2026.

The [[2027 UEFA Champions League final|final]] will be held on 5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]], Spain.&lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{Cite web |title=Spain to host 2027 Champions' League final at Atletico Madrid's stadium |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/spain-host-2027-champions-league-final-atletico-madrids-stadium-2025-05-20/ |last=Landauro |first=Inti |date=20 May 2025|access-date=30 September 2025|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; It will be the second time Metropolitano Stadium has hosted the UEFA Champions League final after [[2019 UEFA Champions League final|2019]]. The winners of the 2026–27 UEFA Champions League will automatically qualify for the [[2027–28 UEFA Champions League]] league phase, the [[2027 FIFA Intercontinental Cup]] final, the [[2029 FIFA Club World Cup]] group stage and earn the right to play against the winners of the [[2026–27 UEFA Europa League]] in the [[2027 UEFA Super Cup]].

[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] are the two-time defending champions.

==Association team allocation==
A total of 81 teams from 53 of the 55 [[UEFA]] member associations are set to participate in the 2026–27 UEFA Champions League (the exceptions being [[Liechtenstein Football Association|Liechtenstein]] which does not organise a domestic league and [[Russian Football Union|Russia]] which is currently suspended). The association ranking based on the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]] is used to determine the number of participating teams for each association:&lt;ref name=&quot;regulations&quot;&gt;{{cite web|url=https://documents.uefa.com/r/Regulations-of-the-UEFA-Champions-League-2026/27-Online |title=Regulations of the UEFA Champions League, 2026/27 Season|publisher=Union of European Football Associations|year=2026 |access-date=27 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*Associations 1–5 each have four teams.
*Association 6 has three teams.
*Associations 7–15 each have two teams.
*Associations 16–55 (except [[Russian Football Union|Russia]]{{Cref2|Note RUS}} and [[Liechtenstein Football Association|Liechtenstein]]{{Cref2|Note LIE}}) each have one team.
*The winners of the [[2025–26 UEFA Champions League]] and [[2025–26 UEFA Europa League]] are each given an additional entry if they do not qualify for the 2026–27 UEFA Champions League through their domestic league.
*The two associations with the best [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficients]] in the 2025–26 season will each have one European Performance Spot into the league phase. The winners of the UEFA Champions League and Europa League cannot fill the European Performance Spots.

===Association ranking===
For the 2026–27 UEFA Champions League, the associations are allocated places according to their 2025 [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]], which takes into account their performance in European competitions from 2020–21 to 2024–25.&lt;ref name=&quot;country coefficients&quot;&gt;{{cite web |title=Association coefficients 2024/25 |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/country/#/yr/2025 |access-date=1 June 2025 |publisher=Union of European Football Associations}}&lt;/ref&gt; The table reflects Russia's ongoing suspension from UEFA.

Apart from the allocation based on the association coefficients, associations may have additional teams participating in the Champions League, as noted below:
*{{small|(EPS)}} – European Performance Spot, the additional berths for associations who finish in the top 2 of the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|2025–26 association coefficients]]
*{{small|(TH)}} – Additional berth for UEFA Champions League title holders
*{{small|(EL)}} – Additional berth for UEFA Europa League title holders
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
&lt;!-- DO NOT CHANGE RANKINGS! THEY ARE FINAL AND CORRECT!! --&gt;
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
{|
|+'''Association ranking for 2026–27 UEFA Champions League'''
|-valign=top style=&quot;font-size:90%&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!1
|{{fba|ENG}}
|align=right|115.196
|align=center rowspan=5|4
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!2
|{{fba|ITA}}
|align=right|97.231
|
|-
!3
|{{fba|ESP}}
|align=right|94.453
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!4
|{{fba|GER}}
|align=right|86.331
|
|-
!5
|{{fba|FRA}}
|align=right|73.093
|
|-
!6
|{{fba|NED}}
|align=right|67.150
|align=center|3
|
|-
!7
|{{fba|POR}}
|align=right|62.266
|align=center rowspan=9|2
|
|-
!8
|{{fba|BEL}}
|align=right|56.850
|
|-
!9
|{{fba|CZE}}
|align=right|44.100
|
|-
!10
|{{fba|TUR}}
|align=right|43.900
|
|-
!11
|{{fba|NOR}}
|align=right|39.687
|
|-
!12
|{{fba|GRE}}
|align=right|39.312
|
|-
!13
|{{fba|AUT}}
|align=right|36.450
|
|-
!14
|{{fba|SCO}}
|align=right|35.550
|
|-
!15
|{{fba|POL}}
|align=right|35.000
|
|-
!16
|{{fba|DEN}}
|align=right|33.981
|align=center rowspan=4|1
|
|-
!17
|{{fba|SUI}}
|align=right|33.625
|
|-
!18
|{{fba|ISR}}
|align=right|31.625
|
|-
!19
|{{fba|CYP}}
|align=right|27.537
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!20
|{{fba|SWE}}
|align=right|27.125
|align=center rowspan=6|1
|
|-
!21
|{{fba|CRO}}
|align=right|27.025
|
|-
!22
|{{fba|SRB}}
|align=right|25.500
|
|-
!23
|{{fba|UKR}}
|align=right|24.400
|
|-
!24
|{{fba|HUN}}
|align=right|24.000
|
|-
!25
|{{fba|ROU}}
|align=right|23.250
|
|-
!26
|{{fba|RUS}}
|align=right|22.632
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note RUS}}
|-
!27
|{{fba|SVK}}
|align=right|21.250
|align=center rowspan=12|1
|
|-
!28
|{{fba|SVN}}
|align=right|20.343
|
|-
!29
|{{fba|BUL}}
|align=right|19.875
|
|-
!30
|{{fba|AZE}}
|align=right|19.625
|
|-
!31
|{{fba|IRL}}
|align=right|14.968
|
|-
!32
|{{fba|MDA}}
|align=right|14.500
|
|-
!33
|{{fba|ISL}}
|align=right|13.520
|
|-
!34
|{{fba|BIH}}
|align=right|13.031
|
|-
!35
|{{fba|ARM}}
|align=right|12.250
|
|-
!36
|{{fba|LVA}}
|align=right|12.250
|
|-
!37
|{{fba|KOS}}
|align=right|12.041
|
|-
!38
|{{fba|FIN}}
|align=right|11.750
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!39
|{{fba|KAZ}}
|align=right|11.125
|align=center rowspan=5|1
|
|-
!40
|{{fba|FRO}}
|align=right|10.750
|
|-
!41
|{{fba|MLT}}
|align=right|8.500
|
|-
!42
|{{fba|NIR}}
|align=right|8.333
|
|-
!43
|{{fba|LTU}}
|align=right|8.250
|
|-
!44
|{{fba|LIE}}
|align=right|8.000
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note LIE}}
|-
!45
|{{fba|EST}}
|align=right|7.957
|align=center rowspan=11|1
|
|-
!46
|{{fba|ALB}}
|align=right|7.875
|
|-
!47
|{{fba|MNE}}
|align=right|7.208
|
|-
!48
|{{fba|LUX}}
|align=right|6.875
|
|-
!49
|{{fba|WAL}}
|align=right|6.791
|
|-
!50
|{{fba|GEO}}
|align=right|6.625
|
|-
!51
|{{fba|MKD}}
|align=right|6.166
|
|-
!52
|{{fba|BLR}}
|align=right|6.000
|
|-
!53
|{{fba|AND}}
|align=right|5.498
|
|-
!54
|{{fba|GIB}}
|align=right|5.457
|
|-
!55
|{{fba|SMR}}
|align=right|2.498
|
|}
|}

===Distribution===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=2|
!Teams entering in this round
!Teams advancing from the previous round
|-
!colspan=2|First qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
|
* 28 champions from associations 24–25 and 29–55 (except Russia and Liechtenstein){{Cref2|Note RUS}}{{Cref2|Note LIE}}
|
|-
!rowspan=2|Second qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (24 teams)
|
* 8 champions from associations 15–22
* 2 champions from associations 27 and 28 as the teams with highest club coefficients, originally from the first qualifying round (Champions Path)
|
* 14 winners from the first qualifying round
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
* 4 runners-up from associations 10 and 13–15
|
|-
!rowspan=2|Third qualifying round&lt;br /&gt; (20 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (12 teams)
|
|
* 12 winners from the second qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (8 teams)
|
* 2 runners-up from associations 8–9
* 1 third-placed team from association 6
* 1 fourth-placed team from association 5
* 2 runners-up from associations 11 and 12 as the teams with highest club coefficients, originally from the second qualifying round (League Path)
|
* 2 winners from the second qualifying round (League Path)
|-
!rowspan=2|Play-off round&lt;br /&gt; (14 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (10 teams)
|
* 4 champions from associations 11–14
|
* 6 winners from the third qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
|
* 4 winners from the third qualifying round (League Path)
|-
!colspan=2|League phase&lt;br /&gt; (36 teams)
|
* 2 associations with the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|highest coefficients]] from the previous season receive an extra Champions League league phase berth.
* 10 champions from associations 1–10
* 6 runners-up from associations 1–6
* 5 third-placed teams from associations 1–5
* 4 fourth-placed teams from associations 1–4
* 1 champion from association 23 as the team with the highest club coefficient, originally from the second qualifying round (Champions Path)
* 1 runner-up from association 7 as the team with the highest club coefficient, originally from the third qualifying round (League Path)
|
* 5 winners from the play-off round (Champions Path)
* 2 winners from the play-off round (League Path)
|-
!colspan=2|Knockout phase play-offs&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 16 teams ranked 9–24 from the league phase
|-
!colspan=2|Round of 16&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 8 teams ranked 1–8 from the league phase
* 8 winners from the knockout phase play-offs
|}

The information here reflects the ongoing suspension of Russia in European football, and so the following changes to the default access list have been made:

* The champion of association 23 (Ukraine) will enter the second qualifying round (Champions Path) instead of the first qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Champions League|Champions League title holders]] ([[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:

*[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] as the domestic champion with the highest club coefficient among the clubs that would otherwise have entered the Champions Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the Champions Path second qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_CLTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Shakhtar earn automatic place in 2026/27 league phase thanks to Champions League rebalancing |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a2-1fdbe8841243-cc2d911740ee-1000--what-happens-if-the-uefa-champions-league-winners-have-also-/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
*[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] and [[NK Celje|Celje]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the Champions Path first qualifying round, will enter the Champions Path second qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Europa League|Europa League title holders]] ([[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:
*[[Sporting CP]], as the club with the highest club coefficient among all clubs that would otherwise have entered either the Champions Path or the League Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the League Path third qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_ELTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Sporting CP secure Champions League league phase berth following Aston Villa's Europa League triumph |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/02a2-1fdbe897bb7f-131fc631688c-1000--what-happens-if-the-uefa-europa-league-winners-have-also/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] and [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the League Path second qualifying round, will enter the League Path third qualifying round.

===Teams===
The labels in the parentheses show how each team qualified for the place of its starting round:
*TH: Champions League title holders
*EL: Europa League title holders
*1st, 2nd, 3rd, 4th, etc.: League positions of the previous season
*EPS: European Performance Spots – the additional berths given to clubs from the two associations with the highest [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficient points]] in 2025–26

The label of European Performance Spots and title holders already qualified via league position are superscripted.

The second qualifying round, third qualifying round and play-off round are divided into Champions Path ('''CH''') and League Path ('''LP''').

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Qualified teams for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!colspan=2|Entry round
!colspan=4|Teams
|-
!colspan=2 rowspan=8|[[#League phase|League phase]]
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|1st]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Champions League|TH]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] {{small|([[2025–26 Premier League|4th]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Europa League|EL]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] {{small|([[2025–26 Premier League|1st]])}}
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] {{small|([[2025–26 Premier League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] {{small|([[2025–26 Premier League|3rd]])}}
|{{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] {{small|([[2025–26 Premier League|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] {{small|([[2025–26 Serie A|1st]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] {{small|([[2025–26 Serie A|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] {{small|([[2025–26 Serie A|3rd]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] {{small|([[2025–26 Serie A|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] {{small|([[2025–26 La Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] {{small|([[2025–26 La Liga|3rd]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] {{small|([[2025–26 La Liga|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|3rd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|4th]])}}
|{{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|3rd]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|1st]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|2nd]])}}
|{{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|2nd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|1st]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|1st]])}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] {{small|([[2025–26 Ukrainian Premier League|1st]])}}
|colspan=3|
|-
!colspan=6|
|-
![[#Play-off round|Play-off round]]
!{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|NOR}} [[Viking FK|Viking]] {{small|([[2025 Eliteserien|1st]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[AEK Athens F.C.|AEK Athens]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|1st]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[LASK]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Celtic F.C.|Celtic]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|1st]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=2|[[#Third qualifying round|Third qualifying round]]
!rowspan=2|{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|FRA}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|4th]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[NEC Nijmegen|NEC]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|3rd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|2nd]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[AC Sparta Prague|Sparta Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|NOR}} [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] {{small|([[2025 Eliteserien|2nd]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|2nd]])}}
|colspan=2|
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=4|[[#Second qualifying round|Second qualifying round]]
!rowspan=3|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|POL}} [[Lech Poznań]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|1st]])}}
|{{fbaicon|DEN}} [[Aarhus Gymnastikforening|AGF]] {{small|([[2025–26 Danish Superliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SUI}} [[FC Thun|Thun]] {{small|([[2025–26 Swiss Super League|1st]])}}
|{{fbaicon|ISR}} [[Hapoel Be'er Sheva F.C.|Hapoel Be'er Sheva]] {{small|([[2025–26 Israeli Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|CYP}} [[AC Omonia|Omonia]] {{small|([[2025–26 Cypriot First Division|1st]])}}
|{{fbaicon|SWE}} [[Mjällby AIF]] {{small|([[2025 Allsvenskan|1st]])}}
|{{fbaicon|CRO}} [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] {{small|([[2025–26 Croatian Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SRB}} [[Red Star Belgrade]] {{small|([[2025–26 Serbian SuperLiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|SVK}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] {{small|([[2025–26 Slovak First Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SVN}} [[NK Celje|Celje]] {{small|([[2025–26 Slovenian PrvaLiga|1st]])}}
|colspan=2|
|-
!{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|2nd]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|2nd]])}}
|{{fbaicon|POL}} [[Górnik Zabrze]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|2nd]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=7|[[#First qualifying round|First qualifying round]]
!rowspan=7|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|HUN}} [[Győri ETO FC|ETO Győr]] {{small|([[2025–26 Nemzeti Bajnokság I|1st]])}}
|{{fbaicon|ROU}} [[CS Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] {{small|([[2025–26 Liga I|1st]])}}
|{{fbaicon|BUL}} [[PFC Levski Sofia|Levski Sofia]] {{small|([[2025–26 First Professional Football League (Bulgaria)|1st]])}}
|{{fbaicon|AZE}} [[Sabah FK (Azerbaijan)|Sabah]] {{small|([[2025–26 Azerbaijan Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|IRL}} [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] {{small|([[2025 League of Ireland Premier Division|1st]])}}
|{{fbaicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] {{small|([[2025–26 Moldovan Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur Reykjavík]] {{small|([[2025 Besta deild karla|1st]])}}
|{{fbaicon|BIH}} [[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] {{small|([[2025–26 Premier League of Bosnia and Herzegovina|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|ARM}} [[FC Ararat-Armenia|Ararat-Armenia]] {{small|([[2025–26 Armenian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|LVA}} [[Riga FC|Riga]] {{small|([[2025 Latvian Higher League|1st]])}}
|{{fbaicon|KOS}} [[FC Drita|Drita]] {{small|([[2025–26 Football Superleague of Kosovo|1st]])}}
|{{fbaicon|FIN}} [[Kuopion Palloseura|KuPS]] {{small|([[2025 Veikkausliiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|KAZ}} [[FC Kairat|Kairat]] {{small|([[2025 Kazakhstan Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|FRO}} [[Klaksvíkar Ítróttarfelag|KÍ]] {{small|([[2025 Faroe Islands Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|MLT}} [[Floriana F.C.|Floriana]] {{small|([[2025–26 Maltese Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|NIR}} [[Larne F.C.|Larne]] {{small|([[2025–26 NIFL Premiership|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LTU}} [[FK Kauno Žalgiris|Kauno Žalgiris]] {{small|([[2025 A Lyga|1st]])}}
|{{fbaicon|EST}} [[FC Flora|Flora]] {{small|([[2025 Meistriliiga|1st]])}}
|{{fbaicon|ALB}} [[KF Egnatia Rrogozhinë|Egnatia]] {{small|([[2025–26 Kategoria Superiore|1st]])}}
|{{fbaicon|MNE}} [[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska]] {{small|([[2025–26 Montenegrin First League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LUX}} [[FC Atert Bissen|Atert Bissen]] {{small|([[2025–26 Luxembourg National Division|1st]])}}
|{{fbaicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] {{small|([[2025–26 Cymru Premier|1st]])}}
|{{fbaicon|GEO}} [[FC Iberia 1999|Iberia 1999]] {{small|([[2025 Erovnuli Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|MKD}} [[FK Vardar|Vardar]] {{small|([[2025–26 Macedonian First Football League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|BLR}} [[FC Maxline Vitebsk|ML Vitebsk]] {{small|([[2025 Belarusian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|AND}} [[Inter Club d'Escaldes]] {{small|([[2025–26 Primera Divisió|1st]])}}
|{{fbaicon|GIB}} [[Lincoln Red Imps F.C.|Lincoln Red Imps]] {{small|([[2025–26 Gibraltar Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SMR}} [[Tre Fiori FC|Tre Fiori]] {{small|([[2025–26 Campionato Sammarinese di Calcio|1st]])}}
|}

{{Cnote2 Begin|liststyle=disc}}
{{Cnote2|Note LIE|'''Liechtenstein (LIE):''' The seven teams affiliated with the [[Liechtenstein Football Association]] (LFV) all play in the [[Swiss football league system]]. The only competition organised by the LFV is the [[Liechtenstein Football Cup]] – the winners of which qualify for the [[UEFA Conference League]] for the 2026–27 season.}}
{{Cnote2|Note RUS|'''Russia (RUS):''' On 28 February 2022, Russian football clubs and national teams were suspended from FIFA and UEFA competitions due to the [[Russian invasion of Ukraine]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/60560567 |title=Ukraine crisis: FIFA and UEFA suspend all Russian clubs and national teams |website=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=28 February 2022 |access-date=28 February 2022}}&lt;/ref&gt; The tables reflect Russia's ongoing suspension from UEFA competitions.&lt;ref name=&quot;rus-susp-22/23&quot;&gt;{{cite press release|url=https://www.uefa.com/news-media/news/0275-150c9887cacb-882c686f407f-1000/ |title=UEFA decisions for upcoming competitions relating to the ongoing suspension of Russian national teams and clubs. However this could change depending on what happens.|publisher=Union of European Football Associations|date=2 May 2022 |access-date=2 May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
{{Cnote2 End}}

==Schedule==
The schedule of the competition is as follows.&lt;ref name=circular&gt;{{cite webpage |url=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/ |title=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events |publisher=Union of European Football Associations|date=15 December 2025 |access-date=24 December 2025}}&lt;/ref&gt; 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Schedule for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!Phase
!Round
!Draw date
!First leg
!Second leg
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|Qualifying
|First qualifying round
|16 June 2026
|7–8 July 2026
|14–15 July 2026
|-
|Second qualifying round
|17 June 2026
|21–22 July 2026
|28–29 July 2026
|-
|Third qualifying round
|20 July 2026
|4–5 August 2026
|11 August 2026
|-
|Play-offs
|Play-off round
|3 August 2026
|18–19 August 2026
|25–26 August 2026
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|League phase
|Matchday 1
|rowspan=&quot;8&quot;|27 August 2026
|colspan=&quot;2&quot;|8–10 September 2026
|-
|Matchday 2
|colspan=&quot;2&quot;|13–14 October 2026
|-
|Matchday 3
|colspan=&quot;2&quot;|20–21 October 2026
|-
|Matchday 4
|colspan=&quot;2&quot;|3–4 November 2026
|-
|Matchday 5
|colspan=&quot;2&quot;|24–25 November 2026
|-
|Matchday 6
|colspan=&quot;2&quot;|8–9 December 2026
|-
|Matchday 7
|colspan=&quot;2&quot;|19–20 January 2027
|-
|Matchday 8
|colspan=&quot;2&quot;|27 January 2027
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|Knockout phase
|Knockout phase play-offs
|29 January 2027
|16–17 February 2027
|23–24 February 2027
|-
|Round of 16
|rowspan=&quot;4&quot;|26 February 2027
|9–10 March 2027
|16–17 March 2027
|-
|Quarter-finals
|6–7 April 2027
|13–14 April 2027
|-
|Semi-finals
|27–28 April 2027
|4–5 May 2027
|-
|Final
|colspan=&quot;2&quot;|5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]], [[Madrid]]
|}

==Qualifying rounds==
{{main|1=2026–27 UEFA Champions League qualifying|l1=2026–27 UEFA Champions League qualifying rounds}}

===First qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q1}}

===Second qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q2}}

===Third qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q3}}

==Play-off round==
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|PO}}

==League phase==
{{main|2026–27 UEFA Champions League league phase}}

&lt;!-- BENELUX MAP --&gt;
{{Location map+|Benelux|width=205|float=left|caption=Locations of [[Benelux]] and nearby teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Belgium--&gt;
{{location map~|Benelux|lat=51.1136|long=3.1050|label_size=80|label=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|position=right}}
&lt;!--Netherlands--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.893894|long=4.523253|label_size=80|label=[[Feyenoord]]|position=top}}
{{Location map~|Benelux|lat=51.4416|long=5.4697|label_size=80|label=[[PSV Eindhoven|PSV]]|position=top}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=bottom}}
{{Location map~|Benelux|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=left}}
}}

&lt;!-- MAIN MAP --&gt;
{{Location map+|Europe|width=650|float=right|caption=Locations of teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Czech Republic--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.0675|long=14.4716|label_size=80|label=[[SK Slavia Prague|Slavia]]|position=right}}
&lt;!--England--&gt;
{{location map~|Europe|lat=51.555|long=-0.108333|label_size=80|label=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.46666|long=-2.244064|label_size=80|label='''Manchester'''&lt;!--Manchester City, Manchester United--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=52.4862|long=-1.8904|label_size=80|label=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.4308|long=-2.9608|label_size=80|label=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|position=left}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=48.8413|long=2.2530|label_size=80|label=[[Paris Saint-Germain FC|PSG]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.2188|long=11.6247|label_size=80|label=[[FC Bayern Munich|Bayern]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=51.34587|long=12.3482|label_size=80|label=[[RB Leipzig|Leipzig]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=48.778611|long=9.179444|label_size=80|label=[[VfB Stuttgart|Stuttgart]]|position=left}}
&lt;!--Italy--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=45.8139|long=9.0722|label_size=80|label=[[Como 1907|Como]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=45.4781|long= 9.1238|label_size=80|label=[[Inter Milan|Inter]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=40.8280|long=14.1930|label_size=80|label=[[SSC Napoli|Napoli]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=41.93389|long=12.45479|label_size=80|label=[[AS Roma|Roma]]|position=top}}
&lt;!--Portugal--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.162142|long=-8.621953|label_size=80|label=[[FC Porto|Porto]]|position=top}}
{{location map~|Europe|lat=38.7611|long=-9.1608|label_size=80|label=[[Sporting CP|Sporting]]|position=right}}
&lt;!--Spain--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.3647|long= 2.1555|label_size=80|label=[[FC Barcelona|Barcelona]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=40.3833|long=-3.7167|label_size=80|label=&lt;br&gt;'''Madrid'''&lt;!--Real Madrid, Atlético Madrid--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=39.9441|long=-0.1036|label_size=80|label=[[Villarreal CF|Villarreal]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=37.35644|long=-5.98177|label_size=80|label=[[Real Betis|Betis]]|position=right}}
&lt;!--Turkey--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.1032|long=28.9911|label_size=80|label=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|position=right}}
&lt;!--Ukraine--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.02083|long=37.80972|label_size=80|label=[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar]]|position=left}}

{{Location map~ |Europe |mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=1 |lat=61.7 |long=-23 |label_size=80 |label=
{{nowrap|'''Madrid teams'''}}&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Atlético Madrid]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Real Madrid CF|Real Madrid]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{nowrap|'''Manchester teams'''}}&lt;br /&gt;{{nowrap|[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester City F.C.|Manchester City]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester United F.C.|Manchester United]]}}
|position=right}}
}}
{{Clear right}}
[[Como 1907|Como]] will make their debut appearance since the introduction of the group stage/league phase. They also qualified for European football for the first time in their history.

The following is a provisional allocation of the qualified teams into seeding pots, based on their UEFA club coefficients.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
&lt;!--Column 1 here--&gt;
'''Pot 1'''
:([[2025–26 UEFA Champions League|TH]]) {{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] '''[[UEFA club coefficient|CC]]: 132.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(1) {{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] '''CC: 147.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(2) {{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] '''CC: 144.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(4) {{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] '''CC: 130.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(5) {{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] '''CC: 127.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(6) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] '''CC: 125.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(7) {{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] '''CC: 119.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(8) {{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] '''CC: 113.250'''
:(10) {{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] '''CC: 104.750'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 2 here--&gt;
'''Pot 2'''
:(11) {{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] '''CC: 100.750'''
:(13) {{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] '''CC: 97.750'''
:(15) {{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] '''CC: 84.000'''
:(17) {{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] '''CC: 83.000'''
:(20) {{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] '''CC: 80.750'''
:(21) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] '''CC: 76.500'''
:(23) {{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] '''CC: 75.250'''
:(24) {{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] '''CC: 74.500'''
:(26) {{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] '''CC: 71.250'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 3 here--&gt;
'''Pot 3'''
:(27) {{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] '''CC: 71.000'''
:(29) {{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] '''CC: 68.750'''
:(34) {{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] '''CC: 63.000'''
:(37) {{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] '''CC: 61.000'''
:(39) {{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] '''CC: 59.000'''
:(45) {{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] '''CC: 56.250'''
:(49) {{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] '''CC: 53.500'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 4 here--&gt;
'''Pot 3/4'''
:(59) {{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] '''CC: 44.000'''
:(80) {{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] '''CC: 27.500'''
:2 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#League Path|winners of the League Path]]''
:5 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#Champions Path|winners of the Champions Path]]''
'''Pot 4'''
:(103) {{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] '''CC: 19.989'''
:(120) {{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] '''CC: 16.699'''
{{Col-end}}

==پڻ ڏسو==
* [[ايسوسيئيشن فٽبال]]
* [[فيفا ورلڊ ڪپ 2026ع]]
*[[2026–27 UEFA Europa League]]
*[[2026–27 UEFA Conference League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Champions League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Europa Cup]]

== References ==
{{Reflist}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
*{{Official website|https://www.uefa.com/uefachampionsleague/}}

{{UEFA Champions League seasons}}
{{2026–27 in European football (UEFA)}}
{{2026–27 European club competitions}}

{{DEFAULTSORT:UEFA Champions League}}
[[زمرو:2026–27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ|2026–27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ]] 
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] 
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا موجوده سيزن]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ جا سيزن|2026–27]] [[زمرو:يورپي مردن جي براعظمي فٽبال ۾ 2026-2027ع]] 
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ]]
[[زمرو:راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:واقعا]]</text>
      <sha1>6yuk4pfwo127kqlpe65h910e7qw94xc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398627</id>
      <parentid>398626</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>398627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36111" sha1="poqysh637rsenl7d259y6350o3agfma" xml:space="preserve">'''2026-27 يوئيفا چيمپئنز ليگ''' يوئيفا پاران منعقد ڪيل يورپ جي پريميئر فٽبال ٽورنامينٽ جو 72 هون سيزن آهي ۽ يورپي ڪپ کان يوئيفا چيمپئنز ليگ ۾ تبديل ٿيڻ کان پوءِ 35 هون سيزن آهي. (2026-27 يوفا چيمپئنز ليگ) سيزن 7 جولاءِ 2026ع تي قابليت سان شروع ٿيو ۽ ليگ مرحلو 8 سيپٽمبر 2026ع تي شروع ٿيندو.

فائنل 5 جون 2027ع تي [[اسپين]] جي [[ميڊرڊ|شهر ميڊريڊ]] ۾ ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيندو. &lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 May 2025|quote=30 September 2025}}&lt;/ref&gt; اهو ٻيو ڀيرو هوندو جو ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم 2019ع کان پوءِ يوئيفا چيمپئنز ليگ جي فائنل جي ميزباني ڪندو. 2026-27 يوئيفا چيمپئنز ليگ جا فاتح پاڻمرادو 2027-28 يوئيفا چيمپئنز ليگ ليگ مرحلي، [[2027 FIFA Intercontinental Cup|2027 FIFA انٽرڪنٽينينٽل ڪپ]] فائنل، 2029 FIFA ڪلب ورلڊ ڪپ گروپ اسٽيج لاءِ قابليت حاصل ڪندا ۽ 2027 UEFA سپر ڪپ ۾ 2026-27 يوئيفا يوروپا ليگ جي فاتحن خلاف کيڏڻ جو حق حاصل ڪندا.

پيرس سينٽ جرمين (PSG) ٻه ڀيرا دفاعي چيمپيئن آهي.

{{Short description|Season of UEFA's top-tier European club football competition}}
{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox international football competition
|tourney_name  = UEFA Champions League
| year         = 2026–27
| image        = Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg
| size         = 275px
| caption      = [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final
|dates         = {{nowrap|''Qualifying:''&lt;br /&gt;7 July – 26 August 2026&lt;br /&gt;''Competition proper:''&lt;br /&gt;8 September 2026 – 5 June 2027}}
|num_teams     = ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81
|associations  = 53
|prevseason    = [[2025–26 UEFA Champions League|2025–26]]
|nextseason    = ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|updated       = 
}}

The '''2026–27 UEFA Champions League''' is the 72nd season of Europe's premier football tournament organised by [[UEFA]] and the 35th season since it was rebranded from the European Cup to the [[UEFA Champions League]]. The season began on 7 July 2026 with qualifying, and the league phase will start on 8 September 2026.

The [[2027 UEFA Champions League final|final]] will be held on 5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]], Spain.&lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{Cite web |title=Spain to host 2027 Champions' League final at Atletico Madrid's stadium |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/spain-host-2027-champions-league-final-atletico-madrids-stadium-2025-05-20/ |last=Landauro |first=Inti |date=20 May 2025|access-date=30 September 2025|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; It will be the second time Metropolitano Stadium has hosted the UEFA Champions League final after [[2019 UEFA Champions League final|2019]]. The winners of the 2026–27 UEFA Champions League will automatically qualify for the [[2027–28 UEFA Champions League]] league phase, the [[2027 FIFA Intercontinental Cup]] final, the [[2029 FIFA Club World Cup]] group stage and earn the right to play against the winners of the [[2026–27 UEFA Europa League]] in the [[2027 UEFA Super Cup]].

[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] are the two-time defending champions.

==Association team allocation==
A total of 81 teams from 53 of the 55 [[UEFA]] member associations are set to participate in the 2026–27 UEFA Champions League (the exceptions being [[Liechtenstein Football Association|Liechtenstein]] which does not organise a domestic league and [[Russian Football Union|Russia]] which is currently suspended). The association ranking based on the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]] is used to determine the number of participating teams for each association:&lt;ref name=&quot;regulations&quot;&gt;{{cite web|url=https://documents.uefa.com/r/Regulations-of-the-UEFA-Champions-League-2026/27-Online |title=Regulations of the UEFA Champions League, 2026/27 Season|publisher=Union of European Football Associations|year=2026 |access-date=27 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*Associations 1–5 each have four teams.
*Association 6 has three teams.
*Associations 7–15 each have two teams.
*Associations 16–55 (except [[Russian Football Union|Russia]]{{Cref2|Note RUS}} and [[Liechtenstein Football Association|Liechtenstein]]{{Cref2|Note LIE}}) each have one team.
*The winners of the [[2025–26 UEFA Champions League]] and [[2025–26 UEFA Europa League]] are each given an additional entry if they do not qualify for the 2026–27 UEFA Champions League through their domestic league.
*The two associations with the best [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficients]] in the 2025–26 season will each have one European Performance Spot into the league phase. The winners of the UEFA Champions League and Europa League cannot fill the European Performance Spots.

===Association ranking===
For the 2026–27 UEFA Champions League, the associations are allocated places according to their 2025 [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]], which takes into account their performance in European competitions from 2020–21 to 2024–25.&lt;ref name=&quot;country coefficients&quot;&gt;{{cite web |title=Association coefficients 2024/25 |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/country/#/yr/2025 |access-date=1 June 2025 |publisher=Union of European Football Associations}}&lt;/ref&gt; The table reflects Russia's ongoing suspension from UEFA.

Apart from the allocation based on the association coefficients, associations may have additional teams participating in the Champions League, as noted below:
*{{small|(EPS)}} – European Performance Spot, the additional berths for associations who finish in the top 2 of the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|2025–26 association coefficients]]
*{{small|(TH)}} – Additional berth for UEFA Champions League title holders
*{{small|(EL)}} – Additional berth for UEFA Europa League title holders
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
&lt;!-- DO NOT CHANGE RANKINGS! THEY ARE FINAL AND CORRECT!! --&gt;
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
{|
|+'''Association ranking for 2026–27 UEFA Champions League'''
|-valign=top style=&quot;font-size:90%&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!1
|{{fba|ENG}}
|align=right|115.196
|align=center rowspan=5|4
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!2
|{{fba|ITA}}
|align=right|97.231
|
|-
!3
|{{fba|ESP}}
|align=right|94.453
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!4
|{{fba|GER}}
|align=right|86.331
|
|-
!5
|{{fba|FRA}}
|align=right|73.093
|
|-
!6
|{{fba|NED}}
|align=right|67.150
|align=center|3
|
|-
!7
|{{fba|POR}}
|align=right|62.266
|align=center rowspan=9|2
|
|-
!8
|{{fba|BEL}}
|align=right|56.850
|
|-
!9
|{{fba|CZE}}
|align=right|44.100
|
|-
!10
|{{fba|TUR}}
|align=right|43.900
|
|-
!11
|{{fba|NOR}}
|align=right|39.687
|
|-
!12
|{{fba|GRE}}
|align=right|39.312
|
|-
!13
|{{fba|AUT}}
|align=right|36.450
|
|-
!14
|{{fba|SCO}}
|align=right|35.550
|
|-
!15
|{{fba|POL}}
|align=right|35.000
|
|-
!16
|{{fba|DEN}}
|align=right|33.981
|align=center rowspan=4|1
|
|-
!17
|{{fba|SUI}}
|align=right|33.625
|
|-
!18
|{{fba|ISR}}
|align=right|31.625
|
|-
!19
|{{fba|CYP}}
|align=right|27.537
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!20
|{{fba|SWE}}
|align=right|27.125
|align=center rowspan=6|1
|
|-
!21
|{{fba|CRO}}
|align=right|27.025
|
|-
!22
|{{fba|SRB}}
|align=right|25.500
|
|-
!23
|{{fba|UKR}}
|align=right|24.400
|
|-
!24
|{{fba|HUN}}
|align=right|24.000
|
|-
!25
|{{fba|ROU}}
|align=right|23.250
|
|-
!26
|{{fba|RUS}}
|align=right|22.632
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note RUS}}
|-
!27
|{{fba|SVK}}
|align=right|21.250
|align=center rowspan=12|1
|
|-
!28
|{{fba|SVN}}
|align=right|20.343
|
|-
!29
|{{fba|BUL}}
|align=right|19.875
|
|-
!30
|{{fba|AZE}}
|align=right|19.625
|
|-
!31
|{{fba|IRL}}
|align=right|14.968
|
|-
!32
|{{fba|MDA}}
|align=right|14.500
|
|-
!33
|{{fba|ISL}}
|align=right|13.520
|
|-
!34
|{{fba|BIH}}
|align=right|13.031
|
|-
!35
|{{fba|ARM}}
|align=right|12.250
|
|-
!36
|{{fba|LVA}}
|align=right|12.250
|
|-
!37
|{{fba|KOS}}
|align=right|12.041
|
|-
!38
|{{fba|FIN}}
|align=right|11.750
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!39
|{{fba|KAZ}}
|align=right|11.125
|align=center rowspan=5|1
|
|-
!40
|{{fba|FRO}}
|align=right|10.750
|
|-
!41
|{{fba|MLT}}
|align=right|8.500
|
|-
!42
|{{fba|NIR}}
|align=right|8.333
|
|-
!43
|{{fba|LTU}}
|align=right|8.250
|
|-
!44
|{{fba|LIE}}
|align=right|8.000
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note LIE}}
|-
!45
|{{fba|EST}}
|align=right|7.957
|align=center rowspan=11|1
|
|-
!46
|{{fba|ALB}}
|align=right|7.875
|
|-
!47
|{{fba|MNE}}
|align=right|7.208
|
|-
!48
|{{fba|LUX}}
|align=right|6.875
|
|-
!49
|{{fba|WAL}}
|align=right|6.791
|
|-
!50
|{{fba|GEO}}
|align=right|6.625
|
|-
!51
|{{fba|MKD}}
|align=right|6.166
|
|-
!52
|{{fba|BLR}}
|align=right|6.000
|
|-
!53
|{{fba|AND}}
|align=right|5.498
|
|-
!54
|{{fba|GIB}}
|align=right|5.457
|
|-
!55
|{{fba|SMR}}
|align=right|2.498
|
|}
|}

===Distribution===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=2|
!Teams entering in this round
!Teams advancing from the previous round
|-
!colspan=2|First qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
|
* 28 champions from associations 24–25 and 29–55 (except Russia and Liechtenstein){{Cref2|Note RUS}}{{Cref2|Note LIE}}
|
|-
!rowspan=2|Second qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (24 teams)
|
* 8 champions from associations 15–22
* 2 champions from associations 27 and 28 as the teams with highest club coefficients, originally from the first qualifying round (Champions Path)
|
* 14 winners from the first qualifying round
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
* 4 runners-up from associations 10 and 13–15
|
|-
!rowspan=2|Third qualifying round&lt;br /&gt; (20 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (12 teams)
|
|
* 12 winners from the second qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (8 teams)
|
* 2 runners-up from associations 8–9
* 1 third-placed team from association 6
* 1 fourth-placed team from association 5
* 2 runners-up from associations 11 and 12 as the teams with highest club coefficients, originally from the second qualifying round (League Path)
|
* 2 winners from the second qualifying round (League Path)
|-
!rowspan=2|Play-off round&lt;br /&gt; (14 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (10 teams)
|
* 4 champions from associations 11–14
|
* 6 winners from the third qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
|
* 4 winners from the third qualifying round (League Path)
|-
!colspan=2|League phase&lt;br /&gt; (36 teams)
|
* 2 associations with the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|highest coefficients]] from the previous season receive an extra Champions League league phase berth.
* 10 champions from associations 1–10
* 6 runners-up from associations 1–6
* 5 third-placed teams from associations 1–5
* 4 fourth-placed teams from associations 1–4
* 1 champion from association 23 as the team with the highest club coefficient, originally from the second qualifying round (Champions Path)
* 1 runner-up from association 7 as the team with the highest club coefficient, originally from the third qualifying round (League Path)
|
* 5 winners from the play-off round (Champions Path)
* 2 winners from the play-off round (League Path)
|-
!colspan=2|Knockout phase play-offs&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 16 teams ranked 9–24 from the league phase
|-
!colspan=2|Round of 16&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 8 teams ranked 1–8 from the league phase
* 8 winners from the knockout phase play-offs
|}

The information here reflects the ongoing suspension of Russia in European football, and so the following changes to the default access list have been made:

* The champion of association 23 (Ukraine) will enter the second qualifying round (Champions Path) instead of the first qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Champions League|Champions League title holders]] ([[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:

*[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] as the domestic champion with the highest club coefficient among the clubs that would otherwise have entered the Champions Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the Champions Path second qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_CLTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Shakhtar earn automatic place in 2026/27 league phase thanks to Champions League rebalancing |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a2-1fdbe8841243-cc2d911740ee-1000--what-happens-if-the-uefa-champions-league-winners-have-also-/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
*[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] and [[NK Celje|Celje]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the Champions Path first qualifying round, will enter the Champions Path second qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Europa League|Europa League title holders]] ([[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:
*[[Sporting CP]], as the club with the highest club coefficient among all clubs that would otherwise have entered either the Champions Path or the League Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the League Path third qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_ELTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Sporting CP secure Champions League league phase berth following Aston Villa's Europa League triumph |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/02a2-1fdbe897bb7f-131fc631688c-1000--what-happens-if-the-uefa-europa-league-winners-have-also/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] and [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the League Path second qualifying round, will enter the League Path third qualifying round.

===Teams===
The labels in the parentheses show how each team qualified for the place of its starting round:
*TH: Champions League title holders
*EL: Europa League title holders
*1st, 2nd, 3rd, 4th, etc.: League positions of the previous season
*EPS: European Performance Spots – the additional berths given to clubs from the two associations with the highest [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficient points]] in 2025–26

The label of European Performance Spots and title holders already qualified via league position are superscripted.

The second qualifying round, third qualifying round and play-off round are divided into Champions Path ('''CH''') and League Path ('''LP''').

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Qualified teams for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!colspan=2|Entry round
!colspan=4|Teams
|-
!colspan=2 rowspan=8|[[#League phase|League phase]]
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|1st]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Champions League|TH]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] {{small|([[2025–26 Premier League|4th]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Europa League|EL]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] {{small|([[2025–26 Premier League|1st]])}}
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] {{small|([[2025–26 Premier League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] {{small|([[2025–26 Premier League|3rd]])}}
|{{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] {{small|([[2025–26 Premier League|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] {{small|([[2025–26 Serie A|1st]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] {{small|([[2025–26 Serie A|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] {{small|([[2025–26 Serie A|3rd]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] {{small|([[2025–26 Serie A|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] {{small|([[2025–26 La Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] {{small|([[2025–26 La Liga|3rd]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] {{small|([[2025–26 La Liga|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|3rd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|4th]])}}
|{{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|3rd]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|1st]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|2nd]])}}
|{{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|2nd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|1st]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|1st]])}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] {{small|([[2025–26 Ukrainian Premier League|1st]])}}
|colspan=3|
|-
!colspan=6|
|-
![[#Play-off round|Play-off round]]
!{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|NOR}} [[Viking FK|Viking]] {{small|([[2025 Eliteserien|1st]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[AEK Athens F.C.|AEK Athens]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|1st]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[LASK]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Celtic F.C.|Celtic]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|1st]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=2|[[#Third qualifying round|Third qualifying round]]
!rowspan=2|{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|FRA}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|4th]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[NEC Nijmegen|NEC]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|3rd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|2nd]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[AC Sparta Prague|Sparta Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|NOR}} [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] {{small|([[2025 Eliteserien|2nd]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|2nd]])}}
|colspan=2|
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=4|[[#Second qualifying round|Second qualifying round]]
!rowspan=3|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|POL}} [[Lech Poznań]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|1st]])}}
|{{fbaicon|DEN}} [[Aarhus Gymnastikforening|AGF]] {{small|([[2025–26 Danish Superliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SUI}} [[FC Thun|Thun]] {{small|([[2025–26 Swiss Super League|1st]])}}
|{{fbaicon|ISR}} [[Hapoel Be'er Sheva F.C.|Hapoel Be'er Sheva]] {{small|([[2025–26 Israeli Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|CYP}} [[AC Omonia|Omonia]] {{small|([[2025–26 Cypriot First Division|1st]])}}
|{{fbaicon|SWE}} [[Mjällby AIF]] {{small|([[2025 Allsvenskan|1st]])}}
|{{fbaicon|CRO}} [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] {{small|([[2025–26 Croatian Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SRB}} [[Red Star Belgrade]] {{small|([[2025–26 Serbian SuperLiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|SVK}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] {{small|([[2025–26 Slovak First Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SVN}} [[NK Celje|Celje]] {{small|([[2025–26 Slovenian PrvaLiga|1st]])}}
|colspan=2|
|-
!{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|2nd]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|2nd]])}}
|{{fbaicon|POL}} [[Górnik Zabrze]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|2nd]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=7|[[#First qualifying round|First qualifying round]]
!rowspan=7|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|HUN}} [[Győri ETO FC|ETO Győr]] {{small|([[2025–26 Nemzeti Bajnokság I|1st]])}}
|{{fbaicon|ROU}} [[CS Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] {{small|([[2025–26 Liga I|1st]])}}
|{{fbaicon|BUL}} [[PFC Levski Sofia|Levski Sofia]] {{small|([[2025–26 First Professional Football League (Bulgaria)|1st]])}}
|{{fbaicon|AZE}} [[Sabah FK (Azerbaijan)|Sabah]] {{small|([[2025–26 Azerbaijan Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|IRL}} [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] {{small|([[2025 League of Ireland Premier Division|1st]])}}
|{{fbaicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] {{small|([[2025–26 Moldovan Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur Reykjavík]] {{small|([[2025 Besta deild karla|1st]])}}
|{{fbaicon|BIH}} [[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] {{small|([[2025–26 Premier League of Bosnia and Herzegovina|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|ARM}} [[FC Ararat-Armenia|Ararat-Armenia]] {{small|([[2025–26 Armenian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|LVA}} [[Riga FC|Riga]] {{small|([[2025 Latvian Higher League|1st]])}}
|{{fbaicon|KOS}} [[FC Drita|Drita]] {{small|([[2025–26 Football Superleague of Kosovo|1st]])}}
|{{fbaicon|FIN}} [[Kuopion Palloseura|KuPS]] {{small|([[2025 Veikkausliiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|KAZ}} [[FC Kairat|Kairat]] {{small|([[2025 Kazakhstan Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|FRO}} [[Klaksvíkar Ítróttarfelag|KÍ]] {{small|([[2025 Faroe Islands Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|MLT}} [[Floriana F.C.|Floriana]] {{small|([[2025–26 Maltese Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|NIR}} [[Larne F.C.|Larne]] {{small|([[2025–26 NIFL Premiership|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LTU}} [[FK Kauno Žalgiris|Kauno Žalgiris]] {{small|([[2025 A Lyga|1st]])}}
|{{fbaicon|EST}} [[FC Flora|Flora]] {{small|([[2025 Meistriliiga|1st]])}}
|{{fbaicon|ALB}} [[KF Egnatia Rrogozhinë|Egnatia]] {{small|([[2025–26 Kategoria Superiore|1st]])}}
|{{fbaicon|MNE}} [[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska]] {{small|([[2025–26 Montenegrin First League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LUX}} [[FC Atert Bissen|Atert Bissen]] {{small|([[2025–26 Luxembourg National Division|1st]])}}
|{{fbaicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] {{small|([[2025–26 Cymru Premier|1st]])}}
|{{fbaicon|GEO}} [[FC Iberia 1999|Iberia 1999]] {{small|([[2025 Erovnuli Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|MKD}} [[FK Vardar|Vardar]] {{small|([[2025–26 Macedonian First Football League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|BLR}} [[FC Maxline Vitebsk|ML Vitebsk]] {{small|([[2025 Belarusian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|AND}} [[Inter Club d'Escaldes]] {{small|([[2025–26 Primera Divisió|1st]])}}
|{{fbaicon|GIB}} [[Lincoln Red Imps F.C.|Lincoln Red Imps]] {{small|([[2025–26 Gibraltar Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SMR}} [[Tre Fiori FC|Tre Fiori]] {{small|([[2025–26 Campionato Sammarinese di Calcio|1st]])}}
|}

{{Cnote2 Begin|liststyle=disc}}
{{Cnote2|Note LIE|'''Liechtenstein (LIE):''' The seven teams affiliated with the [[Liechtenstein Football Association]] (LFV) all play in the [[Swiss football league system]]. The only competition organised by the LFV is the [[Liechtenstein Football Cup]] – the winners of which qualify for the [[UEFA Conference League]] for the 2026–27 season.}}
{{Cnote2|Note RUS|'''Russia (RUS):''' On 28 February 2022, Russian football clubs and national teams were suspended from FIFA and UEFA competitions due to the [[Russian invasion of Ukraine]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/60560567 |title=Ukraine crisis: FIFA and UEFA suspend all Russian clubs and national teams |website=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=28 February 2022 |access-date=28 February 2022}}&lt;/ref&gt; The tables reflect Russia's ongoing suspension from UEFA competitions.&lt;ref name=&quot;rus-susp-22/23&quot;&gt;{{cite press release|url=https://www.uefa.com/news-media/news/0275-150c9887cacb-882c686f407f-1000/ |title=UEFA decisions for upcoming competitions relating to the ongoing suspension of Russian national teams and clubs. However this could change depending on what happens.|publisher=Union of European Football Associations|date=2 May 2022 |access-date=2 May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
{{Cnote2 End}}

==Schedule==
The schedule of the competition is as follows.&lt;ref name=circular&gt;{{cite webpage |url=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/ |title=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events |publisher=Union of European Football Associations|date=15 December 2025 |access-date=24 December 2025}}&lt;/ref&gt; 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Schedule for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!Phase
!Round
!Draw date
!First leg
!Second leg
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|Qualifying
|First qualifying round
|16 June 2026
|7–8 July 2026
|14–15 July 2026
|-
|Second qualifying round
|17 June 2026
|21–22 July 2026
|28–29 July 2026
|-
|Third qualifying round
|20 July 2026
|4–5 August 2026
|11 August 2026
|-
|Play-offs
|Play-off round
|3 August 2026
|18–19 August 2026
|25–26 August 2026
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|League phase
|Matchday 1
|rowspan=&quot;8&quot;|27 August 2026
|colspan=&quot;2&quot;|8–10 September 2026
|-
|Matchday 2
|colspan=&quot;2&quot;|13–14 October 2026
|-
|Matchday 3
|colspan=&quot;2&quot;|20–21 October 2026
|-
|Matchday 4
|colspan=&quot;2&quot;|3–4 November 2026
|-
|Matchday 5
|colspan=&quot;2&quot;|24–25 November 2026
|-
|Matchday 6
|colspan=&quot;2&quot;|8–9 December 2026
|-
|Matchday 7
|colspan=&quot;2&quot;|19–20 January 2027
|-
|Matchday 8
|colspan=&quot;2&quot;|27 January 2027
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|Knockout phase
|Knockout phase play-offs
|29 January 2027
|16–17 February 2027
|23–24 February 2027
|-
|Round of 16
|rowspan=&quot;4&quot;|26 February 2027
|9–10 March 2027
|16–17 March 2027
|-
|Quarter-finals
|6–7 April 2027
|13–14 April 2027
|-
|Semi-finals
|27–28 April 2027
|4–5 May 2027
|-
|Final
|colspan=&quot;2&quot;|5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]], [[Madrid]]
|}

==Qualifying rounds==
{{main|1=2026–27 UEFA Champions League qualifying|l1=2026–27 UEFA Champions League qualifying rounds}}

===First qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q1}}

===Second qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q2}}

===Third qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q3}}

==Play-off round==
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|PO}}

==League phase==
{{main|2026–27 UEFA Champions League league phase}}

&lt;!-- BENELUX MAP --&gt;
{{Location map+|Benelux|width=205|float=left|caption=Locations of [[Benelux]] and nearby teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Belgium--&gt;
{{location map~|Benelux|lat=51.1136|long=3.1050|label_size=80|label=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|position=right}}
&lt;!--Netherlands--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.893894|long=4.523253|label_size=80|label=[[Feyenoord]]|position=top}}
{{Location map~|Benelux|lat=51.4416|long=5.4697|label_size=80|label=[[PSV Eindhoven|PSV]]|position=top}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=bottom}}
{{Location map~|Benelux|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=left}}
}}

&lt;!-- MAIN MAP --&gt;
{{Location map+|Europe|width=650|float=right|caption=Locations of teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Czech Republic--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.0675|long=14.4716|label_size=80|label=[[SK Slavia Prague|Slavia]]|position=right}}
&lt;!--England--&gt;
{{location map~|Europe|lat=51.555|long=-0.108333|label_size=80|label=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.46666|long=-2.244064|label_size=80|label='''Manchester'''&lt;!--Manchester City, Manchester United--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=52.4862|long=-1.8904|label_size=80|label=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.4308|long=-2.9608|label_size=80|label=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|position=left}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=48.8413|long=2.2530|label_size=80|label=[[Paris Saint-Germain FC|PSG]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.2188|long=11.6247|label_size=80|label=[[FC Bayern Munich|Bayern]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=51.34587|long=12.3482|label_size=80|label=[[RB Leipzig|Leipzig]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=48.778611|long=9.179444|label_size=80|label=[[VfB Stuttgart|Stuttgart]]|position=left}}
&lt;!--Italy--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=45.8139|long=9.0722|label_size=80|label=[[Como 1907|Como]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=45.4781|long= 9.1238|label_size=80|label=[[Inter Milan|Inter]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=40.8280|long=14.1930|label_size=80|label=[[SSC Napoli|Napoli]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=41.93389|long=12.45479|label_size=80|label=[[AS Roma|Roma]]|position=top}}
&lt;!--Portugal--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.162142|long=-8.621953|label_size=80|label=[[FC Porto|Porto]]|position=top}}
{{location map~|Europe|lat=38.7611|long=-9.1608|label_size=80|label=[[Sporting CP|Sporting]]|position=right}}
&lt;!--Spain--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.3647|long= 2.1555|label_size=80|label=[[FC Barcelona|Barcelona]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=40.3833|long=-3.7167|label_size=80|label=&lt;br&gt;'''Madrid'''&lt;!--Real Madrid, Atlético Madrid--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=39.9441|long=-0.1036|label_size=80|label=[[Villarreal CF|Villarreal]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=37.35644|long=-5.98177|label_size=80|label=[[Real Betis|Betis]]|position=right}}
&lt;!--Turkey--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.1032|long=28.9911|label_size=80|label=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|position=right}}
&lt;!--Ukraine--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.02083|long=37.80972|label_size=80|label=[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar]]|position=left}}

{{Location map~ |Europe |mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=1 |lat=61.7 |long=-23 |label_size=80 |label=
{{nowrap|'''Madrid teams'''}}&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Atlético Madrid]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Real Madrid CF|Real Madrid]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{nowrap|'''Manchester teams'''}}&lt;br /&gt;{{nowrap|[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester City F.C.|Manchester City]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester United F.C.|Manchester United]]}}
|position=right}}
}}
{{Clear right}}
[[Como 1907|Como]] will make their debut appearance since the introduction of the group stage/league phase. They also qualified for European football for the first time in their history.

The following is a provisional allocation of the qualified teams into seeding pots, based on their UEFA club coefficients.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
&lt;!--Column 1 here--&gt;
'''Pot 1'''
:([[2025–26 UEFA Champions League|TH]]) {{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] '''[[UEFA club coefficient|CC]]: 132.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(1) {{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] '''CC: 147.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(2) {{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] '''CC: 144.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(4) {{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] '''CC: 130.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(5) {{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] '''CC: 127.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(6) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] '''CC: 125.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(7) {{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] '''CC: 119.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(8) {{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] '''CC: 113.250'''
:(10) {{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] '''CC: 104.750'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 2 here--&gt;
'''Pot 2'''
:(11) {{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] '''CC: 100.750'''
:(13) {{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] '''CC: 97.750'''
:(15) {{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] '''CC: 84.000'''
:(17) {{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] '''CC: 83.000'''
:(20) {{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] '''CC: 80.750'''
:(21) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] '''CC: 76.500'''
:(23) {{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] '''CC: 75.250'''
:(24) {{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] '''CC: 74.500'''
:(26) {{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] '''CC: 71.250'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 3 here--&gt;
'''Pot 3'''
:(27) {{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] '''CC: 71.000'''
:(29) {{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] '''CC: 68.750'''
:(34) {{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] '''CC: 63.000'''
:(37) {{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] '''CC: 61.000'''
:(39) {{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] '''CC: 59.000'''
:(45) {{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] '''CC: 56.250'''
:(49) {{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] '''CC: 53.500'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 4 here--&gt;
'''Pot 3/4'''
:(59) {{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] '''CC: 44.000'''
:(80) {{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] '''CC: 27.500'''
:2 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#League Path|winners of the League Path]]''
:5 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#Champions Path|winners of the Champions Path]]''
'''Pot 4'''
:(103) {{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] '''CC: 19.989'''
:(120) {{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] '''CC: 16.699'''
{{Col-end}}

==پڻ ڏسو==
* [[ايسوسيئيشن فٽبال]]
* [[فيفا ورلڊ ڪپ 2026ع]]
*[[2026–27 UEFA Europa League]]
*[[2026–27 UEFA Conference League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Champions League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Europa Cup]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
*{{Official website|https://www.uefa.com/uefachampionsleague/}}

{{UEFA Champions League seasons}}
{{2026–27 in European football (UEFA)}}
{{2026–27 European club competitions}}

{{DEFAULTSORT:UEFA Champions League}}
[[زمرو:2026–27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ|2026–27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ]] 
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] 
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا موجوده سيزن]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ جا سيزن|2026–27]] [[زمرو:يورپي مردن جي براعظمي فٽبال ۾ 2026-2027ع]] 
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ]]
[[زمرو:راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:واقعا]]</text>
      <sha1>poqysh637rsenl7d259y6350o3agfma</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398628</id>
      <parentid>398627</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T17:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>398628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36096" sha1="fm8pf8xtxd508uzimc66v3kjhqda095" xml:space="preserve">'''2026-27 يوئيفا چيمپئنز ليگ''' يوئيفا پاران منعقد ڪيل يورپ جي پريميئر فٽبال ٽورنامينٽ جو 72 هون سيزن آهي ۽ يورپي ڪپ کان يوئيفا چيمپئنز ليگ ۾ تبديل ٿيڻ کان پوءِ 35 هون سيزن آهي. (2026-27 يوفا چيمپئنز ليگ) سيزن 7 جولاءِ 2026ع تي قابليت سان شروع ٿيو ۽ ليگ مرحلو 8 سيپٽمبر 2026ع تي شروع ٿيندو.

فائنل 5 جون 2027ع تي [[اسپين]] جي [[ميڊرڊ|شهر ميڊريڊ]] ۾ ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيندو. &lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 May 2025|quote=30 September 2025}}&lt;/ref&gt; اهو ٻيو ڀيرو هوندو جو ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم 2019ع کان پوءِ يوئيفا چيمپئنز ليگ جي فائنل جي ميزباني ڪندو. 2026-27 يوئيفا چيمپئنز ليگ جا فاتح پاڻمرادو 2027-28 يوئيفا چيمپئنز ليگ ليگ مرحلي، [[2027 FIFA Intercontinental Cup|2027 FIFA انٽرڪنٽينينٽل ڪپ]] فائنل، 2029 FIFA ڪلب ورلڊ ڪپ گروپ اسٽيج لاءِ قابليت حاصل ڪندا ۽ 2027 UEFA سپر ڪپ ۾ 2026-27 يوئيفا يوروپا ليگ جي فاتحن خلاف کيڏڻ جو حق حاصل ڪندا.

پيرس سينٽ جرمين (PSG) ٻه ڀيرا دفاعي چيمپيئن آهي.

{{Short description|Season of UEFA's top-tier European club football competition}}
{{Use dmy dates|date=May 2026}}
{{Infobox international football competition
|tourney_name  = UEFA Champions League
| year         = 2026–27
| image        = Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg
| size         = 275px
| caption      = [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final
|dates         = {{nowrap|''Qualifying:''&lt;br /&gt;7 July – 26 August 2026&lt;br /&gt;''Competition proper:''&lt;br /&gt;8 September 2026 – 5 June 2027}}
|num_teams     = ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81
|associations  = 53
|prevseason    = [[2025–26 UEFA Champions League|2025–26]]
|nextseason    = ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|updated       = 
}}

The '''2026–27 UEFA Champions League''' is the 72nd season of Europe's premier football tournament organised by [[UEFA]] and the 35th season since it was rebranded from the European Cup to the [[UEFA Champions League]]. The season began on 7 July 2026 with qualifying, and the league phase will start on 8 September 2026.

The [[2027 UEFA Champions League final|final]] will be held on 5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]], Spain.&lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{Cite web |title=Spain to host 2027 Champions' League final at Atletico Madrid's stadium |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/spain-host-2027-champions-league-final-atletico-madrids-stadium-2025-05-20/ |last=Landauro |first=Inti |date=20 May 2025|access-date=30 September 2025|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; It will be the second time Metropolitano Stadium has hosted the UEFA Champions League final after [[2019 UEFA Champions League final|2019]]. The winners of the 2026–27 UEFA Champions League will automatically qualify for the [[2027–28 UEFA Champions League]] league phase, the [[2027 FIFA Intercontinental Cup]] final, the [[2029 FIFA Club World Cup]] group stage and earn the right to play against the winners of the [[2026–27 UEFA Europa League]] in the [[2027 UEFA Super Cup]].

[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] are the two-time defending champions.

==Association team allocation==
A total of 81 teams from 53 of the 55 [[UEFA]] member associations are set to participate in the 2026–27 UEFA Champions League (the exceptions being [[Liechtenstein Football Association|Liechtenstein]] which does not organise a domestic league and [[Russian Football Union|Russia]] which is currently suspended). The association ranking based on the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]] is used to determine the number of participating teams for each association:&lt;ref name=&quot;regulations&quot;&gt;{{cite web|url=https://documents.uefa.com/r/Regulations-of-the-UEFA-Champions-League-2026/27-Online |title=Regulations of the UEFA Champions League, 2026/27 Season|publisher=Union of European Football Associations|year=2026 |access-date=27 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*Associations 1–5 each have four teams.
*Association 6 has three teams.
*Associations 7–15 each have two teams.
*Associations 16–55 (except [[Russian Football Union|Russia]]{{Cref2|Note RUS}} and [[Liechtenstein Football Association|Liechtenstein]]{{Cref2|Note LIE}}) each have one team.
*The winners of the [[2025–26 UEFA Champions League]] and [[2025–26 UEFA Europa League]] are each given an additional entry if they do not qualify for the 2026–27 UEFA Champions League through their domestic league.
*The two associations with the best [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficients]] in the 2025–26 season will each have one European Performance Spot into the league phase. The winners of the UEFA Champions League and Europa League cannot fill the European Performance Spots.

===Association ranking===
For the 2026–27 UEFA Champions League, the associations are allocated places according to their 2025 [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]], which takes into account their performance in European competitions from 2020–21 to 2024–25.&lt;ref name=&quot;country coefficients&quot;&gt;{{cite web |title=Association coefficients 2024/25 |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/country/#/yr/2025 |access-date=1 June 2025 |publisher=Union of European Football Associations}}&lt;/ref&gt; The table reflects Russia's ongoing suspension from UEFA.

Apart from the allocation based on the association coefficients, associations may have additional teams participating in the Champions League, as noted below:
*{{small|(EPS)}} – European Performance Spot, the additional berths for associations who finish in the top 2 of the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|2025–26 association coefficients]]
*{{small|(TH)}} – Additional berth for UEFA Champions League title holders
*{{small|(EL)}} – Additional berth for UEFA Europa League title holders
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
&lt;!-- DO NOT CHANGE RANKINGS! THEY ARE FINAL AND CORRECT!! --&gt;
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
{|
|+'''Association ranking for 2026–27 UEFA Champions League'''
|-valign=top style=&quot;font-size:90%&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!1
|{{fba|ENG}}
|align=right|115.196
|align=center rowspan=5|4
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!2
|{{fba|ITA}}
|align=right|97.231
|
|-
!3
|{{fba|ESP}}
|align=right|94.453
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!4
|{{fba|GER}}
|align=right|86.331
|
|-
!5
|{{fba|FRA}}
|align=right|73.093
|
|-
!6
|{{fba|NED}}
|align=right|67.150
|align=center|3
|
|-
!7
|{{fba|POR}}
|align=right|62.266
|align=center rowspan=9|2
|
|-
!8
|{{fba|BEL}}
|align=right|56.850
|
|-
!9
|{{fba|CZE}}
|align=right|44.100
|
|-
!10
|{{fba|TUR}}
|align=right|43.900
|
|-
!11
|{{fba|NOR}}
|align=right|39.687
|
|-
!12
|{{fba|GRE}}
|align=right|39.312
|
|-
!13
|{{fba|AUT}}
|align=right|36.450
|
|-
!14
|{{fba|SCO}}
|align=right|35.550
|
|-
!15
|{{fba|POL}}
|align=right|35.000
|
|-
!16
|{{fba|DEN}}
|align=right|33.981
|align=center rowspan=4|1
|
|-
!17
|{{fba|SUI}}
|align=right|33.625
|
|-
!18
|{{fba|ISR}}
|align=right|31.625
|
|-
!19
|{{fba|CYP}}
|align=right|27.537
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!20
|{{fba|SWE}}
|align=right|27.125
|align=center rowspan=6|1
|
|-
!21
|{{fba|CRO}}
|align=right|27.025
|
|-
!22
|{{fba|SRB}}
|align=right|25.500
|
|-
!23
|{{fba|UKR}}
|align=right|24.400
|
|-
!24
|{{fba|HUN}}
|align=right|24.000
|
|-
!25
|{{fba|ROU}}
|align=right|23.250
|
|-
!26
|{{fba|RUS}}
|align=right|22.632
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note RUS}}
|-
!27
|{{fba|SVK}}
|align=right|21.250
|align=center rowspan=12|1
|
|-
!28
|{{fba|SVN}}
|align=right|20.343
|
|-
!29
|{{fba|BUL}}
|align=right|19.875
|
|-
!30
|{{fba|AZE}}
|align=right|19.625
|
|-
!31
|{{fba|IRL}}
|align=right|14.968
|
|-
!32
|{{fba|MDA}}
|align=right|14.500
|
|-
!33
|{{fba|ISL}}
|align=right|13.520
|
|-
!34
|{{fba|BIH}}
|align=right|13.031
|
|-
!35
|{{fba|ARM}}
|align=right|12.250
|
|-
!36
|{{fba|LVA}}
|align=right|12.250
|
|-
!37
|{{fba|KOS}}
|align=right|12.041
|
|-
!38
|{{fba|FIN}}
|align=right|11.750
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!39
|{{fba|KAZ}}
|align=right|11.125
|align=center rowspan=5|1
|
|-
!40
|{{fba|FRO}}
|align=right|10.750
|
|-
!41
|{{fba|MLT}}
|align=right|8.500
|
|-
!42
|{{fba|NIR}}
|align=right|8.333
|
|-
!43
|{{fba|LTU}}
|align=right|8.250
|
|-
!44
|{{fba|LIE}}
|align=right|8.000
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note LIE}}
|-
!45
|{{fba|EST}}
|align=right|7.957
|align=center rowspan=11|1
|
|-
!46
|{{fba|ALB}}
|align=right|7.875
|
|-
!47
|{{fba|MNE}}
|align=right|7.208
|
|-
!48
|{{fba|LUX}}
|align=right|6.875
|
|-
!49
|{{fba|WAL}}
|align=right|6.791
|
|-
!50
|{{fba|GEO}}
|align=right|6.625
|
|-
!51
|{{fba|MKD}}
|align=right|6.166
|
|-
!52
|{{fba|BLR}}
|align=right|6.000
|
|-
!53
|{{fba|AND}}
|align=right|5.498
|
|-
!54
|{{fba|GIB}}
|align=right|5.457
|
|-
!55
|{{fba|SMR}}
|align=right|2.498
|
|}
|}

===Distribution===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=2|
!Teams entering in this round
!Teams advancing from the previous round
|-
!colspan=2|First qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
|
* 28 champions from associations 24–25 and 29–55 (except Russia and Liechtenstein){{Cref2|Note RUS}}{{Cref2|Note LIE}}
|
|-
!rowspan=2|Second qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (24 teams)
|
* 8 champions from associations 15–22
* 2 champions from associations 27 and 28 as the teams with highest club coefficients, originally from the first qualifying round (Champions Path)
|
* 14 winners from the first qualifying round
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
* 4 runners-up from associations 10 and 13–15
|
|-
!rowspan=2|Third qualifying round&lt;br /&gt; (20 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (12 teams)
|
|
* 12 winners from the second qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (8 teams)
|
* 2 runners-up from associations 8–9
* 1 third-placed team from association 6
* 1 fourth-placed team from association 5
* 2 runners-up from associations 11 and 12 as the teams with highest club coefficients, originally from the second qualifying round (League Path)
|
* 2 winners from the second qualifying round (League Path)
|-
!rowspan=2|Play-off round&lt;br /&gt; (14 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (10 teams)
|
* 4 champions from associations 11–14
|
* 6 winners from the third qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
|
* 4 winners from the third qualifying round (League Path)
|-
!colspan=2|League phase&lt;br /&gt; (36 teams)
|
* 2 associations with the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|highest coefficients]] from the previous season receive an extra Champions League league phase berth.
* 10 champions from associations 1–10
* 6 runners-up from associations 1–6
* 5 third-placed teams from associations 1–5
* 4 fourth-placed teams from associations 1–4
* 1 champion from association 23 as the team with the highest club coefficient, originally from the second qualifying round (Champions Path)
* 1 runner-up from association 7 as the team with the highest club coefficient, originally from the third qualifying round (League Path)
|
* 5 winners from the play-off round (Champions Path)
* 2 winners from the play-off round (League Path)
|-
!colspan=2|Knockout phase play-offs&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 16 teams ranked 9–24 from the league phase
|-
!colspan=2|Round of 16&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 8 teams ranked 1–8 from the league phase
* 8 winners from the knockout phase play-offs
|}

The information here reflects the ongoing suspension of Russia in European football, and so the following changes to the default access list have been made:

* The champion of association 23 (Ukraine) will enter the second qualifying round (Champions Path) instead of the first qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Champions League|Champions League title holders]] ([[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:

*[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] as the domestic champion with the highest club coefficient among the clubs that would otherwise have entered the Champions Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the Champions Path second qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_CLTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Shakhtar earn automatic place in 2026/27 league phase thanks to Champions League rebalancing |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a2-1fdbe8841243-cc2d911740ee-1000--what-happens-if-the-uefa-champions-league-winners-have-also-/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
*[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] and [[NK Celje|Celje]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the Champions Path first qualifying round, will enter the Champions Path second qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Europa League|Europa League title holders]] ([[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:
*[[Sporting CP]], as the club with the highest club coefficient among all clubs that would otherwise have entered either the Champions Path or the League Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the League Path third qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_ELTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Sporting CP secure Champions League league phase berth following Aston Villa's Europa League triumph |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/02a2-1fdbe897bb7f-131fc631688c-1000--what-happens-if-the-uefa-europa-league-winners-have-also/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] and [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the League Path second qualifying round, will enter the League Path third qualifying round.

===Teams===
The labels in the parentheses show how each team qualified for the place of its starting round:
*TH: Champions League title holders
*EL: Europa League title holders
*1st, 2nd, 3rd, 4th, etc.: League positions of the previous season
*EPS: European Performance Spots – the additional berths given to clubs from the two associations with the highest [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficient points]] in 2025–26

The label of European Performance Spots and title holders already qualified via league position are superscripted.

The second qualifying round, third qualifying round and play-off round are divided into Champions Path ('''CH''') and League Path ('''LP''').

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Qualified teams for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!colspan=2|Entry round
!colspan=4|Teams
|-
!colspan=2 rowspan=8|[[#League phase|League phase]]
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|1st]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Champions League|TH]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] {{small|([[2025–26 Premier League|4th]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Europa League|EL]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] {{small|([[2025–26 Premier League|1st]])}}
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] {{small|([[2025–26 Premier League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] {{small|([[2025–26 Premier League|3rd]])}}
|{{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] {{small|([[2025–26 Premier League|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] {{small|([[2025–26 Serie A|1st]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] {{small|([[2025–26 Serie A|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] {{small|([[2025–26 Serie A|3rd]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] {{small|([[2025–26 Serie A|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] {{small|([[2025–26 La Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] {{small|([[2025–26 La Liga|3rd]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] {{small|([[2025–26 La Liga|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|3rd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|4th]])}}
|{{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|3rd]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|1st]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|2nd]])}}
|{{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|2nd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|1st]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|1st]])}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] {{small|([[2025–26 Ukrainian Premier League|1st]])}}
|colspan=3|
|-
!colspan=6|
|-
![[#Play-off round|Play-off round]]
!{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|NOR}} [[Viking FK|Viking]] {{small|([[2025 Eliteserien|1st]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[AEK Athens F.C.|AEK Athens]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|1st]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[LASK]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Celtic F.C.|Celtic]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|1st]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=2|[[#Third qualifying round|Third qualifying round]]
!rowspan=2|{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|FRA}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|4th]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[NEC Nijmegen|NEC]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|3rd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|2nd]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[AC Sparta Prague|Sparta Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|NOR}} [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] {{small|([[2025 Eliteserien|2nd]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|2nd]])}}
|colspan=2|
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=4|[[#Second qualifying round|Second qualifying round]]
!rowspan=3|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|POL}} [[Lech Poznań]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|1st]])}}
|{{fbaicon|DEN}} [[Aarhus Gymnastikforening|AGF]] {{small|([[2025–26 Danish Superliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SUI}} [[FC Thun|Thun]] {{small|([[2025–26 Swiss Super League|1st]])}}
|{{fbaicon|ISR}} [[Hapoel Be'er Sheva F.C.|Hapoel Be'er Sheva]] {{small|([[2025–26 Israeli Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|CYP}} [[AC Omonia|Omonia]] {{small|([[2025–26 Cypriot First Division|1st]])}}
|{{fbaicon|SWE}} [[Mjällby AIF]] {{small|([[2025 Allsvenskan|1st]])}}
|{{fbaicon|CRO}} [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] {{small|([[2025–26 Croatian Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SRB}} [[Red Star Belgrade]] {{small|([[2025–26 Serbian SuperLiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|SVK}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] {{small|([[2025–26 Slovak First Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SVN}} [[NK Celje|Celje]] {{small|([[2025–26 Slovenian PrvaLiga|1st]])}}
|colspan=2|
|-
!{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|2nd]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|2nd]])}}
|{{fbaicon|POL}} [[Górnik Zabrze]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|2nd]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=7|[[#First qualifying round|First qualifying round]]
!rowspan=7|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|HUN}} [[Győri ETO FC|ETO Győr]] {{small|([[2025–26 Nemzeti Bajnokság I|1st]])}}
|{{fbaicon|ROU}} [[CS Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] {{small|([[2025–26 Liga I|1st]])}}
|{{fbaicon|BUL}} [[PFC Levski Sofia|Levski Sofia]] {{small|([[2025–26 First Professional Football League (Bulgaria)|1st]])}}
|{{fbaicon|AZE}} [[Sabah FK (Azerbaijan)|Sabah]] {{small|([[2025–26 Azerbaijan Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|IRL}} [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] {{small|([[2025 League of Ireland Premier Division|1st]])}}
|{{fbaicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] {{small|([[2025–26 Moldovan Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur Reykjavík]] {{small|([[2025 Besta deild karla|1st]])}}
|{{fbaicon|BIH}} [[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] {{small|([[2025–26 Premier League of Bosnia and Herzegovina|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|ARM}} [[FC Ararat-Armenia|Ararat-Armenia]] {{small|([[2025–26 Armenian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|LVA}} [[Riga FC|Riga]] {{small|([[2025 Latvian Higher League|1st]])}}
|{{fbaicon|KOS}} [[FC Drita|Drita]] {{small|([[2025–26 Football Superleague of Kosovo|1st]])}}
|{{fbaicon|FIN}} [[Kuopion Palloseura|KuPS]] {{small|([[2025 Veikkausliiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|KAZ}} [[FC Kairat|Kairat]] {{small|([[2025 Kazakhstan Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|FRO}} [[Klaksvíkar Ítróttarfelag|KÍ]] {{small|([[2025 Faroe Islands Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|MLT}} [[Floriana F.C.|Floriana]] {{small|([[2025–26 Maltese Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|NIR}} [[Larne F.C.|Larne]] {{small|([[2025–26 NIFL Premiership|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LTU}} [[FK Kauno Žalgiris|Kauno Žalgiris]] {{small|([[2025 A Lyga|1st]])}}
|{{fbaicon|EST}} [[FC Flora|Flora]] {{small|([[2025 Meistriliiga|1st]])}}
|{{fbaicon|ALB}} [[KF Egnatia Rrogozhinë|Egnatia]] {{small|([[2025–26 Kategoria Superiore|1st]])}}
|{{fbaicon|MNE}} [[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska]] {{small|([[2025–26 Montenegrin First League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LUX}} [[FC Atert Bissen|Atert Bissen]] {{small|([[2025–26 Luxembourg National Division|1st]])}}
|{{fbaicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] {{small|([[2025–26 Cymru Premier|1st]])}}
|{{fbaicon|GEO}} [[FC Iberia 1999|Iberia 1999]] {{small|([[2025 Erovnuli Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|MKD}} [[FK Vardar|Vardar]] {{small|([[2025–26 Macedonian First Football League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|BLR}} [[FC Maxline Vitebsk|ML Vitebsk]] {{small|([[2025 Belarusian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|AND}} [[Inter Club d'Escaldes]] {{small|([[2025–26 Primera Divisió|1st]])}}
|{{fbaicon|GIB}} [[Lincoln Red Imps F.C.|Lincoln Red Imps]] {{small|([[2025–26 Gibraltar Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SMR}} [[Tre Fiori FC|Tre Fiori]] {{small|([[2025–26 Campionato Sammarinese di Calcio|1st]])}}
|}

{{Cnote2 Begin|liststyle=disc}}
{{Cnote2|Note LIE|'''Liechtenstein (LIE):''' The seven teams affiliated with the [[Liechtenstein Football Association]] (LFV) all play in the [[Swiss football league system]]. The only competition organised by the LFV is the [[Liechtenstein Football Cup]] – the winners of which qualify for the [[UEFA Conference League]] for the 2026–27 season.}}
{{Cnote2|Note RUS|'''Russia (RUS):''' On 28 February 2022, Russian football clubs and national teams were suspended from FIFA and UEFA competitions due to the [[Russian invasion of Ukraine]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/60560567 |title=Ukraine crisis: FIFA and UEFA suspend all Russian clubs and national teams |website=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=28 February 2022 |access-date=28 February 2022}}&lt;/ref&gt; The tables reflect Russia's ongoing suspension from UEFA competitions.&lt;ref name=&quot;rus-susp-22/23&quot;&gt;{{cite press release|url=https://www.uefa.com/news-media/news/0275-150c9887cacb-882c686f407f-1000/ |title=UEFA decisions for upcoming competitions relating to the ongoing suspension of Russian national teams and clubs. However this could change depending on what happens.|publisher=Union of European Football Associations|date=2 May 2022 |access-date=2 May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
{{Cnote2 End}}

==Schedule==
The schedule of the competition is as follows.&lt;ref name=circular&gt;{{cite webpage |url=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/ |title=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events |publisher=Union of European Football Associations|date=15 December 2025 |access-date=24 December 2025}}&lt;/ref&gt; 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Schedule for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!Phase
!Round
!Draw date
!First leg
!Second leg
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|Qualifying
|First qualifying round
|16 June 2026
|7–8 July 2026
|14–15 July 2026
|-
|Second qualifying round
|17 June 2026
|21–22 July 2026
|28–29 July 2026
|-
|Third qualifying round
|20 July 2026
|4–5 August 2026
|11 August 2026
|-
|Play-offs
|Play-off round
|3 August 2026
|18–19 August 2026
|25–26 August 2026
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|League phase
|Matchday 1
|rowspan=&quot;8&quot;|27 August 2026
|colspan=&quot;2&quot;|8–10 September 2026
|-
|Matchday 2
|colspan=&quot;2&quot;|13–14 October 2026
|-
|Matchday 3
|colspan=&quot;2&quot;|20–21 October 2026
|-
|Matchday 4
|colspan=&quot;2&quot;|3–4 November 2026
|-
|Matchday 5
|colspan=&quot;2&quot;|24–25 November 2026
|-
|Matchday 6
|colspan=&quot;2&quot;|8–9 December 2026
|-
|Matchday 7
|colspan=&quot;2&quot;|19–20 January 2027
|-
|Matchday 8
|colspan=&quot;2&quot;|27 January 2027
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|Knockout phase
|Knockout phase play-offs
|29 January 2027
|16–17 February 2027
|23–24 February 2027
|-
|Round of 16
|rowspan=&quot;4&quot;|26 February 2027
|9–10 March 2027
|16–17 March 2027
|-
|Quarter-finals
|6–7 April 2027
|13–14 April 2027
|-
|Semi-finals
|27–28 April 2027
|4–5 May 2027
|-
|Final
|colspan=&quot;2&quot;|5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]], [[Madrid]]
|}

==Qualifying rounds==
{{main|1=2026–27 UEFA Champions League qualifying|l1=2026–27 UEFA Champions League qualifying rounds}}

===First qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q1}}

===Second qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q2}}

===Third qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q3}}

==Play-off round==
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|PO}}

==League phase==
{{main|2026–27 UEFA Champions League league phase}}

&lt;!-- BENELUX MAP --&gt;
{{Location map+|Benelux|width=205|float=left|caption=Locations of [[Benelux]] and nearby teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Belgium--&gt;
{{location map~|Benelux|lat=51.1136|long=3.1050|label_size=80|label=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|position=right}}
&lt;!--Netherlands--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.893894|long=4.523253|label_size=80|label=[[Feyenoord]]|position=top}}
{{Location map~|Benelux|lat=51.4416|long=5.4697|label_size=80|label=[[PSV Eindhoven|PSV]]|position=top}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=bottom}}
{{Location map~|Benelux|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=left}}
}}

&lt;!-- MAIN MAP --&gt;
{{Location map+|Europe|width=650|float=right|caption=Locations of teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Czech Republic--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.0675|long=14.4716|label_size=80|label=[[SK Slavia Prague|Slavia]]|position=right}}
&lt;!--England--&gt;
{{location map~|Europe|lat=51.555|long=-0.108333|label_size=80|label=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.46666|long=-2.244064|label_size=80|label='''Manchester'''&lt;!--Manchester City, Manchester United--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=52.4862|long=-1.8904|label_size=80|label=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.4308|long=-2.9608|label_size=80|label=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|position=left}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=48.8413|long=2.2530|label_size=80|label=[[Paris Saint-Germain FC|PSG]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.2188|long=11.6247|label_size=80|label=[[FC Bayern Munich|Bayern]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=51.34587|long=12.3482|label_size=80|label=[[RB Leipzig|Leipzig]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=48.778611|long=9.179444|label_size=80|label=[[VfB Stuttgart|Stuttgart]]|position=left}}
&lt;!--Italy--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=45.8139|long=9.0722|label_size=80|label=[[Como 1907|Como]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=45.4781|long= 9.1238|label_size=80|label=[[Inter Milan|Inter]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=40.8280|long=14.1930|label_size=80|label=[[SSC Napoli|Napoli]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=41.93389|long=12.45479|label_size=80|label=[[AS Roma|Roma]]|position=top}}
&lt;!--Portugal--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.162142|long=-8.621953|label_size=80|label=[[FC Porto|Porto]]|position=top}}
{{location map~|Europe|lat=38.7611|long=-9.1608|label_size=80|label=[[Sporting CP|Sporting]]|position=right}}
&lt;!--Spain--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.3647|long= 2.1555|label_size=80|label=[[FC Barcelona|Barcelona]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=40.3833|long=-3.7167|label_size=80|label=&lt;br&gt;'''Madrid'''&lt;!--Real Madrid, Atlético Madrid--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=39.9441|long=-0.1036|label_size=80|label=[[Villarreal CF|Villarreal]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=37.35644|long=-5.98177|label_size=80|label=[[Real Betis|Betis]]|position=right}}
&lt;!--Turkey--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.1032|long=28.9911|label_size=80|label=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|position=right}}
&lt;!--Ukraine--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.02083|long=37.80972|label_size=80|label=[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar]]|position=left}}

{{Location map~ |Europe |mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=1 |lat=61.7 |long=-23 |label_size=80 |label=
{{nowrap|'''Madrid teams'''}}&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Atlético Madrid]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Real Madrid CF|Real Madrid]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{nowrap|'''Manchester teams'''}}&lt;br /&gt;{{nowrap|[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester City F.C.|Manchester City]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester United F.C.|Manchester United]]}}
|position=right}}
}}
{{Clear right}}
[[Como 1907|Como]] will make their debut appearance since the introduction of the group stage/league phase. They also qualified for European football for the first time in their history.

The following is a provisional allocation of the qualified teams into seeding pots, based on their UEFA club coefficients.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
&lt;!--Column 1 here--&gt;
'''Pot 1'''
:([[2025–26 UEFA Champions League|TH]]) {{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] '''[[UEFA club coefficient|CC]]: 132.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(1) {{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] '''CC: 147.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(2) {{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] '''CC: 144.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(4) {{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] '''CC: 130.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(5) {{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] '''CC: 127.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(6) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] '''CC: 125.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(7) {{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] '''CC: 119.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(8) {{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] '''CC: 113.250'''
:(10) {{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] '''CC: 104.750'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 2 here--&gt;
'''Pot 2'''
:(11) {{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] '''CC: 100.750'''
:(13) {{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] '''CC: 97.750'''
:(15) {{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] '''CC: 84.000'''
:(17) {{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] '''CC: 83.000'''
:(20) {{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] '''CC: 80.750'''
:(21) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] '''CC: 76.500'''
:(23) {{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] '''CC: 75.250'''
:(24) {{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] '''CC: 74.500'''
:(26) {{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] '''CC: 71.250'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 3 here--&gt;
'''Pot 3'''
:(27) {{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] '''CC: 71.000'''
:(29) {{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] '''CC: 68.750'''
:(34) {{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] '''CC: 63.000'''
:(37) {{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] '''CC: 61.000'''
:(39) {{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] '''CC: 59.000'''
:(45) {{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] '''CC: 56.250'''
:(49) {{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] '''CC: 53.500'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 4 here--&gt;
'''Pot 3/4'''
:(59) {{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] '''CC: 44.000'''
:(80) {{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] '''CC: 27.500'''
:2 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#League Path|winners of the League Path]]''
:5 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#Champions Path|winners of the Champions Path]]''
'''Pot 4'''
:(103) {{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] '''CC: 19.989'''
:(120) {{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] '''CC: 16.699'''
{{Col-end}}

==پڻ ڏسو==
* [[ايسوسيئيشن فٽبال]]
* [[فيفا ورلڊ ڪپ 2026ع]]
*[[2026–27 UEFA Europa League]]
*[[2026–27 UEFA Conference League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Champions League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Europa Cup]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
*{{Official website|https://www.uefa.com/uefachampionsleague/}}

{{DEFAULTSORT:UEFA Champions League}}
[[زمرو:2026–27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ]] 
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]]
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] 
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا موجوده سيزن]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ جا سيزن|2026–27]] [[زمرو:يورپي مردن جي براعظمي فٽبال ۾ 2026-2027ع]] 
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ]]
[[زمرو:راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:واقعا]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>fm8pf8xtxd508uzimc66v3kjhqda095</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398630</id>
      <parentid>398628</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T18:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36030" sha1="do5pub7fql2x0u0vnfrx07ioqasnhzd" xml:space="preserve">{{Short description|Season of UEFA's top-tier European club football competition}}
{{Infobox settlement 
|tourney_name  = UEFA Champions League
| year         = 2026–27
| image        = Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg
| size         = 275px
| caption      = [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final
|dates         = {{nowrap|''Qualifying:''&lt;br /&gt;7 July – 26 August 2026&lt;br /&gt;''Competition proper:''&lt;br /&gt;8 September 2026 – 5 June 2027}}
|num_teams     = ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81
|associations  = 53
|prevseason    = [[2025–26 UEFA Champions League|2025–26]]
|nextseason    = ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|updated       = 
}}
'''2026-2027ع يوئيفا چيمپئنز ليگ''' يوئيفا پاران منعقد ڪيل يورپ جي پريميئر فٽبال ٽورنامينٽ جو 72 هون سيزن آهي ۽ يورپي ڪپ کان يوئيفا چيمپئنز ليگ ۾ تبديل ٿيڻ کان پوءِ 35 هون سيزن آهي. (2026-27 يوفا چيمپئنز ليگ) سيزن 7 جولاءِ 2026ع تي قابليت سان شروع ٿيو ۽ ليگ مرحلو 8 سيپٽمبر 2026ع تي شروع ٿيندو.

فائنل 5 جون 2027ع تي [[اسپين]] جي شهر [[ميڊرڊ]] ۾ ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيندو. &lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 May 2025|quote=30 September 2025}}&lt;/ref&gt; اهو ٻيو ڀيرو هوندو جو ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم 2019ع کان پوءِ يوئيفا چيمپئنز ليگ جي فائنل جي ميزباني ڪندو. 2026-27 يوئيفا چيمپئنز ليگ جا فاتح پاڻمرادو 2027-28 يوئيفا چيمپئنز ليگ ليگ مرحلي، [[2027 FIFA Intercontinental Cup|2027 FIFA انٽرڪنٽينينٽل ڪپ]] فائنل، 2029 FIFA ڪلب ورلڊ ڪپ گروپ اسٽيج لاءِ قابليت حاصل ڪندا ۽ 2027 UEFA سپر ڪپ ۾ 2026-27 يوئيفا يوروپا ليگ جي فاتحن خلاف کيڏڻ جو حق حاصل ڪندا. پيرس سينٽ جرمين (PSG) ٻه ڀيرا دفاعي چيمپيئن آهي.

The '''2026–27 UEFA Champions League''' is the 72nd season of Europe's premier football tournament organised by [[UEFA]] and the 35th season since it was rebranded from the European Cup to the [[UEFA Champions League]]. The season began on 7 July 2026 with qualifying, and the league phase will start on 8 September 2026.

The [[2027 UEFA Champions League final|final]] will be held on 5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]], Spain.&lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{Cite web |title=Spain to host 2027 Champions' League final at Atletico Madrid's stadium |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/spain-host-2027-champions-league-final-atletico-madrids-stadium-2025-05-20/ |last=Landauro |first=Inti |date=20 May 2025|access-date=30 September 2025|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; It will be the second time Metropolitano Stadium has hosted the UEFA Champions League final after [[2019 UEFA Champions League final|2019]]. The winners of the 2026–27 UEFA Champions League will automatically qualify for the [[2027–28 UEFA Champions League]] league phase, the [[2027 FIFA Intercontinental Cup]] final, the [[2029 FIFA Club World Cup]] group stage and earn the right to play against the winners of the [[2026–27 UEFA Europa League]] in the [[2027 UEFA Super Cup]].

[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] are the two-time defending champions.

==Association team allocation==
A total of 81 teams from 53 of the 55 [[UEFA]] member associations are set to participate in the 2026–27 UEFA Champions League (the exceptions being [[Liechtenstein Football Association|Liechtenstein]] which does not organise a domestic league and [[Russian Football Union|Russia]] which is currently suspended). The association ranking based on the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]] is used to determine the number of participating teams for each association:&lt;ref name=&quot;regulations&quot;&gt;{{cite web|url=https://documents.uefa.com/r/Regulations-of-the-UEFA-Champions-League-2026/27-Online |title=Regulations of the UEFA Champions League, 2026/27 Season|publisher=Union of European Football Associations|year=2026 |access-date=27 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*Associations 1–5 each have four teams.
*Association 6 has three teams.
*Associations 7–15 each have two teams.
*Associations 16–55 (except [[Russian Football Union|Russia]]{{Cref2|Note RUS}} and [[Liechtenstein Football Association|Liechtenstein]]{{Cref2|Note LIE}}) each have one team.
*The winners of the [[2025–26 UEFA Champions League]] and [[2025–26 UEFA Europa League]] are each given an additional entry if they do not qualify for the 2026–27 UEFA Champions League through their domestic league.
*The two associations with the best [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficients]] in the 2025–26 season will each have one European Performance Spot into the league phase. The winners of the UEFA Champions League and Europa League cannot fill the European Performance Spots.

===Association ranking===
For the 2026–27 UEFA Champions League, the associations are allocated places according to their 2025 [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]], which takes into account their performance in European competitions from 2020–21 to 2024–25.&lt;ref name=&quot;country coefficients&quot;&gt;{{cite web |title=Association coefficients 2024/25 |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/country/#/yr/2025 |access-date=1 June 2025 |publisher=Union of European Football Associations}}&lt;/ref&gt; The table reflects Russia's ongoing suspension from UEFA.

Apart from the allocation based on the association coefficients, associations may have additional teams participating in the Champions League, as noted below:
*{{small|(EPS)}} – European Performance Spot, the additional berths for associations who finish in the top 2 of the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|2025–26 association coefficients]]
*{{small|(TH)}} – Additional berth for UEFA Champions League title holders
*{{small|(EL)}} – Additional berth for UEFA Europa League title holders
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
&lt;!-- DO NOT CHANGE RANKINGS! THEY ARE FINAL AND CORRECT!! --&gt;
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
{|
|+'''Association ranking for 2026–27 UEFA Champions League'''
|-valign=top style=&quot;font-size:90%&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!1
|{{fba|ENG}}
|align=right|115.196
|align=center rowspan=5|4
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!2
|{{fba|ITA}}
|align=right|97.231
|
|-
!3
|{{fba|ESP}}
|align=right|94.453
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!4
|{{fba|GER}}
|align=right|86.331
|
|-
!5
|{{fba|FRA}}
|align=right|73.093
|
|-
!6
|{{fba|NED}}
|align=right|67.150
|align=center|3
|
|-
!7
|{{fba|POR}}
|align=right|62.266
|align=center rowspan=9|2
|
|-
!8
|{{fba|BEL}}
|align=right|56.850
|
|-
!9
|{{fba|CZE}}
|align=right|44.100
|
|-
!10
|{{fba|TUR}}
|align=right|43.900
|
|-
!11
|{{fba|NOR}}
|align=right|39.687
|
|-
!12
|{{fba|GRE}}
|align=right|39.312
|
|-
!13
|{{fba|AUT}}
|align=right|36.450
|
|-
!14
|{{fba|SCO}}
|align=right|35.550
|
|-
!15
|{{fba|POL}}
|align=right|35.000
|
|-
!16
|{{fba|DEN}}
|align=right|33.981
|align=center rowspan=4|1
|
|-
!17
|{{fba|SUI}}
|align=right|33.625
|
|-
!18
|{{fba|ISR}}
|align=right|31.625
|
|-
!19
|{{fba|CYP}}
|align=right|27.537
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!20
|{{fba|SWE}}
|align=right|27.125
|align=center rowspan=6|1
|
|-
!21
|{{fba|CRO}}
|align=right|27.025
|
|-
!22
|{{fba|SRB}}
|align=right|25.500
|
|-
!23
|{{fba|UKR}}
|align=right|24.400
|
|-
!24
|{{fba|HUN}}
|align=right|24.000
|
|-
!25
|{{fba|ROU}}
|align=right|23.250
|
|-
!26
|{{fba|RUS}}
|align=right|22.632
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note RUS}}
|-
!27
|{{fba|SVK}}
|align=right|21.250
|align=center rowspan=12|1
|
|-
!28
|{{fba|SVN}}
|align=right|20.343
|
|-
!29
|{{fba|BUL}}
|align=right|19.875
|
|-
!30
|{{fba|AZE}}
|align=right|19.625
|
|-
!31
|{{fba|IRL}}
|align=right|14.968
|
|-
!32
|{{fba|MDA}}
|align=right|14.500
|
|-
!33
|{{fba|ISL}}
|align=right|13.520
|
|-
!34
|{{fba|BIH}}
|align=right|13.031
|
|-
!35
|{{fba|ARM}}
|align=right|12.250
|
|-
!36
|{{fba|LVA}}
|align=right|12.250
|
|-
!37
|{{fba|KOS}}
|align=right|12.041
|
|-
!38
|{{fba|FIN}}
|align=right|11.750
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!39
|{{fba|KAZ}}
|align=right|11.125
|align=center rowspan=5|1
|
|-
!40
|{{fba|FRO}}
|align=right|10.750
|
|-
!41
|{{fba|MLT}}
|align=right|8.500
|
|-
!42
|{{fba|NIR}}
|align=right|8.333
|
|-
!43
|{{fba|LTU}}
|align=right|8.250
|
|-
!44
|{{fba|LIE}}
|align=right|8.000
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note LIE}}
|-
!45
|{{fba|EST}}
|align=right|7.957
|align=center rowspan=11|1
|
|-
!46
|{{fba|ALB}}
|align=right|7.875
|
|-
!47
|{{fba|MNE}}
|align=right|7.208
|
|-
!48
|{{fba|LUX}}
|align=right|6.875
|
|-
!49
|{{fba|WAL}}
|align=right|6.791
|
|-
!50
|{{fba|GEO}}
|align=right|6.625
|
|-
!51
|{{fba|MKD}}
|align=right|6.166
|
|-
!52
|{{fba|BLR}}
|align=right|6.000
|
|-
!53
|{{fba|AND}}
|align=right|5.498
|
|-
!54
|{{fba|GIB}}
|align=right|5.457
|
|-
!55
|{{fba|SMR}}
|align=right|2.498
|
|}
|}

===Distribution===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=2|
!Teams entering in this round
!Teams advancing from the previous round
|-
!colspan=2|First qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
|
* 28 champions from associations 24–25 and 29–55 (except Russia and Liechtenstein){{Cref2|Note RUS}}{{Cref2|Note LIE}}
|
|-
!rowspan=2|Second qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (24 teams)
|
* 8 champions from associations 15–22
* 2 champions from associations 27 and 28 as the teams with highest club coefficients, originally from the first qualifying round (Champions Path)
|
* 14 winners from the first qualifying round
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
* 4 runners-up from associations 10 and 13–15
|
|-
!rowspan=2|Third qualifying round&lt;br /&gt; (20 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (12 teams)
|
|
* 12 winners from the second qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (8 teams)
|
* 2 runners-up from associations 8–9
* 1 third-placed team from association 6
* 1 fourth-placed team from association 5
* 2 runners-up from associations 11 and 12 as the teams with highest club coefficients, originally from the second qualifying round (League Path)
|
* 2 winners from the second qualifying round (League Path)
|-
!rowspan=2|Play-off round&lt;br /&gt; (14 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (10 teams)
|
* 4 champions from associations 11–14
|
* 6 winners from the third qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
|
* 4 winners from the third qualifying round (League Path)
|-
!colspan=2|League phase&lt;br /&gt; (36 teams)
|
* 2 associations with the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|highest coefficients]] from the previous season receive an extra Champions League league phase berth.
* 10 champions from associations 1–10
* 6 runners-up from associations 1–6
* 5 third-placed teams from associations 1–5
* 4 fourth-placed teams from associations 1–4
* 1 champion from association 23 as the team with the highest club coefficient, originally from the second qualifying round (Champions Path)
* 1 runner-up from association 7 as the team with the highest club coefficient, originally from the third qualifying round (League Path)
|
* 5 winners from the play-off round (Champions Path)
* 2 winners from the play-off round (League Path)
|-
!colspan=2|Knockout phase play-offs&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 16 teams ranked 9–24 from the league phase
|-
!colspan=2|Round of 16&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 8 teams ranked 1–8 from the league phase
* 8 winners from the knockout phase play-offs
|}

The information here reflects the ongoing suspension of Russia in European football, and so the following changes to the default access list have been made:

* The champion of association 23 (Ukraine) will enter the second qualifying round (Champions Path) instead of the first qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Champions League|Champions League title holders]] ([[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:

*[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] as the domestic champion with the highest club coefficient among the clubs that would otherwise have entered the Champions Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the Champions Path second qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_CLTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Shakhtar earn automatic place in 2026/27 league phase thanks to Champions League rebalancing |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a2-1fdbe8841243-cc2d911740ee-1000--what-happens-if-the-uefa-champions-league-winners-have-also-/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
*[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] and [[NK Celje|Celje]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the Champions Path first qualifying round, will enter the Champions Path second qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Europa League|Europa League title holders]] ([[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:
*[[Sporting CP]], as the club with the highest club coefficient among all clubs that would otherwise have entered either the Champions Path or the League Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the League Path third qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_ELTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Sporting CP secure Champions League league phase berth following Aston Villa's Europa League triumph |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/02a2-1fdbe897bb7f-131fc631688c-1000--what-happens-if-the-uefa-europa-league-winners-have-also/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] and [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the League Path second qualifying round, will enter the League Path third qualifying round.

===Teams===
The labels in the parentheses show how each team qualified for the place of its starting round:
*TH: Champions League title holders
*EL: Europa League title holders
*1st, 2nd, 3rd, 4th, etc.: League positions of the previous season
*EPS: European Performance Spots – the additional berths given to clubs from the two associations with the highest [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficient points]] in 2025–26

The label of European Performance Spots and title holders already qualified via league position are superscripted.

The second qualifying round, third qualifying round and play-off round are divided into Champions Path ('''CH''') and League Path ('''LP''').

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Qualified teams for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!colspan=2|Entry round
!colspan=4|Teams
|-
!colspan=2 rowspan=8|[[#League phase|League phase]]
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|1st]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Champions League|TH]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] {{small|([[2025–26 Premier League|4th]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Europa League|EL]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] {{small|([[2025–26 Premier League|1st]])}}
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] {{small|([[2025–26 Premier League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] {{small|([[2025–26 Premier League|3rd]])}}
|{{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] {{small|([[2025–26 Premier League|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] {{small|([[2025–26 Serie A|1st]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] {{small|([[2025–26 Serie A|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] {{small|([[2025–26 Serie A|3rd]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] {{small|([[2025–26 Serie A|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] {{small|([[2025–26 La Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] {{small|([[2025–26 La Liga|3rd]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] {{small|([[2025–26 La Liga|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|3rd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|4th]])}}
|{{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|3rd]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|1st]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|2nd]])}}
|{{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|2nd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|1st]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|1st]])}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] {{small|([[2025–26 Ukrainian Premier League|1st]])}}
|colspan=3|
|-
!colspan=6|
|-
![[#Play-off round|Play-off round]]
!{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|NOR}} [[Viking FK|Viking]] {{small|([[2025 Eliteserien|1st]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[AEK Athens F.C.|AEK Athens]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|1st]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[LASK]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Celtic F.C.|Celtic]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|1st]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=2|[[#Third qualifying round|Third qualifying round]]
!rowspan=2|{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|FRA}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|4th]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[NEC Nijmegen|NEC]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|3rd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|2nd]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[AC Sparta Prague|Sparta Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|NOR}} [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] {{small|([[2025 Eliteserien|2nd]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|2nd]])}}
|colspan=2|
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=4|[[#Second qualifying round|Second qualifying round]]
!rowspan=3|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|POL}} [[Lech Poznań]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|1st]])}}
|{{fbaicon|DEN}} [[Aarhus Gymnastikforening|AGF]] {{small|([[2025–26 Danish Superliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SUI}} [[FC Thun|Thun]] {{small|([[2025–26 Swiss Super League|1st]])}}
|{{fbaicon|ISR}} [[Hapoel Be'er Sheva F.C.|Hapoel Be'er Sheva]] {{small|([[2025–26 Israeli Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|CYP}} [[AC Omonia|Omonia]] {{small|([[2025–26 Cypriot First Division|1st]])}}
|{{fbaicon|SWE}} [[Mjällby AIF]] {{small|([[2025 Allsvenskan|1st]])}}
|{{fbaicon|CRO}} [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] {{small|([[2025–26 Croatian Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SRB}} [[Red Star Belgrade]] {{small|([[2025–26 Serbian SuperLiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|SVK}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] {{small|([[2025–26 Slovak First Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SVN}} [[NK Celje|Celje]] {{small|([[2025–26 Slovenian PrvaLiga|1st]])}}
|colspan=2|
|-
!{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|2nd]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|2nd]])}}
|{{fbaicon|POL}} [[Górnik Zabrze]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|2nd]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=7|[[#First qualifying round|First qualifying round]]
!rowspan=7|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|HUN}} [[Győri ETO FC|ETO Győr]] {{small|([[2025–26 Nemzeti Bajnokság I|1st]])}}
|{{fbaicon|ROU}} [[CS Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] {{small|([[2025–26 Liga I|1st]])}}
|{{fbaicon|BUL}} [[PFC Levski Sofia|Levski Sofia]] {{small|([[2025–26 First Professional Football League (Bulgaria)|1st]])}}
|{{fbaicon|AZE}} [[Sabah FK (Azerbaijan)|Sabah]] {{small|([[2025–26 Azerbaijan Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|IRL}} [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] {{small|([[2025 League of Ireland Premier Division|1st]])}}
|{{fbaicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] {{small|([[2025–26 Moldovan Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur Reykjavík]] {{small|([[2025 Besta deild karla|1st]])}}
|{{fbaicon|BIH}} [[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] {{small|([[2025–26 Premier League of Bosnia and Herzegovina|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|ARM}} [[FC Ararat-Armenia|Ararat-Armenia]] {{small|([[2025–26 Armenian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|LVA}} [[Riga FC|Riga]] {{small|([[2025 Latvian Higher League|1st]])}}
|{{fbaicon|KOS}} [[FC Drita|Drita]] {{small|([[2025–26 Football Superleague of Kosovo|1st]])}}
|{{fbaicon|FIN}} [[Kuopion Palloseura|KuPS]] {{small|([[2025 Veikkausliiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|KAZ}} [[FC Kairat|Kairat]] {{small|([[2025 Kazakhstan Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|FRO}} [[Klaksvíkar Ítróttarfelag|KÍ]] {{small|([[2025 Faroe Islands Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|MLT}} [[Floriana F.C.|Floriana]] {{small|([[2025–26 Maltese Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|NIR}} [[Larne F.C.|Larne]] {{small|([[2025–26 NIFL Premiership|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LTU}} [[FK Kauno Žalgiris|Kauno Žalgiris]] {{small|([[2025 A Lyga|1st]])}}
|{{fbaicon|EST}} [[FC Flora|Flora]] {{small|([[2025 Meistriliiga|1st]])}}
|{{fbaicon|ALB}} [[KF Egnatia Rrogozhinë|Egnatia]] {{small|([[2025–26 Kategoria Superiore|1st]])}}
|{{fbaicon|MNE}} [[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska]] {{small|([[2025–26 Montenegrin First League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LUX}} [[FC Atert Bissen|Atert Bissen]] {{small|([[2025–26 Luxembourg National Division|1st]])}}
|{{fbaicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] {{small|([[2025–26 Cymru Premier|1st]])}}
|{{fbaicon|GEO}} [[FC Iberia 1999|Iberia 1999]] {{small|([[2025 Erovnuli Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|MKD}} [[FK Vardar|Vardar]] {{small|([[2025–26 Macedonian First Football League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|BLR}} [[FC Maxline Vitebsk|ML Vitebsk]] {{small|([[2025 Belarusian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|AND}} [[Inter Club d'Escaldes]] {{small|([[2025–26 Primera Divisió|1st]])}}
|{{fbaicon|GIB}} [[Lincoln Red Imps F.C.|Lincoln Red Imps]] {{small|([[2025–26 Gibraltar Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SMR}} [[Tre Fiori FC|Tre Fiori]] {{small|([[2025–26 Campionato Sammarinese di Calcio|1st]])}}
|}

{{Cnote2 Begin|liststyle=disc}}
{{Cnote2|Note LIE|'''Liechtenstein (LIE):''' The seven teams affiliated with the [[Liechtenstein Football Association]] (LFV) all play in the [[Swiss football league system]]. The only competition organised by the LFV is the [[Liechtenstein Football Cup]] – the winners of which qualify for the [[UEFA Conference League]] for the 2026–27 season.}}
{{Cnote2|Note RUS|'''Russia (RUS):''' On 28 February 2022, Russian football clubs and national teams were suspended from FIFA and UEFA competitions due to the [[Russian invasion of Ukraine]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/60560567 |title=Ukraine crisis: FIFA and UEFA suspend all Russian clubs and national teams |website=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=28 February 2022 |access-date=28 February 2022}}&lt;/ref&gt; The tables reflect Russia's ongoing suspension from UEFA competitions.&lt;ref name=&quot;rus-susp-22/23&quot;&gt;{{cite press release|url=https://www.uefa.com/news-media/news/0275-150c9887cacb-882c686f407f-1000/ |title=UEFA decisions for upcoming competitions relating to the ongoing suspension of Russian national teams and clubs. However this could change depending on what happens.|publisher=Union of European Football Associations|date=2 May 2022 |access-date=2 May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
{{Cnote2 End}}

==Schedule==
The schedule of the competition is as follows.&lt;ref name=circular&gt;{{cite webpage |url=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/ |title=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events |publisher=Union of European Football Associations|date=15 December 2025 |access-date=24 December 2025}}&lt;/ref&gt; 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Schedule for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!Phase
!Round
!Draw date
!First leg
!Second leg
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|Qualifying
|First qualifying round
|16 June 2026
|7–8 July 2026
|14–15 July 2026
|-
|Second qualifying round
|17 June 2026
|21–22 July 2026
|28–29 July 2026
|-
|Third qualifying round
|20 July 2026
|4–5 August 2026
|11 August 2026
|-
|Play-offs
|Play-off round
|3 August 2026
|18–19 August 2026
|25–26 August 2026
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|League phase
|Matchday 1
|rowspan=&quot;8&quot;|27 August 2026
|colspan=&quot;2&quot;|8–10 September 2026
|-
|Matchday 2
|colspan=&quot;2&quot;|13–14 October 2026
|-
|Matchday 3
|colspan=&quot;2&quot;|20–21 October 2026
|-
|Matchday 4
|colspan=&quot;2&quot;|3–4 November 2026
|-
|Matchday 5
|colspan=&quot;2&quot;|24–25 November 2026
|-
|Matchday 6
|colspan=&quot;2&quot;|8–9 December 2026
|-
|Matchday 7
|colspan=&quot;2&quot;|19–20 January 2027
|-
|Matchday 8
|colspan=&quot;2&quot;|27 January 2027
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|Knockout phase
|Knockout phase play-offs
|29 January 2027
|16–17 February 2027
|23–24 February 2027
|-
|Round of 16
|rowspan=&quot;4&quot;|26 February 2027
|9–10 March 2027
|16–17 March 2027
|-
|Quarter-finals
|6–7 April 2027
|13–14 April 2027
|-
|Semi-finals
|27–28 April 2027
|4–5 May 2027
|-
|Final
|colspan=&quot;2&quot;|5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]], [[Madrid]]
|}

==Qualifying rounds==
{{main|1=2026–27 UEFA Champions League qualifying|l1=2026–27 UEFA Champions League qualifying rounds}}

===First qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q1}}

===Second qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q2}}

===Third qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q3}}

==Play-off round==
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|PO}}

==League phase==
{{main|2026–27 UEFA Champions League league phase}}

&lt;!-- BENELUX MAP --&gt;
{{Location map+|Benelux|width=205|float=left|caption=Locations of [[Benelux]] and nearby teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Belgium--&gt;
{{location map~|Benelux|lat=51.1136|long=3.1050|label_size=80|label=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|position=right}}
&lt;!--Netherlands--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.893894|long=4.523253|label_size=80|label=[[Feyenoord]]|position=top}}
{{Location map~|Benelux|lat=51.4416|long=5.4697|label_size=80|label=[[PSV Eindhoven|PSV]]|position=top}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=bottom}}
{{Location map~|Benelux|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=left}}
}}

&lt;!-- MAIN MAP --&gt;
{{Location map+|Europe|width=650|float=right|caption=Locations of teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Czech Republic--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.0675|long=14.4716|label_size=80|label=[[SK Slavia Prague|Slavia]]|position=right}}
&lt;!--England--&gt;
{{location map~|Europe|lat=51.555|long=-0.108333|label_size=80|label=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.46666|long=-2.244064|label_size=80|label='''Manchester'''&lt;!--Manchester City, Manchester United--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=52.4862|long=-1.8904|label_size=80|label=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.4308|long=-2.9608|label_size=80|label=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|position=left}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=48.8413|long=2.2530|label_size=80|label=[[Paris Saint-Germain FC|PSG]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.2188|long=11.6247|label_size=80|label=[[FC Bayern Munich|Bayern]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=51.34587|long=12.3482|label_size=80|label=[[RB Leipzig|Leipzig]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=48.778611|long=9.179444|label_size=80|label=[[VfB Stuttgart|Stuttgart]]|position=left}}
&lt;!--Italy--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=45.8139|long=9.0722|label_size=80|label=[[Como 1907|Como]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=45.4781|long= 9.1238|label_size=80|label=[[Inter Milan|Inter]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=40.8280|long=14.1930|label_size=80|label=[[SSC Napoli|Napoli]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=41.93389|long=12.45479|label_size=80|label=[[AS Roma|Roma]]|position=top}}
&lt;!--Portugal--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.162142|long=-8.621953|label_size=80|label=[[FC Porto|Porto]]|position=top}}
{{location map~|Europe|lat=38.7611|long=-9.1608|label_size=80|label=[[Sporting CP|Sporting]]|position=right}}
&lt;!--Spain--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.3647|long= 2.1555|label_size=80|label=[[FC Barcelona|Barcelona]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=40.3833|long=-3.7167|label_size=80|label=&lt;br&gt;'''Madrid'''&lt;!--Real Madrid, Atlético Madrid--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=39.9441|long=-0.1036|label_size=80|label=[[Villarreal CF|Villarreal]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=37.35644|long=-5.98177|label_size=80|label=[[Real Betis|Betis]]|position=right}}
&lt;!--Turkey--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.1032|long=28.9911|label_size=80|label=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|position=right}}
&lt;!--Ukraine--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.02083|long=37.80972|label_size=80|label=[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar]]|position=left}}

{{Location map~ |Europe |mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=1 |lat=61.7 |long=-23 |label_size=80 |label=
{{nowrap|'''Madrid teams'''}}&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Atlético Madrid]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Real Madrid CF|Real Madrid]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{nowrap|'''Manchester teams'''}}&lt;br /&gt;{{nowrap|[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester City F.C.|Manchester City]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester United F.C.|Manchester United]]}}
|position=right}}
}}
{{Clear right}}
[[Como 1907|Como]] will make their debut appearance since the introduction of the group stage/league phase. They also qualified for European football for the first time in their history.

The following is a provisional allocation of the qualified teams into seeding pots, based on their UEFA club coefficients.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
&lt;!--Column 1 here--&gt;
'''Pot 1'''
:([[2025–26 UEFA Champions League|TH]]) {{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] '''[[UEFA club coefficient|CC]]: 132.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(1) {{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] '''CC: 147.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(2) {{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] '''CC: 144.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(4) {{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] '''CC: 130.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(5) {{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] '''CC: 127.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(6) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] '''CC: 125.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(7) {{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] '''CC: 119.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(8) {{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] '''CC: 113.250'''
:(10) {{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] '''CC: 104.750'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 2 here--&gt;
'''Pot 2'''
:(11) {{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] '''CC: 100.750'''
:(13) {{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] '''CC: 97.750'''
:(15) {{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] '''CC: 84.000'''
:(17) {{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] '''CC: 83.000'''
:(20) {{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] '''CC: 80.750'''
:(21) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] '''CC: 76.500'''
:(23) {{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] '''CC: 75.250'''
:(24) {{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] '''CC: 74.500'''
:(26) {{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] '''CC: 71.250'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 3 here--&gt;
'''Pot 3'''
:(27) {{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] '''CC: 71.000'''
:(29) {{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] '''CC: 68.750'''
:(34) {{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] '''CC: 63.000'''
:(37) {{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] '''CC: 61.000'''
:(39) {{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] '''CC: 59.000'''
:(45) {{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] '''CC: 56.250'''
:(49) {{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] '''CC: 53.500'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 4 here--&gt;
'''Pot 3/4'''
:(59) {{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] '''CC: 44.000'''
:(80) {{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] '''CC: 27.500'''
:2 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#League Path|winners of the League Path]]''
:5 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#Champions Path|winners of the Champions Path]]''
'''Pot 4'''
:(103) {{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] '''CC: 19.989'''
:(120) {{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] '''CC: 16.699'''
{{Col-end}}

==پڻ ڏسو==
* [[ايسوسيئيشن فٽبال]]
* [[فيفا ورلڊ ڪپ 2026ع]]
*[[2026–27 UEFA Europa League]]
*[[2026–27 UEFA Conference League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Champions League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Europa Cup]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
*{{Official website|https://www.uefa.com/uefachampionsleague/}}

{{DEFAULTSORT:UEFA Champions League}}
[[زمرو:2026–27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ]] 
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]]
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] 
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا موجوده سيزن]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ جا سيزن|2026–27]] [[زمرو:يورپي مردن جي براعظمي فٽبال ۾ 2026-2027ع]] 
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ]]
[[زمرو:راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:واقعا]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>do5pub7fql2x0u0vnfrx07ioqasnhzd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398631</id>
      <parentid>398630</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T18:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Memon2025 صفحي [[2026-27 يوفا چيمپئنز ليگ]] کي [[2026-2027ع يوئيفا چيمپئنز ليگ]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>398630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36030" sha1="do5pub7fql2x0u0vnfrx07ioqasnhzd" xml:space="preserve">{{Short description|Season of UEFA's top-tier European club football competition}}
{{Infobox settlement 
|tourney_name  = UEFA Champions League
| year         = 2026–27
| image        = Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg
| size         = 275px
| caption      = [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final
|dates         = {{nowrap|''Qualifying:''&lt;br /&gt;7 July – 26 August 2026&lt;br /&gt;''Competition proper:''&lt;br /&gt;8 September 2026 – 5 June 2027}}
|num_teams     = ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81
|associations  = 53
|prevseason    = [[2025–26 UEFA Champions League|2025–26]]
|nextseason    = ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|updated       = 
}}
'''2026-2027ع يوئيفا چيمپئنز ليگ''' يوئيفا پاران منعقد ڪيل يورپ جي پريميئر فٽبال ٽورنامينٽ جو 72 هون سيزن آهي ۽ يورپي ڪپ کان يوئيفا چيمپئنز ليگ ۾ تبديل ٿيڻ کان پوءِ 35 هون سيزن آهي. (2026-27 يوفا چيمپئنز ليگ) سيزن 7 جولاءِ 2026ع تي قابليت سان شروع ٿيو ۽ ليگ مرحلو 8 سيپٽمبر 2026ع تي شروع ٿيندو.

فائنل 5 جون 2027ع تي [[اسپين]] جي شهر [[ميڊرڊ]] ۾ ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيندو. &lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 May 2025|quote=30 September 2025}}&lt;/ref&gt; اهو ٻيو ڀيرو هوندو جو ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم 2019ع کان پوءِ يوئيفا چيمپئنز ليگ جي فائنل جي ميزباني ڪندو. 2026-27 يوئيفا چيمپئنز ليگ جا فاتح پاڻمرادو 2027-28 يوئيفا چيمپئنز ليگ ليگ مرحلي، [[2027 FIFA Intercontinental Cup|2027 FIFA انٽرڪنٽينينٽل ڪپ]] فائنل، 2029 FIFA ڪلب ورلڊ ڪپ گروپ اسٽيج لاءِ قابليت حاصل ڪندا ۽ 2027 UEFA سپر ڪپ ۾ 2026-27 يوئيفا يوروپا ليگ جي فاتحن خلاف کيڏڻ جو حق حاصل ڪندا. پيرس سينٽ جرمين (PSG) ٻه ڀيرا دفاعي چيمپيئن آهي.

The '''2026–27 UEFA Champions League''' is the 72nd season of Europe's premier football tournament organised by [[UEFA]] and the 35th season since it was rebranded from the European Cup to the [[UEFA Champions League]]. The season began on 7 July 2026 with qualifying, and the league phase will start on 8 September 2026.

The [[2027 UEFA Champions League final|final]] will be held on 5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]], Spain.&lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{Cite web |title=Spain to host 2027 Champions' League final at Atletico Madrid's stadium |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/spain-host-2027-champions-league-final-atletico-madrids-stadium-2025-05-20/ |last=Landauro |first=Inti |date=20 May 2025|access-date=30 September 2025|agency=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; It will be the second time Metropolitano Stadium has hosted the UEFA Champions League final after [[2019 UEFA Champions League final|2019]]. The winners of the 2026–27 UEFA Champions League will automatically qualify for the [[2027–28 UEFA Champions League]] league phase, the [[2027 FIFA Intercontinental Cup]] final, the [[2029 FIFA Club World Cup]] group stage and earn the right to play against the winners of the [[2026–27 UEFA Europa League]] in the [[2027 UEFA Super Cup]].

[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] are the two-time defending champions.

==Association team allocation==
A total of 81 teams from 53 of the 55 [[UEFA]] member associations are set to participate in the 2026–27 UEFA Champions League (the exceptions being [[Liechtenstein Football Association|Liechtenstein]] which does not organise a domestic league and [[Russian Football Union|Russia]] which is currently suspended). The association ranking based on the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]] is used to determine the number of participating teams for each association:&lt;ref name=&quot;regulations&quot;&gt;{{cite web|url=https://documents.uefa.com/r/Regulations-of-the-UEFA-Champions-League-2026/27-Online |title=Regulations of the UEFA Champions League, 2026/27 Season|publisher=Union of European Football Associations|year=2026 |access-date=27 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*Associations 1–5 each have four teams.
*Association 6 has three teams.
*Associations 7–15 each have two teams.
*Associations 16–55 (except [[Russian Football Union|Russia]]{{Cref2|Note RUS}} and [[Liechtenstein Football Association|Liechtenstein]]{{Cref2|Note LIE}}) each have one team.
*The winners of the [[2025–26 UEFA Champions League]] and [[2025–26 UEFA Europa League]] are each given an additional entry if they do not qualify for the 2026–27 UEFA Champions League through their domestic league.
*The two associations with the best [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficients]] in the 2025–26 season will each have one European Performance Spot into the league phase. The winners of the UEFA Champions League and Europa League cannot fill the European Performance Spots.

===Association ranking===
For the 2026–27 UEFA Champions League, the associations are allocated places according to their 2025 [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]], which takes into account their performance in European competitions from 2020–21 to 2024–25.&lt;ref name=&quot;country coefficients&quot;&gt;{{cite web |title=Association coefficients 2024/25 |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/country/#/yr/2025 |access-date=1 June 2025 |publisher=Union of European Football Associations}}&lt;/ref&gt; The table reflects Russia's ongoing suspension from UEFA.

Apart from the allocation based on the association coefficients, associations may have additional teams participating in the Champions League, as noted below:
*{{small|(EPS)}} – European Performance Spot, the additional berths for associations who finish in the top 2 of the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|2025–26 association coefficients]]
*{{small|(TH)}} – Additional berth for UEFA Champions League title holders
*{{small|(EL)}} – Additional berth for UEFA Europa League title holders
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
&lt;!-- DO NOT CHANGE RANKINGS! THEY ARE FINAL AND CORRECT!! --&gt;
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
{|
|+'''Association ranking for 2026–27 UEFA Champions League'''
|-valign=top style=&quot;font-size:90%&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!1
|{{fba|ENG}}
|align=right|115.196
|align=center rowspan=5|4
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!2
|{{fba|ITA}}
|align=right|97.231
|
|-
!3
|{{fba|ESP}}
|align=right|94.453
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!4
|{{fba|GER}}
|align=right|86.331
|
|-
!5
|{{fba|FRA}}
|align=right|73.093
|
|-
!6
|{{fba|NED}}
|align=right|67.150
|align=center|3
|
|-
!7
|{{fba|POR}}
|align=right|62.266
|align=center rowspan=9|2
|
|-
!8
|{{fba|BEL}}
|align=right|56.850
|
|-
!9
|{{fba|CZE}}
|align=right|44.100
|
|-
!10
|{{fba|TUR}}
|align=right|43.900
|
|-
!11
|{{fba|NOR}}
|align=right|39.687
|
|-
!12
|{{fba|GRE}}
|align=right|39.312
|
|-
!13
|{{fba|AUT}}
|align=right|36.450
|
|-
!14
|{{fba|SCO}}
|align=right|35.550
|
|-
!15
|{{fba|POL}}
|align=right|35.000
|
|-
!16
|{{fba|DEN}}
|align=right|33.981
|align=center rowspan=4|1
|
|-
!17
|{{fba|SUI}}
|align=right|33.625
|
|-
!18
|{{fba|ISR}}
|align=right|31.625
|
|-
!19
|{{fba|CYP}}
|align=right|27.537
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!20
|{{fba|SWE}}
|align=right|27.125
|align=center rowspan=6|1
|
|-
!21
|{{fba|CRO}}
|align=right|27.025
|
|-
!22
|{{fba|SRB}}
|align=right|25.500
|
|-
!23
|{{fba|UKR}}
|align=right|24.400
|
|-
!24
|{{fba|HUN}}
|align=right|24.000
|
|-
!25
|{{fba|ROU}}
|align=right|23.250
|
|-
!26
|{{fba|RUS}}
|align=right|22.632
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note RUS}}
|-
!27
|{{fba|SVK}}
|align=right|21.250
|align=center rowspan=12|1
|
|-
!28
|{{fba|SVN}}
|align=right|20.343
|
|-
!29
|{{fba|BUL}}
|align=right|19.875
|
|-
!30
|{{fba|AZE}}
|align=right|19.625
|
|-
!31
|{{fba|IRL}}
|align=right|14.968
|
|-
!32
|{{fba|MDA}}
|align=right|14.500
|
|-
!33
|{{fba|ISL}}
|align=right|13.520
|
|-
!34
|{{fba|BIH}}
|align=right|13.031
|
|-
!35
|{{fba|ARM}}
|align=right|12.250
|
|-
!36
|{{fba|LVA}}
|align=right|12.250
|
|-
!37
|{{fba|KOS}}
|align=right|12.041
|
|-
!38
|{{fba|FIN}}
|align=right|11.750
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!39
|{{fba|KAZ}}
|align=right|11.125
|align=center rowspan=5|1
|
|-
!40
|{{fba|FRO}}
|align=right|10.750
|
|-
!41
|{{fba|MLT}}
|align=right|8.500
|
|-
!42
|{{fba|NIR}}
|align=right|8.333
|
|-
!43
|{{fba|LTU}}
|align=right|8.250
|
|-
!44
|{{fba|LIE}}
|align=right|8.000
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note LIE}}
|-
!45
|{{fba|EST}}
|align=right|7.957
|align=center rowspan=11|1
|
|-
!46
|{{fba|ALB}}
|align=right|7.875
|
|-
!47
|{{fba|MNE}}
|align=right|7.208
|
|-
!48
|{{fba|LUX}}
|align=right|6.875
|
|-
!49
|{{fba|WAL}}
|align=right|6.791
|
|-
!50
|{{fba|GEO}}
|align=right|6.625
|
|-
!51
|{{fba|MKD}}
|align=right|6.166
|
|-
!52
|{{fba|BLR}}
|align=right|6.000
|
|-
!53
|{{fba|AND}}
|align=right|5.498
|
|-
!54
|{{fba|GIB}}
|align=right|5.457
|
|-
!55
|{{fba|SMR}}
|align=right|2.498
|
|}
|}

===Distribution===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=2|
!Teams entering in this round
!Teams advancing from the previous round
|-
!colspan=2|First qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
|
* 28 champions from associations 24–25 and 29–55 (except Russia and Liechtenstein){{Cref2|Note RUS}}{{Cref2|Note LIE}}
|
|-
!rowspan=2|Second qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (24 teams)
|
* 8 champions from associations 15–22
* 2 champions from associations 27 and 28 as the teams with highest club coefficients, originally from the first qualifying round (Champions Path)
|
* 14 winners from the first qualifying round
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
* 4 runners-up from associations 10 and 13–15
|
|-
!rowspan=2|Third qualifying round&lt;br /&gt; (20 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (12 teams)
|
|
* 12 winners from the second qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (8 teams)
|
* 2 runners-up from associations 8–9
* 1 third-placed team from association 6
* 1 fourth-placed team from association 5
* 2 runners-up from associations 11 and 12 as the teams with highest club coefficients, originally from the second qualifying round (League Path)
|
* 2 winners from the second qualifying round (League Path)
|-
!rowspan=2|Play-off round&lt;br /&gt; (14 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (10 teams)
|
* 4 champions from associations 11–14
|
* 6 winners from the third qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
|
* 4 winners from the third qualifying round (League Path)
|-
!colspan=2|League phase&lt;br /&gt; (36 teams)
|
* 2 associations with the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|highest coefficients]] from the previous season receive an extra Champions League league phase berth.
* 10 champions from associations 1–10
* 6 runners-up from associations 1–6
* 5 third-placed teams from associations 1–5
* 4 fourth-placed teams from associations 1–4
* 1 champion from association 23 as the team with the highest club coefficient, originally from the second qualifying round (Champions Path)
* 1 runner-up from association 7 as the team with the highest club coefficient, originally from the third qualifying round (League Path)
|
* 5 winners from the play-off round (Champions Path)
* 2 winners from the play-off round (League Path)
|-
!colspan=2|Knockout phase play-offs&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 16 teams ranked 9–24 from the league phase
|-
!colspan=2|Round of 16&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 8 teams ranked 1–8 from the league phase
* 8 winners from the knockout phase play-offs
|}

The information here reflects the ongoing suspension of Russia in European football, and so the following changes to the default access list have been made:

* The champion of association 23 (Ukraine) will enter the second qualifying round (Champions Path) instead of the first qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Champions League|Champions League title holders]] ([[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:

*[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] as the domestic champion with the highest club coefficient among the clubs that would otherwise have entered the Champions Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the Champions Path second qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_CLTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Shakhtar earn automatic place in 2026/27 league phase thanks to Champions League rebalancing |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a2-1fdbe8841243-cc2d911740ee-1000--what-happens-if-the-uefa-champions-league-winners-have-also-/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
*[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] and [[NK Celje|Celje]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the Champions Path first qualifying round, will enter the Champions Path second qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Europa League|Europa League title holders]] ([[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:
*[[Sporting CP]], as the club with the highest club coefficient among all clubs that would otherwise have entered either the Champions Path or the League Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the League Path third qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_ELTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Sporting CP secure Champions League league phase berth following Aston Villa's Europa League triumph |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/02a2-1fdbe897bb7f-131fc631688c-1000--what-happens-if-the-uefa-europa-league-winners-have-also/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] and [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the League Path second qualifying round, will enter the League Path third qualifying round.

===Teams===
The labels in the parentheses show how each team qualified for the place of its starting round:
*TH: Champions League title holders
*EL: Europa League title holders
*1st, 2nd, 3rd, 4th, etc.: League positions of the previous season
*EPS: European Performance Spots – the additional berths given to clubs from the two associations with the highest [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficient points]] in 2025–26

The label of European Performance Spots and title holders already qualified via league position are superscripted.

The second qualifying round, third qualifying round and play-off round are divided into Champions Path ('''CH''') and League Path ('''LP''').

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Qualified teams for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!colspan=2|Entry round
!colspan=4|Teams
|-
!colspan=2 rowspan=8|[[#League phase|League phase]]
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|1st]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Champions League|TH]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] {{small|([[2025–26 Premier League|4th]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Europa League|EL]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] {{small|([[2025–26 Premier League|1st]])}}
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] {{small|([[2025–26 Premier League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] {{small|([[2025–26 Premier League|3rd]])}}
|{{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] {{small|([[2025–26 Premier League|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] {{small|([[2025–26 Serie A|1st]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] {{small|([[2025–26 Serie A|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] {{small|([[2025–26 Serie A|3rd]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] {{small|([[2025–26 Serie A|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] {{small|([[2025–26 La Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] {{small|([[2025–26 La Liga|3rd]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] {{small|([[2025–26 La Liga|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|3rd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|4th]])}}
|{{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|3rd]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|1st]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|2nd]])}}
|{{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|2nd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|1st]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|1st]])}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] {{small|([[2025–26 Ukrainian Premier League|1st]])}}
|colspan=3|
|-
!colspan=6|
|-
![[#Play-off round|Play-off round]]
!{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|NOR}} [[Viking FK|Viking]] {{small|([[2025 Eliteserien|1st]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[AEK Athens F.C.|AEK Athens]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|1st]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[LASK]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Celtic F.C.|Celtic]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|1st]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=2|[[#Third qualifying round|Third qualifying round]]
!rowspan=2|{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|FRA}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|4th]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[NEC Nijmegen|NEC]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|3rd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|2nd]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[AC Sparta Prague|Sparta Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|NOR}} [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] {{small|([[2025 Eliteserien|2nd]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|2nd]])}}
|colspan=2|
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=4|[[#Second qualifying round|Second qualifying round]]
!rowspan=3|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|POL}} [[Lech Poznań]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|1st]])}}
|{{fbaicon|DEN}} [[Aarhus Gymnastikforening|AGF]] {{small|([[2025–26 Danish Superliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SUI}} [[FC Thun|Thun]] {{small|([[2025–26 Swiss Super League|1st]])}}
|{{fbaicon|ISR}} [[Hapoel Be'er Sheva F.C.|Hapoel Be'er Sheva]] {{small|([[2025–26 Israeli Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|CYP}} [[AC Omonia|Omonia]] {{small|([[2025–26 Cypriot First Division|1st]])}}
|{{fbaicon|SWE}} [[Mjällby AIF]] {{small|([[2025 Allsvenskan|1st]])}}
|{{fbaicon|CRO}} [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] {{small|([[2025–26 Croatian Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SRB}} [[Red Star Belgrade]] {{small|([[2025–26 Serbian SuperLiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|SVK}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] {{small|([[2025–26 Slovak First Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SVN}} [[NK Celje|Celje]] {{small|([[2025–26 Slovenian PrvaLiga|1st]])}}
|colspan=2|
|-
!{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|2nd]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|2nd]])}}
|{{fbaicon|POL}} [[Górnik Zabrze]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|2nd]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=7|[[#First qualifying round|First qualifying round]]
!rowspan=7|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|HUN}} [[Győri ETO FC|ETO Győr]] {{small|([[2025–26 Nemzeti Bajnokság I|1st]])}}
|{{fbaicon|ROU}} [[CS Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] {{small|([[2025–26 Liga I|1st]])}}
|{{fbaicon|BUL}} [[PFC Levski Sofia|Levski Sofia]] {{small|([[2025–26 First Professional Football League (Bulgaria)|1st]])}}
|{{fbaicon|AZE}} [[Sabah FK (Azerbaijan)|Sabah]] {{small|([[2025–26 Azerbaijan Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|IRL}} [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] {{small|([[2025 League of Ireland Premier Division|1st]])}}
|{{fbaicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] {{small|([[2025–26 Moldovan Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur Reykjavík]] {{small|([[2025 Besta deild karla|1st]])}}
|{{fbaicon|BIH}} [[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] {{small|([[2025–26 Premier League of Bosnia and Herzegovina|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|ARM}} [[FC Ararat-Armenia|Ararat-Armenia]] {{small|([[2025–26 Armenian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|LVA}} [[Riga FC|Riga]] {{small|([[2025 Latvian Higher League|1st]])}}
|{{fbaicon|KOS}} [[FC Drita|Drita]] {{small|([[2025–26 Football Superleague of Kosovo|1st]])}}
|{{fbaicon|FIN}} [[Kuopion Palloseura|KuPS]] {{small|([[2025 Veikkausliiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|KAZ}} [[FC Kairat|Kairat]] {{small|([[2025 Kazakhstan Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|FRO}} [[Klaksvíkar Ítróttarfelag|KÍ]] {{small|([[2025 Faroe Islands Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|MLT}} [[Floriana F.C.|Floriana]] {{small|([[2025–26 Maltese Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|NIR}} [[Larne F.C.|Larne]] {{small|([[2025–26 NIFL Premiership|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LTU}} [[FK Kauno Žalgiris|Kauno Žalgiris]] {{small|([[2025 A Lyga|1st]])}}
|{{fbaicon|EST}} [[FC Flora|Flora]] {{small|([[2025 Meistriliiga|1st]])}}
|{{fbaicon|ALB}} [[KF Egnatia Rrogozhinë|Egnatia]] {{small|([[2025–26 Kategoria Superiore|1st]])}}
|{{fbaicon|MNE}} [[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska]] {{small|([[2025–26 Montenegrin First League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LUX}} [[FC Atert Bissen|Atert Bissen]] {{small|([[2025–26 Luxembourg National Division|1st]])}}
|{{fbaicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] {{small|([[2025–26 Cymru Premier|1st]])}}
|{{fbaicon|GEO}} [[FC Iberia 1999|Iberia 1999]] {{small|([[2025 Erovnuli Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|MKD}} [[FK Vardar|Vardar]] {{small|([[2025–26 Macedonian First Football League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|BLR}} [[FC Maxline Vitebsk|ML Vitebsk]] {{small|([[2025 Belarusian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|AND}} [[Inter Club d'Escaldes]] {{small|([[2025–26 Primera Divisió|1st]])}}
|{{fbaicon|GIB}} [[Lincoln Red Imps F.C.|Lincoln Red Imps]] {{small|([[2025–26 Gibraltar Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SMR}} [[Tre Fiori FC|Tre Fiori]] {{small|([[2025–26 Campionato Sammarinese di Calcio|1st]])}}
|}

{{Cnote2 Begin|liststyle=disc}}
{{Cnote2|Note LIE|'''Liechtenstein (LIE):''' The seven teams affiliated with the [[Liechtenstein Football Association]] (LFV) all play in the [[Swiss football league system]]. The only competition organised by the LFV is the [[Liechtenstein Football Cup]] – the winners of which qualify for the [[UEFA Conference League]] for the 2026–27 season.}}
{{Cnote2|Note RUS|'''Russia (RUS):''' On 28 February 2022, Russian football clubs and national teams were suspended from FIFA and UEFA competitions due to the [[Russian invasion of Ukraine]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/60560567 |title=Ukraine crisis: FIFA and UEFA suspend all Russian clubs and national teams |website=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=28 February 2022 |access-date=28 February 2022}}&lt;/ref&gt; The tables reflect Russia's ongoing suspension from UEFA competitions.&lt;ref name=&quot;rus-susp-22/23&quot;&gt;{{cite press release|url=https://www.uefa.com/news-media/news/0275-150c9887cacb-882c686f407f-1000/ |title=UEFA decisions for upcoming competitions relating to the ongoing suspension of Russian national teams and clubs. However this could change depending on what happens.|publisher=Union of European Football Associations|date=2 May 2022 |access-date=2 May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
{{Cnote2 End}}

==Schedule==
The schedule of the competition is as follows.&lt;ref name=circular&gt;{{cite webpage |url=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/ |title=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events |publisher=Union of European Football Associations|date=15 December 2025 |access-date=24 December 2025}}&lt;/ref&gt; 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Schedule for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!Phase
!Round
!Draw date
!First leg
!Second leg
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|Qualifying
|First qualifying round
|16 June 2026
|7–8 July 2026
|14–15 July 2026
|-
|Second qualifying round
|17 June 2026
|21–22 July 2026
|28–29 July 2026
|-
|Third qualifying round
|20 July 2026
|4–5 August 2026
|11 August 2026
|-
|Play-offs
|Play-off round
|3 August 2026
|18–19 August 2026
|25–26 August 2026
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|League phase
|Matchday 1
|rowspan=&quot;8&quot;|27 August 2026
|colspan=&quot;2&quot;|8–10 September 2026
|-
|Matchday 2
|colspan=&quot;2&quot;|13–14 October 2026
|-
|Matchday 3
|colspan=&quot;2&quot;|20–21 October 2026
|-
|Matchday 4
|colspan=&quot;2&quot;|3–4 November 2026
|-
|Matchday 5
|colspan=&quot;2&quot;|24–25 November 2026
|-
|Matchday 6
|colspan=&quot;2&quot;|8–9 December 2026
|-
|Matchday 7
|colspan=&quot;2&quot;|19–20 January 2027
|-
|Matchday 8
|colspan=&quot;2&quot;|27 January 2027
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|Knockout phase
|Knockout phase play-offs
|29 January 2027
|16–17 February 2027
|23–24 February 2027
|-
|Round of 16
|rowspan=&quot;4&quot;|26 February 2027
|9–10 March 2027
|16–17 March 2027
|-
|Quarter-finals
|6–7 April 2027
|13–14 April 2027
|-
|Semi-finals
|27–28 April 2027
|4–5 May 2027
|-
|Final
|colspan=&quot;2&quot;|5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]], [[Madrid]]
|}

==Qualifying rounds==
{{main|1=2026–27 UEFA Champions League qualifying|l1=2026–27 UEFA Champions League qualifying rounds}}

===First qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q1}}

===Second qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q2}}

===Third qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q3}}

==Play-off round==
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|PO}}

==League phase==
{{main|2026–27 UEFA Champions League league phase}}

&lt;!-- BENELUX MAP --&gt;
{{Location map+|Benelux|width=205|float=left|caption=Locations of [[Benelux]] and nearby teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Belgium--&gt;
{{location map~|Benelux|lat=51.1136|long=3.1050|label_size=80|label=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|position=right}}
&lt;!--Netherlands--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.893894|long=4.523253|label_size=80|label=[[Feyenoord]]|position=top}}
{{Location map~|Benelux|lat=51.4416|long=5.4697|label_size=80|label=[[PSV Eindhoven|PSV]]|position=top}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=bottom}}
{{Location map~|Benelux|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=left}}
}}

&lt;!-- MAIN MAP --&gt;
{{Location map+|Europe|width=650|float=right|caption=Locations of teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Czech Republic--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.0675|long=14.4716|label_size=80|label=[[SK Slavia Prague|Slavia]]|position=right}}
&lt;!--England--&gt;
{{location map~|Europe|lat=51.555|long=-0.108333|label_size=80|label=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.46666|long=-2.244064|label_size=80|label='''Manchester'''&lt;!--Manchester City, Manchester United--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=52.4862|long=-1.8904|label_size=80|label=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.4308|long=-2.9608|label_size=80|label=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|position=left}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=48.8413|long=2.2530|label_size=80|label=[[Paris Saint-Germain FC|PSG]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.2188|long=11.6247|label_size=80|label=[[FC Bayern Munich|Bayern]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=51.34587|long=12.3482|label_size=80|label=[[RB Leipzig|Leipzig]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=48.778611|long=9.179444|label_size=80|label=[[VfB Stuttgart|Stuttgart]]|position=left}}
&lt;!--Italy--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=45.8139|long=9.0722|label_size=80|label=[[Como 1907|Como]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=45.4781|long= 9.1238|label_size=80|label=[[Inter Milan|Inter]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=40.8280|long=14.1930|label_size=80|label=[[SSC Napoli|Napoli]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=41.93389|long=12.45479|label_size=80|label=[[AS Roma|Roma]]|position=top}}
&lt;!--Portugal--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.162142|long=-8.621953|label_size=80|label=[[FC Porto|Porto]]|position=top}}
{{location map~|Europe|lat=38.7611|long=-9.1608|label_size=80|label=[[Sporting CP|Sporting]]|position=right}}
&lt;!--Spain--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.3647|long= 2.1555|label_size=80|label=[[FC Barcelona|Barcelona]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=40.3833|long=-3.7167|label_size=80|label=&lt;br&gt;'''Madrid'''&lt;!--Real Madrid, Atlético Madrid--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=39.9441|long=-0.1036|label_size=80|label=[[Villarreal CF|Villarreal]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=37.35644|long=-5.98177|label_size=80|label=[[Real Betis|Betis]]|position=right}}
&lt;!--Turkey--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.1032|long=28.9911|label_size=80|label=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|position=right}}
&lt;!--Ukraine--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.02083|long=37.80972|label_size=80|label=[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar]]|position=left}}

{{Location map~ |Europe |mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=1 |lat=61.7 |long=-23 |label_size=80 |label=
{{nowrap|'''Madrid teams'''}}&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Atlético Madrid]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Real Madrid CF|Real Madrid]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{nowrap|'''Manchester teams'''}}&lt;br /&gt;{{nowrap|[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester City F.C.|Manchester City]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester United F.C.|Manchester United]]}}
|position=right}}
}}
{{Clear right}}
[[Como 1907|Como]] will make their debut appearance since the introduction of the group stage/league phase. They also qualified for European football for the first time in their history.

The following is a provisional allocation of the qualified teams into seeding pots, based on their UEFA club coefficients.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
&lt;!--Column 1 here--&gt;
'''Pot 1'''
:([[2025–26 UEFA Champions League|TH]]) {{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] '''[[UEFA club coefficient|CC]]: 132.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(1) {{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] '''CC: 147.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(2) {{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] '''CC: 144.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(4) {{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] '''CC: 130.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(5) {{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] '''CC: 127.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(6) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] '''CC: 125.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(7) {{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] '''CC: 119.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(8) {{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] '''CC: 113.250'''
:(10) {{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] '''CC: 104.750'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 2 here--&gt;
'''Pot 2'''
:(11) {{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] '''CC: 100.750'''
:(13) {{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] '''CC: 97.750'''
:(15) {{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] '''CC: 84.000'''
:(17) {{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] '''CC: 83.000'''
:(20) {{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] '''CC: 80.750'''
:(21) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] '''CC: 76.500'''
:(23) {{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] '''CC: 75.250'''
:(24) {{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] '''CC: 74.500'''
:(26) {{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] '''CC: 71.250'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 3 here--&gt;
'''Pot 3'''
:(27) {{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] '''CC: 71.000'''
:(29) {{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] '''CC: 68.750'''
:(34) {{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] '''CC: 63.000'''
:(37) {{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] '''CC: 61.000'''
:(39) {{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] '''CC: 59.000'''
:(45) {{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] '''CC: 56.250'''
:(49) {{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] '''CC: 53.500'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 4 here--&gt;
'''Pot 3/4'''
:(59) {{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] '''CC: 44.000'''
:(80) {{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] '''CC: 27.500'''
:2 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#League Path|winners of the League Path]]''
:5 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#Champions Path|winners of the Champions Path]]''
'''Pot 4'''
:(103) {{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] '''CC: 19.989'''
:(120) {{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] '''CC: 16.699'''
{{Col-end}}

==پڻ ڏسو==
* [[ايسوسيئيشن فٽبال]]
* [[فيفا ورلڊ ڪپ 2026ع]]
*[[2026–27 UEFA Europa League]]
*[[2026–27 UEFA Conference League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Champions League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Europa Cup]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
*{{Official website|https://www.uefa.com/uefachampionsleague/}}

{{DEFAULTSORT:UEFA Champions League}}
[[زمرو:2026–27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ]] 
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]]
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] 
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا موجوده سيزن]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ جا سيزن|2026–27]] [[زمرو:يورپي مردن جي براعظمي فٽبال ۾ 2026-2027ع]] 
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ]]
[[زمرو:راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:واقعا]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>do5pub7fql2x0u0vnfrx07ioqasnhzd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398633</id>
      <parentid>398631</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T18:03:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34670" sha1="h0rortt1hiwf76bnc1qd5nwfnrwzmvt" xml:space="preserve">{{Short description|Season of UEFA's top-tier European club football competition}}
{{Infobox settlement 
|tourney_name  = UEFA Champions League
| year         = 2026–27
| image        = Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg
| size         = 275px
| caption      = [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final
|dates         = {{nowrap|''Qualifying:''&lt;br /&gt;7 July – 26 August 2026&lt;br /&gt;''Competition proper:''&lt;br /&gt;8 September 2026 – 5 June 2027}}
|num_teams     = ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81
|associations  = 53
|prevseason    = [[2025–26 UEFA Champions League|2025–26]]
|nextseason    = ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|updated       = 
}}
'''2026-2027ع يوئيفا چيمپئنز ليگ''' يوئيفا پاران منعقد ڪيل يورپ جي پريميئر فٽبال ٽورنامينٽ جو 72 هون سيزن آهي ۽ يورپي ڪپ کان يوئيفا چيمپئنز ليگ ۾ تبديل ٿيڻ کان پوءِ 35 هون سيزن آهي. (2026-27 يوفا چيمپئنز ليگ) سيزن 7 جولاءِ 2026ع تي قابليت سان شروع ٿيو ۽ ليگ مرحلو 8 سيپٽمبر 2026ع تي شروع ٿيندو.

فائنل 5 جون 2027ع تي [[اسپين]] جي شهر [[ميڊرڊ]] ۾ ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيندو. &lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 May 2025|quote=30 September 2025}}&lt;/ref&gt; اهو ٻيو ڀيرو هوندو جو ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم 2019ع کان پوءِ يوئيفا چيمپئنز ليگ جي فائنل جي ميزباني ڪندو. 2026-27 يوئيفا چيمپئنز ليگ جا فاتح پاڻمرادو 2027-28 يوئيفا چيمپئنز ليگ ليگ مرحلي، [[2027 FIFA Intercontinental Cup|2027 FIFA انٽرڪنٽينينٽل ڪپ]] فائنل، 2029 FIFA ڪلب ورلڊ ڪپ گروپ اسٽيج لاءِ قابليت حاصل ڪندا ۽ 2027 UEFA سپر ڪپ ۾ 2026-27 يوئيفا يوروپا ليگ جي فاتحن خلاف کيڏڻ جو حق حاصل ڪندا. پيرس سينٽ جرمين (PSG) ٻه ڀيرا دفاعي چيمپيئن آهي.

==Association team allocation==
A total of 81 teams from 53 of the 55 [[UEFA]] member associations are set to participate in the 2026–27 UEFA Champions League (the exceptions being [[Liechtenstein Football Association|Liechtenstein]] which does not organise a domestic league and [[Russian Football Union|Russia]] which is currently suspended). The association ranking based on the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]] is used to determine the number of participating teams for each association:&lt;ref name=&quot;regulations&quot;&gt;{{cite web|url=https://documents.uefa.com/r/Regulations-of-the-UEFA-Champions-League-2026/27-Online |title=Regulations of the UEFA Champions League, 2026/27 Season|publisher=Union of European Football Associations|year=2026 |access-date=27 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*Associations 1–5 each have four teams.
*Association 6 has three teams.
*Associations 7–15 each have two teams.
*Associations 16–55 (except [[Russian Football Union|Russia]]{{Cref2|Note RUS}} and [[Liechtenstein Football Association|Liechtenstein]]{{Cref2|Note LIE}}) each have one team.
*The winners of the [[2025–26 UEFA Champions League]] and [[2025–26 UEFA Europa League]] are each given an additional entry if they do not qualify for the 2026–27 UEFA Champions League through their domestic league.
*The two associations with the best [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficients]] in the 2025–26 season will each have one European Performance Spot into the league phase. The winners of the UEFA Champions League and Europa League cannot fill the European Performance Spots.

===Association ranking===
For the 2026–27 UEFA Champions League, the associations are allocated places according to their 2025 [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]], which takes into account their performance in European competitions from 2020–21 to 2024–25.&lt;ref name=&quot;country coefficients&quot;&gt;{{cite web |title=Association coefficients 2024/25 |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/country/#/yr/2025 |access-date=1 June 2025 |publisher=Union of European Football Associations}}&lt;/ref&gt; The table reflects Russia's ongoing suspension from UEFA.

Apart from the allocation based on the association coefficients, associations may have additional teams participating in the Champions League, as noted below:
*{{small|(EPS)}} – European Performance Spot, the additional berths for associations who finish in the top 2 of the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|2025–26 association coefficients]]
*{{small|(TH)}} – Additional berth for UEFA Champions League title holders
*{{small|(EL)}} – Additional berth for UEFA Europa League title holders
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
&lt;!-- DO NOT CHANGE RANKINGS! THEY ARE FINAL AND CORRECT!! --&gt;
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
{|
|+'''Association ranking for 2026–27 UEFA Champions League'''
|-valign=top style=&quot;font-size:90%&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!1
|{{fba|ENG}}
|align=right|115.196
|align=center rowspan=5|4
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!2
|{{fba|ITA}}
|align=right|97.231
|
|-
!3
|{{fba|ESP}}
|align=right|94.453
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!4
|{{fba|GER}}
|align=right|86.331
|
|-
!5
|{{fba|FRA}}
|align=right|73.093
|
|-
!6
|{{fba|NED}}
|align=right|67.150
|align=center|3
|
|-
!7
|{{fba|POR}}
|align=right|62.266
|align=center rowspan=9|2
|
|-
!8
|{{fba|BEL}}
|align=right|56.850
|
|-
!9
|{{fba|CZE}}
|align=right|44.100
|
|-
!10
|{{fba|TUR}}
|align=right|43.900
|
|-
!11
|{{fba|NOR}}
|align=right|39.687
|
|-
!12
|{{fba|GRE}}
|align=right|39.312
|
|-
!13
|{{fba|AUT}}
|align=right|36.450
|
|-
!14
|{{fba|SCO}}
|align=right|35.550
|
|-
!15
|{{fba|POL}}
|align=right|35.000
|
|-
!16
|{{fba|DEN}}
|align=right|33.981
|align=center rowspan=4|1
|
|-
!17
|{{fba|SUI}}
|align=right|33.625
|
|-
!18
|{{fba|ISR}}
|align=right|31.625
|
|-
!19
|{{fba|CYP}}
|align=right|27.537
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!20
|{{fba|SWE}}
|align=right|27.125
|align=center rowspan=6|1
|
|-
!21
|{{fba|CRO}}
|align=right|27.025
|
|-
!22
|{{fba|SRB}}
|align=right|25.500
|
|-
!23
|{{fba|UKR}}
|align=right|24.400
|
|-
!24
|{{fba|HUN}}
|align=right|24.000
|
|-
!25
|{{fba|ROU}}
|align=right|23.250
|
|-
!26
|{{fba|RUS}}
|align=right|22.632
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note RUS}}
|-
!27
|{{fba|SVK}}
|align=right|21.250
|align=center rowspan=12|1
|
|-
!28
|{{fba|SVN}}
|align=right|20.343
|
|-
!29
|{{fba|BUL}}
|align=right|19.875
|
|-
!30
|{{fba|AZE}}
|align=right|19.625
|
|-
!31
|{{fba|IRL}}
|align=right|14.968
|
|-
!32
|{{fba|MDA}}
|align=right|14.500
|
|-
!33
|{{fba|ISL}}
|align=right|13.520
|
|-
!34
|{{fba|BIH}}
|align=right|13.031
|
|-
!35
|{{fba|ARM}}
|align=right|12.250
|
|-
!36
|{{fba|LVA}}
|align=right|12.250
|
|-
!37
|{{fba|KOS}}
|align=right|12.041
|
|-
!38
|{{fba|FIN}}
|align=right|11.750
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!39
|{{fba|KAZ}}
|align=right|11.125
|align=center rowspan=5|1
|
|-
!40
|{{fba|FRO}}
|align=right|10.750
|
|-
!41
|{{fba|MLT}}
|align=right|8.500
|
|-
!42
|{{fba|NIR}}
|align=right|8.333
|
|-
!43
|{{fba|LTU}}
|align=right|8.250
|
|-
!44
|{{fba|LIE}}
|align=right|8.000
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note LIE}}
|-
!45
|{{fba|EST}}
|align=right|7.957
|align=center rowspan=11|1
|
|-
!46
|{{fba|ALB}}
|align=right|7.875
|
|-
!47
|{{fba|MNE}}
|align=right|7.208
|
|-
!48
|{{fba|LUX}}
|align=right|6.875
|
|-
!49
|{{fba|WAL}}
|align=right|6.791
|
|-
!50
|{{fba|GEO}}
|align=right|6.625
|
|-
!51
|{{fba|MKD}}
|align=right|6.166
|
|-
!52
|{{fba|BLR}}
|align=right|6.000
|
|-
!53
|{{fba|AND}}
|align=right|5.498
|
|-
!54
|{{fba|GIB}}
|align=right|5.457
|
|-
!55
|{{fba|SMR}}
|align=right|2.498
|
|}
|}

===Distribution===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=2|
!Teams entering in this round
!Teams advancing from the previous round
|-
!colspan=2|First qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
|
* 28 champions from associations 24–25 and 29–55 (except Russia and Liechtenstein){{Cref2|Note RUS}}{{Cref2|Note LIE}}
|
|-
!rowspan=2|Second qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (24 teams)
|
* 8 champions from associations 15–22
* 2 champions from associations 27 and 28 as the teams with highest club coefficients, originally from the first qualifying round (Champions Path)
|
* 14 winners from the first qualifying round
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
* 4 runners-up from associations 10 and 13–15
|
|-
!rowspan=2|Third qualifying round&lt;br /&gt; (20 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (12 teams)
|
|
* 12 winners from the second qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (8 teams)
|
* 2 runners-up from associations 8–9
* 1 third-placed team from association 6
* 1 fourth-placed team from association 5
* 2 runners-up from associations 11 and 12 as the teams with highest club coefficients, originally from the second qualifying round (League Path)
|
* 2 winners from the second qualifying round (League Path)
|-
!rowspan=2|Play-off round&lt;br /&gt; (14 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (10 teams)
|
* 4 champions from associations 11–14
|
* 6 winners from the third qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
|
* 4 winners from the third qualifying round (League Path)
|-
!colspan=2|League phase&lt;br /&gt; (36 teams)
|
* 2 associations with the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|highest coefficients]] from the previous season receive an extra Champions League league phase berth.
* 10 champions from associations 1–10
* 6 runners-up from associations 1–6
* 5 third-placed teams from associations 1–5
* 4 fourth-placed teams from associations 1–4
* 1 champion from association 23 as the team with the highest club coefficient, originally from the second qualifying round (Champions Path)
* 1 runner-up from association 7 as the team with the highest club coefficient, originally from the third qualifying round (League Path)
|
* 5 winners from the play-off round (Champions Path)
* 2 winners from the play-off round (League Path)
|-
!colspan=2|Knockout phase play-offs&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 16 teams ranked 9–24 from the league phase
|-
!colspan=2|Round of 16&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 8 teams ranked 1–8 from the league phase
* 8 winners from the knockout phase play-offs
|}

The information here reflects the ongoing suspension of Russia in European football, and so the following changes to the default access list have been made:

* The champion of association 23 (Ukraine) will enter the second qualifying round (Champions Path) instead of the first qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Champions League|Champions League title holders]] ([[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:

*[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] as the domestic champion with the highest club coefficient among the clubs that would otherwise have entered the Champions Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the Champions Path second qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_CLTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Shakhtar earn automatic place in 2026/27 league phase thanks to Champions League rebalancing |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a2-1fdbe8841243-cc2d911740ee-1000--what-happens-if-the-uefa-champions-league-winners-have-also-/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
*[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] and [[NK Celje|Celje]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the Champions Path first qualifying round, will enter the Champions Path second qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Europa League|Europa League title holders]] ([[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:
*[[Sporting CP]], as the club with the highest club coefficient among all clubs that would otherwise have entered either the Champions Path or the League Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the League Path third qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_ELTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Sporting CP secure Champions League league phase berth following Aston Villa's Europa League triumph |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/02a2-1fdbe897bb7f-131fc631688c-1000--what-happens-if-the-uefa-europa-league-winners-have-also/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] and [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the League Path second qualifying round, will enter the League Path third qualifying round.

===Teams===
The labels in the parentheses show how each team qualified for the place of its starting round:
*TH: Champions League title holders
*EL: Europa League title holders
*1st, 2nd, 3rd, 4th, etc.: League positions of the previous season
*EPS: European Performance Spots – the additional berths given to clubs from the two associations with the highest [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficient points]] in 2025–26

The label of European Performance Spots and title holders already qualified via league position are superscripted.

The second qualifying round, third qualifying round and play-off round are divided into Champions Path ('''CH''') and League Path ('''LP''').

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Qualified teams for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!colspan=2|Entry round
!colspan=4|Teams
|-
!colspan=2 rowspan=8|[[#League phase|League phase]]
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|1st]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Champions League|TH]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] {{small|([[2025–26 Premier League|4th]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Europa League|EL]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] {{small|([[2025–26 Premier League|1st]])}}
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] {{small|([[2025–26 Premier League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] {{small|([[2025–26 Premier League|3rd]])}}
|{{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] {{small|([[2025–26 Premier League|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] {{small|([[2025–26 Serie A|1st]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] {{small|([[2025–26 Serie A|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] {{small|([[2025–26 Serie A|3rd]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] {{small|([[2025–26 Serie A|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] {{small|([[2025–26 La Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] {{small|([[2025–26 La Liga|3rd]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] {{small|([[2025–26 La Liga|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|3rd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|4th]])}}
|{{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|3rd]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|1st]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|2nd]])}}
|{{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|2nd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|1st]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|1st]])}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] {{small|([[2025–26 Ukrainian Premier League|1st]])}}
|colspan=3|
|-
!colspan=6|
|-
![[#Play-off round|Play-off round]]
!{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|NOR}} [[Viking FK|Viking]] {{small|([[2025 Eliteserien|1st]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[AEK Athens F.C.|AEK Athens]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|1st]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[LASK]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Celtic F.C.|Celtic]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|1st]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=2|[[#Third qualifying round|Third qualifying round]]
!rowspan=2|{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|FRA}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|4th]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[NEC Nijmegen|NEC]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|3rd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|2nd]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[AC Sparta Prague|Sparta Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|NOR}} [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] {{small|([[2025 Eliteserien|2nd]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|2nd]])}}
|colspan=2|
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=4|[[#Second qualifying round|Second qualifying round]]
!rowspan=3|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|POL}} [[Lech Poznań]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|1st]])}}
|{{fbaicon|DEN}} [[Aarhus Gymnastikforening|AGF]] {{small|([[2025–26 Danish Superliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SUI}} [[FC Thun|Thun]] {{small|([[2025–26 Swiss Super League|1st]])}}
|{{fbaicon|ISR}} [[Hapoel Be'er Sheva F.C.|Hapoel Be'er Sheva]] {{small|([[2025–26 Israeli Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|CYP}} [[AC Omonia|Omonia]] {{small|([[2025–26 Cypriot First Division|1st]])}}
|{{fbaicon|SWE}} [[Mjällby AIF]] {{small|([[2025 Allsvenskan|1st]])}}
|{{fbaicon|CRO}} [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] {{small|([[2025–26 Croatian Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SRB}} [[Red Star Belgrade]] {{small|([[2025–26 Serbian SuperLiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|SVK}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] {{small|([[2025–26 Slovak First Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SVN}} [[NK Celje|Celje]] {{small|([[2025–26 Slovenian PrvaLiga|1st]])}}
|colspan=2|
|-
!{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|2nd]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|2nd]])}}
|{{fbaicon|POL}} [[Górnik Zabrze]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|2nd]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=7|[[#First qualifying round|First qualifying round]]
!rowspan=7|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|HUN}} [[Győri ETO FC|ETO Győr]] {{small|([[2025–26 Nemzeti Bajnokság I|1st]])}}
|{{fbaicon|ROU}} [[CS Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] {{small|([[2025–26 Liga I|1st]])}}
|{{fbaicon|BUL}} [[PFC Levski Sofia|Levski Sofia]] {{small|([[2025–26 First Professional Football League (Bulgaria)|1st]])}}
|{{fbaicon|AZE}} [[Sabah FK (Azerbaijan)|Sabah]] {{small|([[2025–26 Azerbaijan Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|IRL}} [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] {{small|([[2025 League of Ireland Premier Division|1st]])}}
|{{fbaicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] {{small|([[2025–26 Moldovan Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur Reykjavík]] {{small|([[2025 Besta deild karla|1st]])}}
|{{fbaicon|BIH}} [[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] {{small|([[2025–26 Premier League of Bosnia and Herzegovina|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|ARM}} [[FC Ararat-Armenia|Ararat-Armenia]] {{small|([[2025–26 Armenian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|LVA}} [[Riga FC|Riga]] {{small|([[2025 Latvian Higher League|1st]])}}
|{{fbaicon|KOS}} [[FC Drita|Drita]] {{small|([[2025–26 Football Superleague of Kosovo|1st]])}}
|{{fbaicon|FIN}} [[Kuopion Palloseura|KuPS]] {{small|([[2025 Veikkausliiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|KAZ}} [[FC Kairat|Kairat]] {{small|([[2025 Kazakhstan Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|FRO}} [[Klaksvíkar Ítróttarfelag|KÍ]] {{small|([[2025 Faroe Islands Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|MLT}} [[Floriana F.C.|Floriana]] {{small|([[2025–26 Maltese Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|NIR}} [[Larne F.C.|Larne]] {{small|([[2025–26 NIFL Premiership|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LTU}} [[FK Kauno Žalgiris|Kauno Žalgiris]] {{small|([[2025 A Lyga|1st]])}}
|{{fbaicon|EST}} [[FC Flora|Flora]] {{small|([[2025 Meistriliiga|1st]])}}
|{{fbaicon|ALB}} [[KF Egnatia Rrogozhinë|Egnatia]] {{small|([[2025–26 Kategoria Superiore|1st]])}}
|{{fbaicon|MNE}} [[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska]] {{small|([[2025–26 Montenegrin First League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LUX}} [[FC Atert Bissen|Atert Bissen]] {{small|([[2025–26 Luxembourg National Division|1st]])}}
|{{fbaicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] {{small|([[2025–26 Cymru Premier|1st]])}}
|{{fbaicon|GEO}} [[FC Iberia 1999|Iberia 1999]] {{small|([[2025 Erovnuli Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|MKD}} [[FK Vardar|Vardar]] {{small|([[2025–26 Macedonian First Football League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|BLR}} [[FC Maxline Vitebsk|ML Vitebsk]] {{small|([[2025 Belarusian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|AND}} [[Inter Club d'Escaldes]] {{small|([[2025–26 Primera Divisió|1st]])}}
|{{fbaicon|GIB}} [[Lincoln Red Imps F.C.|Lincoln Red Imps]] {{small|([[2025–26 Gibraltar Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SMR}} [[Tre Fiori FC|Tre Fiori]] {{small|([[2025–26 Campionato Sammarinese di Calcio|1st]])}}
|}

{{Cnote2 Begin|liststyle=disc}}
{{Cnote2|Note LIE|'''Liechtenstein (LIE):''' The seven teams affiliated with the [[Liechtenstein Football Association]] (LFV) all play in the [[Swiss football league system]]. The only competition organised by the LFV is the [[Liechtenstein Football Cup]] – the winners of which qualify for the [[UEFA Conference League]] for the 2026–27 season.}}
{{Cnote2|Note RUS|'''Russia (RUS):''' On 28 February 2022, Russian football clubs and national teams were suspended from FIFA and UEFA competitions due to the [[Russian invasion of Ukraine]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/60560567 |title=Ukraine crisis: FIFA and UEFA suspend all Russian clubs and national teams |website=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=28 February 2022 |access-date=28 February 2022}}&lt;/ref&gt; The tables reflect Russia's ongoing suspension from UEFA competitions.&lt;ref name=&quot;rus-susp-22/23&quot;&gt;{{cite press release|url=https://www.uefa.com/news-media/news/0275-150c9887cacb-882c686f407f-1000/ |title=UEFA decisions for upcoming competitions relating to the ongoing suspension of Russian national teams and clubs. However this could change depending on what happens.|publisher=Union of European Football Associations|date=2 May 2022 |access-date=2 May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
{{Cnote2 End}}

==Schedule==
The schedule of the competition is as follows.&lt;ref name=circular&gt;{{cite webpage |url=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/ |title=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events |publisher=Union of European Football Associations|date=15 December 2025 |access-date=24 December 2025}}&lt;/ref&gt; 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Schedule for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!Phase
!Round
!Draw date
!First leg
!Second leg
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|Qualifying
|First qualifying round
|16 June 2026
|7–8 July 2026
|14–15 July 2026
|-
|Second qualifying round
|17 June 2026
|21–22 July 2026
|28–29 July 2026
|-
|Third qualifying round
|20 July 2026
|4–5 August 2026
|11 August 2026
|-
|Play-offs
|Play-off round
|3 August 2026
|18–19 August 2026
|25–26 August 2026
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|League phase
|Matchday 1
|rowspan=&quot;8&quot;|27 August 2026
|colspan=&quot;2&quot;|8–10 September 2026
|-
|Matchday 2
|colspan=&quot;2&quot;|13–14 October 2026
|-
|Matchday 3
|colspan=&quot;2&quot;|20–21 October 2026
|-
|Matchday 4
|colspan=&quot;2&quot;|3–4 November 2026
|-
|Matchday 5
|colspan=&quot;2&quot;|24–25 November 2026
|-
|Matchday 6
|colspan=&quot;2&quot;|8–9 December 2026
|-
|Matchday 7
|colspan=&quot;2&quot;|19–20 January 2027
|-
|Matchday 8
|colspan=&quot;2&quot;|27 January 2027
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|Knockout phase
|Knockout phase play-offs
|29 January 2027
|16–17 February 2027
|23–24 February 2027
|-
|Round of 16
|rowspan=&quot;4&quot;|26 February 2027
|9–10 March 2027
|16–17 March 2027
|-
|Quarter-finals
|6–7 April 2027
|13–14 April 2027
|-
|Semi-finals
|27–28 April 2027
|4–5 May 2027
|-
|Final
|colspan=&quot;2&quot;|5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]], [[Madrid]]
|}

==Qualifying rounds==
{{main|1=2026–27 UEFA Champions League qualifying|l1=2026–27 UEFA Champions League qualifying rounds}}

===First qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q1}}

===Second qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q2}}

===Third qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q3}}

==Play-off round==
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|PO}}

==League phase==
{{main|2026–27 UEFA Champions League league phase}}

&lt;!-- BENELUX MAP --&gt;
{{Location map+|Benelux|width=205|float=left|caption=Locations of [[Benelux]] and nearby teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Belgium--&gt;
{{location map~|Benelux|lat=51.1136|long=3.1050|label_size=80|label=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|position=right}}
&lt;!--Netherlands--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.893894|long=4.523253|label_size=80|label=[[Feyenoord]]|position=top}}
{{Location map~|Benelux|lat=51.4416|long=5.4697|label_size=80|label=[[PSV Eindhoven|PSV]]|position=top}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=bottom}}
{{Location map~|Benelux|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=left}}
}}

&lt;!-- MAIN MAP --&gt;
{{Location map+|Europe|width=650|float=right|caption=Locations of teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Czech Republic--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.0675|long=14.4716|label_size=80|label=[[SK Slavia Prague|Slavia]]|position=right}}
&lt;!--England--&gt;
{{location map~|Europe|lat=51.555|long=-0.108333|label_size=80|label=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.46666|long=-2.244064|label_size=80|label='''Manchester'''&lt;!--Manchester City, Manchester United--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=52.4862|long=-1.8904|label_size=80|label=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.4308|long=-2.9608|label_size=80|label=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|position=left}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=48.8413|long=2.2530|label_size=80|label=[[Paris Saint-Germain FC|PSG]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.2188|long=11.6247|label_size=80|label=[[FC Bayern Munich|Bayern]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=51.34587|long=12.3482|label_size=80|label=[[RB Leipzig|Leipzig]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=48.778611|long=9.179444|label_size=80|label=[[VfB Stuttgart|Stuttgart]]|position=left}}
&lt;!--Italy--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=45.8139|long=9.0722|label_size=80|label=[[Como 1907|Como]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=45.4781|long= 9.1238|label_size=80|label=[[Inter Milan|Inter]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=40.8280|long=14.1930|label_size=80|label=[[SSC Napoli|Napoli]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=41.93389|long=12.45479|label_size=80|label=[[AS Roma|Roma]]|position=top}}
&lt;!--Portugal--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.162142|long=-8.621953|label_size=80|label=[[FC Porto|Porto]]|position=top}}
{{location map~|Europe|lat=38.7611|long=-9.1608|label_size=80|label=[[Sporting CP|Sporting]]|position=right}}
&lt;!--Spain--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.3647|long= 2.1555|label_size=80|label=[[FC Barcelona|Barcelona]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=40.3833|long=-3.7167|label_size=80|label=&lt;br&gt;'''Madrid'''&lt;!--Real Madrid, Atlético Madrid--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=39.9441|long=-0.1036|label_size=80|label=[[Villarreal CF|Villarreal]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=37.35644|long=-5.98177|label_size=80|label=[[Real Betis|Betis]]|position=right}}
&lt;!--Turkey--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.1032|long=28.9911|label_size=80|label=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|position=right}}
&lt;!--Ukraine--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.02083|long=37.80972|label_size=80|label=[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar]]|position=left}}

{{Location map~ |Europe |mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=1 |lat=61.7 |long=-23 |label_size=80 |label=
{{nowrap|'''Madrid teams'''}}&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Atlético Madrid]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Real Madrid CF|Real Madrid]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{nowrap|'''Manchester teams'''}}&lt;br /&gt;{{nowrap|[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester City F.C.|Manchester City]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester United F.C.|Manchester United]]}}
|position=right}}
}}
{{Clear right}}
[[Como 1907|Como]] will make their debut appearance since the introduction of the group stage/league phase. They also qualified for European football for the first time in their history.

The following is a provisional allocation of the qualified teams into seeding pots, based on their UEFA club coefficients.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
&lt;!--Column 1 here--&gt;
'''Pot 1'''
:([[2025–26 UEFA Champions League|TH]]) {{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] '''[[UEFA club coefficient|CC]]: 132.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(1) {{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] '''CC: 147.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(2) {{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] '''CC: 144.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(4) {{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] '''CC: 130.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(5) {{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] '''CC: 127.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(6) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] '''CC: 125.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(7) {{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] '''CC: 119.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(8) {{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] '''CC: 113.250'''
:(10) {{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] '''CC: 104.750'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 2 here--&gt;
'''Pot 2'''
:(11) {{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] '''CC: 100.750'''
:(13) {{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] '''CC: 97.750'''
:(15) {{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] '''CC: 84.000'''
:(17) {{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] '''CC: 83.000'''
:(20) {{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] '''CC: 80.750'''
:(21) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] '''CC: 76.500'''
:(23) {{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] '''CC: 75.250'''
:(24) {{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] '''CC: 74.500'''
:(26) {{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] '''CC: 71.250'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 3 here--&gt;
'''Pot 3'''
:(27) {{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] '''CC: 71.000'''
:(29) {{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] '''CC: 68.750'''
:(34) {{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] '''CC: 63.000'''
:(37) {{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] '''CC: 61.000'''
:(39) {{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] '''CC: 59.000'''
:(45) {{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] '''CC: 56.250'''
:(49) {{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] '''CC: 53.500'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 4 here--&gt;
'''Pot 3/4'''
:(59) {{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] '''CC: 44.000'''
:(80) {{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] '''CC: 27.500'''
:2 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#League Path|winners of the League Path]]''
:5 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#Champions Path|winners of the Champions Path]]''
'''Pot 4'''
:(103) {{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] '''CC: 19.989'''
:(120) {{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] '''CC: 16.699'''
{{Col-end}}

==پڻ ڏسو==
* [[ايسوسيئيشن فٽبال]]
* [[فيفا ورلڊ ڪپ 2026ع]]
*[[2026–27 UEFA Europa League]]
*[[2026–27 UEFA Conference League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Champions League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Europa Cup]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
*{{Official website|https://www.uefa.com/uefachampionsleague/}}

{{DEFAULTSORT:UEFA Champions League}}
[[زمرو:2026–27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ]] 
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]]
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] 
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا موجوده سيزن]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ جا سيزن|2026–27]] [[زمرو:يورپي مردن جي براعظمي فٽبال ۾ 2026-2027ع]] 
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ]]
[[زمرو:راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:واقعا]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>h0rortt1hiwf76bnc1qd5nwfnrwzmvt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398634</id>
      <parentid>398633</parentid>
      <timestamp>2026-07-27T18:11:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* Association team allocation */</comment>
      <origin>398634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36268" sha1="ly16vzyorl1wot6y6atbaaczev4007w" xml:space="preserve">{{Short description|Season of UEFA's top-tier European club football competition}}
{{Infobox settlement 
|tourney_name  = UEFA Champions League
| year         = 2026–27
| image        = Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg
| size         = 275px
| caption      = [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final
|dates         = {{nowrap|''Qualifying:''&lt;br /&gt;7 July – 26 August 2026&lt;br /&gt;''Competition proper:''&lt;br /&gt;8 September 2026 – 5 June 2027}}
|num_teams     = ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81
|associations  = 53
|prevseason    = [[2025–26 UEFA Champions League|2025–26]]
|nextseason    = ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|updated       = 
}}
'''2026-2027ع يوئيفا چيمپئنز ليگ''' يوئيفا پاران منعقد ڪيل يورپ جي پريميئر فٽبال ٽورنامينٽ جو 72 هون سيزن آهي ۽ يورپي ڪپ کان يوئيفا چيمپئنز ليگ ۾ تبديل ٿيڻ کان پوءِ 35 هون سيزن آهي. (2026-27 يوفا چيمپئنز ليگ) سيزن 7 جولاءِ 2026ع تي قابليت سان شروع ٿيو ۽ ليگ مرحلو 8 سيپٽمبر 2026ع تي شروع ٿيندو.

فائنل 5 جون 2027ع تي [[اسپين]] جي شهر [[ميڊرڊ]] ۾ ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيندو. &lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 May 2025|quote=30 September 2025}}&lt;/ref&gt; اهو ٻيو ڀيرو هوندو جو ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم 2019ع کان پوءِ يوئيفا چيمپئنز ليگ جي فائنل جي ميزباني ڪندو. 2026-27 يوئيفا چيمپئنز ليگ جا فاتح پاڻمرادو 2027-28 يوئيفا چيمپئنز ليگ ليگ مرحلي، [[2027 FIFA Intercontinental Cup|2027 FIFA انٽرڪنٽينينٽل ڪپ]] فائنل، 2029 FIFA ڪلب ورلڊ ڪپ گروپ اسٽيج لاءِ قابليت حاصل ڪندا ۽ 2027 UEFA سپر ڪپ ۾ 2026-27 يوئيفا يوروپا ليگ جي فاتحن خلاف کيڏڻ جو حق حاصل ڪندا. پيرس سينٽ جرمين (PSG) ٻه ڀيرا دفاعي چيمپيئن آهي.

==Association team allocation==
A total of 81 teams from 53 of the 55 [[UEFA]] member associations are set to participate in the 2026–27 UEFA Champions League (the exceptions being [[Liechtenstein Football Association|Liechtenstein]] which does not organise a domestic league and [[Russian Football Union|Russia]] which is currently suspended). The association ranking based on the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]] is used to determine the number of participating teams for each association:&lt;ref name=&quot;regulations&quot;&gt;{{cite web|url=https://documents.uefa.com/r/Regulations-of-the-UEFA-Champions-League-2026/27-Online |title=Regulations of the UEFA Champions League, 2026/27 Season|publisher=Union of European Football Associations|year=2026 |access-date=27 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*Associations 1–5 each have four teams.
*Association 6 has three teams.
*Associations 7–15 each have two teams.
*Associations 16–55 (except [[Russian Football Union|Russia]]{{Cref2|Note RUS}} and [[Liechtenstein Football Association|Liechtenstein]]{{Cref2|Note LIE}}) each have one team.
*The winners of the [[2025–26 UEFA Champions League]] and [[2025–26 UEFA Europa League]] are each given an additional entry if they do not qualify for the 2026–27 UEFA Champions League through their domestic league.
*The two associations with the best [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficients]] in the 2025–26 season will each have one European Performance Spot into the league phase. The winners of the UEFA Champions League and Europa League cannot fill the European Performance Spots.

===Association ranking===
For

ايسوسيئيشن جي درجه بندي: 2026-27 UEFA چيمپيئنز ليگ لاءِ، ايسوسيئيشنز (ملڪي فٽبال فيڊريشنز) کي جڳهيون انهن جي 2025 واري UEFA ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽس (coefficients) جي بنياد تي ڏنيون وينديون آهن؛ هن حساب ڪتاب ۾ 2020-21 کان 2024-25 تائين يورپي مقابلن ۾ انهن جي ڪارڪردگي کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هي جدول UEFA پاران روس تي لاڳو جاري معطلي (suspension) جي صورتحال کي ظاهر ڪري ٿو. * يورپ. فائنل. ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽس جي بنياد تي جڳهين جي مختص ٿيڻ کان علاوه، ايسوسيئيشنز جون اضافي ٽيمون به چيمپيئنز ليگ ۾ حصو وٺي سگهن ٿيون، جيئن هيٺ بيان ڪيو ويو آهي: * (EPS) – يورپي ڪارڪردگي واري جڳهه (European Performance Spot)؛ اهي اضافي جڳهيون انهن ايسوسيئيشنز لاءِ آهن جيڪي 2025-26 جي ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽس جي درجه بندي ۾ مٿين 2 پوزيشنن تي اچن ٿيون. * (TH) – UEFA چيمپيئنز ليگ جو ٽائيٽل (لقب) رکندڙن لاءِ اضافي جڳهه. * (EL) – UEFA يوروپا ليگ جو ٽائيٽل (لقب) رکندڙن لاءِ اضافي جڳهه. * 2026-27 UEFA چيمپيئنز ليگ لاءِ ايسوسيئيشن جي درجه بندي. درجو. ايسوسيئيشن. ڪوئفيشنٽ. ٽيمون. نوٽس.


the 2026–27 UEFA Champions League, the associations are allocated places according to their 2025 [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]], which takes into account their performance in European competitions from 2020–21 to 2024–25.&lt;ref name=&quot;country coefficients&quot;&gt;{{cite web |title=Association coefficients 2024/25 |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/country/#/yr/2025 |access-date=1 June 2025 |publisher=Union of European Football Associations}}&lt;/ref&gt; The table reflects Russia's ongoing suspension from UEFA.

Apart from the allocation based on the association coefficients, associations may have additional teams participating in the Champions League, as noted below:
*{{small|(EPS)}} – European Performance Spot, the additional berths for associations who finish in the top 2 of the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|2025–26 association coefficients]]
*{{small|(TH)}} – Additional berth for UEFA Champions League title holders
*{{small|(EL)}} – Additional berth for UEFA Europa League title holders
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
&lt;!-- DO NOT CHANGE RANKINGS! THEY ARE FINAL AND CORRECT!! --&gt;
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
{|
|+'''Association ranking for 2026–27 UEFA Champions League'''
|-valign=top style=&quot;font-size:90%&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!1
|{{fba|ENG}}
|align=right|115.196
|align=center rowspan=5|4
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!2
|{{fba|ITA}}
|align=right|97.231
|
|-
!3
|{{fba|ESP}}
|align=right|94.453
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!4
|{{fba|GER}}
|align=right|86.331
|
|-
!5
|{{fba|FRA}}
|align=right|73.093
|
|-
!6
|{{fba|NED}}
|align=right|67.150
|align=center|3
|
|-
!7
|{{fba|POR}}
|align=right|62.266
|align=center rowspan=9|2
|
|-
!8
|{{fba|BEL}}
|align=right|56.850
|
|-
!9
|{{fba|CZE}}
|align=right|44.100
|
|-
!10
|{{fba|TUR}}
|align=right|43.900
|
|-
!11
|{{fba|NOR}}
|align=right|39.687
|
|-
!12
|{{fba|GRE}}
|align=right|39.312
|
|-
!13
|{{fba|AUT}}
|align=right|36.450
|
|-
!14
|{{fba|SCO}}
|align=right|35.550
|
|-
!15
|{{fba|POL}}
|align=right|35.000
|
|-
!16
|{{fba|DEN}}
|align=right|33.981
|align=center rowspan=4|1
|
|-
!17
|{{fba|SUI}}
|align=right|33.625
|
|-
!18
|{{fba|ISR}}
|align=right|31.625
|
|-
!19
|{{fba|CYP}}
|align=right|27.537
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!20
|{{fba|SWE}}
|align=right|27.125
|align=center rowspan=6|1
|
|-
!21
|{{fba|CRO}}
|align=right|27.025
|
|-
!22
|{{fba|SRB}}
|align=right|25.500
|
|-
!23
|{{fba|UKR}}
|align=right|24.400
|
|-
!24
|{{fba|HUN}}
|align=right|24.000
|
|-
!25
|{{fba|ROU}}
|align=right|23.250
|
|-
!26
|{{fba|RUS}}
|align=right|22.632
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note RUS}}
|-
!27
|{{fba|SVK}}
|align=right|21.250
|align=center rowspan=12|1
|
|-
!28
|{{fba|SVN}}
|align=right|20.343
|
|-
!29
|{{fba|BUL}}
|align=right|19.875
|
|-
!30
|{{fba|AZE}}
|align=right|19.625
|
|-
!31
|{{fba|IRL}}
|align=right|14.968
|
|-
!32
|{{fba|MDA}}
|align=right|14.500
|
|-
!33
|{{fba|ISL}}
|align=right|13.520
|
|-
!34
|{{fba|BIH}}
|align=right|13.031
|
|-
!35
|{{fba|ARM}}
|align=right|12.250
|
|-
!36
|{{fba|LVA}}
|align=right|12.250
|
|-
!37
|{{fba|KOS}}
|align=right|12.041
|
|-
!38
|{{fba|FIN}}
|align=right|11.750
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!39
|{{fba|KAZ}}
|align=right|11.125
|align=center rowspan=5|1
|
|-
!40
|{{fba|FRO}}
|align=right|10.750
|
|-
!41
|{{fba|MLT}}
|align=right|8.500
|
|-
!42
|{{fba|NIR}}
|align=right|8.333
|
|-
!43
|{{fba|LTU}}
|align=right|8.250
|
|-
!44
|{{fba|LIE}}
|align=right|8.000
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note LIE}}
|-
!45
|{{fba|EST}}
|align=right|7.957
|align=center rowspan=11|1
|
|-
!46
|{{fba|ALB}}
|align=right|7.875
|
|-
!47
|{{fba|MNE}}
|align=right|7.208
|
|-
!48
|{{fba|LUX}}
|align=right|6.875
|
|-
!49
|{{fba|WAL}}
|align=right|6.791
|
|-
!50
|{{fba|GEO}}
|align=right|6.625
|
|-
!51
|{{fba|MKD}}
|align=right|6.166
|
|-
!52
|{{fba|BLR}}
|align=right|6.000
|
|-
!53
|{{fba|AND}}
|align=right|5.498
|
|-
!54
|{{fba|GIB}}
|align=right|5.457
|
|-
!55
|{{fba|SMR}}
|align=right|2.498
|
|}
|}

===Distribution===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=2|
!Teams entering in this round
!Teams advancing from the previous round
|-
!colspan=2|First qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
|
* 28 champions from associations 24–25 and 29–55 (except Russia and Liechtenstein){{Cref2|Note RUS}}{{Cref2|Note LIE}}
|
|-
!rowspan=2|Second qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (24 teams)
|
* 8 champions from associations 15–22
* 2 champions from associations 27 and 28 as the teams with highest club coefficients, originally from the first qualifying round (Champions Path)
|
* 14 winners from the first qualifying round
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
* 4 runners-up from associations 10 and 13–15
|
|-
!rowspan=2|Third qualifying round&lt;br /&gt; (20 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (12 teams)
|
|
* 12 winners from the second qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (8 teams)
|
* 2 runners-up from associations 8–9
* 1 third-placed team from association 6
* 1 fourth-placed team from association 5
* 2 runners-up from associations 11 and 12 as the teams with highest club coefficients, originally from the second qualifying round (League Path)
|
* 2 winners from the second qualifying round (League Path)
|-
!rowspan=2|Play-off round&lt;br /&gt; (14 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (10 teams)
|
* 4 champions from associations 11–14
|
* 6 winners from the third qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
|
* 4 winners from the third qualifying round (League Path)
|-
!colspan=2|League phase&lt;br /&gt; (36 teams)
|
* 2 associations with the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|highest coefficients]] from the previous season receive an extra Champions League league phase berth.
* 10 champions from associations 1–10
* 6 runners-up from associations 1–6
* 5 third-placed teams from associations 1–5
* 4 fourth-placed teams from associations 1–4
* 1 champion from association 23 as the team with the highest club coefficient, originally from the second qualifying round (Champions Path)
* 1 runner-up from association 7 as the team with the highest club coefficient, originally from the third qualifying round (League Path)
|
* 5 winners from the play-off round (Champions Path)
* 2 winners from the play-off round (League Path)
|-
!colspan=2|Knockout phase play-offs&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 16 teams ranked 9–24 from the league phase
|-
!colspan=2|Round of 16&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 8 teams ranked 1–8 from the league phase
* 8 winners from the knockout phase play-offs
|}

The information here reflects the ongoing suspension of Russia in European football, and so the following changes to the default access list have been made:

* The champion of association 23 (Ukraine) will enter the second qualifying round (Champions Path) instead of the first qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Champions League|Champions League title holders]] ([[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:

*[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] as the domestic champion with the highest club coefficient among the clubs that would otherwise have entered the Champions Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the Champions Path second qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_CLTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Shakhtar earn automatic place in 2026/27 league phase thanks to Champions League rebalancing |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a2-1fdbe8841243-cc2d911740ee-1000--what-happens-if-the-uefa-champions-league-winners-have-also-/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
*[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] and [[NK Celje|Celje]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the Champions Path first qualifying round, will enter the Champions Path second qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Europa League|Europa League title holders]] ([[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:
*[[Sporting CP]], as the club with the highest club coefficient among all clubs that would otherwise have entered either the Champions Path or the League Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the League Path third qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_ELTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Sporting CP secure Champions League league phase berth following Aston Villa's Europa League triumph |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/02a2-1fdbe897bb7f-131fc631688c-1000--what-happens-if-the-uefa-europa-league-winners-have-also/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] and [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the League Path second qualifying round, will enter the League Path third qualifying round.

===Teams===
The labels in the parentheses show how each team qualified for the place of its starting round:
*TH: Champions League title holders
*EL: Europa League title holders
*1st, 2nd, 3rd, 4th, etc.: League positions of the previous season
*EPS: European Performance Spots – the additional berths given to clubs from the two associations with the highest [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficient points]] in 2025–26

The label of European Performance Spots and title holders already qualified via league position are superscripted.

The second qualifying round, third qualifying round and play-off round are divided into Champions Path ('''CH''') and League Path ('''LP''').

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Qualified teams for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!colspan=2|Entry round
!colspan=4|Teams
|-
!colspan=2 rowspan=8|[[#League phase|League phase]]
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|1st]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Champions League|TH]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] {{small|([[2025–26 Premier League|4th]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Europa League|EL]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] {{small|([[2025–26 Premier League|1st]])}}
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] {{small|([[2025–26 Premier League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] {{small|([[2025–26 Premier League|3rd]])}}
|{{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] {{small|([[2025–26 Premier League|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] {{small|([[2025–26 Serie A|1st]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] {{small|([[2025–26 Serie A|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] {{small|([[2025–26 Serie A|3rd]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] {{small|([[2025–26 Serie A|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] {{small|([[2025–26 La Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] {{small|([[2025–26 La Liga|3rd]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] {{small|([[2025–26 La Liga|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|3rd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|4th]])}}
|{{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|3rd]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|1st]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|2nd]])}}
|{{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|2nd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|1st]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|1st]])}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] {{small|([[2025–26 Ukrainian Premier League|1st]])}}
|colspan=3|
|-
!colspan=6|
|-
![[#Play-off round|Play-off round]]
!{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|NOR}} [[Viking FK|Viking]] {{small|([[2025 Eliteserien|1st]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[AEK Athens F.C.|AEK Athens]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|1st]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[LASK]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Celtic F.C.|Celtic]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|1st]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=2|[[#Third qualifying round|Third qualifying round]]
!rowspan=2|{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|FRA}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|4th]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[NEC Nijmegen|NEC]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|3rd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|2nd]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[AC Sparta Prague|Sparta Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|NOR}} [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] {{small|([[2025 Eliteserien|2nd]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|2nd]])}}
|colspan=2|
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=4|[[#Second qualifying round|Second qualifying round]]
!rowspan=3|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|POL}} [[Lech Poznań]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|1st]])}}
|{{fbaicon|DEN}} [[Aarhus Gymnastikforening|AGF]] {{small|([[2025–26 Danish Superliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SUI}} [[FC Thun|Thun]] {{small|([[2025–26 Swiss Super League|1st]])}}
|{{fbaicon|ISR}} [[Hapoel Be'er Sheva F.C.|Hapoel Be'er Sheva]] {{small|([[2025–26 Israeli Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|CYP}} [[AC Omonia|Omonia]] {{small|([[2025–26 Cypriot First Division|1st]])}}
|{{fbaicon|SWE}} [[Mjällby AIF]] {{small|([[2025 Allsvenskan|1st]])}}
|{{fbaicon|CRO}} [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] {{small|([[2025–26 Croatian Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SRB}} [[Red Star Belgrade]] {{small|([[2025–26 Serbian SuperLiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|SVK}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] {{small|([[2025–26 Slovak First Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SVN}} [[NK Celje|Celje]] {{small|([[2025–26 Slovenian PrvaLiga|1st]])}}
|colspan=2|
|-
!{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|2nd]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|2nd]])}}
|{{fbaicon|POL}} [[Górnik Zabrze]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|2nd]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=7|[[#First qualifying round|First qualifying round]]
!rowspan=7|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|HUN}} [[Győri ETO FC|ETO Győr]] {{small|([[2025–26 Nemzeti Bajnokság I|1st]])}}
|{{fbaicon|ROU}} [[CS Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] {{small|([[2025–26 Liga I|1st]])}}
|{{fbaicon|BUL}} [[PFC Levski Sofia|Levski Sofia]] {{small|([[2025–26 First Professional Football League (Bulgaria)|1st]])}}
|{{fbaicon|AZE}} [[Sabah FK (Azerbaijan)|Sabah]] {{small|([[2025–26 Azerbaijan Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|IRL}} [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] {{small|([[2025 League of Ireland Premier Division|1st]])}}
|{{fbaicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] {{small|([[2025–26 Moldovan Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur Reykjavík]] {{small|([[2025 Besta deild karla|1st]])}}
|{{fbaicon|BIH}} [[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] {{small|([[2025–26 Premier League of Bosnia and Herzegovina|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|ARM}} [[FC Ararat-Armenia|Ararat-Armenia]] {{small|([[2025–26 Armenian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|LVA}} [[Riga FC|Riga]] {{small|([[2025 Latvian Higher League|1st]])}}
|{{fbaicon|KOS}} [[FC Drita|Drita]] {{small|([[2025–26 Football Superleague of Kosovo|1st]])}}
|{{fbaicon|FIN}} [[Kuopion Palloseura|KuPS]] {{small|([[2025 Veikkausliiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|KAZ}} [[FC Kairat|Kairat]] {{small|([[2025 Kazakhstan Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|FRO}} [[Klaksvíkar Ítróttarfelag|KÍ]] {{small|([[2025 Faroe Islands Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|MLT}} [[Floriana F.C.|Floriana]] {{small|([[2025–26 Maltese Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|NIR}} [[Larne F.C.|Larne]] {{small|([[2025–26 NIFL Premiership|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LTU}} [[FK Kauno Žalgiris|Kauno Žalgiris]] {{small|([[2025 A Lyga|1st]])}}
|{{fbaicon|EST}} [[FC Flora|Flora]] {{small|([[2025 Meistriliiga|1st]])}}
|{{fbaicon|ALB}} [[KF Egnatia Rrogozhinë|Egnatia]] {{small|([[2025–26 Kategoria Superiore|1st]])}}
|{{fbaicon|MNE}} [[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska]] {{small|([[2025–26 Montenegrin First League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LUX}} [[FC Atert Bissen|Atert Bissen]] {{small|([[2025–26 Luxembourg National Division|1st]])}}
|{{fbaicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] {{small|([[2025–26 Cymru Premier|1st]])}}
|{{fbaicon|GEO}} [[FC Iberia 1999|Iberia 1999]] {{small|([[2025 Erovnuli Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|MKD}} [[FK Vardar|Vardar]] {{small|([[2025–26 Macedonian First Football League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|BLR}} [[FC Maxline Vitebsk|ML Vitebsk]] {{small|([[2025 Belarusian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|AND}} [[Inter Club d'Escaldes]] {{small|([[2025–26 Primera Divisió|1st]])}}
|{{fbaicon|GIB}} [[Lincoln Red Imps F.C.|Lincoln Red Imps]] {{small|([[2025–26 Gibraltar Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SMR}} [[Tre Fiori FC|Tre Fiori]] {{small|([[2025–26 Campionato Sammarinese di Calcio|1st]])}}
|}

{{Cnote2 Begin|liststyle=disc}}
{{Cnote2|Note LIE|'''Liechtenstein (LIE):''' The seven teams affiliated with the [[Liechtenstein Football Association]] (LFV) all play in the [[Swiss football league system]]. The only competition organised by the LFV is the [[Liechtenstein Football Cup]] – the winners of which qualify for the [[UEFA Conference League]] for the 2026–27 season.}}
{{Cnote2|Note RUS|'''Russia (RUS):''' On 28 February 2022, Russian football clubs and national teams were suspended from FIFA and UEFA competitions due to the [[Russian invasion of Ukraine]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/60560567 |title=Ukraine crisis: FIFA and UEFA suspend all Russian clubs and national teams |website=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=28 February 2022 |access-date=28 February 2022}}&lt;/ref&gt; The tables reflect Russia's ongoing suspension from UEFA competitions.&lt;ref name=&quot;rus-susp-22/23&quot;&gt;{{cite press release|url=https://www.uefa.com/news-media/news/0275-150c9887cacb-882c686f407f-1000/ |title=UEFA decisions for upcoming competitions relating to the ongoing suspension of Russian national teams and clubs. However this could change depending on what happens.|publisher=Union of European Football Associations|date=2 May 2022 |access-date=2 May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
{{Cnote2 End}}

==Schedule==
The schedule of the competition is as follows.&lt;ref name=circular&gt;{{cite webpage |url=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/ |title=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events |publisher=Union of European Football Associations|date=15 December 2025 |access-date=24 December 2025}}&lt;/ref&gt; 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Schedule for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!Phase
!Round
!Draw date
!First leg
!Second leg
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|Qualifying
|First qualifying round
|16 June 2026
|7–8 July 2026
|14–15 July 2026
|-
|Second qualifying round
|17 June 2026
|21–22 July 2026
|28–29 July 2026
|-
|Third qualifying round
|20 July 2026
|4–5 August 2026
|11 August 2026
|-
|Play-offs
|Play-off round
|3 August 2026
|18–19 August 2026
|25–26 August 2026
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|League phase
|Matchday 1
|rowspan=&quot;8&quot;|27 August 2026
|colspan=&quot;2&quot;|8–10 September 2026
|-
|Matchday 2
|colspan=&quot;2&quot;|13–14 October 2026
|-
|Matchday 3
|colspan=&quot;2&quot;|20–21 October 2026
|-
|Matchday 4
|colspan=&quot;2&quot;|3–4 November 2026
|-
|Matchday 5
|colspan=&quot;2&quot;|24–25 November 2026
|-
|Matchday 6
|colspan=&quot;2&quot;|8–9 December 2026
|-
|Matchday 7
|colspan=&quot;2&quot;|19–20 January 2027
|-
|Matchday 8
|colspan=&quot;2&quot;|27 January 2027
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|Knockout phase
|Knockout phase play-offs
|29 January 2027
|16–17 February 2027
|23–24 February 2027
|-
|Round of 16
|rowspan=&quot;4&quot;|26 February 2027
|9–10 March 2027
|16–17 March 2027
|-
|Quarter-finals
|6–7 April 2027
|13–14 April 2027
|-
|Semi-finals
|27–28 April 2027
|4–5 May 2027
|-
|Final
|colspan=&quot;2&quot;|5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]], [[Madrid]]
|}

==Qualifying rounds==
{{main|1=2026–27 UEFA Champions League qualifying|l1=2026–27 UEFA Champions League qualifying rounds}}

===First qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q1}}

===Second qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q2}}

===Third qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q3}}

==Play-off round==
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|PO}}

==League phase==
{{main|2026–27 UEFA Champions League league phase}}

&lt;!-- BENELUX MAP --&gt;
{{Location map+|Benelux|width=205|float=left|caption=Locations of [[Benelux]] and nearby teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Belgium--&gt;
{{location map~|Benelux|lat=51.1136|long=3.1050|label_size=80|label=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|position=right}}
&lt;!--Netherlands--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.893894|long=4.523253|label_size=80|label=[[Feyenoord]]|position=top}}
{{Location map~|Benelux|lat=51.4416|long=5.4697|label_size=80|label=[[PSV Eindhoven|PSV]]|position=top}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=bottom}}
{{Location map~|Benelux|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=left}}
}}

&lt;!-- MAIN MAP --&gt;
{{Location map+|Europe|width=650|float=right|caption=Locations of teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Czech Republic--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.0675|long=14.4716|label_size=80|label=[[SK Slavia Prague|Slavia]]|position=right}}
&lt;!--England--&gt;
{{location map~|Europe|lat=51.555|long=-0.108333|label_size=80|label=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.46666|long=-2.244064|label_size=80|label='''Manchester'''&lt;!--Manchester City, Manchester United--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=52.4862|long=-1.8904|label_size=80|label=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.4308|long=-2.9608|label_size=80|label=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|position=left}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=48.8413|long=2.2530|label_size=80|label=[[Paris Saint-Germain FC|PSG]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.2188|long=11.6247|label_size=80|label=[[FC Bayern Munich|Bayern]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=51.34587|long=12.3482|label_size=80|label=[[RB Leipzig|Leipzig]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=48.778611|long=9.179444|label_size=80|label=[[VfB Stuttgart|Stuttgart]]|position=left}}
&lt;!--Italy--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=45.8139|long=9.0722|label_size=80|label=[[Como 1907|Como]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=45.4781|long= 9.1238|label_size=80|label=[[Inter Milan|Inter]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=40.8280|long=14.1930|label_size=80|label=[[SSC Napoli|Napoli]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=41.93389|long=12.45479|label_size=80|label=[[AS Roma|Roma]]|position=top}}
&lt;!--Portugal--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.162142|long=-8.621953|label_size=80|label=[[FC Porto|Porto]]|position=top}}
{{location map~|Europe|lat=38.7611|long=-9.1608|label_size=80|label=[[Sporting CP|Sporting]]|position=right}}
&lt;!--Spain--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.3647|long= 2.1555|label_size=80|label=[[FC Barcelona|Barcelona]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=40.3833|long=-3.7167|label_size=80|label=&lt;br&gt;'''Madrid'''&lt;!--Real Madrid, Atlético Madrid--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=39.9441|long=-0.1036|label_size=80|label=[[Villarreal CF|Villarreal]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=37.35644|long=-5.98177|label_size=80|label=[[Real Betis|Betis]]|position=right}}
&lt;!--Turkey--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.1032|long=28.9911|label_size=80|label=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|position=right}}
&lt;!--Ukraine--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.02083|long=37.80972|label_size=80|label=[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar]]|position=left}}

{{Location map~ |Europe |mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=1 |lat=61.7 |long=-23 |label_size=80 |label=
{{nowrap|'''Madrid teams'''}}&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Atlético Madrid]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Real Madrid CF|Real Madrid]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{nowrap|'''Manchester teams'''}}&lt;br /&gt;{{nowrap|[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester City F.C.|Manchester City]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester United F.C.|Manchester United]]}}
|position=right}}
}}
{{Clear right}}
[[Como 1907|Como]] will make their debut appearance since the introduction of the group stage/league phase. They also qualified for European football for the first time in their history.

The following is a provisional allocation of the qualified teams into seeding pots, based on their UEFA club coefficients.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
&lt;!--Column 1 here--&gt;
'''Pot 1'''
:([[2025–26 UEFA Champions League|TH]]) {{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] '''[[UEFA club coefficient|CC]]: 132.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(1) {{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] '''CC: 147.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(2) {{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] '''CC: 144.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(4) {{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] '''CC: 130.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(5) {{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] '''CC: 127.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(6) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] '''CC: 125.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(7) {{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] '''CC: 119.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(8) {{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] '''CC: 113.250'''
:(10) {{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] '''CC: 104.750'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 2 here--&gt;
'''Pot 2'''
:(11) {{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] '''CC: 100.750'''
:(13) {{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] '''CC: 97.750'''
:(15) {{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] '''CC: 84.000'''
:(17) {{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] '''CC: 83.000'''
:(20) {{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] '''CC: 80.750'''
:(21) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] '''CC: 76.500'''
:(23) {{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] '''CC: 75.250'''
:(24) {{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] '''CC: 74.500'''
:(26) {{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] '''CC: 71.250'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 3 here--&gt;
'''Pot 3'''
:(27) {{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] '''CC: 71.000'''
:(29) {{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] '''CC: 68.750'''
:(34) {{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] '''CC: 63.000'''
:(37) {{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] '''CC: 61.000'''
:(39) {{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] '''CC: 59.000'''
:(45) {{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] '''CC: 56.250'''
:(49) {{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] '''CC: 53.500'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 4 here--&gt;
'''Pot 3/4'''
:(59) {{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] '''CC: 44.000'''
:(80) {{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] '''CC: 27.500'''
:2 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#League Path|winners of the League Path]]''
:5 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#Champions Path|winners of the Champions Path]]''
'''Pot 4'''
:(103) {{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] '''CC: 19.989'''
:(120) {{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] '''CC: 16.699'''
{{Col-end}}

==پڻ ڏسو==
* [[ايسوسيئيشن فٽبال]]
* [[فيفا ورلڊ ڪپ 2026ع]]
*[[2026–27 UEFA Europa League]]
*[[2026–27 UEFA Conference League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Champions League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Europa Cup]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
*{{Official website|https://www.uefa.com/uefachampionsleague/}}

{{DEFAULTSORT:UEFA Champions League}}
[[زمرو:2026–27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ]] 
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]]
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] 
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا موجوده سيزن]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ جا سيزن|2026–27]] [[زمرو:يورپي مردن جي براعظمي فٽبال ۾ 2026-2027ع]] 
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ]]
[[زمرو:راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:واقعا]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>ly16vzyorl1wot6y6atbaaczev4007w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398740</id>
      <parentid>398634</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T10:53:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Association team allocation */</comment>
      <origin>398740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37093" sha1="jy8o89q07jcry1ea999w75zihcp7s9p" xml:space="preserve">{{Short description|Season of UEFA's top-tier European club football competition}}
{{Infobox settlement 
|tourney_name  = UEFA Champions League
| year         = 2026–27
| image        = Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg
| size         = 275px
| caption      = [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final
|dates         = {{nowrap|''Qualifying:''&lt;br /&gt;7 July – 26 August 2026&lt;br /&gt;''Competition proper:''&lt;br /&gt;8 September 2026 – 5 June 2027}}
|num_teams     = ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81
|associations  = 53
|prevseason    = [[2025–26 UEFA Champions League|2025–26]]
|nextseason    = ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|updated       = 
}}
'''2026-2027ع يوئيفا چيمپئنز ليگ''' يوئيفا پاران منعقد ڪيل يورپ جي پريميئر فٽبال ٽورنامينٽ جو 72 هون سيزن آهي ۽ يورپي ڪپ کان يوئيفا چيمپئنز ليگ ۾ تبديل ٿيڻ کان پوءِ 35 هون سيزن آهي. (2026-27 يوفا چيمپئنز ليگ) سيزن 7 جولاءِ 2026ع تي قابليت سان شروع ٿيو ۽ ليگ مرحلو 8 سيپٽمبر 2026ع تي شروع ٿيندو.

فائنل 5 جون 2027ع تي [[اسپين]] جي شهر [[ميڊرڊ]] ۾ ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيندو. &lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 May 2025|quote=30 September 2025}}&lt;/ref&gt; اهو ٻيو ڀيرو هوندو جو ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم 2019ع کان پوءِ يوئيفا چيمپئنز ليگ جي فائنل جي ميزباني ڪندو. 2026-27 يوئيفا چيمپئنز ليگ جا فاتح پاڻمرادو 2027-28 يوئيفا چيمپئنز ليگ ليگ مرحلي، [[2027 FIFA Intercontinental Cup|2027 FIFA انٽرڪنٽينينٽل ڪپ]] فائنل، 2029 FIFA ڪلب ورلڊ ڪپ گروپ اسٽيج لاءِ قابليت حاصل ڪندا ۽ 2027 UEFA سپر ڪپ ۾ 2026-27 يوئيفا يوروپا ليگ جي فاتحن خلاف کيڏڻ جو حق حاصل ڪندا. پيرس سينٽ جرمين (PSG) ٻه ڀيرا دفاعي چيمپيئن آهي.

== ايسوسيئيشن (تنظيم) وار ٽيمن جي ورڇ ==
&lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع جي يوئيفا چيمپيئنز ليگ ۾ يوئيفا جي &lt;small&gt;55&lt;/small&gt; ميمبر ايسوسيئيشنن مان &lt;small&gt;53&lt;/small&gt; ايسوسيئيشنن جون مجموعي طور تي &lt;small&gt;81&lt;/small&gt; ٽيمون حصو وٺنديون (ان ۾ [[لڪتنسٽائن]] جيڪو ڪا به مقامي ليگ منعقد نٿو ڪري ۽ [[روس]]، جيڪو هن وقت معطل آهي، شامل نه آهن). هر ايسوسيئيشن لاءِ حصو وٺندڙ ٽيمن جو تعداد طئي ڪرڻ واسطي يوئيفا ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽن (&lt;small&gt;coefficients&lt;/small&gt;) تي ٻڌل رينڪنگ استعمال ڪئي ويندي آهي: &lt;ref name=&quot;regulations&quot;&gt;{{cite web|url=https://documents.uefa.com/r/Regulations-of-the-UEFA-Champions-League-2026/27-Online |title=Regulations of the UEFA Champions League, 2026/27 Season|publisher=Union of European Football Associations|year=2026 |access-date=27 May 2026}}&lt;/ref&gt;
* &lt;small&gt;1 کان 5 نمبر تي موجود ايسوسيئيشنز مان هر هڪ جون چار ٽيمون هونديون.&lt;/small&gt; 
* &lt;small&gt;6 نمبر واري ايسوسيئيشن جون ٽي ٽيمون هونديون.&lt;/small&gt; 
*&lt;small&gt;7 کان 15 نمبر تي موجود ايسوسيئيشنز مان هر هڪ جون ٻه ٽيمون هونديون.&lt;/small&gt; 
*&lt;small&gt;16 کان 55 نمبر تي موجود ايسوسيئيشنز ([[روس]] ۽ [[لڪتنسٽائن|ليچٽنسٽائن]] کان سواءِ) مان هر هڪ جي هڪ ٽيم هوندي.&lt;/small&gt;  
*&lt;small&gt;جيڪڏهن 2025-26ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ ۽ 2025-26ع يوئيفا  يوروپا ليگ جا فاتح پنهنجي مقامي ليگ ذريعي 2026-27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ لاءِ ڪواليفائي نه ڪري سگهن، ته انهن کي هڪ اضافي داخلا (انٽري) ڏني ويندي.&lt;/small&gt; 
*&lt;small&gt;2025-26ع سيزن ۾ بهترين ڪوئفيشنٽس رکندڙ ٻن ايسوسيئيشنز کي ليگ مرحلي ۾ هڪ-هڪ ”يورپين پرفارمنس اسپاٽ&quot; ملندو. يوئيفا چيمپيئنز ليگ ۽ يوروپا ليگ جا فاتح انهن يورپين پرفارمنس اسپاٽس کي حاصل نٿا ڪري سگهن.&lt;/small&gt;

=== ايسوسيئيشن جي درجه بندي ===
سال &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ لاءِ، ايسوسيئيشن (ملڪي فٽبال فيڊريشنن) کي جڳهيون انهن جي &lt;small&gt;2025&lt;/small&gt;ع واري يوئيفا ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽن جي بنياد تي ڏنيون وينديون آهن؛ هن حساب ڪتاب ۾ &lt;small&gt;2020&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;21&lt;/small&gt;ع کان &lt;small&gt;2024&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;25&lt;/small&gt;ع تائين يورپي مقابلن ۾ انهن جي ڪارڪردگي کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هي جدول يوئيفا پاران روس تي لاڳو جاري معطلي جي صورتحال کي ظاهر ڪري ٿو.

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; يورپ. فائنل. ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽس جي بنياد تي جڳهين جي مختص ٿيڻ کان علاوه، ايسوسيئيشنز جون اضافي ٽيمون به چيمپيئنز ليگ ۾ حصو وٺي سگهن ٿيون، جيئن هيٺ بيان ڪيو ويو آهي: * (EPS) – يورپي ڪارڪردگي واري جڳهه (European Performance Spot)؛ اهي اضافي جڳهيون انهن ايسوسيئيشنز لاءِ آهن جيڪي 2025-26 جي ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽس جي درجه بندي ۾ مٿين 2 پوزيشنن تي اچن ٿيون. * (TH) – UEFA چيمپيئنز ليگ جو ٽائيٽل (لقب) رکندڙن لاءِ اضافي جڳهه. * (EL) – UEFA يوروپا ليگ جو ٽائيٽل (لقب) رکندڙن لاءِ اضافي جڳهه. * 2026-27 UEFA چيمپيئنز ليگ لاءِ ايسوسيئيشن جي درجه بندي. درجو. ايسوسيئيشن. ڪوئفيشنٽ. ٽيمون. نوٽس.


the 2026–27 UEFA Champions League, the associations are allocated places according to their 2025 [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]], which takes into account their performance in European competitions from 2020–21 to 2024–25.&lt;ref name=&quot;country coefficients&quot;&gt;{{cite web |title=Association coefficients 2024/25 |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/country/#/yr/2025 |access-date=1 June 2025 |publisher=Union of European Football Associations}}&lt;/ref&gt; The table reflects Russia's ongoing suspension from UEFA.

Apart from the allocation based on the association coefficients, associations may have additional teams participating in the Champions League, as noted below:
*{{small|(EPS)}} – European Performance Spot, the additional berths for associations who finish in the top 2 of the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|2025–26 association coefficients]]
*{{small|(TH)}} – Additional berth for UEFA Champions League title holders
*{{small|(EL)}} – Additional berth for UEFA Europa League title holders
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
&lt;!-- DO NOT CHANGE RANKINGS! THEY ARE FINAL AND CORRECT!! --&gt;
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
{|
|+'''Association ranking for 2026–27 UEFA Champions League'''
|-valign=top style=&quot;font-size:90%&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!1
|{{fba|ENG}}
|align=right|115.196
|align=center rowspan=5|4
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!2
|{{fba|ITA}}
|align=right|97.231
|
|-
!3
|{{fba|ESP}}
|align=right|94.453
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!4
|{{fba|GER}}
|align=right|86.331
|
|-
!5
|{{fba|FRA}}
|align=right|73.093
|
|-
!6
|{{fba|NED}}
|align=right|67.150
|align=center|3
|
|-
!7
|{{fba|POR}}
|align=right|62.266
|align=center rowspan=9|2
|
|-
!8
|{{fba|BEL}}
|align=right|56.850
|
|-
!9
|{{fba|CZE}}
|align=right|44.100
|
|-
!10
|{{fba|TUR}}
|align=right|43.900
|
|-
!11
|{{fba|NOR}}
|align=right|39.687
|
|-
!12
|{{fba|GRE}}
|align=right|39.312
|
|-
!13
|{{fba|AUT}}
|align=right|36.450
|
|-
!14
|{{fba|SCO}}
|align=right|35.550
|
|-
!15
|{{fba|POL}}
|align=right|35.000
|
|-
!16
|{{fba|DEN}}
|align=right|33.981
|align=center rowspan=4|1
|
|-
!17
|{{fba|SUI}}
|align=right|33.625
|
|-
!18
|{{fba|ISR}}
|align=right|31.625
|
|-
!19
|{{fba|CYP}}
|align=right|27.537
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!20
|{{fba|SWE}}
|align=right|27.125
|align=center rowspan=6|1
|
|-
!21
|{{fba|CRO}}
|align=right|27.025
|
|-
!22
|{{fba|SRB}}
|align=right|25.500
|
|-
!23
|{{fba|UKR}}
|align=right|24.400
|
|-
!24
|{{fba|HUN}}
|align=right|24.000
|
|-
!25
|{{fba|ROU}}
|align=right|23.250
|
|-
!26
|{{fba|RUS}}
|align=right|22.632
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note RUS}}
|-
!27
|{{fba|SVK}}
|align=right|21.250
|align=center rowspan=12|1
|
|-
!28
|{{fba|SVN}}
|align=right|20.343
|
|-
!29
|{{fba|BUL}}
|align=right|19.875
|
|-
!30
|{{fba|AZE}}
|align=right|19.625
|
|-
!31
|{{fba|IRL}}
|align=right|14.968
|
|-
!32
|{{fba|MDA}}
|align=right|14.500
|
|-
!33
|{{fba|ISL}}
|align=right|13.520
|
|-
!34
|{{fba|BIH}}
|align=right|13.031
|
|-
!35
|{{fba|ARM}}
|align=right|12.250
|
|-
!36
|{{fba|LVA}}
|align=right|12.250
|
|-
!37
|{{fba|KOS}}
|align=right|12.041
|
|-
!38
|{{fba|FIN}}
|align=right|11.750
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!39
|{{fba|KAZ}}
|align=right|11.125
|align=center rowspan=5|1
|
|-
!40
|{{fba|FRO}}
|align=right|10.750
|
|-
!41
|{{fba|MLT}}
|align=right|8.500
|
|-
!42
|{{fba|NIR}}
|align=right|8.333
|
|-
!43
|{{fba|LTU}}
|align=right|8.250
|
|-
!44
|{{fba|LIE}}
|align=right|8.000
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note LIE}}
|-
!45
|{{fba|EST}}
|align=right|7.957
|align=center rowspan=11|1
|
|-
!46
|{{fba|ALB}}
|align=right|7.875
|
|-
!47
|{{fba|MNE}}
|align=right|7.208
|
|-
!48
|{{fba|LUX}}
|align=right|6.875
|
|-
!49
|{{fba|WAL}}
|align=right|6.791
|
|-
!50
|{{fba|GEO}}
|align=right|6.625
|
|-
!51
|{{fba|MKD}}
|align=right|6.166
|
|-
!52
|{{fba|BLR}}
|align=right|6.000
|
|-
!53
|{{fba|AND}}
|align=right|5.498
|
|-
!54
|{{fba|GIB}}
|align=right|5.457
|
|-
!55
|{{fba|SMR}}
|align=right|2.498
|
|}
|}

===Distribution===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=2|
!Teams entering in this round
!Teams advancing from the previous round
|-
!colspan=2|First qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
|
* 28 champions from associations 24–25 and 29–55 (except Russia and Liechtenstein){{Cref2|Note RUS}}{{Cref2|Note LIE}}
|
|-
!rowspan=2|Second qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (24 teams)
|
* 8 champions from associations 15–22
* 2 champions from associations 27 and 28 as the teams with highest club coefficients, originally from the first qualifying round (Champions Path)
|
* 14 winners from the first qualifying round
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
* 4 runners-up from associations 10 and 13–15
|
|-
!rowspan=2|Third qualifying round&lt;br /&gt; (20 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (12 teams)
|
|
* 12 winners from the second qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (8 teams)
|
* 2 runners-up from associations 8–9
* 1 third-placed team from association 6
* 1 fourth-placed team from association 5
* 2 runners-up from associations 11 and 12 as the teams with highest club coefficients, originally from the second qualifying round (League Path)
|
* 2 winners from the second qualifying round (League Path)
|-
!rowspan=2|Play-off round&lt;br /&gt; (14 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (10 teams)
|
* 4 champions from associations 11–14
|
* 6 winners from the third qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
|
* 4 winners from the third qualifying round (League Path)
|-
!colspan=2|League phase&lt;br /&gt; (36 teams)
|
* 2 associations with the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|highest coefficients]] from the previous season receive an extra Champions League league phase berth.
* 10 champions from associations 1–10
* 6 runners-up from associations 1–6
* 5 third-placed teams from associations 1–5
* 4 fourth-placed teams from associations 1–4
* 1 champion from association 23 as the team with the highest club coefficient, originally from the second qualifying round (Champions Path)
* 1 runner-up from association 7 as the team with the highest club coefficient, originally from the third qualifying round (League Path)
|
* 5 winners from the play-off round (Champions Path)
* 2 winners from the play-off round (League Path)
|-
!colspan=2|Knockout phase play-offs&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 16 teams ranked 9–24 from the league phase
|-
!colspan=2|Round of 16&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 8 teams ranked 1–8 from the league phase
* 8 winners from the knockout phase play-offs
|}

The information here reflects the ongoing suspension of Russia in European football, and so the following changes to the default access list have been made:

* The champion of association 23 (Ukraine) will enter the second qualifying round (Champions Path) instead of the first qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Champions League|Champions League title holders]] ([[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:

*[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] as the domestic champion with the highest club coefficient among the clubs that would otherwise have entered the Champions Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the Champions Path second qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_CLTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Shakhtar earn automatic place in 2026/27 league phase thanks to Champions League rebalancing |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a2-1fdbe8841243-cc2d911740ee-1000--what-happens-if-the-uefa-champions-league-winners-have-also-/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
*[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] and [[NK Celje|Celje]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the Champions Path first qualifying round, will enter the Champions Path second qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Europa League|Europa League title holders]] ([[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:
*[[Sporting CP]], as the club with the highest club coefficient among all clubs that would otherwise have entered either the Champions Path or the League Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the League Path third qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_ELTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Sporting CP secure Champions League league phase berth following Aston Villa's Europa League triumph |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/02a2-1fdbe897bb7f-131fc631688c-1000--what-happens-if-the-uefa-europa-league-winners-have-also/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] and [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the League Path second qualifying round, will enter the League Path third qualifying round.

===Teams===
The labels in the parentheses show how each team qualified for the place of its starting round:
*TH: Champions League title holders
*EL: Europa League title holders
*1st, 2nd, 3rd, 4th, etc.: League positions of the previous season
*EPS: European Performance Spots – the additional berths given to clubs from the two associations with the highest [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficient points]] in 2025–26

The label of European Performance Spots and title holders already qualified via league position are superscripted.

The second qualifying round, third qualifying round and play-off round are divided into Champions Path ('''CH''') and League Path ('''LP''').

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Qualified teams for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!colspan=2|Entry round
!colspan=4|Teams
|-
!colspan=2 rowspan=8|[[#League phase|League phase]]
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|1st]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Champions League|TH]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] {{small|([[2025–26 Premier League|4th]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Europa League|EL]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] {{small|([[2025–26 Premier League|1st]])}}
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] {{small|([[2025–26 Premier League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] {{small|([[2025–26 Premier League|3rd]])}}
|{{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] {{small|([[2025–26 Premier League|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] {{small|([[2025–26 Serie A|1st]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] {{small|([[2025–26 Serie A|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] {{small|([[2025–26 Serie A|3rd]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] {{small|([[2025–26 Serie A|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] {{small|([[2025–26 La Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] {{small|([[2025–26 La Liga|3rd]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] {{small|([[2025–26 La Liga|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|3rd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|4th]])}}
|{{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|3rd]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|1st]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|2nd]])}}
|{{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|2nd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|1st]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|1st]])}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] {{small|([[2025–26 Ukrainian Premier League|1st]])}}
|colspan=3|
|-
!colspan=6|
|-
![[#Play-off round|Play-off round]]
!{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|NOR}} [[Viking FK|Viking]] {{small|([[2025 Eliteserien|1st]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[AEK Athens F.C.|AEK Athens]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|1st]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[LASK]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Celtic F.C.|Celtic]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|1st]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=2|[[#Third qualifying round|Third qualifying round]]
!rowspan=2|{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|FRA}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|4th]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[NEC Nijmegen|NEC]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|3rd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|2nd]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[AC Sparta Prague|Sparta Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|NOR}} [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] {{small|([[2025 Eliteserien|2nd]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|2nd]])}}
|colspan=2|
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=4|[[#Second qualifying round|Second qualifying round]]
!rowspan=3|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|POL}} [[Lech Poznań]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|1st]])}}
|{{fbaicon|DEN}} [[Aarhus Gymnastikforening|AGF]] {{small|([[2025–26 Danish Superliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SUI}} [[FC Thun|Thun]] {{small|([[2025–26 Swiss Super League|1st]])}}
|{{fbaicon|ISR}} [[Hapoel Be'er Sheva F.C.|Hapoel Be'er Sheva]] {{small|([[2025–26 Israeli Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|CYP}} [[AC Omonia|Omonia]] {{small|([[2025–26 Cypriot First Division|1st]])}}
|{{fbaicon|SWE}} [[Mjällby AIF]] {{small|([[2025 Allsvenskan|1st]])}}
|{{fbaicon|CRO}} [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] {{small|([[2025–26 Croatian Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SRB}} [[Red Star Belgrade]] {{small|([[2025–26 Serbian SuperLiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|SVK}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] {{small|([[2025–26 Slovak First Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SVN}} [[NK Celje|Celje]] {{small|([[2025–26 Slovenian PrvaLiga|1st]])}}
|colspan=2|
|-
!{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|2nd]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|2nd]])}}
|{{fbaicon|POL}} [[Górnik Zabrze]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|2nd]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=7|[[#First qualifying round|First qualifying round]]
!rowspan=7|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|HUN}} [[Győri ETO FC|ETO Győr]] {{small|([[2025–26 Nemzeti Bajnokság I|1st]])}}
|{{fbaicon|ROU}} [[CS Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] {{small|([[2025–26 Liga I|1st]])}}
|{{fbaicon|BUL}} [[PFC Levski Sofia|Levski Sofia]] {{small|([[2025–26 First Professional Football League (Bulgaria)|1st]])}}
|{{fbaicon|AZE}} [[Sabah FK (Azerbaijan)|Sabah]] {{small|([[2025–26 Azerbaijan Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|IRL}} [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] {{small|([[2025 League of Ireland Premier Division|1st]])}}
|{{fbaicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] {{small|([[2025–26 Moldovan Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur Reykjavík]] {{small|([[2025 Besta deild karla|1st]])}}
|{{fbaicon|BIH}} [[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] {{small|([[2025–26 Premier League of Bosnia and Herzegovina|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|ARM}} [[FC Ararat-Armenia|Ararat-Armenia]] {{small|([[2025–26 Armenian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|LVA}} [[Riga FC|Riga]] {{small|([[2025 Latvian Higher League|1st]])}}
|{{fbaicon|KOS}} [[FC Drita|Drita]] {{small|([[2025–26 Football Superleague of Kosovo|1st]])}}
|{{fbaicon|FIN}} [[Kuopion Palloseura|KuPS]] {{small|([[2025 Veikkausliiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|KAZ}} [[FC Kairat|Kairat]] {{small|([[2025 Kazakhstan Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|FRO}} [[Klaksvíkar Ítróttarfelag|KÍ]] {{small|([[2025 Faroe Islands Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|MLT}} [[Floriana F.C.|Floriana]] {{small|([[2025–26 Maltese Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|NIR}} [[Larne F.C.|Larne]] {{small|([[2025–26 NIFL Premiership|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LTU}} [[FK Kauno Žalgiris|Kauno Žalgiris]] {{small|([[2025 A Lyga|1st]])}}
|{{fbaicon|EST}} [[FC Flora|Flora]] {{small|([[2025 Meistriliiga|1st]])}}
|{{fbaicon|ALB}} [[KF Egnatia Rrogozhinë|Egnatia]] {{small|([[2025–26 Kategoria Superiore|1st]])}}
|{{fbaicon|MNE}} [[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska]] {{small|([[2025–26 Montenegrin First League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LUX}} [[FC Atert Bissen|Atert Bissen]] {{small|([[2025–26 Luxembourg National Division|1st]])}}
|{{fbaicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] {{small|([[2025–26 Cymru Premier|1st]])}}
|{{fbaicon|GEO}} [[FC Iberia 1999|Iberia 1999]] {{small|([[2025 Erovnuli Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|MKD}} [[FK Vardar|Vardar]] {{small|([[2025–26 Macedonian First Football League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|BLR}} [[FC Maxline Vitebsk|ML Vitebsk]] {{small|([[2025 Belarusian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|AND}} [[Inter Club d'Escaldes]] {{small|([[2025–26 Primera Divisió|1st]])}}
|{{fbaicon|GIB}} [[Lincoln Red Imps F.C.|Lincoln Red Imps]] {{small|([[2025–26 Gibraltar Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SMR}} [[Tre Fiori FC|Tre Fiori]] {{small|([[2025–26 Campionato Sammarinese di Calcio|1st]])}}
|}

{{Cnote2 Begin|liststyle=disc}}
{{Cnote2|Note LIE|'''Liechtenstein (LIE):''' The seven teams affiliated with the [[Liechtenstein Football Association]] (LFV) all play in the [[Swiss football league system]]. The only competition organised by the LFV is the [[Liechtenstein Football Cup]] – the winners of which qualify for the [[UEFA Conference League]] for the 2026–27 season.}}
{{Cnote2|Note RUS|'''Russia (RUS):''' On 28 February 2022, Russian football clubs and national teams were suspended from FIFA and UEFA competitions due to the [[Russian invasion of Ukraine]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/60560567 |title=Ukraine crisis: FIFA and UEFA suspend all Russian clubs and national teams |website=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=28 February 2022 |access-date=28 February 2022}}&lt;/ref&gt; The tables reflect Russia's ongoing suspension from UEFA competitions.&lt;ref name=&quot;rus-susp-22/23&quot;&gt;{{cite press release|url=https://www.uefa.com/news-media/news/0275-150c9887cacb-882c686f407f-1000/ |title=UEFA decisions for upcoming competitions relating to the ongoing suspension of Russian national teams and clubs. However this could change depending on what happens.|publisher=Union of European Football Associations|date=2 May 2022 |access-date=2 May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
{{Cnote2 End}}

==Schedule==
The schedule of the competition is as follows.&lt;ref name=circular&gt;{{cite webpage |url=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/ |title=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events |publisher=Union of European Football Associations|date=15 December 2025 |access-date=24 December 2025}}&lt;/ref&gt; 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Schedule for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!Phase
!Round
!Draw date
!First leg
!Second leg
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|Qualifying
|First qualifying round
|16 June 2026
|7–8 July 2026
|14–15 July 2026
|-
|Second qualifying round
|17 June 2026
|21–22 July 2026
|28–29 July 2026
|-
|Third qualifying round
|20 July 2026
|4–5 August 2026
|11 August 2026
|-
|Play-offs
|Play-off round
|3 August 2026
|18–19 August 2026
|25–26 August 2026
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|League phase
|Matchday 1
|rowspan=&quot;8&quot;|27 August 2026
|colspan=&quot;2&quot;|8–10 September 2026
|-
|Matchday 2
|colspan=&quot;2&quot;|13–14 October 2026
|-
|Matchday 3
|colspan=&quot;2&quot;|20–21 October 2026
|-
|Matchday 4
|colspan=&quot;2&quot;|3–4 November 2026
|-
|Matchday 5
|colspan=&quot;2&quot;|24–25 November 2026
|-
|Matchday 6
|colspan=&quot;2&quot;|8–9 December 2026
|-
|Matchday 7
|colspan=&quot;2&quot;|19–20 January 2027
|-
|Matchday 8
|colspan=&quot;2&quot;|27 January 2027
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|Knockout phase
|Knockout phase play-offs
|29 January 2027
|16–17 February 2027
|23–24 February 2027
|-
|Round of 16
|rowspan=&quot;4&quot;|26 February 2027
|9–10 March 2027
|16–17 March 2027
|-
|Quarter-finals
|6–7 April 2027
|13–14 April 2027
|-
|Semi-finals
|27–28 April 2027
|4–5 May 2027
|-
|Final
|colspan=&quot;2&quot;|5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]], [[Madrid]]
|}

==Qualifying rounds==
{{main|1=2026–27 UEFA Champions League qualifying|l1=2026–27 UEFA Champions League qualifying rounds}}

===First qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q1}}

===Second qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q2}}

===Third qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q3}}

==Play-off round==
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|PO}}

==League phase==
{{main|2026–27 UEFA Champions League league phase}}

&lt;!-- BENELUX MAP --&gt;
{{Location map+|Benelux|width=205|float=left|caption=Locations of [[Benelux]] and nearby teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Belgium--&gt;
{{location map~|Benelux|lat=51.1136|long=3.1050|label_size=80|label=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|position=right}}
&lt;!--Netherlands--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.893894|long=4.523253|label_size=80|label=[[Feyenoord]]|position=top}}
{{Location map~|Benelux|lat=51.4416|long=5.4697|label_size=80|label=[[PSV Eindhoven|PSV]]|position=top}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=bottom}}
{{Location map~|Benelux|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=left}}
}}

&lt;!-- MAIN MAP --&gt;
{{Location map+|Europe|width=650|float=right|caption=Locations of teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Czech Republic--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.0675|long=14.4716|label_size=80|label=[[SK Slavia Prague|Slavia]]|position=right}}
&lt;!--England--&gt;
{{location map~|Europe|lat=51.555|long=-0.108333|label_size=80|label=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.46666|long=-2.244064|label_size=80|label='''Manchester'''&lt;!--Manchester City, Manchester United--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=52.4862|long=-1.8904|label_size=80|label=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.4308|long=-2.9608|label_size=80|label=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|position=left}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=48.8413|long=2.2530|label_size=80|label=[[Paris Saint-Germain FC|PSG]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.2188|long=11.6247|label_size=80|label=[[FC Bayern Munich|Bayern]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=51.34587|long=12.3482|label_size=80|label=[[RB Leipzig|Leipzig]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=48.778611|long=9.179444|label_size=80|label=[[VfB Stuttgart|Stuttgart]]|position=left}}
&lt;!--Italy--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=45.8139|long=9.0722|label_size=80|label=[[Como 1907|Como]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=45.4781|long= 9.1238|label_size=80|label=[[Inter Milan|Inter]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=40.8280|long=14.1930|label_size=80|label=[[SSC Napoli|Napoli]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=41.93389|long=12.45479|label_size=80|label=[[AS Roma|Roma]]|position=top}}
&lt;!--Portugal--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.162142|long=-8.621953|label_size=80|label=[[FC Porto|Porto]]|position=top}}
{{location map~|Europe|lat=38.7611|long=-9.1608|label_size=80|label=[[Sporting CP|Sporting]]|position=right}}
&lt;!--Spain--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.3647|long= 2.1555|label_size=80|label=[[FC Barcelona|Barcelona]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=40.3833|long=-3.7167|label_size=80|label=&lt;br&gt;'''Madrid'''&lt;!--Real Madrid, Atlético Madrid--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=39.9441|long=-0.1036|label_size=80|label=[[Villarreal CF|Villarreal]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=37.35644|long=-5.98177|label_size=80|label=[[Real Betis|Betis]]|position=right}}
&lt;!--Turkey--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.1032|long=28.9911|label_size=80|label=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|position=right}}
&lt;!--Ukraine--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.02083|long=37.80972|label_size=80|label=[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar]]|position=left}}

{{Location map~ |Europe |mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=1 |lat=61.7 |long=-23 |label_size=80 |label=
{{nowrap|'''Madrid teams'''}}&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Atlético Madrid]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Real Madrid CF|Real Madrid]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{nowrap|'''Manchester teams'''}}&lt;br /&gt;{{nowrap|[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester City F.C.|Manchester City]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester United F.C.|Manchester United]]}}
|position=right}}
}}
{{Clear right}}
[[Como 1907|Como]] will make their debut appearance since the introduction of the group stage/league phase. They also qualified for European football for the first time in their history.

The following is a provisional allocation of the qualified teams into seeding pots, based on their UEFA club coefficients.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
&lt;!--Column 1 here--&gt;
'''Pot 1'''
:([[2025–26 UEFA Champions League|TH]]) {{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] '''[[UEFA club coefficient|CC]]: 132.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(1) {{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] '''CC: 147.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(2) {{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] '''CC: 144.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(4) {{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] '''CC: 130.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(5) {{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] '''CC: 127.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(6) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] '''CC: 125.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(7) {{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] '''CC: 119.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(8) {{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] '''CC: 113.250'''
:(10) {{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] '''CC: 104.750'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 2 here--&gt;
'''Pot 2'''
:(11) {{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] '''CC: 100.750'''
:(13) {{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] '''CC: 97.750'''
:(15) {{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] '''CC: 84.000'''
:(17) {{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] '''CC: 83.000'''
:(20) {{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] '''CC: 80.750'''
:(21) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] '''CC: 76.500'''
:(23) {{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] '''CC: 75.250'''
:(24) {{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] '''CC: 74.500'''
:(26) {{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] '''CC: 71.250'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 3 here--&gt;
'''Pot 3'''
:(27) {{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] '''CC: 71.000'''
:(29) {{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] '''CC: 68.750'''
:(34) {{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] '''CC: 63.000'''
:(37) {{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] '''CC: 61.000'''
:(39) {{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] '''CC: 59.000'''
:(45) {{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] '''CC: 56.250'''
:(49) {{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] '''CC: 53.500'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 4 here--&gt;
'''Pot 3/4'''
:(59) {{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] '''CC: 44.000'''
:(80) {{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] '''CC: 27.500'''
:2 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#League Path|winners of the League Path]]''
:5 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#Champions Path|winners of the Champions Path]]''
'''Pot 4'''
:(103) {{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] '''CC: 19.989'''
:(120) {{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] '''CC: 16.699'''
{{Col-end}}

==پڻ ڏسو==
* [[ايسوسيئيشن فٽبال]]
* [[فيفا ورلڊ ڪپ 2026ع]]
*[[2026–27 UEFA Europa League]]
*[[2026–27 UEFA Conference League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Champions League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Europa Cup]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
*{{Official website|https://www.uefa.com/uefachampionsleague/}}

{{DEFAULTSORT:UEFA Champions League}}
[[زمرو:2026–27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ]] 
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]]
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] 
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا موجوده سيزن]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ جا سيزن|2026–27]] [[زمرو:يورپي مردن جي براعظمي فٽبال ۾ 2026-2027ع]] 
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ]]
[[زمرو:راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:واقعا]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>jy8o89q07jcry1ea999w75zihcp7s9p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398741</id>
      <parentid>398740</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37457" sha1="a9od333cuncwl301kgksoipdvpdjlmi" xml:space="preserve">{{Short description|Season of UEFA's top-tier European club football competition}}
{{Infobox settlement 
|tourney_name  = UEFA Champions League
| year         = 2026–27
| image        = Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg
| size         = 275px
| caption      = [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final
|dates         = {{nowrap|''Qualifying:''&lt;br /&gt;7 July – 26 August 2026&lt;br /&gt;''Competition proper:''&lt;br /&gt;8 September 2026 – 5 June 2027}}
|num_teams     = ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81
|associations  = 53
|prevseason    = [[2025–26 UEFA Champions League|2025–26]]
|nextseason    = ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|updated       = 
}}
'''2026-2027ع يوئيفا چيمپئنز ليگ''' يوئيفا پاران منعقد ڪيل يورپ جي پريميئر فٽبال ٽورنامينٽ جو &lt;small&gt;72&lt;/small&gt;هون سيزن آهي ۽ يوروپا ڪپ کان يوئيفا چيمپئنز ليگ ۾ تبديل ٿيڻ کان پوءِ &lt;small&gt;35&lt;/small&gt; هون سيزن آهي. &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپئنز ليگ سيزن &lt;small&gt;7&lt;/small&gt; جولاءِ &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع تي قابليت واري مرحلي سان شروع ٿيو ۽ ليگ مرحلو &lt;small&gt;8&lt;/small&gt; سيپٽمبر &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع تي شروع ٿيندو.

فائنل &lt;small&gt;5&lt;/small&gt; جون &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;ع تي [[اسپين]] جي شهر [[ميڊرڊ]] ۾ &lt;small&gt;'''ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم'''&lt;/small&gt; ۾ منعقد ٿيندو. &lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 May 2025|quote=30 September 2025}}&lt;/ref&gt; اهو ٻيو ڀيرو هوندو جو &lt;small&gt;'''ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;2019&lt;/small&gt;ع کان پوءِ يوئيفا چيمپئنز ليگ جي فائنل جي ميزباني ڪندو. سال &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپئنز ليگ جا فاتح پاڻمرادو &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;28&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپئنز ليگ ليگ مرحلي، &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;ع فيفا انٽر ڪانٽينينٽل ڪپ فائنل، &lt;small&gt;2029&lt;/small&gt;ع فيفا ڪلب ورلڊ ڪپ گروپ اسٽيج لاءِ قابليت حاصل ڪندا ۽ &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;ع يوئيفا سپر ڪپ ۾ &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا يوروپا ليگ جي فاتحن خلاف کيڏڻ جو حق حاصل ڪندا. پيرس سينٽ جرمين ٻه ڀيرا دفاعي چيمپيئن آهي.

== ايسوسيئيشن (تنظيم) وار ٽيمن جي ورڇ ==
&lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع جي يوئيفا چيمپيئنز ليگ ۾ يوئيفا جي &lt;small&gt;55&lt;/small&gt; ميمبر ايسوسيئيشنن مان &lt;small&gt;53&lt;/small&gt; ايسوسيئيشنن جون مجموعي طور تي &lt;small&gt;81&lt;/small&gt; ٽيمون حصو وٺنديون (ان ۾ [[لڪتنسٽائن]] جيڪو ڪا به مقامي ليگ منعقد نٿو ڪري ۽ [[روس]]، جيڪو هن وقت معطل آهي، شامل نه آهن). هر ايسوسيئيشن لاءِ حصو وٺندڙ ٽيمن جو تعداد طئي ڪرڻ واسطي يوئيفا ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽن (&lt;small&gt;coefficients&lt;/small&gt;) تي ٻڌل رينڪنگ استعمال ڪئي ويندي آهي: &lt;ref name=&quot;regulations&quot;&gt;{{cite web|url=https://documents.uefa.com/r/Regulations-of-the-UEFA-Champions-League-2026/27-Online |title=Regulations of the UEFA Champions League, 2026/27 Season|publisher=Union of European Football Associations|year=2026 |access-date=27 May 2026}}&lt;/ref&gt;
* &lt;small&gt;1 کان 5 نمبر تي موجود ايسوسيئيشنز مان هر هڪ جون چار ٽيمون هونديون.&lt;/small&gt; 
* &lt;small&gt;6 نمبر واري ايسوسيئيشن جون ٽي ٽيمون هونديون.&lt;/small&gt; 
*&lt;small&gt;7 کان 15 نمبر تي موجود ايسوسيئيشنز مان هر هڪ جون ٻه ٽيمون هونديون.&lt;/small&gt; 
*&lt;small&gt;16 کان 55 نمبر تي موجود ايسوسيئيشنز ([[روس]] ۽ [[لڪتنسٽائن|ليچٽنسٽائن]] کان سواءِ) مان هر هڪ جي هڪ ٽيم هوندي.&lt;/small&gt;  
*&lt;small&gt;جيڪڏهن 2025-26ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ ۽ 2025-26ع يوئيفا  يوروپا ليگ جا فاتح پنهنجي مقامي ليگ ذريعي 2026-27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ لاءِ ڪواليفائي نه ڪري سگهن، ته انهن کي هڪ اضافي داخلا (انٽري) ڏني ويندي.&lt;/small&gt; 
*&lt;small&gt;2025-26ع سيزن ۾ بهترين ڪوئفيشنٽس رکندڙ ٻن ايسوسيئيشنز کي ليگ مرحلي ۾ هڪ-هڪ ”يورپين پرفارمنس اسپاٽ&quot; ملندو. يوئيفا چيمپيئنز ليگ ۽ يوروپا ليگ جا فاتح انهن يورپين پرفارمنس اسپاٽس کي حاصل نٿا ڪري سگهن.&lt;/small&gt;

=== ايسوسيئيشن جي درجه بندي ===
سال &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ لاءِ، ايسوسيئيشن (ملڪي فٽبال فيڊريشنن) کي جڳهيون انهن جي &lt;small&gt;2025&lt;/small&gt;ع واري يوئيفا ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽن جي بنياد تي ڏنيون وينديون آهن؛ هن حساب ڪتاب ۾ &lt;small&gt;2020&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;21&lt;/small&gt;ع کان &lt;small&gt;2024&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;25&lt;/small&gt;ع تائين يورپي مقابلن ۾ انهن جي ڪارڪردگي کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هي جدول يوئيفا پاران روس تي لاڳو جاري معطلي جي صورتحال کي ظاهر ڪري ٿو.

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; يورپ. فائنل. ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽس جي بنياد تي جڳهين جي مختص ٿيڻ کان علاوه، ايسوسيئيشنز جون اضافي ٽيمون به چيمپيئنز ليگ ۾ حصو وٺي سگهن ٿيون، جيئن هيٺ بيان ڪيو ويو آهي: * (EPS) – يورپي ڪارڪردگي واري جڳهه (European Performance Spot)؛ اهي اضافي جڳهيون انهن ايسوسيئيشنز لاءِ آهن جيڪي 2025-26 جي ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽس جي درجه بندي ۾ مٿين 2 پوزيشنن تي اچن ٿيون. * (TH) – UEFA چيمپيئنز ليگ جو ٽائيٽل (لقب) رکندڙن لاءِ اضافي جڳهه. * (EL) – UEFA يوروپا ليگ جو ٽائيٽل (لقب) رکندڙن لاءِ اضافي جڳهه. * 2026-27 UEFA چيمپيئنز ليگ لاءِ ايسوسيئيشن جي درجه بندي. درجو. ايسوسيئيشن. ڪوئفيشنٽ. ٽيمون. نوٽس.


the 2026–27 UEFA Champions League, the associations are allocated places according to their 2025 [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]], which takes into account their performance in European competitions from 2020–21 to 2024–25.&lt;ref name=&quot;country coefficients&quot;&gt;{{cite web |title=Association coefficients 2024/25 |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/country/#/yr/2025 |access-date=1 June 2025 |publisher=Union of European Football Associations}}&lt;/ref&gt; The table reflects Russia's ongoing suspension from UEFA.

Apart from the allocation based on the association coefficients, associations may have additional teams participating in the Champions League, as noted below:
*{{small|(EPS)}} – European Performance Spot, the additional berths for associations who finish in the top 2 of the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|2025–26 association coefficients]]
*{{small|(TH)}} – Additional berth for UEFA Champions League title holders
*{{small|(EL)}} – Additional berth for UEFA Europa League title holders
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
&lt;!-- DO NOT CHANGE RANKINGS! THEY ARE FINAL AND CORRECT!! --&gt;
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
{|
|+'''Association ranking for 2026–27 UEFA Champions League'''
|-valign=top style=&quot;font-size:90%&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!1
|{{fba|ENG}}
|align=right|115.196
|align=center rowspan=5|4
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!2
|{{fba|ITA}}
|align=right|97.231
|
|-
!3
|{{fba|ESP}}
|align=right|94.453
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!4
|{{fba|GER}}
|align=right|86.331
|
|-
!5
|{{fba|FRA}}
|align=right|73.093
|
|-
!6
|{{fba|NED}}
|align=right|67.150
|align=center|3
|
|-
!7
|{{fba|POR}}
|align=right|62.266
|align=center rowspan=9|2
|
|-
!8
|{{fba|BEL}}
|align=right|56.850
|
|-
!9
|{{fba|CZE}}
|align=right|44.100
|
|-
!10
|{{fba|TUR}}
|align=right|43.900
|
|-
!11
|{{fba|NOR}}
|align=right|39.687
|
|-
!12
|{{fba|GRE}}
|align=right|39.312
|
|-
!13
|{{fba|AUT}}
|align=right|36.450
|
|-
!14
|{{fba|SCO}}
|align=right|35.550
|
|-
!15
|{{fba|POL}}
|align=right|35.000
|
|-
!16
|{{fba|DEN}}
|align=right|33.981
|align=center rowspan=4|1
|
|-
!17
|{{fba|SUI}}
|align=right|33.625
|
|-
!18
|{{fba|ISR}}
|align=right|31.625
|
|-
!19
|{{fba|CYP}}
|align=right|27.537
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!20
|{{fba|SWE}}
|align=right|27.125
|align=center rowspan=6|1
|
|-
!21
|{{fba|CRO}}
|align=right|27.025
|
|-
!22
|{{fba|SRB}}
|align=right|25.500
|
|-
!23
|{{fba|UKR}}
|align=right|24.400
|
|-
!24
|{{fba|HUN}}
|align=right|24.000
|
|-
!25
|{{fba|ROU}}
|align=right|23.250
|
|-
!26
|{{fba|RUS}}
|align=right|22.632
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note RUS}}
|-
!27
|{{fba|SVK}}
|align=right|21.250
|align=center rowspan=12|1
|
|-
!28
|{{fba|SVN}}
|align=right|20.343
|
|-
!29
|{{fba|BUL}}
|align=right|19.875
|
|-
!30
|{{fba|AZE}}
|align=right|19.625
|
|-
!31
|{{fba|IRL}}
|align=right|14.968
|
|-
!32
|{{fba|MDA}}
|align=right|14.500
|
|-
!33
|{{fba|ISL}}
|align=right|13.520
|
|-
!34
|{{fba|BIH}}
|align=right|13.031
|
|-
!35
|{{fba|ARM}}
|align=right|12.250
|
|-
!36
|{{fba|LVA}}
|align=right|12.250
|
|-
!37
|{{fba|KOS}}
|align=right|12.041
|
|-
!38
|{{fba|FIN}}
|align=right|11.750
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!39
|{{fba|KAZ}}
|align=right|11.125
|align=center rowspan=5|1
|
|-
!40
|{{fba|FRO}}
|align=right|10.750
|
|-
!41
|{{fba|MLT}}
|align=right|8.500
|
|-
!42
|{{fba|NIR}}
|align=right|8.333
|
|-
!43
|{{fba|LTU}}
|align=right|8.250
|
|-
!44
|{{fba|LIE}}
|align=right|8.000
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note LIE}}
|-
!45
|{{fba|EST}}
|align=right|7.957
|align=center rowspan=11|1
|
|-
!46
|{{fba|ALB}}
|align=right|7.875
|
|-
!47
|{{fba|MNE}}
|align=right|7.208
|
|-
!48
|{{fba|LUX}}
|align=right|6.875
|
|-
!49
|{{fba|WAL}}
|align=right|6.791
|
|-
!50
|{{fba|GEO}}
|align=right|6.625
|
|-
!51
|{{fba|MKD}}
|align=right|6.166
|
|-
!52
|{{fba|BLR}}
|align=right|6.000
|
|-
!53
|{{fba|AND}}
|align=right|5.498
|
|-
!54
|{{fba|GIB}}
|align=right|5.457
|
|-
!55
|{{fba|SMR}}
|align=right|2.498
|
|}
|}

===Distribution===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=2|
!Teams entering in this round
!Teams advancing from the previous round
|-
!colspan=2|First qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
|
* 28 champions from associations 24–25 and 29–55 (except Russia and Liechtenstein){{Cref2|Note RUS}}{{Cref2|Note LIE}}
|
|-
!rowspan=2|Second qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (24 teams)
|
* 8 champions from associations 15–22
* 2 champions from associations 27 and 28 as the teams with highest club coefficients, originally from the first qualifying round (Champions Path)
|
* 14 winners from the first qualifying round
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
* 4 runners-up from associations 10 and 13–15
|
|-
!rowspan=2|Third qualifying round&lt;br /&gt; (20 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (12 teams)
|
|
* 12 winners from the second qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (8 teams)
|
* 2 runners-up from associations 8–9
* 1 third-placed team from association 6
* 1 fourth-placed team from association 5
* 2 runners-up from associations 11 and 12 as the teams with highest club coefficients, originally from the second qualifying round (League Path)
|
* 2 winners from the second qualifying round (League Path)
|-
!rowspan=2|Play-off round&lt;br /&gt; (14 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (10 teams)
|
* 4 champions from associations 11–14
|
* 6 winners from the third qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
|
* 4 winners from the third qualifying round (League Path)
|-
!colspan=2|League phase&lt;br /&gt; (36 teams)
|
* 2 associations with the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|highest coefficients]] from the previous season receive an extra Champions League league phase berth.
* 10 champions from associations 1–10
* 6 runners-up from associations 1–6
* 5 third-placed teams from associations 1–5
* 4 fourth-placed teams from associations 1–4
* 1 champion from association 23 as the team with the highest club coefficient, originally from the second qualifying round (Champions Path)
* 1 runner-up from association 7 as the team with the highest club coefficient, originally from the third qualifying round (League Path)
|
* 5 winners from the play-off round (Champions Path)
* 2 winners from the play-off round (League Path)
|-
!colspan=2|Knockout phase play-offs&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 16 teams ranked 9–24 from the league phase
|-
!colspan=2|Round of 16&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 8 teams ranked 1–8 from the league phase
* 8 winners from the knockout phase play-offs
|}

The information here reflects the ongoing suspension of Russia in European football, and so the following changes to the default access list have been made:

* The champion of association 23 (Ukraine) will enter the second qualifying round (Champions Path) instead of the first qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Champions League|Champions League title holders]] ([[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:

*[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] as the domestic champion with the highest club coefficient among the clubs that would otherwise have entered the Champions Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the Champions Path second qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_CLTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Shakhtar earn automatic place in 2026/27 league phase thanks to Champions League rebalancing |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a2-1fdbe8841243-cc2d911740ee-1000--what-happens-if-the-uefa-champions-league-winners-have-also-/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
*[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] and [[NK Celje|Celje]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the Champions Path first qualifying round, will enter the Champions Path second qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Europa League|Europa League title holders]] ([[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:
*[[Sporting CP]], as the club with the highest club coefficient among all clubs that would otherwise have entered either the Champions Path or the League Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the League Path third qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_ELTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Sporting CP secure Champions League league phase berth following Aston Villa's Europa League triumph |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/02a2-1fdbe897bb7f-131fc631688c-1000--what-happens-if-the-uefa-europa-league-winners-have-also/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] and [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the League Path second qualifying round, will enter the League Path third qualifying round.

===Teams===
The labels in the parentheses show how each team qualified for the place of its starting round:
*TH: Champions League title holders
*EL: Europa League title holders
*1st, 2nd, 3rd, 4th, etc.: League positions of the previous season
*EPS: European Performance Spots – the additional berths given to clubs from the two associations with the highest [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficient points]] in 2025–26

The label of European Performance Spots and title holders already qualified via league position are superscripted.

The second qualifying round, third qualifying round and play-off round are divided into Champions Path ('''CH''') and League Path ('''LP''').

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Qualified teams for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!colspan=2|Entry round
!colspan=4|Teams
|-
!colspan=2 rowspan=8|[[#League phase|League phase]]
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|1st]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Champions League|TH]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] {{small|([[2025–26 Premier League|4th]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Europa League|EL]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] {{small|([[2025–26 Premier League|1st]])}}
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] {{small|([[2025–26 Premier League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] {{small|([[2025–26 Premier League|3rd]])}}
|{{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] {{small|([[2025–26 Premier League|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] {{small|([[2025–26 Serie A|1st]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] {{small|([[2025–26 Serie A|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] {{small|([[2025–26 Serie A|3rd]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] {{small|([[2025–26 Serie A|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] {{small|([[2025–26 La Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] {{small|([[2025–26 La Liga|3rd]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] {{small|([[2025–26 La Liga|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|3rd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|4th]])}}
|{{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|3rd]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|1st]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|2nd]])}}
|{{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|2nd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|1st]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|1st]])}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] {{small|([[2025–26 Ukrainian Premier League|1st]])}}
|colspan=3|
|-
!colspan=6|
|-
![[#Play-off round|Play-off round]]
!{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|NOR}} [[Viking FK|Viking]] {{small|([[2025 Eliteserien|1st]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[AEK Athens F.C.|AEK Athens]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|1st]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[LASK]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Celtic F.C.|Celtic]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|1st]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=2|[[#Third qualifying round|Third qualifying round]]
!rowspan=2|{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|FRA}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|4th]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[NEC Nijmegen|NEC]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|3rd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|2nd]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[AC Sparta Prague|Sparta Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|NOR}} [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] {{small|([[2025 Eliteserien|2nd]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|2nd]])}}
|colspan=2|
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=4|[[#Second qualifying round|Second qualifying round]]
!rowspan=3|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|POL}} [[Lech Poznań]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|1st]])}}
|{{fbaicon|DEN}} [[Aarhus Gymnastikforening|AGF]] {{small|([[2025–26 Danish Superliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SUI}} [[FC Thun|Thun]] {{small|([[2025–26 Swiss Super League|1st]])}}
|{{fbaicon|ISR}} [[Hapoel Be'er Sheva F.C.|Hapoel Be'er Sheva]] {{small|([[2025–26 Israeli Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|CYP}} [[AC Omonia|Omonia]] {{small|([[2025–26 Cypriot First Division|1st]])}}
|{{fbaicon|SWE}} [[Mjällby AIF]] {{small|([[2025 Allsvenskan|1st]])}}
|{{fbaicon|CRO}} [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] {{small|([[2025–26 Croatian Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SRB}} [[Red Star Belgrade]] {{small|([[2025–26 Serbian SuperLiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|SVK}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] {{small|([[2025–26 Slovak First Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SVN}} [[NK Celje|Celje]] {{small|([[2025–26 Slovenian PrvaLiga|1st]])}}
|colspan=2|
|-
!{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|2nd]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|2nd]])}}
|{{fbaicon|POL}} [[Górnik Zabrze]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|2nd]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=7|[[#First qualifying round|First qualifying round]]
!rowspan=7|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|HUN}} [[Győri ETO FC|ETO Győr]] {{small|([[2025–26 Nemzeti Bajnokság I|1st]])}}
|{{fbaicon|ROU}} [[CS Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] {{small|([[2025–26 Liga I|1st]])}}
|{{fbaicon|BUL}} [[PFC Levski Sofia|Levski Sofia]] {{small|([[2025–26 First Professional Football League (Bulgaria)|1st]])}}
|{{fbaicon|AZE}} [[Sabah FK (Azerbaijan)|Sabah]] {{small|([[2025–26 Azerbaijan Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|IRL}} [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] {{small|([[2025 League of Ireland Premier Division|1st]])}}
|{{fbaicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] {{small|([[2025–26 Moldovan Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur Reykjavík]] {{small|([[2025 Besta deild karla|1st]])}}
|{{fbaicon|BIH}} [[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] {{small|([[2025–26 Premier League of Bosnia and Herzegovina|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|ARM}} [[FC Ararat-Armenia|Ararat-Armenia]] {{small|([[2025–26 Armenian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|LVA}} [[Riga FC|Riga]] {{small|([[2025 Latvian Higher League|1st]])}}
|{{fbaicon|KOS}} [[FC Drita|Drita]] {{small|([[2025–26 Football Superleague of Kosovo|1st]])}}
|{{fbaicon|FIN}} [[Kuopion Palloseura|KuPS]] {{small|([[2025 Veikkausliiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|KAZ}} [[FC Kairat|Kairat]] {{small|([[2025 Kazakhstan Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|FRO}} [[Klaksvíkar Ítróttarfelag|KÍ]] {{small|([[2025 Faroe Islands Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|MLT}} [[Floriana F.C.|Floriana]] {{small|([[2025–26 Maltese Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|NIR}} [[Larne F.C.|Larne]] {{small|([[2025–26 NIFL Premiership|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LTU}} [[FK Kauno Žalgiris|Kauno Žalgiris]] {{small|([[2025 A Lyga|1st]])}}
|{{fbaicon|EST}} [[FC Flora|Flora]] {{small|([[2025 Meistriliiga|1st]])}}
|{{fbaicon|ALB}} [[KF Egnatia Rrogozhinë|Egnatia]] {{small|([[2025–26 Kategoria Superiore|1st]])}}
|{{fbaicon|MNE}} [[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska]] {{small|([[2025–26 Montenegrin First League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LUX}} [[FC Atert Bissen|Atert Bissen]] {{small|([[2025–26 Luxembourg National Division|1st]])}}
|{{fbaicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] {{small|([[2025–26 Cymru Premier|1st]])}}
|{{fbaicon|GEO}} [[FC Iberia 1999|Iberia 1999]] {{small|([[2025 Erovnuli Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|MKD}} [[FK Vardar|Vardar]] {{small|([[2025–26 Macedonian First Football League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|BLR}} [[FC Maxline Vitebsk|ML Vitebsk]] {{small|([[2025 Belarusian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|AND}} [[Inter Club d'Escaldes]] {{small|([[2025–26 Primera Divisió|1st]])}}
|{{fbaicon|GIB}} [[Lincoln Red Imps F.C.|Lincoln Red Imps]] {{small|([[2025–26 Gibraltar Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SMR}} [[Tre Fiori FC|Tre Fiori]] {{small|([[2025–26 Campionato Sammarinese di Calcio|1st]])}}
|}

{{Cnote2 Begin|liststyle=disc}}
{{Cnote2|Note LIE|'''Liechtenstein (LIE):''' The seven teams affiliated with the [[Liechtenstein Football Association]] (LFV) all play in the [[Swiss football league system]]. The only competition organised by the LFV is the [[Liechtenstein Football Cup]] – the winners of which qualify for the [[UEFA Conference League]] for the 2026–27 season.}}
{{Cnote2|Note RUS|'''Russia (RUS):''' On 28 February 2022, Russian football clubs and national teams were suspended from FIFA and UEFA competitions due to the [[Russian invasion of Ukraine]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/60560567 |title=Ukraine crisis: FIFA and UEFA suspend all Russian clubs and national teams |website=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=28 February 2022 |access-date=28 February 2022}}&lt;/ref&gt; The tables reflect Russia's ongoing suspension from UEFA competitions.&lt;ref name=&quot;rus-susp-22/23&quot;&gt;{{cite press release|url=https://www.uefa.com/news-media/news/0275-150c9887cacb-882c686f407f-1000/ |title=UEFA decisions for upcoming competitions relating to the ongoing suspension of Russian national teams and clubs. However this could change depending on what happens.|publisher=Union of European Football Associations|date=2 May 2022 |access-date=2 May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
{{Cnote2 End}}

==Schedule==
The schedule of the competition is as follows.&lt;ref name=circular&gt;{{cite webpage |url=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/ |title=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events |publisher=Union of European Football Associations|date=15 December 2025 |access-date=24 December 2025}}&lt;/ref&gt; 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Schedule for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!Phase
!Round
!Draw date
!First leg
!Second leg
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|Qualifying
|First qualifying round
|16 June 2026
|7–8 July 2026
|14–15 July 2026
|-
|Second qualifying round
|17 June 2026
|21–22 July 2026
|28–29 July 2026
|-
|Third qualifying round
|20 July 2026
|4–5 August 2026
|11 August 2026
|-
|Play-offs
|Play-off round
|3 August 2026
|18–19 August 2026
|25–26 August 2026
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|League phase
|Matchday 1
|rowspan=&quot;8&quot;|27 August 2026
|colspan=&quot;2&quot;|8–10 September 2026
|-
|Matchday 2
|colspan=&quot;2&quot;|13–14 October 2026
|-
|Matchday 3
|colspan=&quot;2&quot;|20–21 October 2026
|-
|Matchday 4
|colspan=&quot;2&quot;|3–4 November 2026
|-
|Matchday 5
|colspan=&quot;2&quot;|24–25 November 2026
|-
|Matchday 6
|colspan=&quot;2&quot;|8–9 December 2026
|-
|Matchday 7
|colspan=&quot;2&quot;|19–20 January 2027
|-
|Matchday 8
|colspan=&quot;2&quot;|27 January 2027
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|Knockout phase
|Knockout phase play-offs
|29 January 2027
|16–17 February 2027
|23–24 February 2027
|-
|Round of 16
|rowspan=&quot;4&quot;|26 February 2027
|9–10 March 2027
|16–17 March 2027
|-
|Quarter-finals
|6–7 April 2027
|13–14 April 2027
|-
|Semi-finals
|27–28 April 2027
|4–5 May 2027
|-
|Final
|colspan=&quot;2&quot;|5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]], [[Madrid]]
|}

==Qualifying rounds==
{{main|1=2026–27 UEFA Champions League qualifying|l1=2026–27 UEFA Champions League qualifying rounds}}

===First qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q1}}

===Second qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q2}}

===Third qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q3}}

==Play-off round==
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|PO}}

==League phase==
{{main|2026–27 UEFA Champions League league phase}}

&lt;!-- BENELUX MAP --&gt;
{{Location map+|Benelux|width=205|float=left|caption=Locations of [[Benelux]] and nearby teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Belgium--&gt;
{{location map~|Benelux|lat=51.1136|long=3.1050|label_size=80|label=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|position=right}}
&lt;!--Netherlands--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.893894|long=4.523253|label_size=80|label=[[Feyenoord]]|position=top}}
{{Location map~|Benelux|lat=51.4416|long=5.4697|label_size=80|label=[[PSV Eindhoven|PSV]]|position=top}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=bottom}}
{{Location map~|Benelux|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=left}}
}}

&lt;!-- MAIN MAP --&gt;
{{Location map+|Europe|width=650|float=right|caption=Locations of teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Czech Republic--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.0675|long=14.4716|label_size=80|label=[[SK Slavia Prague|Slavia]]|position=right}}
&lt;!--England--&gt;
{{location map~|Europe|lat=51.555|long=-0.108333|label_size=80|label=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.46666|long=-2.244064|label_size=80|label='''Manchester'''&lt;!--Manchester City, Manchester United--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=52.4862|long=-1.8904|label_size=80|label=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.4308|long=-2.9608|label_size=80|label=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|position=left}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=48.8413|long=2.2530|label_size=80|label=[[Paris Saint-Germain FC|PSG]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.2188|long=11.6247|label_size=80|label=[[FC Bayern Munich|Bayern]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=51.34587|long=12.3482|label_size=80|label=[[RB Leipzig|Leipzig]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=48.778611|long=9.179444|label_size=80|label=[[VfB Stuttgart|Stuttgart]]|position=left}}
&lt;!--Italy--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=45.8139|long=9.0722|label_size=80|label=[[Como 1907|Como]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=45.4781|long= 9.1238|label_size=80|label=[[Inter Milan|Inter]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=40.8280|long=14.1930|label_size=80|label=[[SSC Napoli|Napoli]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=41.93389|long=12.45479|label_size=80|label=[[AS Roma|Roma]]|position=top}}
&lt;!--Portugal--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.162142|long=-8.621953|label_size=80|label=[[FC Porto|Porto]]|position=top}}
{{location map~|Europe|lat=38.7611|long=-9.1608|label_size=80|label=[[Sporting CP|Sporting]]|position=right}}
&lt;!--Spain--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.3647|long= 2.1555|label_size=80|label=[[FC Barcelona|Barcelona]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=40.3833|long=-3.7167|label_size=80|label=&lt;br&gt;'''Madrid'''&lt;!--Real Madrid, Atlético Madrid--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=39.9441|long=-0.1036|label_size=80|label=[[Villarreal CF|Villarreal]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=37.35644|long=-5.98177|label_size=80|label=[[Real Betis|Betis]]|position=right}}
&lt;!--Turkey--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.1032|long=28.9911|label_size=80|label=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|position=right}}
&lt;!--Ukraine--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.02083|long=37.80972|label_size=80|label=[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar]]|position=left}}

{{Location map~ |Europe |mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=1 |lat=61.7 |long=-23 |label_size=80 |label=
{{nowrap|'''Madrid teams'''}}&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Atlético Madrid]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Real Madrid CF|Real Madrid]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{nowrap|'''Manchester teams'''}}&lt;br /&gt;{{nowrap|[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester City F.C.|Manchester City]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester United F.C.|Manchester United]]}}
|position=right}}
}}
{{Clear right}}
[[Como 1907|Como]] will make their debut appearance since the introduction of the group stage/league phase. They also qualified for European football for the first time in their history.

The following is a provisional allocation of the qualified teams into seeding pots, based on their UEFA club coefficients.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
&lt;!--Column 1 here--&gt;
'''Pot 1'''
:([[2025–26 UEFA Champions League|TH]]) {{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] '''[[UEFA club coefficient|CC]]: 132.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(1) {{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] '''CC: 147.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(2) {{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] '''CC: 144.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(4) {{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] '''CC: 130.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(5) {{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] '''CC: 127.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(6) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] '''CC: 125.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(7) {{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] '''CC: 119.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(8) {{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] '''CC: 113.250'''
:(10) {{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] '''CC: 104.750'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 2 here--&gt;
'''Pot 2'''
:(11) {{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] '''CC: 100.750'''
:(13) {{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] '''CC: 97.750'''
:(15) {{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] '''CC: 84.000'''
:(17) {{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] '''CC: 83.000'''
:(20) {{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] '''CC: 80.750'''
:(21) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] '''CC: 76.500'''
:(23) {{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] '''CC: 75.250'''
:(24) {{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] '''CC: 74.500'''
:(26) {{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] '''CC: 71.250'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 3 here--&gt;
'''Pot 3'''
:(27) {{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] '''CC: 71.000'''
:(29) {{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] '''CC: 68.750'''
:(34) {{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] '''CC: 63.000'''
:(37) {{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] '''CC: 61.000'''
:(39) {{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] '''CC: 59.000'''
:(45) {{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] '''CC: 56.250'''
:(49) {{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] '''CC: 53.500'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 4 here--&gt;
'''Pot 3/4'''
:(59) {{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] '''CC: 44.000'''
:(80) {{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] '''CC: 27.500'''
:2 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#League Path|winners of the League Path]]''
:5 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#Champions Path|winners of the Champions Path]]''
'''Pot 4'''
:(103) {{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] '''CC: 19.989'''
:(120) {{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] '''CC: 16.699'''
{{Col-end}}

==پڻ ڏسو==
* [[ايسوسيئيشن فٽبال]]
* [[فيفا ورلڊ ڪپ 2026ع]]
*[[2026–27 UEFA Europa League]]
*[[2026–27 UEFA Conference League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Champions League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Europa Cup]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
*{{Official website|https://www.uefa.com/uefachampionsleague/}}

{{DEFAULTSORT:UEFA Champions League}}
[[زمرو:2026–27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ]] 
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]]
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] 
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا موجوده سيزن]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ جا سيزن|2026–27]] [[زمرو:يورپي مردن جي براعظمي فٽبال ۾ 2026-2027ع]] 
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ]]
[[زمرو:راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:واقعا]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>a9od333cuncwl301kgksoipdvpdjlmi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398743</id>
      <parentid>398741</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:10:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37830" sha1="o3no0z3j57tf8mfajrveuum4piub8mh" xml:space="preserve">{{Short description|Season of UEFA's top-tier European club football competition}}
{{Infobox settlement 
|tourney_name  = UEFA Champions League
| year         = 2026–27
| image        = Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg
| size         = 275px
| caption      = [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final
|dates         = {{nowrap|''Qualifying:''&lt;br /&gt;7 July – 26 August 2026&lt;br /&gt;''Competition proper:''&lt;br /&gt;8 September 2026 – 5 June 2027}}
|num_teams     = ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81

سال:  2026–2027ع
ٽيمون: ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81
اڳيون سيزن: ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|associations  = 53
|prevseason    = [[2025–26 UEFA Champions League|2025–26]]
|nextseason    = ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|updated       = 
|name=يوئيفا چيمپيئنز ليگ 2026-2027ع|official_name=UEFA Champions League|image_skyline=Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg|image_caption=[[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final}}
'''2026-2027ع يوئيفا چيمپئنز ليگ''' يوئيفا پاران منعقد ڪيل يورپ جي پريميئر فٽبال ٽورنامينٽ جو &lt;small&gt;72&lt;/small&gt;هون سيزن آهي ۽ يوروپا ڪپ کان يوئيفا چيمپئنز ليگ ۾ تبديل ٿيڻ کان پوءِ &lt;small&gt;35&lt;/small&gt; هون سيزن آهي. &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپئنز ليگ سيزن &lt;small&gt;7&lt;/small&gt; جولاءِ &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع تي قابليت واري مرحلي سان شروع ٿيو ۽ ليگ مرحلو &lt;small&gt;8&lt;/small&gt; سيپٽمبر &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع تي شروع ٿيندو.

فائنل &lt;small&gt;5&lt;/small&gt; جون &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;ع تي [[اسپين]] جي شهر [[ميڊرڊ]] ۾ &lt;small&gt;'''ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم'''&lt;/small&gt; ۾ منعقد ٿيندو. &lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 May 2025|quote=30 September 2025}}&lt;/ref&gt; اهو ٻيو ڀيرو هوندو جو &lt;small&gt;'''ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;2019&lt;/small&gt;ع کان پوءِ يوئيفا چيمپئنز ليگ جي فائنل جي ميزباني ڪندو. سال &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپئنز ليگ جا فاتح پاڻمرادو &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;28&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپئنز ليگ ليگ مرحلي، &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;ع فيفا انٽر ڪانٽينينٽل ڪپ فائنل، &lt;small&gt;2029&lt;/small&gt;ع فيفا ڪلب ورلڊ ڪپ گروپ اسٽيج لاءِ قابليت حاصل ڪندا ۽ &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;ع يوئيفا سپر ڪپ ۾ &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا يوروپا ليگ جي فاتحن خلاف کيڏڻ جو حق حاصل ڪندا. پيرس سينٽ جرمين ٻه ڀيرا دفاعي چيمپيئن آهي.

== ايسوسيئيشن (تنظيم) وار ٽيمن جي ورڇ ==
&lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع جي يوئيفا چيمپيئنز ليگ ۾ يوئيفا جي &lt;small&gt;55&lt;/small&gt; ميمبر ايسوسيئيشنن مان &lt;small&gt;53&lt;/small&gt; ايسوسيئيشنن جون مجموعي طور تي &lt;small&gt;81&lt;/small&gt; ٽيمون حصو وٺنديون (ان ۾ [[لڪتنسٽائن]] جيڪو ڪا به مقامي ليگ منعقد نٿو ڪري ۽ [[روس]]، جيڪو هن وقت معطل آهي، شامل نه آهن). هر ايسوسيئيشن لاءِ حصو وٺندڙ ٽيمن جو تعداد طئي ڪرڻ واسطي يوئيفا ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽن (&lt;small&gt;coefficients&lt;/small&gt;) تي ٻڌل رينڪنگ استعمال ڪئي ويندي آهي: &lt;ref name=&quot;regulations&quot;&gt;{{cite web|url=https://documents.uefa.com/r/Regulations-of-the-UEFA-Champions-League-2026/27-Online |title=Regulations of the UEFA Champions League, 2026/27 Season|publisher=Union of European Football Associations|year=2026 |access-date=27 May 2026}}&lt;/ref&gt;
* &lt;small&gt;1 کان 5 نمبر تي موجود ايسوسيئيشنز مان هر هڪ جون چار ٽيمون هونديون.&lt;/small&gt; 
* &lt;small&gt;6 نمبر واري ايسوسيئيشن جون ٽي ٽيمون هونديون.&lt;/small&gt; 
*&lt;small&gt;7 کان 15 نمبر تي موجود ايسوسيئيشنز مان هر هڪ جون ٻه ٽيمون هونديون.&lt;/small&gt; 
*&lt;small&gt;16 کان 55 نمبر تي موجود ايسوسيئيشنز ([[روس]] ۽ [[لڪتنسٽائن|ليچٽنسٽائن]] کان سواءِ) مان هر هڪ جي هڪ ٽيم هوندي.&lt;/small&gt;  
*&lt;small&gt;جيڪڏهن 2025-26ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ ۽ 2025-26ع يوئيفا  يوروپا ليگ جا فاتح پنهنجي مقامي ليگ ذريعي 2026-27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ لاءِ ڪواليفائي نه ڪري سگهن، ته انهن کي هڪ اضافي داخلا (انٽري) ڏني ويندي.&lt;/small&gt; 
*&lt;small&gt;2025-26ع سيزن ۾ بهترين ڪوئفيشنٽس رکندڙ ٻن ايسوسيئيشنز کي ليگ مرحلي ۾ هڪ-هڪ ”يورپين پرفارمنس اسپاٽ&quot; ملندو. يوئيفا چيمپيئنز ليگ ۽ يوروپا ليگ جا فاتح انهن يورپين پرفارمنس اسپاٽس کي حاصل نٿا ڪري سگهن.&lt;/small&gt;

=== ايسوسيئيشن جي درجه بندي ===
سال &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ لاءِ، ايسوسيئيشن (ملڪي فٽبال فيڊريشنن) کي جڳهيون انهن جي &lt;small&gt;2025&lt;/small&gt;ع واري يوئيفا ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽن جي بنياد تي ڏنيون وينديون آهن؛ هن حساب ڪتاب ۾ &lt;small&gt;2020&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;21&lt;/small&gt;ع کان &lt;small&gt;2024&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;25&lt;/small&gt;ع تائين يورپي مقابلن ۾ انهن جي ڪارڪردگي کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هي جدول يوئيفا پاران روس تي لاڳو جاري معطلي جي صورتحال کي ظاهر ڪري ٿو.

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; يورپ. فائنل. ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽس جي بنياد تي جڳهين جي مختص ٿيڻ کان علاوه، ايسوسيئيشنز جون اضافي ٽيمون به چيمپيئنز ليگ ۾ حصو وٺي سگهن ٿيون، جيئن هيٺ بيان ڪيو ويو آهي: * (EPS) – يورپي ڪارڪردگي واري جڳهه (European Performance Spot)؛ اهي اضافي جڳهيون انهن ايسوسيئيشنز لاءِ آهن جيڪي 2025-26 جي ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽس جي درجه بندي ۾ مٿين 2 پوزيشنن تي اچن ٿيون. * (TH) – UEFA چيمپيئنز ليگ جو ٽائيٽل (لقب) رکندڙن لاءِ اضافي جڳهه. * (EL) – UEFA يوروپا ليگ جو ٽائيٽل (لقب) رکندڙن لاءِ اضافي جڳهه. * 2026-27 UEFA چيمپيئنز ليگ لاءِ ايسوسيئيشن جي درجه بندي. درجو. ايسوسيئيشن. ڪوئفيشنٽ. ٽيمون. نوٽس.


the 2026–27 UEFA Champions League, the associations are allocated places according to their 2025 [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]], which takes into account their performance in European competitions from 2020–21 to 2024–25.&lt;ref name=&quot;country coefficients&quot;&gt;{{cite web |title=Association coefficients 2024/25 |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/country/#/yr/2025 |access-date=1 June 2025 |publisher=Union of European Football Associations}}&lt;/ref&gt; The table reflects Russia's ongoing suspension from UEFA.

Apart from the allocation based on the association coefficients, associations may have additional teams participating in the Champions League, as noted below:
*{{small|(EPS)}} – European Performance Spot, the additional berths for associations who finish in the top 2 of the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|2025–26 association coefficients]]
*{{small|(TH)}} – Additional berth for UEFA Champions League title holders
*{{small|(EL)}} – Additional berth for UEFA Europa League title holders
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
&lt;!-- DO NOT CHANGE RANKINGS! THEY ARE FINAL AND CORRECT!! --&gt;
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
{|
|+'''Association ranking for 2026–27 UEFA Champions League'''
|-valign=top style=&quot;font-size:90%&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!1
|{{fba|ENG}}
|align=right|115.196
|align=center rowspan=5|4
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!2
|{{fba|ITA}}
|align=right|97.231
|
|-
!3
|{{fba|ESP}}
|align=right|94.453
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!4
|{{fba|GER}}
|align=right|86.331
|
|-
!5
|{{fba|FRA}}
|align=right|73.093
|
|-
!6
|{{fba|NED}}
|align=right|67.150
|align=center|3
|
|-
!7
|{{fba|POR}}
|align=right|62.266
|align=center rowspan=9|2
|
|-
!8
|{{fba|BEL}}
|align=right|56.850
|
|-
!9
|{{fba|CZE}}
|align=right|44.100
|
|-
!10
|{{fba|TUR}}
|align=right|43.900
|
|-
!11
|{{fba|NOR}}
|align=right|39.687
|
|-
!12
|{{fba|GRE}}
|align=right|39.312
|
|-
!13
|{{fba|AUT}}
|align=right|36.450
|
|-
!14
|{{fba|SCO}}
|align=right|35.550
|
|-
!15
|{{fba|POL}}
|align=right|35.000
|
|-
!16
|{{fba|DEN}}
|align=right|33.981
|align=center rowspan=4|1
|
|-
!17
|{{fba|SUI}}
|align=right|33.625
|
|-
!18
|{{fba|ISR}}
|align=right|31.625
|
|-
!19
|{{fba|CYP}}
|align=right|27.537
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!20
|{{fba|SWE}}
|align=right|27.125
|align=center rowspan=6|1
|
|-
!21
|{{fba|CRO}}
|align=right|27.025
|
|-
!22
|{{fba|SRB}}
|align=right|25.500
|
|-
!23
|{{fba|UKR}}
|align=right|24.400
|
|-
!24
|{{fba|HUN}}
|align=right|24.000
|
|-
!25
|{{fba|ROU}}
|align=right|23.250
|
|-
!26
|{{fba|RUS}}
|align=right|22.632
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note RUS}}
|-
!27
|{{fba|SVK}}
|align=right|21.250
|align=center rowspan=12|1
|
|-
!28
|{{fba|SVN}}
|align=right|20.343
|
|-
!29
|{{fba|BUL}}
|align=right|19.875
|
|-
!30
|{{fba|AZE}}
|align=right|19.625
|
|-
!31
|{{fba|IRL}}
|align=right|14.968
|
|-
!32
|{{fba|MDA}}
|align=right|14.500
|
|-
!33
|{{fba|ISL}}
|align=right|13.520
|
|-
!34
|{{fba|BIH}}
|align=right|13.031
|
|-
!35
|{{fba|ARM}}
|align=right|12.250
|
|-
!36
|{{fba|LVA}}
|align=right|12.250
|
|-
!37
|{{fba|KOS}}
|align=right|12.041
|
|-
!38
|{{fba|FIN}}
|align=right|11.750
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!39
|{{fba|KAZ}}
|align=right|11.125
|align=center rowspan=5|1
|
|-
!40
|{{fba|FRO}}
|align=right|10.750
|
|-
!41
|{{fba|MLT}}
|align=right|8.500
|
|-
!42
|{{fba|NIR}}
|align=right|8.333
|
|-
!43
|{{fba|LTU}}
|align=right|8.250
|
|-
!44
|{{fba|LIE}}
|align=right|8.000
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note LIE}}
|-
!45
|{{fba|EST}}
|align=right|7.957
|align=center rowspan=11|1
|
|-
!46
|{{fba|ALB}}
|align=right|7.875
|
|-
!47
|{{fba|MNE}}
|align=right|7.208
|
|-
!48
|{{fba|LUX}}
|align=right|6.875
|
|-
!49
|{{fba|WAL}}
|align=right|6.791
|
|-
!50
|{{fba|GEO}}
|align=right|6.625
|
|-
!51
|{{fba|MKD}}
|align=right|6.166
|
|-
!52
|{{fba|BLR}}
|align=right|6.000
|
|-
!53
|{{fba|AND}}
|align=right|5.498
|
|-
!54
|{{fba|GIB}}
|align=right|5.457
|
|-
!55
|{{fba|SMR}}
|align=right|2.498
|
|}
|}

===Distribution===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=2|
!Teams entering in this round
!Teams advancing from the previous round
|-
!colspan=2|First qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
|
* 28 champions from associations 24–25 and 29–55 (except Russia and Liechtenstein){{Cref2|Note RUS}}{{Cref2|Note LIE}}
|
|-
!rowspan=2|Second qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (24 teams)
|
* 8 champions from associations 15–22
* 2 champions from associations 27 and 28 as the teams with highest club coefficients, originally from the first qualifying round (Champions Path)
|
* 14 winners from the first qualifying round
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
* 4 runners-up from associations 10 and 13–15
|
|-
!rowspan=2|Third qualifying round&lt;br /&gt; (20 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (12 teams)
|
|
* 12 winners from the second qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (8 teams)
|
* 2 runners-up from associations 8–9
* 1 third-placed team from association 6
* 1 fourth-placed team from association 5
* 2 runners-up from associations 11 and 12 as the teams with highest club coefficients, originally from the second qualifying round (League Path)
|
* 2 winners from the second qualifying round (League Path)
|-
!rowspan=2|Play-off round&lt;br /&gt; (14 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (10 teams)
|
* 4 champions from associations 11–14
|
* 6 winners from the third qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
|
* 4 winners from the third qualifying round (League Path)
|-
!colspan=2|League phase&lt;br /&gt; (36 teams)
|
* 2 associations with the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|highest coefficients]] from the previous season receive an extra Champions League league phase berth.
* 10 champions from associations 1–10
* 6 runners-up from associations 1–6
* 5 third-placed teams from associations 1–5
* 4 fourth-placed teams from associations 1–4
* 1 champion from association 23 as the team with the highest club coefficient, originally from the second qualifying round (Champions Path)
* 1 runner-up from association 7 as the team with the highest club coefficient, originally from the third qualifying round (League Path)
|
* 5 winners from the play-off round (Champions Path)
* 2 winners from the play-off round (League Path)
|-
!colspan=2|Knockout phase play-offs&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 16 teams ranked 9–24 from the league phase
|-
!colspan=2|Round of 16&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 8 teams ranked 1–8 from the league phase
* 8 winners from the knockout phase play-offs
|}

The information here reflects the ongoing suspension of Russia in European football, and so the following changes to the default access list have been made:

* The champion of association 23 (Ukraine) will enter the second qualifying round (Champions Path) instead of the first qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Champions League|Champions League title holders]] ([[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:

*[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] as the domestic champion with the highest club coefficient among the clubs that would otherwise have entered the Champions Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the Champions Path second qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_CLTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Shakhtar earn automatic place in 2026/27 league phase thanks to Champions League rebalancing |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a2-1fdbe8841243-cc2d911740ee-1000--what-happens-if-the-uefa-champions-league-winners-have-also-/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
*[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] and [[NK Celje|Celje]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the Champions Path first qualifying round, will enter the Champions Path second qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Europa League|Europa League title holders]] ([[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:
*[[Sporting CP]], as the club with the highest club coefficient among all clubs that would otherwise have entered either the Champions Path or the League Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the League Path third qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_ELTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Sporting CP secure Champions League league phase berth following Aston Villa's Europa League triumph |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/02a2-1fdbe897bb7f-131fc631688c-1000--what-happens-if-the-uefa-europa-league-winners-have-also/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] and [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the League Path second qualifying round, will enter the League Path third qualifying round.

===Teams===
The labels in the parentheses show how each team qualified for the place of its starting round:
*TH: Champions League title holders
*EL: Europa League title holders
*1st, 2nd, 3rd, 4th, etc.: League positions of the previous season
*EPS: European Performance Spots – the additional berths given to clubs from the two associations with the highest [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficient points]] in 2025–26

The label of European Performance Spots and title holders already qualified via league position are superscripted.

The second qualifying round, third qualifying round and play-off round are divided into Champions Path ('''CH''') and League Path ('''LP''').

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Qualified teams for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!colspan=2|Entry round
!colspan=4|Teams
|-
!colspan=2 rowspan=8|[[#League phase|League phase]]
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|1st]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Champions League|TH]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] {{small|([[2025–26 Premier League|4th]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Europa League|EL]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] {{small|([[2025–26 Premier League|1st]])}}
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] {{small|([[2025–26 Premier League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] {{small|([[2025–26 Premier League|3rd]])}}
|{{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] {{small|([[2025–26 Premier League|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] {{small|([[2025–26 Serie A|1st]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] {{small|([[2025–26 Serie A|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] {{small|([[2025–26 Serie A|3rd]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] {{small|([[2025–26 Serie A|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] {{small|([[2025–26 La Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] {{small|([[2025–26 La Liga|3rd]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] {{small|([[2025–26 La Liga|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|3rd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|4th]])}}
|{{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|3rd]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|1st]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|2nd]])}}
|{{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|2nd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|1st]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|1st]])}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] {{small|([[2025–26 Ukrainian Premier League|1st]])}}
|colspan=3|
|-
!colspan=6|
|-
![[#Play-off round|Play-off round]]
!{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|NOR}} [[Viking FK|Viking]] {{small|([[2025 Eliteserien|1st]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[AEK Athens F.C.|AEK Athens]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|1st]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[LASK]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Celtic F.C.|Celtic]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|1st]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=2|[[#Third qualifying round|Third qualifying round]]
!rowspan=2|{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|FRA}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|4th]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[NEC Nijmegen|NEC]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|3rd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|2nd]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[AC Sparta Prague|Sparta Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|NOR}} [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] {{small|([[2025 Eliteserien|2nd]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|2nd]])}}
|colspan=2|
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=4|[[#Second qualifying round|Second qualifying round]]
!rowspan=3|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|POL}} [[Lech Poznań]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|1st]])}}
|{{fbaicon|DEN}} [[Aarhus Gymnastikforening|AGF]] {{small|([[2025–26 Danish Superliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SUI}} [[FC Thun|Thun]] {{small|([[2025–26 Swiss Super League|1st]])}}
|{{fbaicon|ISR}} [[Hapoel Be'er Sheva F.C.|Hapoel Be'er Sheva]] {{small|([[2025–26 Israeli Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|CYP}} [[AC Omonia|Omonia]] {{small|([[2025–26 Cypriot First Division|1st]])}}
|{{fbaicon|SWE}} [[Mjällby AIF]] {{small|([[2025 Allsvenskan|1st]])}}
|{{fbaicon|CRO}} [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] {{small|([[2025–26 Croatian Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SRB}} [[Red Star Belgrade]] {{small|([[2025–26 Serbian SuperLiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|SVK}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] {{small|([[2025–26 Slovak First Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SVN}} [[NK Celje|Celje]] {{small|([[2025–26 Slovenian PrvaLiga|1st]])}}
|colspan=2|
|-
!{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|2nd]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|2nd]])}}
|{{fbaicon|POL}} [[Górnik Zabrze]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|2nd]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=7|[[#First qualifying round|First qualifying round]]
!rowspan=7|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|HUN}} [[Győri ETO FC|ETO Győr]] {{small|([[2025–26 Nemzeti Bajnokság I|1st]])}}
|{{fbaicon|ROU}} [[CS Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] {{small|([[2025–26 Liga I|1st]])}}
|{{fbaicon|BUL}} [[PFC Levski Sofia|Levski Sofia]] {{small|([[2025–26 First Professional Football League (Bulgaria)|1st]])}}
|{{fbaicon|AZE}} [[Sabah FK (Azerbaijan)|Sabah]] {{small|([[2025–26 Azerbaijan Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|IRL}} [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] {{small|([[2025 League of Ireland Premier Division|1st]])}}
|{{fbaicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] {{small|([[2025–26 Moldovan Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur Reykjavík]] {{small|([[2025 Besta deild karla|1st]])}}
|{{fbaicon|BIH}} [[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] {{small|([[2025–26 Premier League of Bosnia and Herzegovina|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|ARM}} [[FC Ararat-Armenia|Ararat-Armenia]] {{small|([[2025–26 Armenian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|LVA}} [[Riga FC|Riga]] {{small|([[2025 Latvian Higher League|1st]])}}
|{{fbaicon|KOS}} [[FC Drita|Drita]] {{small|([[2025–26 Football Superleague of Kosovo|1st]])}}
|{{fbaicon|FIN}} [[Kuopion Palloseura|KuPS]] {{small|([[2025 Veikkausliiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|KAZ}} [[FC Kairat|Kairat]] {{small|([[2025 Kazakhstan Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|FRO}} [[Klaksvíkar Ítróttarfelag|KÍ]] {{small|([[2025 Faroe Islands Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|MLT}} [[Floriana F.C.|Floriana]] {{small|([[2025–26 Maltese Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|NIR}} [[Larne F.C.|Larne]] {{small|([[2025–26 NIFL Premiership|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LTU}} [[FK Kauno Žalgiris|Kauno Žalgiris]] {{small|([[2025 A Lyga|1st]])}}
|{{fbaicon|EST}} [[FC Flora|Flora]] {{small|([[2025 Meistriliiga|1st]])}}
|{{fbaicon|ALB}} [[KF Egnatia Rrogozhinë|Egnatia]] {{small|([[2025–26 Kategoria Superiore|1st]])}}
|{{fbaicon|MNE}} [[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska]] {{small|([[2025–26 Montenegrin First League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LUX}} [[FC Atert Bissen|Atert Bissen]] {{small|([[2025–26 Luxembourg National Division|1st]])}}
|{{fbaicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] {{small|([[2025–26 Cymru Premier|1st]])}}
|{{fbaicon|GEO}} [[FC Iberia 1999|Iberia 1999]] {{small|([[2025 Erovnuli Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|MKD}} [[FK Vardar|Vardar]] {{small|([[2025–26 Macedonian First Football League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|BLR}} [[FC Maxline Vitebsk|ML Vitebsk]] {{small|([[2025 Belarusian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|AND}} [[Inter Club d'Escaldes]] {{small|([[2025–26 Primera Divisió|1st]])}}
|{{fbaicon|GIB}} [[Lincoln Red Imps F.C.|Lincoln Red Imps]] {{small|([[2025–26 Gibraltar Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SMR}} [[Tre Fiori FC|Tre Fiori]] {{small|([[2025–26 Campionato Sammarinese di Calcio|1st]])}}
|}

{{Cnote2 Begin|liststyle=disc}}
{{Cnote2|Note LIE|'''Liechtenstein (LIE):''' The seven teams affiliated with the [[Liechtenstein Football Association]] (LFV) all play in the [[Swiss football league system]]. The only competition organised by the LFV is the [[Liechtenstein Football Cup]] – the winners of which qualify for the [[UEFA Conference League]] for the 2026–27 season.}}
{{Cnote2|Note RUS|'''Russia (RUS):''' On 28 February 2022, Russian football clubs and national teams were suspended from FIFA and UEFA competitions due to the [[Russian invasion of Ukraine]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/60560567 |title=Ukraine crisis: FIFA and UEFA suspend all Russian clubs and national teams |website=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=28 February 2022 |access-date=28 February 2022}}&lt;/ref&gt; The tables reflect Russia's ongoing suspension from UEFA competitions.&lt;ref name=&quot;rus-susp-22/23&quot;&gt;{{cite press release|url=https://www.uefa.com/news-media/news/0275-150c9887cacb-882c686f407f-1000/ |title=UEFA decisions for upcoming competitions relating to the ongoing suspension of Russian national teams and clubs. However this could change depending on what happens.|publisher=Union of European Football Associations|date=2 May 2022 |access-date=2 May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
{{Cnote2 End}}

==Schedule==
The schedule of the competition is as follows.&lt;ref name=circular&gt;{{cite webpage |url=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/ |title=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events |publisher=Union of European Football Associations|date=15 December 2025 |access-date=24 December 2025}}&lt;/ref&gt; 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Schedule for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!Phase
!Round
!Draw date
!First leg
!Second leg
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|Qualifying
|First qualifying round
|16 June 2026
|7–8 July 2026
|14–15 July 2026
|-
|Second qualifying round
|17 June 2026
|21–22 July 2026
|28–29 July 2026
|-
|Third qualifying round
|20 July 2026
|4–5 August 2026
|11 August 2026
|-
|Play-offs
|Play-off round
|3 August 2026
|18–19 August 2026
|25–26 August 2026
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|League phase
|Matchday 1
|rowspan=&quot;8&quot;|27 August 2026
|colspan=&quot;2&quot;|8–10 September 2026
|-
|Matchday 2
|colspan=&quot;2&quot;|13–14 October 2026
|-
|Matchday 3
|colspan=&quot;2&quot;|20–21 October 2026
|-
|Matchday 4
|colspan=&quot;2&quot;|3–4 November 2026
|-
|Matchday 5
|colspan=&quot;2&quot;|24–25 November 2026
|-
|Matchday 6
|colspan=&quot;2&quot;|8–9 December 2026
|-
|Matchday 7
|colspan=&quot;2&quot;|19–20 January 2027
|-
|Matchday 8
|colspan=&quot;2&quot;|27 January 2027
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|Knockout phase
|Knockout phase play-offs
|29 January 2027
|16–17 February 2027
|23–24 February 2027
|-
|Round of 16
|rowspan=&quot;4&quot;|26 February 2027
|9–10 March 2027
|16–17 March 2027
|-
|Quarter-finals
|6–7 April 2027
|13–14 April 2027
|-
|Semi-finals
|27–28 April 2027
|4–5 May 2027
|-
|Final
|colspan=&quot;2&quot;|5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]], [[Madrid]]
|}

==Qualifying rounds==
{{main|1=2026–27 UEFA Champions League qualifying|l1=2026–27 UEFA Champions League qualifying rounds}}

===First qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q1}}

===Second qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q2}}

===Third qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q3}}

==Play-off round==
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|PO}}

==League phase==
{{main|2026–27 UEFA Champions League league phase}}

&lt;!-- BENELUX MAP --&gt;
{{Location map+|Benelux|width=205|float=left|caption=Locations of [[Benelux]] and nearby teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Belgium--&gt;
{{location map~|Benelux|lat=51.1136|long=3.1050|label_size=80|label=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|position=right}}
&lt;!--Netherlands--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.893894|long=4.523253|label_size=80|label=[[Feyenoord]]|position=top}}
{{Location map~|Benelux|lat=51.4416|long=5.4697|label_size=80|label=[[PSV Eindhoven|PSV]]|position=top}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=bottom}}
{{Location map~|Benelux|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=left}}
}}

&lt;!-- MAIN MAP --&gt;
{{Location map+|Europe|width=650|float=right|caption=Locations of teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Czech Republic--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.0675|long=14.4716|label_size=80|label=[[SK Slavia Prague|Slavia]]|position=right}}
&lt;!--England--&gt;
{{location map~|Europe|lat=51.555|long=-0.108333|label_size=80|label=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.46666|long=-2.244064|label_size=80|label='''Manchester'''&lt;!--Manchester City, Manchester United--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=52.4862|long=-1.8904|label_size=80|label=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.4308|long=-2.9608|label_size=80|label=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|position=left}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=48.8413|long=2.2530|label_size=80|label=[[Paris Saint-Germain FC|PSG]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.2188|long=11.6247|label_size=80|label=[[FC Bayern Munich|Bayern]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=51.34587|long=12.3482|label_size=80|label=[[RB Leipzig|Leipzig]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=48.778611|long=9.179444|label_size=80|label=[[VfB Stuttgart|Stuttgart]]|position=left}}
&lt;!--Italy--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=45.8139|long=9.0722|label_size=80|label=[[Como 1907|Como]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=45.4781|long= 9.1238|label_size=80|label=[[Inter Milan|Inter]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=40.8280|long=14.1930|label_size=80|label=[[SSC Napoli|Napoli]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=41.93389|long=12.45479|label_size=80|label=[[AS Roma|Roma]]|position=top}}
&lt;!--Portugal--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.162142|long=-8.621953|label_size=80|label=[[FC Porto|Porto]]|position=top}}
{{location map~|Europe|lat=38.7611|long=-9.1608|label_size=80|label=[[Sporting CP|Sporting]]|position=right}}
&lt;!--Spain--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.3647|long= 2.1555|label_size=80|label=[[FC Barcelona|Barcelona]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=40.3833|long=-3.7167|label_size=80|label=&lt;br&gt;'''Madrid'''&lt;!--Real Madrid, Atlético Madrid--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=39.9441|long=-0.1036|label_size=80|label=[[Villarreal CF|Villarreal]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=37.35644|long=-5.98177|label_size=80|label=[[Real Betis|Betis]]|position=right}}
&lt;!--Turkey--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.1032|long=28.9911|label_size=80|label=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|position=right}}
&lt;!--Ukraine--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.02083|long=37.80972|label_size=80|label=[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar]]|position=left}}

{{Location map~ |Europe |mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=1 |lat=61.7 |long=-23 |label_size=80 |label=
{{nowrap|'''Madrid teams'''}}&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Atlético Madrid]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Real Madrid CF|Real Madrid]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{nowrap|'''Manchester teams'''}}&lt;br /&gt;{{nowrap|[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester City F.C.|Manchester City]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester United F.C.|Manchester United]]}}
|position=right}}
}}
{{Clear right}}
[[Como 1907|Como]] will make their debut appearance since the introduction of the group stage/league phase. They also qualified for European football for the first time in their history.

The following is a provisional allocation of the qualified teams into seeding pots, based on their UEFA club coefficients.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
&lt;!--Column 1 here--&gt;
'''Pot 1'''
:([[2025–26 UEFA Champions League|TH]]) {{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] '''[[UEFA club coefficient|CC]]: 132.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(1) {{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] '''CC: 147.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(2) {{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] '''CC: 144.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(4) {{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] '''CC: 130.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(5) {{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] '''CC: 127.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(6) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] '''CC: 125.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(7) {{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] '''CC: 119.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(8) {{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] '''CC: 113.250'''
:(10) {{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] '''CC: 104.750'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 2 here--&gt;
'''Pot 2'''
:(11) {{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] '''CC: 100.750'''
:(13) {{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] '''CC: 97.750'''
:(15) {{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] '''CC: 84.000'''
:(17) {{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] '''CC: 83.000'''
:(20) {{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] '''CC: 80.750'''
:(21) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] '''CC: 76.500'''
:(23) {{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] '''CC: 75.250'''
:(24) {{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] '''CC: 74.500'''
:(26) {{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] '''CC: 71.250'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 3 here--&gt;
'''Pot 3'''
:(27) {{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] '''CC: 71.000'''
:(29) {{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] '''CC: 68.750'''
:(34) {{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] '''CC: 63.000'''
:(37) {{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] '''CC: 61.000'''
:(39) {{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] '''CC: 59.000'''
:(45) {{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] '''CC: 56.250'''
:(49) {{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] '''CC: 53.500'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 4 here--&gt;
'''Pot 3/4'''
:(59) {{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] '''CC: 44.000'''
:(80) {{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] '''CC: 27.500'''
:2 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#League Path|winners of the League Path]]''
:5 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#Champions Path|winners of the Champions Path]]''
'''Pot 4'''
:(103) {{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] '''CC: 19.989'''
:(120) {{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] '''CC: 16.699'''
{{Col-end}}

==پڻ ڏسو==
* [[ايسوسيئيشن فٽبال]]
* [[فيفا ورلڊ ڪپ 2026ع]]
*[[2026–27 UEFA Europa League]]
*[[2026–27 UEFA Conference League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Champions League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Europa Cup]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
*{{Official website|https://www.uefa.com/uefachampionsleague/}}

{{DEFAULTSORT:UEFA Champions League}}
[[زمرو:2026–27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ]] 
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]]
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] 
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا موجوده سيزن]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ جا سيزن|2026–27]] [[زمرو:يورپي مردن جي براعظمي فٽبال ۾ 2026-2027ع]] 
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ]]
[[زمرو:راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:واقعا]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>o3no0z3j57tf8mfajrveuum4piub8mh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398756</id>
      <parentid>398743</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:45:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>398756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37953" sha1="a49b8iwrj4k0k3er78ic6f4s75lwaf2" xml:space="preserve">{{Short description|Season of UEFA's top-tier European club football competition}}
{{Infobox settlement 
|tourney_name  = UEFA Champions League
| year         = 2026–27
| image        = Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg
| size         = 275px
| caption      = [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final
|dates         = {{nowrap|''Qualifying:''&lt;br /&gt;7 July – 26 August 2026&lt;br /&gt;''Competition proper:''&lt;br /&gt;8 September 2026 – 5 June 2027}}
|num_teams     = ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81

سال:  2026–2027ع
ٽيمون: ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81
اڳيون سيزن: ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|associations  = 53
|prevseason    = [[2025–26 UEFA Champions League|2025–26]]
|nextseason    = ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|updated       = 
|name=يوئيفا چيمپيئنز ليگ 2026-2027ع|official_name=UEFA Champions League|image_skyline=Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg|image_caption=[[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final}}
'''2026-2027ع يوئيفا چيمپئنز ليگ''' يوئيفا پاران منعقد ڪيل يورپ جي پريميئر فٽبال ٽورنامينٽ جو &lt;small&gt;72&lt;/small&gt;هون سيزن آهي ۽ يوروپا ڪپ کان يوئيفا چيمپئنز ليگ ۾ تبديل ٿيڻ کان پوءِ &lt;small&gt;35&lt;/small&gt; هون سيزن آهي. &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپئنز ليگ سيزن &lt;small&gt;7&lt;/small&gt; جولاءِ &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع تي قابليت واري مرحلي سان شروع ٿيو ۽ ليگ مرحلو &lt;small&gt;8&lt;/small&gt; سيپٽمبر &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع تي شروع ٿيندو.

فائنل &lt;small&gt;5&lt;/small&gt; جون &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;ع تي [[اسپين]] جي شهر [[ميڊرڊ]] ۾ &lt;small&gt;'''ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم'''&lt;/small&gt; ۾ منعقد ٿيندو. &lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 May 2025|quote=30 September 2025}}&lt;/ref&gt; اهو ٻيو ڀيرو هوندو جو &lt;small&gt;'''ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;2019&lt;/small&gt;ع کان پوءِ يوئيفا چيمپئنز ليگ جي فائنل جي ميزباني ڪندو. سال &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپئنز ليگ جا فاتح پاڻمرادو &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;28&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپئنز ليگ ليگ مرحلي، &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;ع فيفا انٽر ڪانٽينينٽل ڪپ فائنل، &lt;small&gt;2029&lt;/small&gt;ع فيفا ڪلب ورلڊ ڪپ گروپ اسٽيج لاءِ قابليت حاصل ڪندا ۽ &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;ع يوئيفا سپر ڪپ ۾ &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا يوروپا ليگ جي فاتحن خلاف کيڏڻ جو حق حاصل ڪندا. پيرس سينٽ جرمين ٻه ڀيرا دفاعي چيمپيئن آهي.

== ايسوسيئيشن (تنظيم) وار ٽيمن جي ورڇ ==
&lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع جي يوئيفا چيمپيئنز ليگ ۾ يوئيفا جي &lt;small&gt;55&lt;/small&gt; ميمبر ايسوسيئيشنن مان &lt;small&gt;53&lt;/small&gt; ايسوسيئيشنن جون مجموعي طور تي &lt;small&gt;81&lt;/small&gt; ٽيمون حصو وٺنديون (ان ۾ [[لڪتنسٽائن]] جيڪو ڪا به مقامي ليگ منعقد نٿو ڪري ۽ [[روس]]، جيڪو هن وقت معطل آهي، شامل نه آهن). هر ايسوسيئيشن لاءِ حصو وٺندڙ ٽيمن جو تعداد طئي ڪرڻ واسطي يوئيفا ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽن (&lt;small&gt;coefficients&lt;/small&gt;) تي ٻڌل رينڪنگ استعمال ڪئي ويندي آهي: &lt;ref name=&quot;regulations&quot;&gt;{{cite web|url=https://documents.uefa.com/r/Regulations-of-the-UEFA-Champions-League-2026/27-Online |title=Regulations of the UEFA Champions League, 2026/27 Season|publisher=Union of European Football Associations|year=2026 |access-date=27 May 2026}}&lt;/ref&gt;
* &lt;small&gt;1 کان 5 نمبر تي موجود ايسوسيئيشنز مان هر هڪ جون چار ٽيمون هونديون.&lt;/small&gt; 
* &lt;small&gt;6 نمبر واري ايسوسيئيشن جون ٽي ٽيمون هونديون.&lt;/small&gt; 
*&lt;small&gt;7 کان 15 نمبر تي موجود ايسوسيئيشنز مان هر هڪ جون ٻه ٽيمون هونديون.&lt;/small&gt; 
*&lt;small&gt;16 کان 55 نمبر تي موجود ايسوسيئيشنز ([[روس]] ۽ [[لڪتنسٽائن|ليچٽنسٽائن]] کان سواءِ) مان هر هڪ جي هڪ ٽيم هوندي.&lt;/small&gt;  
*&lt;small&gt;جيڪڏهن 2025-26ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ ۽ 2025-26ع يوئيفا  يوروپا ليگ جا فاتح پنهنجي مقامي ليگ ذريعي 2026-27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ لاءِ ڪواليفائي نه ڪري سگهن، ته انهن کي هڪ اضافي داخلا (انٽري) ڏني ويندي.&lt;/small&gt; 
*&lt;small&gt;2025-26ع سيزن ۾ بهترين ڪوئفيشنٽس رکندڙ ٻن ايسوسيئيشنز کي ليگ مرحلي ۾ هڪ-هڪ ”يورپين پرفارمنس اسپاٽ&quot; ملندو. يوئيفا چيمپيئنز ليگ ۽ يوروپا ليگ جا فاتح انهن يورپين پرفارمنس اسپاٽس کي حاصل نٿا ڪري سگهن.&lt;/small&gt;

=== ايسوسيئيشن جي درجه بندي ===
سال &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ لاءِ، ايسوسيئيشن (ملڪي فٽبال فيڊريشنن) کي جڳهيون انهن جي &lt;small&gt;2025&lt;/small&gt;ع واري يوئيفا ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽن جي بنياد تي ڏنيون وينديون آهن؛ هن حساب ڪتاب ۾ &lt;small&gt;2020&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;21&lt;/small&gt;ع کان &lt;small&gt;2024&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;25&lt;/small&gt;ع تائين يورپي مقابلن ۾ انهن جي ڪارڪردگي کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هي جدول يوئيفا پاران روس تي لاڳو جاري معطلي جي صورتحال کي ظاهر ڪري ٿو.

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; يورپ. فائنل. ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽس جي بنياد تي جڳهين جي مختص ٿيڻ کان علاوه، ايسوسيئيشنز جون اضافي ٽيمون به چيمپيئنز ليگ ۾ حصو وٺي سگهن ٿيون، جيئن هيٺ بيان ڪيو ويو آهي: * (EPS) – يورپي ڪارڪردگي واري جڳهه (European Performance Spot)؛ اهي اضافي جڳهيون انهن ايسوسيئيشنز لاءِ آهن جيڪي 2025-26 جي ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽس جي درجه بندي ۾ مٿين 2 پوزيشنن تي اچن ٿيون. * (TH) – UEFA چيمپيئنز ليگ جو ٽائيٽل (لقب) رکندڙن لاءِ اضافي جڳهه. * (EL) – UEFA يوروپا ليگ جو ٽائيٽل (لقب) رکندڙن لاءِ اضافي جڳهه. * 2026-27 UEFA چيمپيئنز ليگ لاءِ ايسوسيئيشن جي درجه بندي. درجو. ايسوسيئيشن. ڪوئفيشنٽ. ٽيمون. نوٽس.


the 2026–27 UEFA Champions League, the associations are allocated places according to their 2025 [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]], which takes into account their performance in European competitions from 2020–21 to 2024–25.&lt;ref name=&quot;country coefficients&quot;&gt;{{cite web |title=Association coefficients 2024/25 |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/country/#/yr/2025 |access-date=1 June 2025 |publisher=Union of European Football Associations}}&lt;/ref&gt; The table reflects Russia's ongoing suspension from UEFA.

Apart from the allocation based on the association coefficients, associations may have additional teams participating in the Champions League, as noted below:
*{{small|(EPS)}} – European Performance Spot, the additional berths for associations who finish in the top 2 of the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|2025–26 association coefficients]]
*{{small|(TH)}} – Additional berth for UEFA Champions League title holders
*{{small|(EL)}} – Additional berth for UEFA Europa League title holders
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
&lt;!-- DO NOT CHANGE RANKINGS! THEY ARE FINAL AND CORRECT!! --&gt;
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
{|
|+'''Association ranking for 2026–27 UEFA Champions League'''
|-valign=top style=&quot;font-size:90%&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!1
|{{flag|England}}
|align=right|115.196
|align=center rowspan=5|4
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!2
|{{flag|Italy}}
|align=right|97.231
|
|-
!3
|{{flag|Spain}}
|align=right|94.453
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!4
|{{flag|Germany}}
|align=right|86.331
|
|-
!5
|{{flag|France}}
|align=right|73.093
|
|-
!6
|{{flag|Netherlands}}
|align=right|67.150
|align=center|3
|
|-
!7
|{{flag|Portugal}}
|align=right|62.266
|align=center rowspan=9|2
|
|-
!8
|{{flag|Belgium}}
|align=right|56.850
|
|-
!9
|{{flagicon|Czechia}} [[چيڪ جمهوريا}}
|align=right|44.100
|
|-
!10
|{{flag|Turkey}}
|align=right|43.900
|
|-
!11
|{{flag|Norway}}
|align=right|39.687
|
|-
!12
|{{flag|Greece}}
|align=right|39.312
|
|-
!13
|{{flag|Austria}}
|align=right|36.450
|
|-
!14
|{{flag|Scotland}}
|align=right|35.550
|
|-
!15
|{{flag|Poland}}
|align=right|35.000
|
|-
!16
|{{flag|Sweden}}
|align=right|33.981
|align=center rowspan=4|1
|
|-
!17
|{{flag|Switzerland}}
|align=right|33.625
|
|-
!18
|{{flag|Israel}}
|align=right|31.625
|
|-
!19
|{{flag|Cyprus}}
|align=right|27.537
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!20
|{{fba|SWE}}
|align=right|27.125
|align=center rowspan=6|1
|
|-
!21
|{{fba|CRO}}
|align=right|27.025
|
|-
!22
|{{fba|SRB}}
|align=right|25.500
|
|-
!23
|{{fba|UKR}}
|align=right|24.400
|
|-
!24
|{{fba|HUN}}
|align=right|24.000
|
|-
!25
|{{fba|ROU}}
|align=right|23.250
|
|-
!26
|{{fba|RUS}}
|align=right|22.632
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note RUS}}
|-
!27
|{{fba|SVK}}
|align=right|21.250
|align=center rowspan=12|1
|
|-
!28
|{{fba|SVN}}
|align=right|20.343
|
|-
!29
|{{fba|BUL}}
|align=right|19.875
|
|-
!30
|{{fba|AZE}}
|align=right|19.625
|
|-
!31
|{{fba|IRL}}
|align=right|14.968
|
|-
!32
|{{fba|MDA}}
|align=right|14.500
|
|-
!33
|{{fba|ISL}}
|align=right|13.520
|
|-
!34
|{{fba|BIH}}
|align=right|13.031
|
|-
!35
|{{fba|ARM}}
|align=right|12.250
|
|-
!36
|{{fba|LVA}}
|align=right|12.250
|
|-
!37
|{{fba|KOS}}
|align=right|12.041
|
|-
!38
|{{fba|FIN}}
|align=right|11.750
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!39
|{{fba|KAZ}}
|align=right|11.125
|align=center rowspan=5|1
|
|-
!40
|{{fba|FRO}}
|align=right|10.750
|
|-
!41
|{{fba|MLT}}
|align=right|8.500
|
|-
!42
|{{fba|NIR}}
|align=right|8.333
|
|-
!43
|{{fba|LTU}}
|align=right|8.250
|
|-
!44
|{{fba|LIE}}
|align=right|8.000
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note LIE}}
|-
!45
|{{fba|EST}}
|align=right|7.957
|align=center rowspan=11|1
|
|-
!46
|{{fba|ALB}}
|align=right|7.875
|
|-
!47
|{{fba|MNE}}
|align=right|7.208
|
|-
!48
|{{fba|LUX}}
|align=right|6.875
|
|-
!49
|{{fba|WAL}}
|align=right|6.791
|
|-
!50
|{{fba|GEO}}
|align=right|6.625
|
|-
!51
|{{fba|MKD}}
|align=right|6.166
|
|-
!52
|{{fba|BLR}}
|align=right|6.000
|
|-
!53
|{{fba|AND}}
|align=right|5.498
|
|-
!54
|{{fba|GIB}}
|align=right|5.457
|
|-
!55
|{{fba|SMR}}
|align=right|2.498
|
|}
|}

===Distribution===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=2|
!Teams entering in this round
!Teams advancing from the previous round
|-
!colspan=2|First qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
|
* 28 champions from associations 24–25 and 29–55 (except Russia and Liechtenstein){{Cref2|Note RUS}}{{Cref2|Note LIE}}
|
|-
!rowspan=2|Second qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (24 teams)
|
* 8 champions from associations 15–22
* 2 champions from associations 27 and 28 as the teams with highest club coefficients, originally from the first qualifying round (Champions Path)
|
* 14 winners from the first qualifying round
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
* 4 runners-up from associations 10 and 13–15
|
|-
!rowspan=2|Third qualifying round&lt;br /&gt; (20 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (12 teams)
|
|
* 12 winners from the second qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (8 teams)
|
* 2 runners-up from associations 8–9
* 1 third-placed team from association 6
* 1 fourth-placed team from association 5
* 2 runners-up from associations 11 and 12 as the teams with highest club coefficients, originally from the second qualifying round (League Path)
|
* 2 winners from the second qualifying round (League Path)
|-
!rowspan=2|Play-off round&lt;br /&gt; (14 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (10 teams)
|
* 4 champions from associations 11–14
|
* 6 winners from the third qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
|
* 4 winners from the third qualifying round (League Path)
|-
!colspan=2|League phase&lt;br /&gt; (36 teams)
|
* 2 associations with the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|highest coefficients]] from the previous season receive an extra Champions League league phase berth.
* 10 champions from associations 1–10
* 6 runners-up from associations 1–6
* 5 third-placed teams from associations 1–5
* 4 fourth-placed teams from associations 1–4
* 1 champion from association 23 as the team with the highest club coefficient, originally from the second qualifying round (Champions Path)
* 1 runner-up from association 7 as the team with the highest club coefficient, originally from the third qualifying round (League Path)
|
* 5 winners from the play-off round (Champions Path)
* 2 winners from the play-off round (League Path)
|-
!colspan=2|Knockout phase play-offs&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 16 teams ranked 9–24 from the league phase
|-
!colspan=2|Round of 16&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 8 teams ranked 1–8 from the league phase
* 8 winners from the knockout phase play-offs
|}

The information here reflects the ongoing suspension of Russia in European football, and so the following changes to the default access list have been made:

* The champion of association 23 (Ukraine) will enter the second qualifying round (Champions Path) instead of the first qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Champions League|Champions League title holders]] ([[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:

*[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] as the domestic champion with the highest club coefficient among the clubs that would otherwise have entered the Champions Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the Champions Path second qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_CLTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Shakhtar earn automatic place in 2026/27 league phase thanks to Champions League rebalancing |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a2-1fdbe8841243-cc2d911740ee-1000--what-happens-if-the-uefa-champions-league-winners-have-also-/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
*[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] and [[NK Celje|Celje]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the Champions Path first qualifying round, will enter the Champions Path second qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Europa League|Europa League title holders]] ([[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:
*[[Sporting CP]], as the club with the highest club coefficient among all clubs that would otherwise have entered either the Champions Path or the League Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the League Path third qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_ELTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Sporting CP secure Champions League league phase berth following Aston Villa's Europa League triumph |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/02a2-1fdbe897bb7f-131fc631688c-1000--what-happens-if-the-uefa-europa-league-winners-have-also/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] and [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the League Path second qualifying round, will enter the League Path third qualifying round.

===Teams===
The labels in the parentheses show how each team qualified for the place of its starting round:
*TH: Champions League title holders
*EL: Europa League title holders
*1st, 2nd, 3rd, 4th, etc.: League positions of the previous season
*EPS: European Performance Spots – the additional berths given to clubs from the two associations with the highest [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficient points]] in 2025–26

The label of European Performance Spots and title holders already qualified via league position are superscripted.

The second qualifying round, third qualifying round and play-off round are divided into Champions Path ('''CH''') and League Path ('''LP''').

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Qualified teams for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!colspan=2|Entry round
!colspan=4|Teams
|-
!colspan=2 rowspan=8|[[#League phase|League phase]]
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|1st]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Champions League|TH]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] {{small|([[2025–26 Premier League|4th]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Europa League|EL]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] {{small|([[2025–26 Premier League|1st]])}}
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] {{small|([[2025–26 Premier League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] {{small|([[2025–26 Premier League|3rd]])}}
|{{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] {{small|([[2025–26 Premier League|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] {{small|([[2025–26 Serie A|1st]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] {{small|([[2025–26 Serie A|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] {{small|([[2025–26 Serie A|3rd]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] {{small|([[2025–26 Serie A|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] {{small|([[2025–26 La Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] {{small|([[2025–26 La Liga|3rd]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] {{small|([[2025–26 La Liga|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|3rd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|4th]])}}
|{{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|3rd]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|1st]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|2nd]])}}
|{{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|2nd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|1st]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|1st]])}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] {{small|([[2025–26 Ukrainian Premier League|1st]])}}
|colspan=3|
|-
!colspan=6|
|-
![[#Play-off round|Play-off round]]
!{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|NOR}} [[Viking FK|Viking]] {{small|([[2025 Eliteserien|1st]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[AEK Athens F.C.|AEK Athens]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|1st]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[LASK]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Celtic F.C.|Celtic]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|1st]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=2|[[#Third qualifying round|Third qualifying round]]
!rowspan=2|{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|FRA}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|4th]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[NEC Nijmegen|NEC]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|3rd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|2nd]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[AC Sparta Prague|Sparta Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|NOR}} [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] {{small|([[2025 Eliteserien|2nd]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|2nd]])}}
|colspan=2|
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=4|[[#Second qualifying round|Second qualifying round]]
!rowspan=3|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|POL}} [[Lech Poznań]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|1st]])}}
|{{fbaicon|DEN}} [[Aarhus Gymnastikforening|AGF]] {{small|([[2025–26 Danish Superliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SUI}} [[FC Thun|Thun]] {{small|([[2025–26 Swiss Super League|1st]])}}
|{{fbaicon|ISR}} [[Hapoel Be'er Sheva F.C.|Hapoel Be'er Sheva]] {{small|([[2025–26 Israeli Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|CYP}} [[AC Omonia|Omonia]] {{small|([[2025–26 Cypriot First Division|1st]])}}
|{{fbaicon|SWE}} [[Mjällby AIF]] {{small|([[2025 Allsvenskan|1st]])}}
|{{fbaicon|CRO}} [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] {{small|([[2025–26 Croatian Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SRB}} [[Red Star Belgrade]] {{small|([[2025–26 Serbian SuperLiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|SVK}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] {{small|([[2025–26 Slovak First Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SVN}} [[NK Celje|Celje]] {{small|([[2025–26 Slovenian PrvaLiga|1st]])}}
|colspan=2|
|-
!{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|2nd]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|2nd]])}}
|{{fbaicon|POL}} [[Górnik Zabrze]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|2nd]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=7|[[#First qualifying round|First qualifying round]]
!rowspan=7|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|HUN}} [[Győri ETO FC|ETO Győr]] {{small|([[2025–26 Nemzeti Bajnokság I|1st]])}}
|{{fbaicon|ROU}} [[CS Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] {{small|([[2025–26 Liga I|1st]])}}
|{{fbaicon|BUL}} [[PFC Levski Sofia|Levski Sofia]] {{small|([[2025–26 First Professional Football League (Bulgaria)|1st]])}}
|{{fbaicon|AZE}} [[Sabah FK (Azerbaijan)|Sabah]] {{small|([[2025–26 Azerbaijan Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|IRL}} [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] {{small|([[2025 League of Ireland Premier Division|1st]])}}
|{{fbaicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] {{small|([[2025–26 Moldovan Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur Reykjavík]] {{small|([[2025 Besta deild karla|1st]])}}
|{{fbaicon|BIH}} [[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] {{small|([[2025–26 Premier League of Bosnia and Herzegovina|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|ARM}} [[FC Ararat-Armenia|Ararat-Armenia]] {{small|([[2025–26 Armenian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|LVA}} [[Riga FC|Riga]] {{small|([[2025 Latvian Higher League|1st]])}}
|{{fbaicon|KOS}} [[FC Drita|Drita]] {{small|([[2025–26 Football Superleague of Kosovo|1st]])}}
|{{fbaicon|FIN}} [[Kuopion Palloseura|KuPS]] {{small|([[2025 Veikkausliiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|KAZ}} [[FC Kairat|Kairat]] {{small|([[2025 Kazakhstan Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|FRO}} [[Klaksvíkar Ítróttarfelag|KÍ]] {{small|([[2025 Faroe Islands Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|MLT}} [[Floriana F.C.|Floriana]] {{small|([[2025–26 Maltese Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|NIR}} [[Larne F.C.|Larne]] {{small|([[2025–26 NIFL Premiership|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LTU}} [[FK Kauno Žalgiris|Kauno Žalgiris]] {{small|([[2025 A Lyga|1st]])}}
|{{fbaicon|EST}} [[FC Flora|Flora]] {{small|([[2025 Meistriliiga|1st]])}}
|{{fbaicon|ALB}} [[KF Egnatia Rrogozhinë|Egnatia]] {{small|([[2025–26 Kategoria Superiore|1st]])}}
|{{fbaicon|MNE}} [[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska]] {{small|([[2025–26 Montenegrin First League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LUX}} [[FC Atert Bissen|Atert Bissen]] {{small|([[2025–26 Luxembourg National Division|1st]])}}
|{{fbaicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] {{small|([[2025–26 Cymru Premier|1st]])}}
|{{fbaicon|GEO}} [[FC Iberia 1999|Iberia 1999]] {{small|([[2025 Erovnuli Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|MKD}} [[FK Vardar|Vardar]] {{small|([[2025–26 Macedonian First Football League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|BLR}} [[FC Maxline Vitebsk|ML Vitebsk]] {{small|([[2025 Belarusian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|AND}} [[Inter Club d'Escaldes]] {{small|([[2025–26 Primera Divisió|1st]])}}
|{{fbaicon|GIB}} [[Lincoln Red Imps F.C.|Lincoln Red Imps]] {{small|([[2025–26 Gibraltar Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SMR}} [[Tre Fiori FC|Tre Fiori]] {{small|([[2025–26 Campionato Sammarinese di Calcio|1st]])}}
|}

{{Cnote2 Begin|liststyle=disc}}
{{Cnote2|Note LIE|'''Liechtenstein (LIE):''' The seven teams affiliated with the [[Liechtenstein Football Association]] (LFV) all play in the [[Swiss football league system]]. The only competition organised by the LFV is the [[Liechtenstein Football Cup]] – the winners of which qualify for the [[UEFA Conference League]] for the 2026–27 season.}}
{{Cnote2|Note RUS|'''Russia (RUS):''' On 28 February 2022, Russian football clubs and national teams were suspended from FIFA and UEFA competitions due to the [[Russian invasion of Ukraine]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/60560567 |title=Ukraine crisis: FIFA and UEFA suspend all Russian clubs and national teams |website=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=28 February 2022 |access-date=28 February 2022}}&lt;/ref&gt; The tables reflect Russia's ongoing suspension from UEFA competitions.&lt;ref name=&quot;rus-susp-22/23&quot;&gt;{{cite press release|url=https://www.uefa.com/news-media/news/0275-150c9887cacb-882c686f407f-1000/ |title=UEFA decisions for upcoming competitions relating to the ongoing suspension of Russian national teams and clubs. However this could change depending on what happens.|publisher=Union of European Football Associations|date=2 May 2022 |access-date=2 May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
{{Cnote2 End}}

==Schedule==
The schedule of the competition is as follows.&lt;ref name=circular&gt;{{cite webpage |url=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/ |title=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events |publisher=Union of European Football Associations|date=15 December 2025 |access-date=24 December 2025}}&lt;/ref&gt; 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Schedule for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!Phase
!Round
!Draw date
!First leg
!Second leg
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|Qualifying
|First qualifying round
|16 June 2026
|7–8 July 2026
|14–15 July 2026
|-
|Second qualifying round
|17 June 2026
|21–22 July 2026
|28–29 July 2026
|-
|Third qualifying round
|20 July 2026
|4–5 August 2026
|11 August 2026
|-
|Play-offs
|Play-off round
|3 August 2026
|18–19 August 2026
|25–26 August 2026
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|League phase
|Matchday 1
|rowspan=&quot;8&quot;|27 August 2026
|colspan=&quot;2&quot;|8–10 September 2026
|-
|Matchday 2
|colspan=&quot;2&quot;|13–14 October 2026
|-
|Matchday 3
|colspan=&quot;2&quot;|20–21 October 2026
|-
|Matchday 4
|colspan=&quot;2&quot;|3–4 November 2026
|-
|Matchday 5
|colspan=&quot;2&quot;|24–25 November 2026
|-
|Matchday 6
|colspan=&quot;2&quot;|8–9 December 2026
|-
|Matchday 7
|colspan=&quot;2&quot;|19–20 January 2027
|-
|Matchday 8
|colspan=&quot;2&quot;|27 January 2027
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|Knockout phase
|Knockout phase play-offs
|29 January 2027
|16–17 February 2027
|23–24 February 2027
|-
|Round of 16
|rowspan=&quot;4&quot;|26 February 2027
|9–10 March 2027
|16–17 March 2027
|-
|Quarter-finals
|6–7 April 2027
|13–14 April 2027
|-
|Semi-finals
|27–28 April 2027
|4–5 May 2027
|-
|Final
|colspan=&quot;2&quot;|5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]], [[Madrid]]
|}

==Qualifying rounds==
{{main|1=2026–27 UEFA Champions League qualifying|l1=2026–27 UEFA Champions League qualifying rounds}}

===First qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q1}}

===Second qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q2}}

===Third qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q3}}

==Play-off round==
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|PO}}

==League phase==
{{main|2026–27 UEFA Champions League league phase}}

&lt;!-- BENELUX MAP --&gt;
{{Location map+|Benelux|width=205|float=left|caption=Locations of [[Benelux]] and nearby teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Belgium--&gt;
{{location map~|Benelux|lat=51.1136|long=3.1050|label_size=80|label=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|position=right}}
&lt;!--Netherlands--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.893894|long=4.523253|label_size=80|label=[[Feyenoord]]|position=top}}
{{Location map~|Benelux|lat=51.4416|long=5.4697|label_size=80|label=[[PSV Eindhoven|PSV]]|position=top}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=bottom}}
{{Location map~|Benelux|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=left}}
}}

&lt;!-- MAIN MAP --&gt;
{{Location map+|Europe|width=650|float=right|caption=Locations of teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Czech Republic--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.0675|long=14.4716|label_size=80|label=[[SK Slavia Prague|Slavia]]|position=right}}
&lt;!--England--&gt;
{{location map~|Europe|lat=51.555|long=-0.108333|label_size=80|label=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.46666|long=-2.244064|label_size=80|label='''Manchester'''&lt;!--Manchester City, Manchester United--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=52.4862|long=-1.8904|label_size=80|label=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.4308|long=-2.9608|label_size=80|label=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|position=left}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=48.8413|long=2.2530|label_size=80|label=[[Paris Saint-Germain FC|PSG]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.2188|long=11.6247|label_size=80|label=[[FC Bayern Munich|Bayern]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=51.34587|long=12.3482|label_size=80|label=[[RB Leipzig|Leipzig]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=48.778611|long=9.179444|label_size=80|label=[[VfB Stuttgart|Stuttgart]]|position=left}}
&lt;!--Italy--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=45.8139|long=9.0722|label_size=80|label=[[Como 1907|Como]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=45.4781|long= 9.1238|label_size=80|label=[[Inter Milan|Inter]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=40.8280|long=14.1930|label_size=80|label=[[SSC Napoli|Napoli]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=41.93389|long=12.45479|label_size=80|label=[[AS Roma|Roma]]|position=top}}
&lt;!--Portugal--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.162142|long=-8.621953|label_size=80|label=[[FC Porto|Porto]]|position=top}}
{{location map~|Europe|lat=38.7611|long=-9.1608|label_size=80|label=[[Sporting CP|Sporting]]|position=right}}
&lt;!--Spain--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.3647|long= 2.1555|label_size=80|label=[[FC Barcelona|Barcelona]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=40.3833|long=-3.7167|label_size=80|label=&lt;br&gt;'''Madrid'''&lt;!--Real Madrid, Atlético Madrid--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=39.9441|long=-0.1036|label_size=80|label=[[Villarreal CF|Villarreal]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=37.35644|long=-5.98177|label_size=80|label=[[Real Betis|Betis]]|position=right}}
&lt;!--Turkey--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.1032|long=28.9911|label_size=80|label=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|position=right}}
&lt;!--Ukraine--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.02083|long=37.80972|label_size=80|label=[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar]]|position=left}}

{{Location map~ |Europe |mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=1 |lat=61.7 |long=-23 |label_size=80 |label=
{{nowrap|'''Madrid teams'''}}&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Atlético Madrid]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Real Madrid CF|Real Madrid]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{nowrap|'''Manchester teams'''}}&lt;br /&gt;{{nowrap|[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester City F.C.|Manchester City]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester United F.C.|Manchester United]]}}
|position=right}}
}}
{{Clear right}}
[[Como 1907|Como]] will make their debut appearance since the introduction of the group stage/league phase. They also qualified for European football for the first time in their history.

The following is a provisional allocation of the qualified teams into seeding pots, based on their UEFA club coefficients.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
&lt;!--Column 1 here--&gt;
'''Pot 1'''
:([[2025–26 UEFA Champions League|TH]]) {{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] '''[[UEFA club coefficient|CC]]: 132.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(1) {{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] '''CC: 147.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(2) {{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] '''CC: 144.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(4) {{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] '''CC: 130.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(5) {{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] '''CC: 127.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(6) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] '''CC: 125.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(7) {{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] '''CC: 119.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(8) {{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] '''CC: 113.250'''
:(10) {{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] '''CC: 104.750'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 2 here--&gt;
'''Pot 2'''
:(11) {{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] '''CC: 100.750'''
:(13) {{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] '''CC: 97.750'''
:(15) {{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] '''CC: 84.000'''
:(17) {{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] '''CC: 83.000'''
:(20) {{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] '''CC: 80.750'''
:(21) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] '''CC: 76.500'''
:(23) {{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] '''CC: 75.250'''
:(24) {{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] '''CC: 74.500'''
:(26) {{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] '''CC: 71.250'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 3 here--&gt;
'''Pot 3'''
:(27) {{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] '''CC: 71.000'''
:(29) {{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] '''CC: 68.750'''
:(34) {{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] '''CC: 63.000'''
:(37) {{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] '''CC: 61.000'''
:(39) {{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] '''CC: 59.000'''
:(45) {{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] '''CC: 56.250'''
:(49) {{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] '''CC: 53.500'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 4 here--&gt;
'''Pot 3/4'''
:(59) {{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] '''CC: 44.000'''
:(80) {{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] '''CC: 27.500'''
:2 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#League Path|winners of the League Path]]''
:5 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#Champions Path|winners of the Champions Path]]''
'''Pot 4'''
:(103) {{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] '''CC: 19.989'''
:(120) {{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] '''CC: 16.699'''
{{Col-end}}

==پڻ ڏسو==
* [[ايسوسيئيشن فٽبال]]
* [[فيفا ورلڊ ڪپ 2026ع]]
*[[2026–27 UEFA Europa League]]
*[[2026–27 UEFA Conference League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Champions League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Europa Cup]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
*{{Official website|https://www.uefa.com/uefachampionsleague/}}

{{DEFAULTSORT:UEFA Champions League}}
[[زمرو:2026–27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ]] 
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]]
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] 
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا موجوده سيزن]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ جا سيزن|2026–27]] [[زمرو:يورپي مردن جي براعظمي فٽبال ۾ 2026-2027ع]] 
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ]]
[[زمرو:راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:واقعا]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>a49b8iwrj4k0k3er78ic6f4s75lwaf2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398758</id>
      <parentid>398756</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:47:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>398758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37933" sha1="9otbituujo78xc3spwvl7o3th5go6q9" xml:space="preserve">{{Short description|Season of UEFA's top-tier European club football competition}}
{{Infobox settlement 
|tourney_name  = UEFA Champions League
| year         = 2026–27
| image        = Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg
| size         = 275px
| caption      = [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final
|dates         = {{nowrap|''Qualifying:''&lt;br /&gt;7 July – 26 August 2026&lt;br /&gt;''Competition proper:''&lt;br /&gt;8 September 2026 – 5 June 2027}}
|num_teams     = ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81

سال:  2026–2027ع
ٽيمون: ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81
اڳيون سيزن: ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|associations  = 53
|prevseason    = [[2025–26 UEFA Champions League|2025–26]]
|nextseason    = ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|updated       = 
|name=يوئيفا چيمپيئنز ليگ 2026-2027ع|official_name=UEFA Champions League|image_skyline=Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg|image_caption=[[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final}}
'''2026-2027ع يوئيفا چيمپئنز ليگ''' يوئيفا پاران منعقد ڪيل يورپ جي پريميئر فٽبال ٽورنامينٽ جو &lt;small&gt;72&lt;/small&gt;هون سيزن آهي ۽ يوروپا ڪپ کان يوئيفا چيمپئنز ليگ ۾ تبديل ٿيڻ کان پوءِ &lt;small&gt;35&lt;/small&gt; هون سيزن آهي. &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپئنز ليگ سيزن &lt;small&gt;7&lt;/small&gt; جولاءِ &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع تي قابليت واري مرحلي سان شروع ٿيو ۽ ليگ مرحلو &lt;small&gt;8&lt;/small&gt; سيپٽمبر &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع تي شروع ٿيندو.

فائنل &lt;small&gt;5&lt;/small&gt; جون &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;ع تي [[اسپين]] جي شهر [[ميڊرڊ]] ۾ &lt;small&gt;'''ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم'''&lt;/small&gt; ۾ منعقد ٿيندو. &lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 May 2025|quote=30 September 2025}}&lt;/ref&gt; اهو ٻيو ڀيرو هوندو جو &lt;small&gt;'''ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;2019&lt;/small&gt;ع کان پوءِ يوئيفا چيمپئنز ليگ جي فائنل جي ميزباني ڪندو. سال &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپئنز ليگ جا فاتح پاڻمرادو &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;28&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپئنز ليگ ليگ مرحلي، &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;ع فيفا انٽر ڪانٽينينٽل ڪپ فائنل، &lt;small&gt;2029&lt;/small&gt;ع فيفا ڪلب ورلڊ ڪپ گروپ اسٽيج لاءِ قابليت حاصل ڪندا ۽ &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;ع يوئيفا سپر ڪپ ۾ &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا يوروپا ليگ جي فاتحن خلاف کيڏڻ جو حق حاصل ڪندا. پيرس سينٽ جرمين ٻه ڀيرا دفاعي چيمپيئن آهي.

== ايسوسيئيشن (تنظيم) وار ٽيمن جي ورڇ ==
&lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع جي يوئيفا چيمپيئنز ليگ ۾ يوئيفا جي &lt;small&gt;55&lt;/small&gt; ميمبر ايسوسيئيشنن مان &lt;small&gt;53&lt;/small&gt; ايسوسيئيشنن جون مجموعي طور تي &lt;small&gt;81&lt;/small&gt; ٽيمون حصو وٺنديون (ان ۾ [[لڪتنسٽائن]] جيڪو ڪا به مقامي ليگ منعقد نٿو ڪري ۽ [[روس]]، جيڪو هن وقت معطل آهي، شامل نه آهن). هر ايسوسيئيشن لاءِ حصو وٺندڙ ٽيمن جو تعداد طئي ڪرڻ واسطي يوئيفا ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽن (&lt;small&gt;coefficients&lt;/small&gt;) تي ٻڌل رينڪنگ استعمال ڪئي ويندي آهي: &lt;ref name=&quot;regulations&quot;&gt;{{cite web|url=https://documents.uefa.com/r/Regulations-of-the-UEFA-Champions-League-2026/27-Online |title=Regulations of the UEFA Champions League, 2026/27 Season|publisher=Union of European Football Associations|year=2026 |access-date=27 May 2026}}&lt;/ref&gt;
* &lt;small&gt;1 کان 5 نمبر تي موجود ايسوسيئيشنز مان هر هڪ جون چار ٽيمون هونديون.&lt;/small&gt; 
* &lt;small&gt;6 نمبر واري ايسوسيئيشن جون ٽي ٽيمون هونديون.&lt;/small&gt; 
*&lt;small&gt;7 کان 15 نمبر تي موجود ايسوسيئيشنز مان هر هڪ جون ٻه ٽيمون هونديون.&lt;/small&gt; 
*&lt;small&gt;16 کان 55 نمبر تي موجود ايسوسيئيشنز ([[روس]] ۽ [[لڪتنسٽائن|ليچٽنسٽائن]] کان سواءِ) مان هر هڪ جي هڪ ٽيم هوندي.&lt;/small&gt;  
*&lt;small&gt;جيڪڏهن 2025-26ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ ۽ 2025-26ع يوئيفا  يوروپا ليگ جا فاتح پنهنجي مقامي ليگ ذريعي 2026-27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ لاءِ ڪواليفائي نه ڪري سگهن، ته انهن کي هڪ اضافي داخلا (انٽري) ڏني ويندي.&lt;/small&gt; 
*&lt;small&gt;2025-26ع سيزن ۾ بهترين ڪوئفيشنٽس رکندڙ ٻن ايسوسيئيشنز کي ليگ مرحلي ۾ هڪ-هڪ ”يورپين پرفارمنس اسپاٽ&quot; ملندو. يوئيفا چيمپيئنز ليگ ۽ يوروپا ليگ جا فاتح انهن يورپين پرفارمنس اسپاٽس کي حاصل نٿا ڪري سگهن.&lt;/small&gt;

=== ايسوسيئيشن جي درجه بندي ===
سال &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ لاءِ، ايسوسيئيشن (ملڪي فٽبال فيڊريشنن) کي جڳهيون انهن جي &lt;small&gt;2025&lt;/small&gt;ع واري يوئيفا ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽن جي بنياد تي ڏنيون وينديون آهن؛ هن حساب ڪتاب ۾ &lt;small&gt;2020&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;21&lt;/small&gt;ع کان &lt;small&gt;2024&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;25&lt;/small&gt;ع تائين يورپي مقابلن ۾ انهن جي ڪارڪردگي کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هي جدول يوئيفا پاران روس تي لاڳو جاري معطلي جي صورتحال کي ظاهر ڪري ٿو.

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; يورپ. فائنل. ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽس جي بنياد تي جڳهين جي مختص ٿيڻ کان علاوه، ايسوسيئيشنز جون اضافي ٽيمون به چيمپيئنز ليگ ۾ حصو وٺي سگهن ٿيون، جيئن هيٺ بيان ڪيو ويو آهي: * (EPS) – يورپي ڪارڪردگي واري جڳهه (European Performance Spot)؛ اهي اضافي جڳهيون انهن ايسوسيئيشنز لاءِ آهن جيڪي 2025-26 جي ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽس جي درجه بندي ۾ مٿين 2 پوزيشنن تي اچن ٿيون. * (TH) – UEFA چيمپيئنز ليگ جو ٽائيٽل (لقب) رکندڙن لاءِ اضافي جڳهه. * (EL) – UEFA يوروپا ليگ جو ٽائيٽل (لقب) رکندڙن لاءِ اضافي جڳهه. * 2026-27 UEFA چيمپيئنز ليگ لاءِ ايسوسيئيشن جي درجه بندي. درجو. ايسوسيئيشن. ڪوئفيشنٽ. ٽيمون. نوٽس.


the 2026–27 UEFA Champions League, the associations are allocated places according to their 2025 [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]], which takes into account their performance in European competitions from 2020–21 to 2024–25.&lt;ref name=&quot;country coefficients&quot;&gt;{{cite web |title=Association coefficients 2024/25 |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/country/#/yr/2025 |access-date=1 June 2025 |publisher=Union of European Football Associations}}&lt;/ref&gt; The table reflects Russia's ongoing suspension from UEFA.

Apart from the allocation based on the association coefficients, associations may have additional teams participating in the Champions League, as noted below:
*{{small|(EPS)}} – European Performance Spot, the additional berths for associations who finish in the top 2 of the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|2025–26 association coefficients]]
*{{small|(TH)}} – Additional berth for UEFA Champions League title holders
*{{small|(EL)}} – Additional berth for UEFA Europa League title holders
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
&lt;!-- DO NOT CHANGE RANKINGS! THEY ARE FINAL AND CORRECT!! --&gt;
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
{|
|+'''Association ranking for 2026–27 UEFA Champions League'''
|-valign=top style=&quot;font-size:90%&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!1
|{{flag|England}}
|align=right|115.196
|align=center rowspan=5|4
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!2
|{{flag|Italy}}
|align=right|97.231
|
|-
!3
|{{flag|Spain}}
|align=right|94.453
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!4
|{{flag|Germany}}
|align=right|86.331
|
|-
!5
|{{flag|France}}
|align=right|73.093
|
|-
!6
|{{flag|Netherlands}}
|align=right|67.150
|align=center|3
|
|-
!7
|{{flag|Portugal}}
|align=right|62.266
|align=center rowspan=9|2
|
|-
!8
|{{flag|Belgium}}
|align=right|56.850
|
|-
!9
|[[چيڪ جمهوريا]]
|align=right|44.100
|
|-
!10
|{{flag|Turkey}}
|align=right|43.900
|
|-
!11
|{{flag|Norway}}
|align=right|39.687
|
|-
!12
|{{flag|Greece}}
|align=right|39.312
|
|-
!13
|{{flag|Austria}}
|align=right|36.450
|
|-
!14
|{{flag|Scotland}}
|align=right|35.550
|
|-
!15
|{{flag|Poland}}
|align=right|35.000
|
|-
!16
|{{flag|Denmark}}
|align=right|33.981
|align=center rowspan=4|1
|
|-
!17
|{{flag|Switzerland}}
|align=right|33.625
|
|-
!18
|{{flag|Israel}}
|align=right|31.625
|
|-
!19
|{{flag|Cyprus}}
|align=right|27.537
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!20
|{{fba|SWE}}
|align=right|27.125
|align=center rowspan=6|1
|
|-
!21
|{{fba|CRO}}
|align=right|27.025
|
|-
!22
|{{fba|SRB}}
|align=right|25.500
|
|-
!23
|{{fba|UKR}}
|align=right|24.400
|
|-
!24
|{{fba|HUN}}
|align=right|24.000
|
|-
!25
|{{fba|ROU}}
|align=right|23.250
|
|-
!26
|{{fba|RUS}}
|align=right|22.632
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note RUS}}
|-
!27
|{{fba|SVK}}
|align=right|21.250
|align=center rowspan=12|1
|
|-
!28
|{{fba|SVN}}
|align=right|20.343
|
|-
!29
|{{fba|BUL}}
|align=right|19.875
|
|-
!30
|{{fba|AZE}}
|align=right|19.625
|
|-
!31
|{{fba|IRL}}
|align=right|14.968
|
|-
!32
|{{fba|MDA}}
|align=right|14.500
|
|-
!33
|{{fba|ISL}}
|align=right|13.520
|
|-
!34
|{{fba|BIH}}
|align=right|13.031
|
|-
!35
|{{fba|ARM}}
|align=right|12.250
|
|-
!36
|{{fba|LVA}}
|align=right|12.250
|
|-
!37
|{{fba|KOS}}
|align=right|12.041
|
|-
!38
|{{fba|FIN}}
|align=right|11.750
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!39
|{{fba|KAZ}}
|align=right|11.125
|align=center rowspan=5|1
|
|-
!40
|{{fba|FRO}}
|align=right|10.750
|
|-
!41
|{{fba|MLT}}
|align=right|8.500
|
|-
!42
|{{fba|NIR}}
|align=right|8.333
|
|-
!43
|{{fba|LTU}}
|align=right|8.250
|
|-
!44
|{{fba|LIE}}
|align=right|8.000
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note LIE}}
|-
!45
|{{fba|EST}}
|align=right|7.957
|align=center rowspan=11|1
|
|-
!46
|{{fba|ALB}}
|align=right|7.875
|
|-
!47
|{{fba|MNE}}
|align=right|7.208
|
|-
!48
|{{fba|LUX}}
|align=right|6.875
|
|-
!49
|{{fba|WAL}}
|align=right|6.791
|
|-
!50
|{{fba|GEO}}
|align=right|6.625
|
|-
!51
|{{fba|MKD}}
|align=right|6.166
|
|-
!52
|{{fba|BLR}}
|align=right|6.000
|
|-
!53
|{{fba|AND}}
|align=right|5.498
|
|-
!54
|{{fba|GIB}}
|align=right|5.457
|
|-
!55
|{{fba|SMR}}
|align=right|2.498
|
|}
|}

===Distribution===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=2|
!Teams entering in this round
!Teams advancing from the previous round
|-
!colspan=2|First qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
|
* 28 champions from associations 24–25 and 29–55 (except Russia and Liechtenstein){{Cref2|Note RUS}}{{Cref2|Note LIE}}
|
|-
!rowspan=2|Second qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (24 teams)
|
* 8 champions from associations 15–22
* 2 champions from associations 27 and 28 as the teams with highest club coefficients, originally from the first qualifying round (Champions Path)
|
* 14 winners from the first qualifying round
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
* 4 runners-up from associations 10 and 13–15
|
|-
!rowspan=2|Third qualifying round&lt;br /&gt; (20 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (12 teams)
|
|
* 12 winners from the second qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (8 teams)
|
* 2 runners-up from associations 8–9
* 1 third-placed team from association 6
* 1 fourth-placed team from association 5
* 2 runners-up from associations 11 and 12 as the teams with highest club coefficients, originally from the second qualifying round (League Path)
|
* 2 winners from the second qualifying round (League Path)
|-
!rowspan=2|Play-off round&lt;br /&gt; (14 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (10 teams)
|
* 4 champions from associations 11–14
|
* 6 winners from the third qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
|
* 4 winners from the third qualifying round (League Path)
|-
!colspan=2|League phase&lt;br /&gt; (36 teams)
|
* 2 associations with the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|highest coefficients]] from the previous season receive an extra Champions League league phase berth.
* 10 champions from associations 1–10
* 6 runners-up from associations 1–6
* 5 third-placed teams from associations 1–5
* 4 fourth-placed teams from associations 1–4
* 1 champion from association 23 as the team with the highest club coefficient, originally from the second qualifying round (Champions Path)
* 1 runner-up from association 7 as the team with the highest club coefficient, originally from the third qualifying round (League Path)
|
* 5 winners from the play-off round (Champions Path)
* 2 winners from the play-off round (League Path)
|-
!colspan=2|Knockout phase play-offs&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 16 teams ranked 9–24 from the league phase
|-
!colspan=2|Round of 16&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 8 teams ranked 1–8 from the league phase
* 8 winners from the knockout phase play-offs
|}

The information here reflects the ongoing suspension of Russia in European football, and so the following changes to the default access list have been made:

* The champion of association 23 (Ukraine) will enter the second qualifying round (Champions Path) instead of the first qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Champions League|Champions League title holders]] ([[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:

*[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] as the domestic champion with the highest club coefficient among the clubs that would otherwise have entered the Champions Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the Champions Path second qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_CLTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Shakhtar earn automatic place in 2026/27 league phase thanks to Champions League rebalancing |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a2-1fdbe8841243-cc2d911740ee-1000--what-happens-if-the-uefa-champions-league-winners-have-also-/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
*[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] and [[NK Celje|Celje]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the Champions Path first qualifying round, will enter the Champions Path second qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Europa League|Europa League title holders]] ([[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:
*[[Sporting CP]], as the club with the highest club coefficient among all clubs that would otherwise have entered either the Champions Path or the League Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the League Path third qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_ELTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Sporting CP secure Champions League league phase berth following Aston Villa's Europa League triumph |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/02a2-1fdbe897bb7f-131fc631688c-1000--what-happens-if-the-uefa-europa-league-winners-have-also/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] and [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the League Path second qualifying round, will enter the League Path third qualifying round.

===Teams===
The labels in the parentheses show how each team qualified for the place of its starting round:
*TH: Champions League title holders
*EL: Europa League title holders
*1st, 2nd, 3rd, 4th, etc.: League positions of the previous season
*EPS: European Performance Spots – the additional berths given to clubs from the two associations with the highest [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficient points]] in 2025–26

The label of European Performance Spots and title holders already qualified via league position are superscripted.

The second qualifying round, third qualifying round and play-off round are divided into Champions Path ('''CH''') and League Path ('''LP''').

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Qualified teams for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!colspan=2|Entry round
!colspan=4|Teams
|-
!colspan=2 rowspan=8|[[#League phase|League phase]]
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|1st]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Champions League|TH]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] {{small|([[2025–26 Premier League|4th]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Europa League|EL]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] {{small|([[2025–26 Premier League|1st]])}}
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] {{small|([[2025–26 Premier League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] {{small|([[2025–26 Premier League|3rd]])}}
|{{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] {{small|([[2025–26 Premier League|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] {{small|([[2025–26 Serie A|1st]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] {{small|([[2025–26 Serie A|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] {{small|([[2025–26 Serie A|3rd]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] {{small|([[2025–26 Serie A|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] {{small|([[2025–26 La Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] {{small|([[2025–26 La Liga|3rd]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] {{small|([[2025–26 La Liga|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|3rd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|4th]])}}
|{{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|3rd]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|1st]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|2nd]])}}
|{{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|2nd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|1st]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|1st]])}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] {{small|([[2025–26 Ukrainian Premier League|1st]])}}
|colspan=3|
|-
!colspan=6|
|-
![[#Play-off round|Play-off round]]
!{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|NOR}} [[Viking FK|Viking]] {{small|([[2025 Eliteserien|1st]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[AEK Athens F.C.|AEK Athens]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|1st]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[LASK]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Celtic F.C.|Celtic]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|1st]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=2|[[#Third qualifying round|Third qualifying round]]
!rowspan=2|{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|FRA}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|4th]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[NEC Nijmegen|NEC]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|3rd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|2nd]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[AC Sparta Prague|Sparta Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|NOR}} [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] {{small|([[2025 Eliteserien|2nd]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|2nd]])}}
|colspan=2|
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=4|[[#Second qualifying round|Second qualifying round]]
!rowspan=3|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|POL}} [[Lech Poznań]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|1st]])}}
|{{fbaicon|DEN}} [[Aarhus Gymnastikforening|AGF]] {{small|([[2025–26 Danish Superliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SUI}} [[FC Thun|Thun]] {{small|([[2025–26 Swiss Super League|1st]])}}
|{{fbaicon|ISR}} [[Hapoel Be'er Sheva F.C.|Hapoel Be'er Sheva]] {{small|([[2025–26 Israeli Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|CYP}} [[AC Omonia|Omonia]] {{small|([[2025–26 Cypriot First Division|1st]])}}
|{{fbaicon|SWE}} [[Mjällby AIF]] {{small|([[2025 Allsvenskan|1st]])}}
|{{fbaicon|CRO}} [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] {{small|([[2025–26 Croatian Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SRB}} [[Red Star Belgrade]] {{small|([[2025–26 Serbian SuperLiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|SVK}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] {{small|([[2025–26 Slovak First Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SVN}} [[NK Celje|Celje]] {{small|([[2025–26 Slovenian PrvaLiga|1st]])}}
|colspan=2|
|-
!{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|2nd]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|2nd]])}}
|{{fbaicon|POL}} [[Górnik Zabrze]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|2nd]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=7|[[#First qualifying round|First qualifying round]]
!rowspan=7|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|HUN}} [[Győri ETO FC|ETO Győr]] {{small|([[2025–26 Nemzeti Bajnokság I|1st]])}}
|{{fbaicon|ROU}} [[CS Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] {{small|([[2025–26 Liga I|1st]])}}
|{{fbaicon|BUL}} [[PFC Levski Sofia|Levski Sofia]] {{small|([[2025–26 First Professional Football League (Bulgaria)|1st]])}}
|{{fbaicon|AZE}} [[Sabah FK (Azerbaijan)|Sabah]] {{small|([[2025–26 Azerbaijan Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|IRL}} [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] {{small|([[2025 League of Ireland Premier Division|1st]])}}
|{{fbaicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] {{small|([[2025–26 Moldovan Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur Reykjavík]] {{small|([[2025 Besta deild karla|1st]])}}
|{{fbaicon|BIH}} [[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] {{small|([[2025–26 Premier League of Bosnia and Herzegovina|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|ARM}} [[FC Ararat-Armenia|Ararat-Armenia]] {{small|([[2025–26 Armenian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|LVA}} [[Riga FC|Riga]] {{small|([[2025 Latvian Higher League|1st]])}}
|{{fbaicon|KOS}} [[FC Drita|Drita]] {{small|([[2025–26 Football Superleague of Kosovo|1st]])}}
|{{fbaicon|FIN}} [[Kuopion Palloseura|KuPS]] {{small|([[2025 Veikkausliiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|KAZ}} [[FC Kairat|Kairat]] {{small|([[2025 Kazakhstan Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|FRO}} [[Klaksvíkar Ítróttarfelag|KÍ]] {{small|([[2025 Faroe Islands Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|MLT}} [[Floriana F.C.|Floriana]] {{small|([[2025–26 Maltese Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|NIR}} [[Larne F.C.|Larne]] {{small|([[2025–26 NIFL Premiership|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LTU}} [[FK Kauno Žalgiris|Kauno Žalgiris]] {{small|([[2025 A Lyga|1st]])}}
|{{fbaicon|EST}} [[FC Flora|Flora]] {{small|([[2025 Meistriliiga|1st]])}}
|{{fbaicon|ALB}} [[KF Egnatia Rrogozhinë|Egnatia]] {{small|([[2025–26 Kategoria Superiore|1st]])}}
|{{fbaicon|MNE}} [[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska]] {{small|([[2025–26 Montenegrin First League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LUX}} [[FC Atert Bissen|Atert Bissen]] {{small|([[2025–26 Luxembourg National Division|1st]])}}
|{{fbaicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] {{small|([[2025–26 Cymru Premier|1st]])}}
|{{fbaicon|GEO}} [[FC Iberia 1999|Iberia 1999]] {{small|([[2025 Erovnuli Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|MKD}} [[FK Vardar|Vardar]] {{small|([[2025–26 Macedonian First Football League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|BLR}} [[FC Maxline Vitebsk|ML Vitebsk]] {{small|([[2025 Belarusian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|AND}} [[Inter Club d'Escaldes]] {{small|([[2025–26 Primera Divisió|1st]])}}
|{{fbaicon|GIB}} [[Lincoln Red Imps F.C.|Lincoln Red Imps]] {{small|([[2025–26 Gibraltar Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SMR}} [[Tre Fiori FC|Tre Fiori]] {{small|([[2025–26 Campionato Sammarinese di Calcio|1st]])}}
|}

{{Cnote2 Begin|liststyle=disc}}
{{Cnote2|Note LIE|'''Liechtenstein (LIE):''' The seven teams affiliated with the [[Liechtenstein Football Association]] (LFV) all play in the [[Swiss football league system]]. The only competition organised by the LFV is the [[Liechtenstein Football Cup]] – the winners of which qualify for the [[UEFA Conference League]] for the 2026–27 season.}}
{{Cnote2|Note RUS|'''Russia (RUS):''' On 28 February 2022, Russian football clubs and national teams were suspended from FIFA and UEFA competitions due to the [[Russian invasion of Ukraine]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/60560567 |title=Ukraine crisis: FIFA and UEFA suspend all Russian clubs and national teams |website=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=28 February 2022 |access-date=28 February 2022}}&lt;/ref&gt; The tables reflect Russia's ongoing suspension from UEFA competitions.&lt;ref name=&quot;rus-susp-22/23&quot;&gt;{{cite press release|url=https://www.uefa.com/news-media/news/0275-150c9887cacb-882c686f407f-1000/ |title=UEFA decisions for upcoming competitions relating to the ongoing suspension of Russian national teams and clubs. However this could change depending on what happens.|publisher=Union of European Football Associations|date=2 May 2022 |access-date=2 May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
{{Cnote2 End}}

==Schedule==
The schedule of the competition is as follows.&lt;ref name=circular&gt;{{cite webpage |url=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/ |title=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events |publisher=Union of European Football Associations|date=15 December 2025 |access-date=24 December 2025}}&lt;/ref&gt; 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Schedule for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!Phase
!Round
!Draw date
!First leg
!Second leg
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|Qualifying
|First qualifying round
|16 June 2026
|7–8 July 2026
|14–15 July 2026
|-
|Second qualifying round
|17 June 2026
|21–22 July 2026
|28–29 July 2026
|-
|Third qualifying round
|20 July 2026
|4–5 August 2026
|11 August 2026
|-
|Play-offs
|Play-off round
|3 August 2026
|18–19 August 2026
|25–26 August 2026
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|League phase
|Matchday 1
|rowspan=&quot;8&quot;|27 August 2026
|colspan=&quot;2&quot;|8–10 September 2026
|-
|Matchday 2
|colspan=&quot;2&quot;|13–14 October 2026
|-
|Matchday 3
|colspan=&quot;2&quot;|20–21 October 2026
|-
|Matchday 4
|colspan=&quot;2&quot;|3–4 November 2026
|-
|Matchday 5
|colspan=&quot;2&quot;|24–25 November 2026
|-
|Matchday 6
|colspan=&quot;2&quot;|8–9 December 2026
|-
|Matchday 7
|colspan=&quot;2&quot;|19–20 January 2027
|-
|Matchday 8
|colspan=&quot;2&quot;|27 January 2027
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|Knockout phase
|Knockout phase play-offs
|29 January 2027
|16–17 February 2027
|23–24 February 2027
|-
|Round of 16
|rowspan=&quot;4&quot;|26 February 2027
|9–10 March 2027
|16–17 March 2027
|-
|Quarter-finals
|6–7 April 2027
|13–14 April 2027
|-
|Semi-finals
|27–28 April 2027
|4–5 May 2027
|-
|Final
|colspan=&quot;2&quot;|5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]], [[Madrid]]
|}

==Qualifying rounds==
{{main|1=2026–27 UEFA Champions League qualifying|l1=2026–27 UEFA Champions League qualifying rounds}}

===First qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q1}}

===Second qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q2}}

===Third qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q3}}

==Play-off round==
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|PO}}

==League phase==
{{main|2026–27 UEFA Champions League league phase}}

&lt;!-- BENELUX MAP --&gt;
{{Location map+|Benelux|width=205|float=left|caption=Locations of [[Benelux]] and nearby teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Belgium--&gt;
{{location map~|Benelux|lat=51.1136|long=3.1050|label_size=80|label=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|position=right}}
&lt;!--Netherlands--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.893894|long=4.523253|label_size=80|label=[[Feyenoord]]|position=top}}
{{Location map~|Benelux|lat=51.4416|long=5.4697|label_size=80|label=[[PSV Eindhoven|PSV]]|position=top}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=bottom}}
{{Location map~|Benelux|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=left}}
}}

&lt;!-- MAIN MAP --&gt;
{{Location map+|Europe|width=650|float=right|caption=Locations of teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Czech Republic--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.0675|long=14.4716|label_size=80|label=[[SK Slavia Prague|Slavia]]|position=right}}
&lt;!--England--&gt;
{{location map~|Europe|lat=51.555|long=-0.108333|label_size=80|label=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.46666|long=-2.244064|label_size=80|label='''Manchester'''&lt;!--Manchester City, Manchester United--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=52.4862|long=-1.8904|label_size=80|label=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.4308|long=-2.9608|label_size=80|label=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|position=left}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=48.8413|long=2.2530|label_size=80|label=[[Paris Saint-Germain FC|PSG]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.2188|long=11.6247|label_size=80|label=[[FC Bayern Munich|Bayern]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=51.34587|long=12.3482|label_size=80|label=[[RB Leipzig|Leipzig]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=48.778611|long=9.179444|label_size=80|label=[[VfB Stuttgart|Stuttgart]]|position=left}}
&lt;!--Italy--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=45.8139|long=9.0722|label_size=80|label=[[Como 1907|Como]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=45.4781|long= 9.1238|label_size=80|label=[[Inter Milan|Inter]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=40.8280|long=14.1930|label_size=80|label=[[SSC Napoli|Napoli]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=41.93389|long=12.45479|label_size=80|label=[[AS Roma|Roma]]|position=top}}
&lt;!--Portugal--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.162142|long=-8.621953|label_size=80|label=[[FC Porto|Porto]]|position=top}}
{{location map~|Europe|lat=38.7611|long=-9.1608|label_size=80|label=[[Sporting CP|Sporting]]|position=right}}
&lt;!--Spain--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.3647|long= 2.1555|label_size=80|label=[[FC Barcelona|Barcelona]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=40.3833|long=-3.7167|label_size=80|label=&lt;br&gt;'''Madrid'''&lt;!--Real Madrid, Atlético Madrid--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=39.9441|long=-0.1036|label_size=80|label=[[Villarreal CF|Villarreal]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=37.35644|long=-5.98177|label_size=80|label=[[Real Betis|Betis]]|position=right}}
&lt;!--Turkey--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.1032|long=28.9911|label_size=80|label=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|position=right}}
&lt;!--Ukraine--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.02083|long=37.80972|label_size=80|label=[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar]]|position=left}}

{{Location map~ |Europe |mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=1 |lat=61.7 |long=-23 |label_size=80 |label=
{{nowrap|'''Madrid teams'''}}&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Atlético Madrid]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Real Madrid CF|Real Madrid]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{nowrap|'''Manchester teams'''}}&lt;br /&gt;{{nowrap|[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester City F.C.|Manchester City]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester United F.C.|Manchester United]]}}
|position=right}}
}}
{{Clear right}}
[[Como 1907|Como]] will make their debut appearance since the introduction of the group stage/league phase. They also qualified for European football for the first time in their history.

The following is a provisional allocation of the qualified teams into seeding pots, based on their UEFA club coefficients.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
&lt;!--Column 1 here--&gt;
'''Pot 1'''
:([[2025–26 UEFA Champions League|TH]]) {{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] '''[[UEFA club coefficient|CC]]: 132.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(1) {{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] '''CC: 147.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(2) {{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] '''CC: 144.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(4) {{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] '''CC: 130.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(5) {{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] '''CC: 127.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(6) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] '''CC: 125.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(7) {{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] '''CC: 119.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(8) {{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] '''CC: 113.250'''
:(10) {{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] '''CC: 104.750'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 2 here--&gt;
'''Pot 2'''
:(11) {{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] '''CC: 100.750'''
:(13) {{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] '''CC: 97.750'''
:(15) {{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] '''CC: 84.000'''
:(17) {{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] '''CC: 83.000'''
:(20) {{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] '''CC: 80.750'''
:(21) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] '''CC: 76.500'''
:(23) {{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] '''CC: 75.250'''
:(24) {{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] '''CC: 74.500'''
:(26) {{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] '''CC: 71.250'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 3 here--&gt;
'''Pot 3'''
:(27) {{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] '''CC: 71.000'''
:(29) {{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] '''CC: 68.750'''
:(34) {{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] '''CC: 63.000'''
:(37) {{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] '''CC: 61.000'''
:(39) {{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] '''CC: 59.000'''
:(45) {{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] '''CC: 56.250'''
:(49) {{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] '''CC: 53.500'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 4 here--&gt;
'''Pot 3/4'''
:(59) {{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] '''CC: 44.000'''
:(80) {{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] '''CC: 27.500'''
:2 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#League Path|winners of the League Path]]''
:5 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#Champions Path|winners of the Champions Path]]''
'''Pot 4'''
:(103) {{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] '''CC: 19.989'''
:(120) {{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] '''CC: 16.699'''
{{Col-end}}

==پڻ ڏسو==
* [[ايسوسيئيشن فٽبال]]
* [[فيفا ورلڊ ڪپ 2026ع]]
*[[2026–27 UEFA Europa League]]
*[[2026–27 UEFA Conference League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Champions League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Europa Cup]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
*{{Official website|https://www.uefa.com/uefachampionsleague/}}

{{DEFAULTSORT:UEFA Champions League}}
[[زمرو:2026–27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ]] 
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]]
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] 
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا موجوده سيزن]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ جا سيزن|2026–27]] [[زمرو:يورپي مردن جي براعظمي فٽبال ۾ 2026-2027ع]] 
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ]]
[[زمرو:راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:واقعا]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>9otbituujo78xc3spwvl7o3th5go6q9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398761</id>
      <parentid>398758</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T11:51:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>398761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37978" sha1="93ussgddxmckw5uno75l17wgrb0z125" xml:space="preserve">{{Short description|Season of UEFA's top-tier European club football competition}}
{{Infobox settlement 
|tourney_name  = UEFA Champions League
| year         = 2026–27
| image        = Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg
| size         = 275px
| caption      = [[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final
|dates         = {{nowrap|''Qualifying:''&lt;br /&gt;7 July – 26 August 2026&lt;br /&gt;''Competition proper:''&lt;br /&gt;8 September 2026 – 5 June 2027}}
|num_teams     = ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81

سال:  2026–2027ع
ٽيمون: ''Competition proper:'' 36&lt;br /&gt;''Total:'' 81
اڳيون سيزن: ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|associations  = 53
|prevseason    = [[2025–26 UEFA Champions League|2025–26]]
|nextseason    = ''[[2027–28 UEFA Champions League|2027–28]]''
|updated       = 
|name=يوئيفا چيمپيئنز ليگ 2026-2027ع|official_name=UEFA Champions League|image_skyline=Atleti vs Villarreal - September 2025.jpg|image_caption=[[Metropolitano Stadium]] in [[Madrid]] will host the final}}
'''2026-2027ع يوئيفا چيمپئنز ليگ''' يوئيفا پاران منعقد ڪيل يورپ جي پريميئر فٽبال ٽورنامينٽ جو &lt;small&gt;72&lt;/small&gt;هون سيزن آهي ۽ يوروپا ڪپ کان يوئيفا چيمپئنز ليگ ۾ تبديل ٿيڻ کان پوءِ &lt;small&gt;35&lt;/small&gt; هون سيزن آهي. &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپئنز ليگ سيزن &lt;small&gt;7&lt;/small&gt; جولاءِ &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع تي قابليت واري مرحلي سان شروع ٿيو ۽ ليگ مرحلو &lt;small&gt;8&lt;/small&gt; سيپٽمبر &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;ع تي شروع ٿيندو.

فائنل &lt;small&gt;5&lt;/small&gt; جون &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;ع تي [[اسپين]] جي شهر [[ميڊرڊ]] ۾ &lt;small&gt;'''ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم'''&lt;/small&gt; ۾ منعقد ٿيندو. &lt;ref name=&quot;reuters_host&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=20 May 2025|quote=30 September 2025}}&lt;/ref&gt; اهو ٻيو ڀيرو هوندو جو &lt;small&gt;'''ميٽروپوليٽنو اسٽيڊيم'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;2019&lt;/small&gt;ع کان پوءِ يوئيفا چيمپئنز ليگ جي فائنل جي ميزباني ڪندو. سال &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپئنز ليگ جا فاتح پاڻمرادو &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;28&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپئنز ليگ ليگ مرحلي، &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;ع فيفا انٽر ڪانٽينينٽل ڪپ فائنل، &lt;small&gt;2029&lt;/small&gt;ع فيفا ڪلب ورلڊ ڪپ گروپ اسٽيج لاءِ قابليت حاصل ڪندا ۽ &lt;small&gt;2027&lt;/small&gt;ع يوئيفا سپر ڪپ ۾ &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا يوروپا ليگ جي فاتحن خلاف کيڏڻ جو حق حاصل ڪندا. پيرس سينٽ جرمين ٻه ڀيرا دفاعي چيمپيئن آهي.

== ايسوسيئيشن (تنظيم) وار ٽيمن جي ورڇ ==
&lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع جي يوئيفا چيمپيئنز ليگ ۾ يوئيفا جي &lt;small&gt;55&lt;/small&gt; ميمبر ايسوسيئيشنن مان &lt;small&gt;53&lt;/small&gt; ايسوسيئيشنن جون مجموعي طور تي &lt;small&gt;81&lt;/small&gt; ٽيمون حصو وٺنديون (ان ۾ [[لڪتنسٽائن]] جيڪو ڪا به مقامي ليگ منعقد نٿو ڪري ۽ [[روس]]، جيڪو هن وقت معطل آهي، شامل نه آهن). هر ايسوسيئيشن لاءِ حصو وٺندڙ ٽيمن جو تعداد طئي ڪرڻ واسطي يوئيفا ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽن (&lt;small&gt;coefficients&lt;/small&gt;) تي ٻڌل رينڪنگ استعمال ڪئي ويندي آهي: &lt;ref name=&quot;regulations&quot;&gt;{{cite web|url=https://documents.uefa.com/r/Regulations-of-the-UEFA-Champions-League-2026/27-Online |title=Regulations of the UEFA Champions League, 2026/27 Season|publisher=Union of European Football Associations|year=2026 |access-date=27 May 2026}}&lt;/ref&gt;
* &lt;small&gt;1 کان 5 نمبر تي موجود ايسوسيئيشنز مان هر هڪ جون چار ٽيمون هونديون.&lt;/small&gt; 
* &lt;small&gt;6 نمبر واري ايسوسيئيشن جون ٽي ٽيمون هونديون.&lt;/small&gt; 
*&lt;small&gt;7 کان 15 نمبر تي موجود ايسوسيئيشنز مان هر هڪ جون ٻه ٽيمون هونديون.&lt;/small&gt; 
*&lt;small&gt;16 کان 55 نمبر تي موجود ايسوسيئيشنز ([[روس]] ۽ [[لڪتنسٽائن|ليچٽنسٽائن]] کان سواءِ) مان هر هڪ جي هڪ ٽيم هوندي.&lt;/small&gt;  
*&lt;small&gt;جيڪڏهن 2025-26ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ ۽ 2025-26ع يوئيفا  يوروپا ليگ جا فاتح پنهنجي مقامي ليگ ذريعي 2026-27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ لاءِ ڪواليفائي نه ڪري سگهن، ته انهن کي هڪ اضافي داخلا (انٽري) ڏني ويندي.&lt;/small&gt; 
*&lt;small&gt;2025-26ع سيزن ۾ بهترين ڪوئفيشنٽس رکندڙ ٻن ايسوسيئيشنز کي ليگ مرحلي ۾ هڪ-هڪ ”يورپين پرفارمنس اسپاٽ&quot; ملندو. يوئيفا چيمپيئنز ليگ ۽ يوروپا ليگ جا فاتح انهن يورپين پرفارمنس اسپاٽس کي حاصل نٿا ڪري سگهن.&lt;/small&gt;

=== ايسوسيئيشن جي درجه بندي ===
سال &lt;small&gt;2026&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;27&lt;/small&gt;ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ لاءِ، ايسوسيئيشن (ملڪي فٽبال فيڊريشنن) کي جڳهيون انهن جي &lt;small&gt;2025&lt;/small&gt;ع واري يوئيفا ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽن جي بنياد تي ڏنيون وينديون آهن؛ هن حساب ڪتاب ۾ &lt;small&gt;2020&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;21&lt;/small&gt;ع کان &lt;small&gt;2024&lt;/small&gt;-&lt;small&gt;25&lt;/small&gt;ع تائين يورپي مقابلن ۾ انهن جي ڪارڪردگي کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. هي جدول يوئيفا پاران روس تي لاڳو جاري معطلي جي صورتحال کي ظاهر ڪري ٿو.

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; يورپ. فائنل. ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽس جي بنياد تي جڳهين جي مختص ٿيڻ کان علاوه، ايسوسيئيشنز جون اضافي ٽيمون به چيمپيئنز ليگ ۾ حصو وٺي سگهن ٿيون، جيئن هيٺ بيان ڪيو ويو آهي: * (EPS) – يورپي ڪارڪردگي واري جڳهه (European Performance Spot)؛ اهي اضافي جڳهيون انهن ايسوسيئيشنز لاءِ آهن جيڪي 2025-26 جي ايسوسيئيشن ڪوئفيشنٽس جي درجه بندي ۾ مٿين 2 پوزيشنن تي اچن ٿيون. * (TH) – UEFA چيمپيئنز ليگ جو ٽائيٽل (لقب) رکندڙن لاءِ اضافي جڳهه. * (EL) – UEFA يوروپا ليگ جو ٽائيٽل (لقب) رکندڙن لاءِ اضافي جڳهه. * 2026-27 UEFA چيمپيئنز ليگ لاءِ ايسوسيئيشن جي درجه بندي. درجو. ايسوسيئيشن. ڪوئفيشنٽ. ٽيمون. نوٽس.


the 2026–27 UEFA Champions League, the associations are allocated places according to their 2025 [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|UEFA association coefficients]], which takes into account their performance in European competitions from 2020–21 to 2024–25.&lt;ref name=&quot;country coefficients&quot;&gt;{{cite web |title=Association coefficients 2024/25 |url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/country/#/yr/2025 |access-date=1 June 2025 |publisher=Union of European Football Associations}}&lt;/ref&gt; The table reflects Russia's ongoing suspension from UEFA.

Apart from the allocation based on the association coefficients, associations may have additional teams participating in the Champions League, as noted below:
*{{small|(EPS)}} – European Performance Spot, the additional berths for associations who finish in the top 2 of the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|2025–26 association coefficients]]
*{{small|(TH)}} – Additional berth for UEFA Champions League title holders
*{{small|(EL)}} – Additional berth for UEFA Europa League title holders
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
&lt;!-- DO NOT CHANGE RANKINGS! THEY ARE FINAL AND CORRECT!! --&gt;
&lt;!-- !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! --&gt;
{|
|+'''Association ranking for 2026–27 UEFA Champions League'''
|-valign=top style=&quot;font-size:90%&quot;
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!1
|{{flag|England}}
|align=right|115.196
|align=center rowspan=5|4
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!2
|{{flag|Italy}}
|align=right|97.231
|
|-
!3
|{{flag|Spain}}
|align=right|94.453
|{{nowrap|{{small|+1 ([[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]])}}}}
|-
!4
|{{flag|Germany}}
|align=right|86.331
|
|-
!5
|{{flag|France}}
|align=right|73.093
|
|-
!6
|{{flag|Netherlands}}
|align=right|67.150
|align=center|3
|
|-
!7
|{{flag|Portugal}}
|align=right|62.266
|align=center rowspan=9|2
|
|-
!8
|{{flag|Belgium}}
|align=right|56.850
|
|-
!9
|[[File:Flag of the Czech Republic.svg|15px]] [[چيڪ جمهوريا]]
|align=right|44.100
|
|-
!10
|{{flag|Turkey}}
|align=right|43.900
|
|-
!11
|{{flag|Norway}}
|align=right|39.687
|
|-
!12
|{{flag|Greece}}
|align=right|39.312
|
|-
!13
|{{flag|Austria}}
|align=right|36.450
|
|-
!14
|{{flag|Scotland}}
|align=right|35.550
|
|-
!15
|{{flag|Poland}}
|align=right|35.000
|
|-
!16
|{{flag|Denmark}}
|align=right|33.981
|align=center rowspan=4|1
|
|-
!17
|{{flag|Switzerland}}
|align=right|33.625
|
|-
!18
|{{flag|Israel}}
|align=right|31.625
|
|-
!19
|{{flag|Cyprus}}
|align=right|27.537
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!20
|{{fba|SWE}}
|align=right|27.125
|align=center rowspan=6|1
|
|-
!21
|{{fba|CRO}}
|align=right|27.025
|
|-
!22
|{{fba|SRB}}
|align=right|25.500
|
|-
!23
|{{fba|UKR}}
|align=right|24.400
|
|-
!24
|{{fba|HUN}}
|align=right|24.000
|
|-
!25
|{{fba|ROU}}
|align=right|23.250
|
|-
!26
|{{fba|RUS}}
|align=right|22.632
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note RUS}}
|-
!27
|{{fba|SVK}}
|align=right|21.250
|align=center rowspan=12|1
|
|-
!28
|{{fba|SVN}}
|align=right|20.343
|
|-
!29
|{{fba|BUL}}
|align=right|19.875
|
|-
!30
|{{fba|AZE}}
|align=right|19.625
|
|-
!31
|{{fba|IRL}}
|align=right|14.968
|
|-
!32
|{{fba|MDA}}
|align=right|14.500
|
|-
!33
|{{fba|ISL}}
|align=right|13.520
|
|-
!34
|{{fba|BIH}}
|align=right|13.031
|
|-
!35
|{{fba|ARM}}
|align=right|12.250
|
|-
!36
|{{fba|LVA}}
|align=right|12.250
|
|-
!37
|{{fba|KOS}}
|align=right|12.041
|
|-
!38
|{{fba|FIN}}
|align=right|11.750
|
|}
|
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Rank
!Association
!Coeff.
!Teams
!Notes
|-
!39
|{{fba|KAZ}}
|align=right|11.125
|align=center rowspan=5|1
|
|-
!40
|{{fba|FRO}}
|align=right|10.750
|
|-
!41
|{{fba|MLT}}
|align=right|8.500
|
|-
!42
|{{fba|NIR}}
|align=right|8.333
|
|-
!43
|{{fba|LTU}}
|align=right|8.250
|
|-
!44
|{{fba|LIE}}
|align=right|8.000
|align=center rowspan=1|0
|{{Cref2|Note LIE}}
|-
!45
|{{fba|EST}}
|align=right|7.957
|align=center rowspan=11|1
|
|-
!46
|{{fba|ALB}}
|align=right|7.875
|
|-
!47
|{{fba|MNE}}
|align=right|7.208
|
|-
!48
|{{fba|LUX}}
|align=right|6.875
|
|-
!49
|{{fba|WAL}}
|align=right|6.791
|
|-
!50
|{{fba|GEO}}
|align=right|6.625
|
|-
!51
|{{fba|MKD}}
|align=right|6.166
|
|-
!52
|{{fba|BLR}}
|align=right|6.000
|
|-
!53
|{{fba|AND}}
|align=right|5.498
|
|-
!54
|{{fba|GIB}}
|align=right|5.457
|
|-
!55
|{{fba|SMR}}
|align=right|2.498
|
|}
|}

===Distribution===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=2|
!Teams entering in this round
!Teams advancing from the previous round
|-
!colspan=2|First qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
|
* 28 champions from associations 24–25 and 29–55 (except Russia and Liechtenstein){{Cref2|Note RUS}}{{Cref2|Note LIE}}
|
|-
!rowspan=2|Second qualifying round&lt;br /&gt; (28 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (24 teams)
|
* 8 champions from associations 15–22
* 2 champions from associations 27 and 28 as the teams with highest club coefficients, originally from the first qualifying round (Champions Path)
|
* 14 winners from the first qualifying round
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
* 4 runners-up from associations 10 and 13–15
|
|-
!rowspan=2|Third qualifying round&lt;br /&gt; (20 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (12 teams)
|
|
* 12 winners from the second qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (8 teams)
|
* 2 runners-up from associations 8–9
* 1 third-placed team from association 6
* 1 fourth-placed team from association 5
* 2 runners-up from associations 11 and 12 as the teams with highest club coefficients, originally from the second qualifying round (League Path)
|
* 2 winners from the second qualifying round (League Path)
|-
!rowspan=2|Play-off round&lt;br /&gt; (14 teams)
!Champions Path&lt;br /&gt; (10 teams)
|
* 4 champions from associations 11–14
|
* 6 winners from the third qualifying round (Champions Path)
|-
!League Path&lt;br /&gt; (4 teams)
|
|
* 4 winners from the third qualifying round (League Path)
|-
!colspan=2|League phase&lt;br /&gt; (36 teams)
|
* 2 associations with the [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|highest coefficients]] from the previous season receive an extra Champions League league phase berth.
* 10 champions from associations 1–10
* 6 runners-up from associations 1–6
* 5 third-placed teams from associations 1–5
* 4 fourth-placed teams from associations 1–4
* 1 champion from association 23 as the team with the highest club coefficient, originally from the second qualifying round (Champions Path)
* 1 runner-up from association 7 as the team with the highest club coefficient, originally from the third qualifying round (League Path)
|
* 5 winners from the play-off round (Champions Path)
* 2 winners from the play-off round (League Path)
|-
!colspan=2|Knockout phase play-offs&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 16 teams ranked 9–24 from the league phase
|-
!colspan=2|Round of 16&lt;br /&gt;(16 teams)
|
|
* 8 teams ranked 1–8 from the league phase
* 8 winners from the knockout phase play-offs
|}

The information here reflects the ongoing suspension of Russia in European football, and so the following changes to the default access list have been made:

* The champion of association 23 (Ukraine) will enter the second qualifying round (Champions Path) instead of the first qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Champions League|Champions League title holders]] ([[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:

*[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] as the domestic champion with the highest club coefficient among the clubs that would otherwise have entered the Champions Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the Champions Path second qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_CLTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Shakhtar earn automatic place in 2026/27 league phase thanks to Champions League rebalancing |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/02a2-1fdbe8841243-cc2d911740ee-1000--what-happens-if-the-uefa-champions-league-winners-have-also-/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=2026-05-11 |access-date=2026-05-11}}&lt;/ref&gt;
*[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] and [[NK Celje|Celje]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the Champions Path first qualifying round, will enter the Champions Path second qualifying round.

As the [[2025–26 UEFA Europa League|Europa League title holders]] ([[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]) qualified via their domestic league's standard berth allocation, the following changes to the default access list were made:
*[[Sporting CP]], as the club with the highest club coefficient among all clubs that would otherwise have entered either the Champions Path or the League Path of the qualifying phase or play-off round, will enter the league phase instead of the League Path third qualifying round.&lt;ref name=&quot;UEFA_ELTH_rebalancing_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Sporting CP secure Champions League league phase berth following Aston Villa's Europa League triumph |url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/news/02a2-1fdbe897bb7f-131fc631688c-1000--what-happens-if-the-uefa-europa-league-winners-have-also/ |website=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=25 May 2026 |access-date=25 May 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] and [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]], as the two clubs with the highest club coefficient that would otherwise have entered the League Path second qualifying round, will enter the League Path third qualifying round.

===Teams===
The labels in the parentheses show how each team qualified for the place of its starting round:
*TH: Champions League title holders
*EL: Europa League title holders
*1st, 2nd, 3rd, 4th, etc.: League positions of the previous season
*EPS: European Performance Spots – the additional berths given to clubs from the two associations with the highest [[UEFA coefficient#Men's association coefficient|coefficient points]] in 2025–26

The label of European Performance Spots and title holders already qualified via league position are superscripted.

The second qualifying round, third qualifying round and play-off round are divided into Champions Path ('''CH''') and League Path ('''LP''').

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Qualified teams for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!colspan=2|Entry round
!colspan=4|Teams
|-
!colspan=2 rowspan=8|[[#League phase|League phase]]
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|1st]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Champions League|TH]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] {{small|([[2025–26 Premier League|4th]])}}&lt;sup&gt;[[2025–26 UEFA Europa League|EL]]&lt;/sup&gt;
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] {{small|([[2025–26 Premier League|1st]])}}
|style=&quot;min-width:14em&quot;|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] {{small|([[2025–26 Premier League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] {{small|([[2025–26 Premier League|3rd]])}}
|{{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] {{small|([[2025–26 Premier League|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] {{small|([[2025–26 Serie A|1st]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] {{small|([[2025–26 Serie A|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] {{small|([[2025–26 Serie A|3rd]])}}
|{{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] {{small|([[2025–26 Serie A|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] {{small|([[2025–26 La Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] {{small|([[2025–26 La Liga|3rd]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] {{small|([[2025–26 La Liga|4th]])}}
|{{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] {{small|([[2025–26 La Liga|5th]])}}&lt;sup&gt;[[UEFA coefficient#Men's association coefficient|EPS]]&lt;/sup&gt;
|{{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|3rd]])}}
|{{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] {{small|([[2025–26 Bundesliga|4th]])}}
|{{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|3rd]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|1st]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|2nd]])}}
|{{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] {{small|([[2025–26 Primeira Liga|2nd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|1st]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|1st]])}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] {{small|([[2025–26 Ukrainian Premier League|1st]])}}
|colspan=3|
|-
!colspan=6|
|-
![[#Play-off round|Play-off round]]
!{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|NOR}} [[Viking FK|Viking]] {{small|([[2025 Eliteserien|1st]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[AEK Athens F.C.|AEK Athens]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|1st]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[LASK]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Celtic F.C.|Celtic]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|1st]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=2|[[#Third qualifying round|Third qualifying round]]
!rowspan=2|{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|FRA}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] {{small|([[2025–26 Ligue 1|4th]])}}
|{{fbaicon|NED}} [[NEC Nijmegen|NEC]] {{small|([[2025–26 Eredivisie|3rd]])}}
|{{fbaicon|BEL}} [[Royale Union Saint-Gilloise|Union Saint-Gilloise]] {{small|([[2025–26 Belgian Pro League|2nd]])}}
|{{fbaicon|CZE}} [[AC Sparta Prague|Sparta Prague]] {{small|([[2025–26 Czech First League|2nd]])}}
|-
|{{fbaicon|NOR}} [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] {{small|([[2025 Eliteserien|2nd]])}}
|{{fbaicon|GRE}} [[Olympiacos F.C.|Olympiacos]] {{small|([[2025–26 Super League Greece|2nd]])}}
|colspan=2|
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=4|[[#Second qualifying round|Second qualifying round]]
!rowspan=3|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|POL}} [[Lech Poznań]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|1st]])}}
|{{fbaicon|DEN}} [[Aarhus Gymnastikforening|AGF]] {{small|([[2025–26 Danish Superliga|1st]])}}
|{{fbaicon|SUI}} [[FC Thun|Thun]] {{small|([[2025–26 Swiss Super League|1st]])}}
|{{fbaicon|ISR}} [[Hapoel Be'er Sheva F.C.|Hapoel Be'er Sheva]] {{small|([[2025–26 Israeli Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|CYP}} [[AC Omonia|Omonia]] {{small|([[2025–26 Cypriot First Division|1st]])}}
|{{fbaicon|SWE}} [[Mjällby AIF]] {{small|([[2025 Allsvenskan|1st]])}}
|{{fbaicon|CRO}} [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] {{small|([[2025–26 Croatian Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SRB}} [[Red Star Belgrade]] {{small|([[2025–26 Serbian SuperLiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|SVK}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] {{small|([[2025–26 Slovak First Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SVN}} [[NK Celje|Celje]] {{small|([[2025–26 Slovenian PrvaLiga|1st]])}}
|colspan=2|
|-
!{{Abbr|LP|League Path}}
|{{fbaicon|TUR}} [[Fenerbahçe S.K. (football)|Fenerbahçe]] {{small|([[2025–26 Süper Lig|2nd]])}}
|{{fbaicon|AUT}} [[SK Sturm Graz|Sturm Graz]] {{small|([[2025–26 Austrian Football Bundesliga|2nd]])}}
|{{fbaicon|SCO}} [[Heart of Midlothian F.C.|Heart of Midlothian]] {{small|([[2025–26 Scottish Premiership|2nd]])}}
|{{fbaicon|POL}} [[Górnik Zabrze]] {{small|([[2025–26 Ekstraklasa|2nd]])}}
|-
!colspan=6|
|-
!rowspan=7|[[#First qualifying round|First qualifying round]]
!rowspan=7|{{Abbr|CH|Champions Path}}
|{{fbaicon|HUN}} [[Győri ETO FC|ETO Győr]] {{small|([[2025–26 Nemzeti Bajnokság I|1st]])}}
|{{fbaicon|ROU}} [[CS Universitatea Craiova|Universitatea Craiova]] {{small|([[2025–26 Liga I|1st]])}}
|{{fbaicon|BUL}} [[PFC Levski Sofia|Levski Sofia]] {{small|([[2025–26 First Professional Football League (Bulgaria)|1st]])}}
|{{fbaicon|AZE}} [[Sabah FK (Azerbaijan)|Sabah]] {{small|([[2025–26 Azerbaijan Premier League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|IRL}} [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] {{small|([[2025 League of Ireland Premier Division|1st]])}}
|{{fbaicon|MDA}} [[FC Petrocub Hîncești|Petrocub Hîncești]] {{small|([[2025–26 Moldovan Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|ISL}} [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur Reykjavík]] {{small|([[2025 Besta deild karla|1st]])}}
|{{fbaicon|BIH}} [[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]] {{small|([[2025–26 Premier League of Bosnia and Herzegovina|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|ARM}} [[FC Ararat-Armenia|Ararat-Armenia]] {{small|([[2025–26 Armenian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|LVA}} [[Riga FC|Riga]] {{small|([[2025 Latvian Higher League|1st]])}}
|{{fbaicon|KOS}} [[FC Drita|Drita]] {{small|([[2025–26 Football Superleague of Kosovo|1st]])}}
|{{fbaicon|FIN}} [[Kuopion Palloseura|KuPS]] {{small|([[2025 Veikkausliiga|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|KAZ}} [[FC Kairat|Kairat]] {{small|([[2025 Kazakhstan Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|FRO}} [[Klaksvíkar Ítróttarfelag|KÍ]] {{small|([[2025 Faroe Islands Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|MLT}} [[Floriana F.C.|Floriana]] {{small|([[2025–26 Maltese Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|NIR}} [[Larne F.C.|Larne]] {{small|([[2025–26 NIFL Premiership|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LTU}} [[FK Kauno Žalgiris|Kauno Žalgiris]] {{small|([[2025 A Lyga|1st]])}}
|{{fbaicon|EST}} [[FC Flora|Flora]] {{small|([[2025 Meistriliiga|1st]])}}
|{{fbaicon|ALB}} [[KF Egnatia Rrogozhinë|Egnatia]] {{small|([[2025–26 Kategoria Superiore|1st]])}}
|{{fbaicon|MNE}} [[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska]] {{small|([[2025–26 Montenegrin First League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|LUX}} [[FC Atert Bissen|Atert Bissen]] {{small|([[2025–26 Luxembourg National Division|1st]])}}
|{{fbaicon|WAL}} [[The New Saints F.C.|The New Saints]] {{small|([[2025–26 Cymru Premier|1st]])}}
|{{fbaicon|GEO}} [[FC Iberia 1999|Iberia 1999]] {{small|([[2025 Erovnuli Liga|1st]])}}
|{{fbaicon|MKD}} [[FK Vardar|Vardar]] {{small|([[2025–26 Macedonian First Football League|1st]])}}
|-
|{{fbaicon|BLR}} [[FC Maxline Vitebsk|ML Vitebsk]] {{small|([[2025 Belarusian Premier League|1st]])}}
|{{fbaicon|AND}} [[Inter Club d'Escaldes]] {{small|([[2025–26 Primera Divisió|1st]])}}
|{{fbaicon|GIB}} [[Lincoln Red Imps F.C.|Lincoln Red Imps]] {{small|([[2025–26 Gibraltar Football League|1st]])}}
|{{fbaicon|SMR}} [[Tre Fiori FC|Tre Fiori]] {{small|([[2025–26 Campionato Sammarinese di Calcio|1st]])}}
|}

{{Cnote2 Begin|liststyle=disc}}
{{Cnote2|Note LIE|'''Liechtenstein (LIE):''' The seven teams affiliated with the [[Liechtenstein Football Association]] (LFV) all play in the [[Swiss football league system]]. The only competition organised by the LFV is the [[Liechtenstein Football Cup]] – the winners of which qualify for the [[UEFA Conference League]] for the 2026–27 season.}}
{{Cnote2|Note RUS|'''Russia (RUS):''' On 28 February 2022, Russian football clubs and national teams were suspended from FIFA and UEFA competitions due to the [[Russian invasion of Ukraine]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/sport/athletics/60560567 |title=Ukraine crisis: FIFA and UEFA suspend all Russian clubs and national teams |website=BBC Sport |publisher=British Broadcasting Corporation |date=28 February 2022 |access-date=28 February 2022}}&lt;/ref&gt; The tables reflect Russia's ongoing suspension from UEFA competitions.&lt;ref name=&quot;rus-susp-22/23&quot;&gt;{{cite press release|url=https://www.uefa.com/news-media/news/0275-150c9887cacb-882c686f407f-1000/ |title=UEFA decisions for upcoming competitions relating to the ongoing suspension of Russian national teams and clubs. However this could change depending on what happens.|publisher=Union of European Football Associations|date=2 May 2022 |access-date=2 May 2022}}&lt;/ref&gt;}}
{{Cnote2 End}}

==Schedule==
The schedule of the competition is as follows.&lt;ref name=circular&gt;{{cite webpage |url=https://www.uefa.com/news-media/news/02a0-1f71bdf70a9a-b6067bd647f2-1000--2026-european-football-calendar-match-and-draw-dates-for-all/ |title=2026 European football calendar: Match and draw dates for all UEFA competitions, draws and events |publisher=Union of European Football Associations|date=15 December 2025 |access-date=24 December 2025}}&lt;/ref&gt; 

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+Schedule for 2026–27 UEFA Champions League
|-
!Phase
!Round
!Draw date
!First leg
!Second leg
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|Qualifying
|First qualifying round
|16 June 2026
|7–8 July 2026
|14–15 July 2026
|-
|Second qualifying round
|17 June 2026
|21–22 July 2026
|28–29 July 2026
|-
|Third qualifying round
|20 July 2026
|4–5 August 2026
|11 August 2026
|-
|Play-offs
|Play-off round
|3 August 2026
|18–19 August 2026
|25–26 August 2026
|-
|rowspan=&quot;8&quot;|League phase
|Matchday 1
|rowspan=&quot;8&quot;|27 August 2026
|colspan=&quot;2&quot;|8–10 September 2026
|-
|Matchday 2
|colspan=&quot;2&quot;|13–14 October 2026
|-
|Matchday 3
|colspan=&quot;2&quot;|20–21 October 2026
|-
|Matchday 4
|colspan=&quot;2&quot;|3–4 November 2026
|-
|Matchday 5
|colspan=&quot;2&quot;|24–25 November 2026
|-
|Matchday 6
|colspan=&quot;2&quot;|8–9 December 2026
|-
|Matchday 7
|colspan=&quot;2&quot;|19–20 January 2027
|-
|Matchday 8
|colspan=&quot;2&quot;|27 January 2027
|-
|rowspan=&quot;5&quot;|Knockout phase
|Knockout phase play-offs
|29 January 2027
|16–17 February 2027
|23–24 February 2027
|-
|Round of 16
|rowspan=&quot;4&quot;|26 February 2027
|9–10 March 2027
|16–17 March 2027
|-
|Quarter-finals
|6–7 April 2027
|13–14 April 2027
|-
|Semi-finals
|27–28 April 2027
|4–5 May 2027
|-
|Final
|colspan=&quot;2&quot;|5 June 2027 at [[Metropolitano Stadium]], [[Madrid]]
|}

==Qualifying rounds==
{{main|1=2026–27 UEFA Champions League qualifying|l1=2026–27 UEFA Champions League qualifying rounds}}

===First qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q1}}

===Second qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q2}}

===Third qualifying round===
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|Q3}}

==Play-off round==
{{#lst:2026–27 UEFA Champions League qualifying|PO}}

==League phase==
{{main|2026–27 UEFA Champions League league phase}}

&lt;!-- BENELUX MAP --&gt;
{{Location map+|Benelux|width=205|float=left|caption=Locations of [[Benelux]] and nearby teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Belgium--&gt;
{{location map~|Benelux|lat=51.1136|long=3.1050|label_size=80|label=[[Club Brugge KV|Club Brugge]]|position=right}}
&lt;!--Netherlands--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.893894|long=4.523253|label_size=80|label=[[Feyenoord]]|position=top}}
{{Location map~|Benelux|lat=51.4416|long=5.4697|label_size=80|label=[[PSV Eindhoven|PSV]]|position=top}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=bottom}}
{{Location map~|Benelux|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Benelux|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=left}}
}}

&lt;!-- MAIN MAP --&gt;
{{Location map+|Europe|width=650|float=right|caption=Locations of teams in the '''2026–27 UEFA Champions League''' league phase |places=
&lt;!--Czech Republic--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.0675|long=14.4716|label_size=80|label=[[SK Slavia Prague|Slavia]]|position=right}}
&lt;!--England--&gt;
{{location map~|Europe|lat=51.555|long=-0.108333|label_size=80|label=[[Arsenal F.C.|Arsenal]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.46666|long=-2.244064|label_size=80|label='''Manchester'''&lt;!--Manchester City, Manchester United--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=52.4862|long=-1.8904|label_size=80|label=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=53.4308|long=-2.9608|label_size=80|label=[[Liverpool F.C.|Liverpool]]|position=left}}
&lt;!--France--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=50.4322|long=2.8150|label_size=80|label=[[RC Lens|Lens]]|position=left}}
{{Location map~|Europe|lat=48.8413|long=2.2530|label_size=80|label=[[Paris Saint-Germain FC|PSG]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=50.621137|long=3.157519|label_size=80|label=[[Lille OSC|Lille]]|position=right}}
&lt;!--Germany--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.2188|long=11.6247|label_size=80|label=[[FC Bayern Munich|Bayern]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=51.4925|long= 7.4516|label_size=80|label=[[Borussia Dortmund|Dortmund]]|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=51.34587|long=12.3482|label_size=80|label=[[RB Leipzig|Leipzig]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=48.778611|long=9.179444|label_size=80|label=[[VfB Stuttgart|Stuttgart]]|position=left}}
&lt;!--Italy--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=45.8139|long=9.0722|label_size=80|label=[[Como 1907|Como]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=45.4781|long= 9.1238|label_size=80|label=[[Inter Milan|Inter]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=40.8280|long=14.1930|label_size=80|label=[[SSC Napoli|Napoli]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=41.93389|long=12.45479|label_size=80|label=[[AS Roma|Roma]]|position=top}}
&lt;!--Portugal--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.162142|long=-8.621953|label_size=80|label=[[FC Porto|Porto]]|position=top}}
{{location map~|Europe|lat=38.7611|long=-9.1608|label_size=80|label=[[Sporting CP|Sporting]]|position=right}}
&lt;!--Spain--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.3647|long= 2.1555|label_size=80|label=[[FC Barcelona|Barcelona]]|position=right}}
{{Location map~|Europe|lat=40.3833|long=-3.7167|label_size=80|label=&lt;br&gt;'''Madrid'''&lt;!--Real Madrid, Atlético Madrid--&gt;|mark=Black_pog.svg|position=top}}
{{Location map~|Europe|lat=39.9441|long=-0.1036|label_size=80|label=[[Villarreal CF|Villarreal]]|position=bottom}}
{{Location map~|Europe|lat=37.35644|long=-5.98177|label_size=80|label=[[Real Betis|Betis]]|position=right}}
&lt;!--Turkey--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=41.1032|long=28.9911|label_size=80|label=[[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]]|position=right}}
&lt;!--Ukraine--&gt;
{{Location map~|Europe|lat=48.02083|long=37.80972|label_size=80|label=[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar]]|position=left}}

{{Location map~ |Europe |mark=TransparentPlaceholder.png |marksize=1 |lat=61.7 |long=-23 |label_size=80 |label=
{{nowrap|'''Madrid teams'''}}&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Atlético Madrid]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Real Madrid CF|Real Madrid]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
{{nowrap|'''Manchester teams'''}}&lt;br /&gt;{{nowrap|[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester City F.C.|Manchester City]]&lt;br /&gt;[[File:Red pog.svg|8px]] [[Manchester United F.C.|Manchester United]]}}
|position=right}}
}}
{{Clear right}}
[[Como 1907|Como]] will make their debut appearance since the introduction of the group stage/league phase. They also qualified for European football for the first time in their history.

The following is a provisional allocation of the qualified teams into seeding pots, based on their UEFA club coefficients.
{{Col-begin}}
{{Col-break}}
&lt;!--Column 1 here--&gt;
'''Pot 1'''
:([[2025–26 UEFA Champions League|TH]]) {{fbaicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] '''[[UEFA club coefficient|CC]]: 132.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(1) {{fbaicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] '''CC: 147.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(2) {{fbaicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] '''CC: 144.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(4) {{fbaicon|ENG}} [[Liverpool F.C.|Liverpool]] '''CC: 130.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(5) {{fbaicon|ITA}} [[Inter Milan]] '''CC: 127.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(6) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester City F.C.|Manchester City]] '''CC: 125.500'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(7) {{fbaicon|ENG}} [[Arsenal F.C.|Arsenal]] '''CC: 119.000'''
:&amp;nbsp;&amp;nbsp;(8) {{fbaicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] '''CC: 113.250'''
:(10) {{fbaicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] '''CC: 104.750'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 2 here--&gt;
'''Pot 2'''
:(11) {{fbaicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] '''CC: 100.750'''
:(13) {{fbaicon|ITA}} [[AS Roma|Roma]] '''CC: 97.750'''
:(15) {{fbaicon|POR}} [[Sporting CP]] '''CC: 84.000'''
:(17) {{fbaicon|ENG}} [[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] '''CC: 83.000'''
:(20) {{fbaicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] '''CC: 80.750'''
:(21) {{fbaicon|ENG}} [[Manchester United F.C.|Manchester United]] '''CC: 76.500'''
:(23) {{fbaicon|BEL}} [[Club Brugge KV|Club Brugge]] '''CC: 75.250'''
:(24) {{fbaicon|ESP}} [[Real Betis]] '''CC: 74.500'''
:(26) {{fbaicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] '''CC: 71.250'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 3 here--&gt;
'''Pot 3'''
:(27) {{fbaicon|NED}} [[Feyenoord]] '''CC: 71.000'''
:(29) {{fbaicon|FRA}} [[Lille OSC|Lille]] '''CC: 68.750'''
:(34) {{fbaicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] '''CC: 63.000'''
:(37) {{fbaicon|GER}} [[RB Leipzig]] '''CC: 61.000'''
:(39) {{fbaicon|ESP}} [[Villarreal CF|Villarreal]] '''CC: 59.000'''
:(45) {{fbaicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] '''CC: 56.250'''
:(49) {{fbaicon|TUR}} [[Galatasaray S.K. (football)|Galatasaray]] '''CC: 53.500'''
{{Col-break}}
&lt;!--Column 4 here--&gt;
'''Pot 3/4'''
:(59) {{fbaicon|CZE}} [[SK Slavia Prague|Slavia Prague]] '''CC: 44.000'''
:(80) {{fbaicon|GER}} [[VfB Stuttgart]] '''CC: 27.500'''
:2 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#League Path|winners of the League Path]]''
:5 ''[[2026–27 UEFA Champions League qualifying#Champions Path|winners of the Champions Path]]''
'''Pot 4'''
:(103) {{fbaicon|ITA}} [[Como 1907|Como]] '''CC: 19.989'''
:(120) {{fbaicon|FRA}} [[RC Lens|Lens]] '''CC: 16.699'''
{{Col-end}}

==پڻ ڏسو==
* [[ايسوسيئيشن فٽبال]]
* [[فيفا ورلڊ ڪپ 2026ع]]
*[[2026–27 UEFA Europa League]]
*[[2026–27 UEFA Conference League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Champions League]]
*[[2026–27 UEFA Women's Europa Cup]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا==
*{{Official website|https://www.uefa.com/uefachampionsleague/}}

{{DEFAULTSORT:UEFA Champions League}}
[[زمرو:2026–27ع يوئيفا چيمپيئنز ليگ]] 
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ واقعا]]
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] 
[[زمرو:2027ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:2026ع ۾ ٿيندڙ راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال جا موجوده سيزن]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ جا سيزن|2026–27]] [[زمرو:يورپي مردن جي براعظمي فٽبال ۾ 2026-2027ع]] 
[[زمرو:ايسوسيئيشن فٽبال]]
[[زمرو:يوئيفا چيمپيئنز ليگ]]
[[زمرو:راندين جا مقابلا]]
[[زمرو:واقعا]]
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>93ussgddxmckw5uno75l17wgrb0z125</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026-27 يوفا چيمپئنز ليگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100981</id>
    <redirect title="2026-2027ع يوئيفا چيمپئنز ليگ" />
    <revision>
      <id>398632</id>
      <timestamp>2026-07-27T18:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>Memon2025 صفحي [[2026-27 يوفا چيمپئنز ليگ]] کي [[2026-2027ع يوئيفا چيمپئنز ليگ]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>398632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="6f2r1dry9xpx1vqarsah2x9wonzddkm" xml:space="preserve">#چوريو [[2026-2027ع يوئيفا چيمپئنز ليگ]]</text>
      <sha1>6f2r1dry9xpx1vqarsah2x9wonzddkm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آزاد ڪشمير جي ضلعن جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100982</id>
    <revision>
      <id>398681</id>
      <timestamp>2026-07-28T05:32:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1351391587|List of districts in Azad Kashmir]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>398681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2854" sha1="gwyu0u9odi2czgn7o1r3rv3i0mkednu" xml:space="preserve">{{Infobox subdivision type|name=آزاد ڪشمير جا ضلعا&lt;br&gt;
Districts of Azad Kashmir|alt_name=|alt_name1=|alt_name2=|alt_name3=|alt_name4=|map=Azad Kashmir Map.svg|alt=|category=|territory=[[آزاد ڪشمير]]|upper_unit=|start_date=|start_date1=|start_date2=|start_date3=|start_date4=|legislation_begin=|legislation_begin1=|legislation_begin2=|legislation_begin3=|legislation_begin4=|legislation_end=|legislation_end1=|legislation_end2=|legislation_end3=|legislation_end4=|end_date=|end_date1=|end_date2=|end_date3=|end_date4=|current_number=10|number_date=as of 2009|type=|type1=|type2=|type3=|type4=|status=|status1=|status2=|status3=|status4=|exofficio=|exofficio1=|exofficio2=|exofficio3=|exofficio4=|population_range=152,124 ([[Haveli District]]) – 650,370 ([[Muzaffarabad District]])|area_range={{Convert|569|sqkm}} ([[Sudhnati District]]) – {{Convert|3,621|sqkm}} ([[Neelum District]])|government=[[Local government in Pakistan#District|District Government]]|government1=[[Local government in Pakistan#District|City District Government]]|government2=[[Local government in Pakistan#District|Zilla Council]]|government3=|government4=|subdivision=[[List of tehsils of Azad Kashmir|Tehsils]]|subdivision1=|subdivision2=|subdivision3=|subdivision4=}}
[[آزاد ڪشمير]] [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ ڪشمير جو هڪ انتظامي علائقو آهي. ان ۾ ڏهه پهرين درجي جا انتظامي ڊويزن آهن جن کي &quot;ضلعا&quot; سڏيو ويندو آهي، ۽ هر ضلعي کي [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايو ويو آهي. جاگرافيائي طور تي، [[آزاد ڪشمير]] جا اتر وارا ضلعا [[هماليا|هماليه]] جي هيٺين حصي تي آهن. آزاد ڪشمير جا ڏاکڻي ضلعا، جيڪي ڀمبر، ڪوٽلي ۽ [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] ضلعن تي مشتمل آهن، ۾ اونهاري ۾ انتهائي گرم موسم ۽ سياري ۾ معمولي ٿڌو موسم هوندو آهي. آزاد ڪشمير ۾ سياري ۽ گرمي ٻنهي موسمن ۾ برسات پوندي آهي، [[مظفر آباد]] آزاد ڪشمير جي سڀ کان وڌيڪ برساتي علائقن مان هڪ آهي. اترين ضلعن جي ثقافت [[گلگت بلتستان]] جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ آهي، جتي [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2023-05-22|quote=2023-05-22}}&lt;/ref&gt; مرڪزي ضلعن جهڙوڪ [[پونڇ ضلعو|پونڇ]] وغيره ۾، [[هندڪو]] ۽ [[گُوجَری ٻولي|گُجري]] ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ ڏاکڻي ضلعن ۾، ماڻهن جي ثقافت پوٺوهارين سان ملندڙ جلندڙ آهي.</text>
      <sha1>gwyu0u9odi2czgn7o1r3rv3i0mkednu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398682</id>
      <parentid>398681</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T05:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:پاڪستان جا ضلعا بلحاظ انتظامي تقسيم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>398682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2934" sha1="h7uel21vgnn36lb2tvvmjwbr6cddm6a" xml:space="preserve">{{Infobox subdivision type|name=آزاد ڪشمير جا ضلعا&lt;br&gt;
Districts of Azad Kashmir|alt_name=|alt_name1=|alt_name2=|alt_name3=|alt_name4=|map=Azad Kashmir Map.svg|alt=|category=|territory=[[آزاد ڪشمير]]|upper_unit=|start_date=|start_date1=|start_date2=|start_date3=|start_date4=|legislation_begin=|legislation_begin1=|legislation_begin2=|legislation_begin3=|legislation_begin4=|legislation_end=|legislation_end1=|legislation_end2=|legislation_end3=|legislation_end4=|end_date=|end_date1=|end_date2=|end_date3=|end_date4=|current_number=10|number_date=as of 2009|type=|type1=|type2=|type3=|type4=|status=|status1=|status2=|status3=|status4=|exofficio=|exofficio1=|exofficio2=|exofficio3=|exofficio4=|population_range=152,124 ([[Haveli District]]) – 650,370 ([[Muzaffarabad District]])|area_range={{Convert|569|sqkm}} ([[Sudhnati District]]) – {{Convert|3,621|sqkm}} ([[Neelum District]])|government=[[Local government in Pakistan#District|District Government]]|government1=[[Local government in Pakistan#District|City District Government]]|government2=[[Local government in Pakistan#District|Zilla Council]]|government3=|government4=|subdivision=[[List of tehsils of Azad Kashmir|Tehsils]]|subdivision1=|subdivision2=|subdivision3=|subdivision4=}}
[[آزاد ڪشمير]] [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ ڪشمير جو هڪ انتظامي علائقو آهي. ان ۾ ڏهه پهرين درجي جا انتظامي ڊويزن آهن جن کي &quot;ضلعا&quot; سڏيو ويندو آهي، ۽ هر ضلعي کي [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايو ويو آهي. جاگرافيائي طور تي، [[آزاد ڪشمير]] جا اتر وارا ضلعا [[هماليا|هماليه]] جي هيٺين حصي تي آهن. آزاد ڪشمير جا ڏاکڻي ضلعا، جيڪي ڀمبر، ڪوٽلي ۽ [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] ضلعن تي مشتمل آهن، ۾ اونهاري ۾ انتهائي گرم موسم ۽ سياري ۾ معمولي ٿڌو موسم هوندو آهي. آزاد ڪشمير ۾ سياري ۽ گرمي ٻنهي موسمن ۾ برسات پوندي آهي، [[مظفر آباد]] آزاد ڪشمير جي سڀ کان وڌيڪ برساتي علائقن مان هڪ آهي. اترين ضلعن جي ثقافت [[گلگت بلتستان]] جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ آهي، جتي [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2023-05-22|quote=2023-05-22}}&lt;/ref&gt; مرڪزي ضلعن جهڙوڪ [[پونڇ ضلعو|پونڇ]] وغيره ۾، [[هندڪو]] ۽ [[گُوجَری ٻولي|گُجري]] ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ ڏاکڻي ضلعن ۾، ماڻهن جي ثقافت پوٺوهارين سان ملندڙ جلندڙ آهي.

[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا بلحاظ انتظامي تقسيم]]</text>
      <sha1>h7uel21vgnn36lb2tvvmjwbr6cddm6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398683</id>
      <parentid>398682</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T05:33:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آزاد ڪشمير جا ضلعا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>398683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2981" sha1="ehatsg4hdy0pnj9fhffbmzcrptgy62f" xml:space="preserve">{{Infobox subdivision type|name=آزاد ڪشمير جا ضلعا&lt;br&gt;
Districts of Azad Kashmir|alt_name=|alt_name1=|alt_name2=|alt_name3=|alt_name4=|map=Azad Kashmir Map.svg|alt=|category=|territory=[[آزاد ڪشمير]]|upper_unit=|start_date=|start_date1=|start_date2=|start_date3=|start_date4=|legislation_begin=|legislation_begin1=|legislation_begin2=|legislation_begin3=|legislation_begin4=|legislation_end=|legislation_end1=|legislation_end2=|legislation_end3=|legislation_end4=|end_date=|end_date1=|end_date2=|end_date3=|end_date4=|current_number=10|number_date=as of 2009|type=|type1=|type2=|type3=|type4=|status=|status1=|status2=|status3=|status4=|exofficio=|exofficio1=|exofficio2=|exofficio3=|exofficio4=|population_range=152,124 ([[Haveli District]]) – 650,370 ([[Muzaffarabad District]])|area_range={{Convert|569|sqkm}} ([[Sudhnati District]]) – {{Convert|3,621|sqkm}} ([[Neelum District]])|government=[[Local government in Pakistan#District|District Government]]|government1=[[Local government in Pakistan#District|City District Government]]|government2=[[Local government in Pakistan#District|Zilla Council]]|government3=|government4=|subdivision=[[List of tehsils of Azad Kashmir|Tehsils]]|subdivision1=|subdivision2=|subdivision3=|subdivision4=}}
[[آزاد ڪشمير]] [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ ڪشمير جو هڪ انتظامي علائقو آهي. ان ۾ ڏهه پهرين درجي جا انتظامي ڊويزن آهن جن کي &quot;ضلعا&quot; سڏيو ويندو آهي، ۽ هر ضلعي کي [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايو ويو آهي. جاگرافيائي طور تي، [[آزاد ڪشمير]] جا اتر وارا ضلعا [[هماليا|هماليه]] جي هيٺين حصي تي آهن. آزاد ڪشمير جا ڏاکڻي ضلعا، جيڪي ڀمبر، ڪوٽلي ۽ [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] ضلعن تي مشتمل آهن، ۾ اونهاري ۾ انتهائي گرم موسم ۽ سياري ۾ معمولي ٿڌو موسم هوندو آهي. آزاد ڪشمير ۾ سياري ۽ گرمي ٻنهي موسمن ۾ برسات پوندي آهي، [[مظفر آباد]] آزاد ڪشمير جي سڀ کان وڌيڪ برساتي علائقن مان هڪ آهي. اترين ضلعن جي ثقافت [[گلگت بلتستان]] جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ آهي، جتي [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2023-05-22|quote=2023-05-22}}&lt;/ref&gt; مرڪزي ضلعن جهڙوڪ [[پونڇ ضلعو|پونڇ]] وغيره ۾، [[هندڪو]] ۽ [[گُوجَری ٻولي|گُجري]] ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ ڏاکڻي ضلعن ۾، ماڻهن جي ثقافت پوٺوهارين سان ملندڙ جلندڙ آهي.

[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا بلحاظ انتظامي تقسيم]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا]]</text>
      <sha1>ehatsg4hdy0pnj9fhffbmzcrptgy62f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398684</id>
      <parentid>398683</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T05:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3086" sha1="d1v9wkod7tfs0wt1wbwf452r7zurztj" xml:space="preserve">{{Infobox subdivision type|name=آزاد ڪشمير جا ضلعا&lt;br&gt;
Districts of Azad Kashmir|alt_name=|alt_name1=|alt_name2=|alt_name3=|alt_name4=|map=Azad Kashmir Map.svg|alt=|category=|territory=[[آزاد ڪشمير]]|upper_unit=|start_date=|start_date1=|start_date2=|start_date3=|start_date4=|legislation_begin=|legislation_begin1=|legislation_begin2=|legislation_begin3=|legislation_begin4=|legislation_end=|legislation_end1=|legislation_end2=|legislation_end3=|legislation_end4=|end_date=|end_date1=|end_date2=|end_date3=|end_date4=|current_number=10|number_date=as of 2009|type=|type1=|type2=|type3=|type4=|status=|status1=|status2=|status3=|status4=|exofficio=|exofficio1=|exofficio2=|exofficio3=|exofficio4=|population_range=152,124 ([[Haveli District]]) – 650,370 ([[Muzaffarabad District]])|area_range={{Convert|569|sqkm}} ([[Sudhnati District]]) – {{Convert|3,621|sqkm}} ([[Neelum District]])|government=[[Local government in Pakistan#District|District Government]]|government1=[[Local government in Pakistan#District|City District Government]]|government2=[[Local government in Pakistan#District|Zilla Council]]|government3=|government4=|subdivision=[[List of tehsils of Azad Kashmir|Tehsils]]|subdivision1=|subdivision2=|subdivision3=|subdivision4=}}
[[آزاد ڪشمير]] [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ ڪشمير جو هڪ انتظامي علائقو آهي. ان ۾ ڏهه پهرين درجي جا انتظامي ڊويزن آهن جن کي &quot;ضلعا&quot; سڏيو ويندو آهي، ۽ هر ضلعي کي [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايو ويو آهي. جاگرافيائي طور تي، [[آزاد ڪشمير]] جا اتر وارا ضلعا [[هماليا|هماليه]] جي هيٺين حصي تي آهن. آزاد ڪشمير جا ڏاکڻي ضلعا، جيڪي ڀمبر، ڪوٽلي ۽ [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] ضلعن تي مشتمل آهن، ۾ اونهاري ۾ انتهائي گرم موسم ۽ سياري ۾ معمولي ٿڌو موسم هوندو آهي. آزاد ڪشمير ۾ سياري ۽ گرمي ٻنهي موسمن ۾ برسات پوندي آهي، [[مظفر آباد]] آزاد ڪشمير جي سڀ کان وڌيڪ برساتي علائقن مان هڪ آهي. اترين ضلعن جي ثقافت [[گلگت بلتستان]] جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ آهي، جتي [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2023-05-22|quote=2023-05-22}}&lt;/ref&gt; مرڪزي ضلعن جهڙوڪ [[پونڇ ضلعو|پونڇ]] وغيره ۾، [[هندڪو]] ۽ [[گُوجَری ٻولي|گُجري]] ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ ڏاکڻي ضلعن ۾، ماڻهن جي ثقافت پوٺوهارين سان ملندڙ جلندڙ آهي.

==حوالا==
{{حوالا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا بلحاظ انتظامي تقسيم]]</text>
      <sha1>d1v9wkod7tfs0wt1wbwf452r7zurztj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398686</id>
      <parentid>398684</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T05:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3145" sha1="160be46h28u8qv7y68cfhs3t4mxpb2j" xml:space="preserve">{{Infobox subdivision type|name=آزاد ڪشمير جا ضلعا&lt;br&gt;
Districts of Azad Kashmir|alt_name=|alt_name1=|alt_name2=|alt_name3=|alt_name4=|map=Azad Kashmir Map.svg|alt=|category=|territory=[[آزاد ڪشمير]]|upper_unit=|start_date=|start_date1=|start_date2=|start_date3=|start_date4=|legislation_begin=|legislation_begin1=|legislation_begin2=|legislation_begin3=|legislation_begin4=|legislation_end=|legislation_end1=|legislation_end2=|legislation_end3=|legislation_end4=|end_date=|end_date1=|end_date2=|end_date3=|end_date4=|current_number=10|number_date=as of 2009|type=|type1=|type2=|type3=|type4=|status=|status1=|status2=|status3=|status4=|exofficio=|exofficio1=|exofficio2=|exofficio3=|exofficio4=|population_range=152,124 ([[Haveli District]]) – 650,370 ([[Muzaffarabad District]])|area_range={{Convert|569|sqkm}} ([[Sudhnati District]]) – {{Convert|3,621|sqkm}} ([[Neelum District]])|government=[[Local government in Pakistan#District|District Government]]|government1=[[Local government in Pakistan#District|City District Government]]|government2=[[Local government in Pakistan#District|Zilla Council]]|government3=|government4=|subdivision=[[List of tehsils of Azad Kashmir|Tehsils]]|subdivision1=|subdivision2=|subdivision3=|subdivision4=}}
[[آزاد ڪشمير]] [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ ڪشمير جو هڪ انتظامي علائقو آهي. ان ۾ ڏهه پهرين درجي جا انتظامي ڊويزن آهن جن کي &quot;[[ضلعو|ضلعا]]&quot; سڏيو ويندو آهي، ۽ هر ضلعي کي [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايو ويو آهي. جاگرافيائي طور تي، [[آزاد ڪشمير]] جا اتر وارا ضلعا [[هماليا|هماليه]] جي هيٺين حصي تي آهن. آزاد ڪشمير جا ڏاکڻي ضلعا، جيڪي [[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]]، [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] ۽ [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] ضلعن تي مشتمل آهن، ۾ اونهاري ۾ انتهائي گرم موسم ۽ سياري ۾ معمولي ٿڌو موسم هوندو آهي. آزاد ڪشمير ۾ سياري ۽ گرمي ٻنهي موسمن ۾ برسات پوندي آهي، [[مظفر آباد]] آزاد ڪشمير جي سڀ کان وڌيڪ برساتي علائقن مان هڪ آهي. اترين ضلعن جي ثقافت [[گلگت بلتستان]] جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ آهي، جتي [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2023-05-22|quote=2023-05-22}}&lt;/ref&gt; مرڪزي ضلعن جهڙوڪ [[پونڇ ضلعو|پونڇ]] وغيره ۾، [[هندڪو]] ۽ [[گُوجَری ٻولي|گُجري]] ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ ڏاکڻي ضلعن ۾، ماڻهن جي ثقافت پوٺوهارين سان ملندڙ جلندڙ آهي.

==حوالا==
{{حوالا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا بلحاظ انتظامي تقسيم]]</text>
      <sha1>160be46h28u8qv7y68cfhs3t4mxpb2j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398687</id>
      <parentid>398686</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T05:44:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3016" sha1="06waj8n40ge9c243iw648a8ck8olr55" xml:space="preserve">{{Infobox subdivision type|name=آزاد ڪشمير جا ضلعا&lt;br&gt;
Districts of Azad Kashmir|alt_name=|alt_name1=|alt_name2=|alt_name3=|alt_name4=|map=Azad Kashmir Map.svg|alt=|category=|territory=[[آزاد ڪشمير]]|upper_unit=|start_date=|start_date1=|start_date2=|start_date3=|start_date4=|legislation_begin=|legislation_begin1=|legislation_begin2=|legislation_begin3=|legislation_begin4=|legislation_end=|legislation_end1=|legislation_end2=|legislation_end3=|legislation_end4=|end_date=|end_date1=|end_date2=|end_date3=|end_date4=|current_number=10|number_date=|type=|type1=|type2=|type3=|type4=|status=|status1=|status2=|status3=|status4=|exofficio=|exofficio1=|exofficio2=|exofficio3=|exofficio4=|population_range=152,124 ([[حويلي ضلعو]]) – 650,370 ([[مظفر آباد ضلعو]])|area_range={{Convert|569|sqkm}} ([[سڌنوتي ضلعو]]) – {{Convert|3,621|sqkm}} ([[نيلم ضلعو]])|government=ضلعي حڪومت|government1=شهري ضلعي حڪومت|government2=ضلعا ڪونسل|government3=|government4=|subdivision=[[تعلقو|تعلقا]]|subdivision1=|subdivision2=|subdivision3=|subdivision4=}}
[[آزاد ڪشمير]] [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ ڪشمير جو هڪ انتظامي علائقو آهي. ان ۾ ڏهه پهرين درجي جا انتظامي ڊويزن آهن جن کي &quot;[[ضلعو|ضلعا]]&quot; سڏيو ويندو آهي، ۽ هر ضلعي کي [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايو ويو آهي. جاگرافيائي طور تي، [[آزاد ڪشمير]] جا اتر وارا ضلعا [[هماليا|هماليه]] جي هيٺين حصي تي آهن. آزاد ڪشمير جا ڏاکڻي ضلعا، جيڪي [[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]]، [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] ۽ [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] ضلعن تي مشتمل آهن، ۾ اونهاري ۾ انتهائي گرم موسم ۽ سياري ۾ معمولي ٿڌو موسم هوندو آهي. آزاد ڪشمير ۾ سياري ۽ گرمي ٻنهي موسمن ۾ برسات پوندي آهي، [[مظفر آباد]] آزاد ڪشمير جي سڀ کان وڌيڪ برساتي علائقن مان هڪ آهي. اترين ضلعن جي ثقافت [[گلگت بلتستان]] جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ آهي، جتي [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2023-05-22|quote=2023-05-22}}&lt;/ref&gt; مرڪزي ضلعن جهڙوڪ [[پونڇ ضلعو|پونڇ]] وغيره ۾، [[هندڪو]] ۽ [[گُوجَری ٻولي|گُجري]] ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ ڏاکڻي ضلعن ۾، ماڻهن جي ثقافت پوٺوهارين سان ملندڙ جلندڙ آهي.

==حوالا==
{{حوالا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا بلحاظ انتظامي تقسيم]]</text>
      <sha1>06waj8n40ge9c243iw648a8ck8olr55</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398697</id>
      <parentid>398687</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T06:07:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8858" sha1="8gnwuk779bp794wdk7n52ajpnanomsk" xml:space="preserve">{{Infobox subdivision type|name=آزاد ڪشمير جا ضلعا&lt;br&gt;
Districts of Azad Kashmir|alt_name=|alt_name1=|alt_name2=|alt_name3=|alt_name4=|map=Azad Kashmir Map.svg|alt=|category=|territory=[[آزاد ڪشمير]]|upper_unit=|start_date=|start_date1=|start_date2=|start_date3=|start_date4=|legislation_begin=|legislation_begin1=|legislation_begin2=|legislation_begin3=|legislation_begin4=|legislation_end=|legislation_end1=|legislation_end2=|legislation_end3=|legislation_end4=|end_date=|end_date1=|end_date2=|end_date3=|end_date4=|current_number=10|number_date=|type=|type1=|type2=|type3=|type4=|status=|status1=|status2=|status3=|status4=|exofficio=|exofficio1=|exofficio2=|exofficio3=|exofficio4=|population_range=152,124 ([[حويلي ضلعو]]) – 650,370 ([[مظفر آباد ضلعو]])|area_range={{Convert|569|sqkm}} ([[سڌنوتي ضلعو]]) – {{Convert|3,621|sqkm}} ([[نيلم ضلعو]])|government=ضلعي حڪومت|government1=شهري ضلعي حڪومت|government2=ضلعا ڪونسل|government3=|government4=|subdivision=[[تعلقو|تعلقا]]|subdivision1=|subdivision2=|subdivision3=|subdivision4=}}
[[آزاد ڪشمير]] [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ ڪشمير جو هڪ انتظامي علائقو آهي. ان ۾ ڏهه پهرين درجي جا انتظامي ڊويزن آهن جن کي &quot;[[ضلعو|ضلعا]]&quot; سڏيو ويندو آهي ۽ هر ضلعي کي [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايو ويو آهي. جاگرافيائي طور تي، [[آزاد ڪشمير]] جا اتر وارا ضلعا [[هماليا|هماليه]] جي هيٺين حصي تي آهن. آزاد ڪشمير جا ڏاکڻي ضلعا، جيڪي [[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]]، [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] ۽ [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] ضلعن تي مشتمل آهن ۾ اونهاري ۾ انتهائي گرم موسم ۽ سياري ۾ معمولي ٿڌو موسم هوندو آهي. آزاد ڪشمير ۾ سياري ۽ گرمي ٻنهي موسمن ۾ برسات پوندي آهي، [[مظفر آباد]] آزاد ڪشمير جي سڀ کان وڌيڪ برساتي علائقن مان هڪ آهي. اترين ضلعن جي ثقافت [[گلگت بلتستان]] جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ آهي، جتي [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2023-05-22|quote=2023-05-22}}&lt;/ref&gt; مرڪزي ضلعن جهڙوڪ [[پونڇ ضلعو|پونڇ]] وغيره ۾، [[هندڪو]] ۽ [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ ڏاکڻي ضلعن ۾، ماڻهن جي ثقافت پوٺوهارين سان ملندڙ جلندڙ آهي.
==تفصيل==
{{Short description|Districts of Pakistani-administered Kashmir}}
{{Use Pakistani English|date=August 2024}}
{{Use dmy dates|date=August 2024}}
{{Infobox subdivision type
| name= Districts of Azad Kashmir
| alt_name= 
| alt_name1= 
| alt_name2= 
| alt_name3= 
| alt_name4=

| map= Azad Kashmir Map.svg
| caption= Map of the districts of Azad Kashmir
| alt= 
| category= 
| territory= [[Azad Kashmir]]
| upper_unit=

| start_date= 
| start_date1= 
| start_date2= 
| start_date3= 
| start_date4= 
| legislation_begin=
| legislation_begin1=
| legislation_begin2=
| legislation_begin3=
| legislation_begin4=
| legislation_end=
| legislation_end1=
| legislation_end2=
| legislation_end3=
| legislation_end4=
| end_date=
| end_date1=
| end_date2=
| end_date3=
| end_date4=

| current_number= 10
| number_date= as of 2009

| type=
| type1=
| type2=
| type3=
| type4=
| status=
| status1=
| status2=
| status3=
| status4=
| exofficio=
| exofficio1=
| exofficio2=
| exofficio3=
| exofficio4=

| population_range= 152,124 ([[Haveli District]]) – 650,370 ([[Muzaffarabad District]])
| area_range= {{Convert|569|sqkm}} ([[Sudhnati District]]) – {{Convert|3,621|sqkm}} ([[Neelum District]])

| government= [[Local government in Pakistan#District|District Government]]
| government1= [[Local government in Pakistan#District|City District Government]]
| government2= [[Local government in Pakistan#District|Zilla Council]]
| government3=
| government4=

| subdivision= [[List of tehsils of Azad Kashmir|Tehsils]]
| subdivision1=
| subdivision2=
| subdivision3=
| subdivision4= 
 }}

[[Azad Kashmir]] is an administrative territory of the [[Pakistan]]i-administered Kashmir. It has 10 first-order administrative divisions called &quot;districts,&quot; and each district is divided into [[tehsil]]s. Geographically, the northern districts of [[Azad Kashmir]] encompass the lower part of the [[Himalayas]]. The southern districts of Azad Kashmir, which consist of the [[Bhimber]], [[Kotli]], and [[Mirpur district|Mirpur]] districts have extremely hot weather in the summer and moderately cold weather in the winter.  Azad Kashmir receives rainfall in both the winter and summer seasons, with [[Muzaffarabad]] being among the wettest areas of Azad Kashmir.  The culture in the northern districts is similar to that of the people of [[Gilgit-Baltistan]], where [[Balti language|Balti]], [[Gujari language|Gujari]] and other languages are spoken.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-05-22 |title=Azad Kashmir Map: A Comprehensive Guide - Azadi Times |url=https://azaditimes.com/blog/azad-kashmir-map-a-comprehensive-guide/ |access-date=2023-05-22 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;  In the central districts like Poonch, etc., the [[Hindko]] and [[Gujari language|Gujari]] languages are spoken, and in the southern districts, the culture of the people is similar to that of the [[Pahari-Pothwari|Potoharis]].

==List of districts==
{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!District
!Headquarter
!Area
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Population
(2017)&lt;ref name=&quot;statyearbook2019&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |accessdate=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir| df=dmy }}&lt;/ref&gt;
!Density
(people/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Literacy
Rate
(2023)
!Map
|-
|[[Muzaffarabad District|Muzaffarabad]]
|[[Muzaffarabad]]
|1,642
|650,370
|396
|
| rowspan=&quot;11&quot; |[[File:AJK Districts.svg|300x350px]]
|-
|[[Hattian Bala District|Hattian Bala]]
|[[Hattian Bala]]
|854
|230,529
|270
|
|-
|[[Neelum District|Neelam Valley]]
|[[Athmuqam]]
|3,621
|191,251
|53
|
|-
|[[Mirpur District|Mirpur]]
|[[Mirpur, Azad Kashmir|Mirpur]]
|1,010
|456,200
|452
|
|-
|[[Bhimber District|Bhimber]]
|[[Bhimber]]
|1,516
|420,624
|277
|
|-
|[[Kotli District|Kotli]]
|[[Kotli]]
|1,862
|774,194
|416
|
|-
|[[Poonch District, Pakistan|Poonch]]
|[[Rawalakot]]
|855
|500,571
|585
|
|-
|[[Bagh District|Bagh]]
|[[Bagh, Azad Kashmir|Bagh]]
|770
|371,919
|483
|
|-
|[[Haveli District|Haveli]]
|[[Forward Kahuta]]
|598
|152,124
|254
|
|-
|[[Sudhanoti District|Sudhanoti]]
|[[Pallandari]]
|569
|297,584
|523
|
|-class=&quot;sortbottom static-row-header&quot;
|'''Total'''
|
|'''13,297'''
|'''4,045,367'''
|
|
|}
{{Clear}}

== History ==
In 1985 Azad Kashmir consisted of 4 districts, Muzaffarabad, Poonch, Mirpur and Kotli&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201985(1).pdf Azad Kashmir at a glance 1985],&lt;/ref&gt; Hattian was a subdivision of Muzaffarabad, Bhimber was a subdivison of Mirpur, Bagh and Haveli were subdivisions of Poonch.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201986.pdf Azad Kashmir at a glance 1986]&lt;/ref&gt; In 1987 Bagh became a separate district from Poonch with Haveli as a subdivion - the other districts remained unchanged.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201987.pdf Azad Kashmir at a glance 1987]&lt;/ref&gt;

In 1996, Azad Kashmir consisted of 7 districts, Muzaffarabad, Bagh, Poonch, Pallandri, Mirpur, Kotli and Bhimber.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201996.pdf Azad Kashmir at a glance 1996]&lt;/ref&gt; In 2006, Azad Kashmir consisted of 8 districts, Muzaffarabad, Neelum, Mirpur, Bhimber, Kotli, Poonch, Bagh and Sudhnuti (formerly Pallandri).&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%202006.pdf Azad Kashmir at a glance 2006]&lt;/ref&gt; The current set-up of 10 districts was established in 2009.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20A%20Glance%202009.pdf Azad Kashmir at a glance 2009]&lt;/ref&gt;

==See also==
* [[List of tehsils of Azad Kashmir]]
* [[List of districts in Gilgit-Baltistan]]
* [[List of districts of Jammu and Kashmir]]
* [[List of districts of Ladakh]]

==حوالا==
{{حوالا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا بلحاظ انتظامي تقسيم]]</text>
      <sha1>8gnwuk779bp794wdk7n52ajpnanomsk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398698</id>
      <parentid>398697</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T06:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>398698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5980" sha1="fcsiq8irlsr9f18dehwnx3qzroz0cyl" xml:space="preserve">{{Infobox subdivision type|name=آزاد ڪشمير جا ضلعا&lt;br&gt;
Districts of Azad Kashmir|alt_name=|alt_name1=|alt_name2=|alt_name3=|alt_name4=|map=Azad Kashmir Map.svg|alt=|category=|territory=[[آزاد ڪشمير]]|upper_unit=|start_date=|start_date1=|start_date2=|start_date3=|start_date4=|legislation_begin=|legislation_begin1=|legislation_begin2=|legislation_begin3=|legislation_begin4=|legislation_end=|legislation_end1=|legislation_end2=|legislation_end3=|legislation_end4=|end_date=|end_date1=|end_date2=|end_date3=|end_date4=|current_number=10|number_date=|type=|type1=|type2=|type3=|type4=|status=|status1=|status2=|status3=|status4=|exofficio=|exofficio1=|exofficio2=|exofficio3=|exofficio4=|population_range=152,124 ([[حويلي ضلعو]]) – 650,370 ([[مظفر آباد ضلعو]])|area_range={{Convert|569|sqkm}} ([[سڌنوتي ضلعو]]) – {{Convert|3,621|sqkm}} ([[نيلم ضلعو]])|government=ضلعي حڪومت|government1=شهري ضلعي حڪومت|government2=ضلعا ڪونسل|government3=|government4=|subdivision=[[تعلقو|تعلقا]]|subdivision1=|subdivision2=|subdivision3=|subdivision4=}}
[[آزاد ڪشمير]] [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ ڪشمير جو هڪ انتظامي علائقو آهي. ان ۾ ڏهه پهرين درجي جا انتظامي ڊويزن آهن جن کي &quot;[[ضلعو|ضلعا]]&quot; سڏيو ويندو آهي ۽ هر ضلعي کي [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايو ويو آهي. جاگرافيائي طور تي، [[آزاد ڪشمير]] جا اتر وارا ضلعا [[هماليا|هماليه]] جي هيٺين حصي تي آهن. آزاد ڪشمير جا ڏاکڻي ضلعا، جيڪي [[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]]، [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] ۽ [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] ضلعن تي مشتمل آهن ۾ اونهاري ۾ انتهائي گرم موسم ۽ سياري ۾ معمولي ٿڌو موسم هوندو آهي. آزاد ڪشمير ۾ سياري ۽ گرمي ٻنهي موسمن ۾ برسات پوندي آهي، [[مظفر آباد]] آزاد ڪشمير جي سڀ کان وڌيڪ برساتي علائقن مان هڪ آهي. اترين ضلعن جي ثقافت [[گلگت بلتستان]] جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ آهي، جتي [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2023-05-22|quote=2023-05-22}}&lt;/ref&gt; مرڪزي ضلعن جهڙوڪ [[پونڇ ضلعو|پونڇ]] وغيره ۾، [[هندڪو]] ۽ [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ ڏاکڻي ضلعن ۾، ماڻهن جي ثقافت پوٺوهارين سان ملندڙ جلندڙ آهي.
==List of districts==
{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!District
!Headquarter
!Area
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Population
(2017)&lt;ref name=&quot;statyearbook2019&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |accessdate=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir| df=dmy }}&lt;/ref&gt;
!Density
(people/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Literacy
Rate
(2023)
!Map
|-
|[[Muzaffarabad District|Muzaffarabad]]
|[[Muzaffarabad]]
|1,642
|650,370
|396
|
| rowspan=&quot;11&quot; |[[File:AJK Districts.svg|300x350px]]
|-
|[[Hattian Bala District|Hattian Bala]]
|[[Hattian Bala]]
|854
|230,529
|270
|
|-
|[[Neelum District|Neelam Valley]]
|[[Athmuqam]]
|3,621
|191,251
|53
|
|-
|[[Mirpur District|Mirpur]]
|[[Mirpur, Azad Kashmir|Mirpur]]
|1,010
|456,200
|452
|
|-
|[[Bhimber District|Bhimber]]
|[[Bhimber]]
|1,516
|420,624
|277
|
|-
|[[Kotli District|Kotli]]
|[[Kotli]]
|1,862
|774,194
|416
|
|-
|[[Poonch District, Pakistan|Poonch]]
|[[Rawalakot]]
|855
|500,571
|585
|
|-
|[[Bagh District|Bagh]]
|[[Bagh, Azad Kashmir|Bagh]]
|770
|371,919
|483
|
|-
|[[Haveli District|Haveli]]
|[[Forward Kahuta]]
|598
|152,124
|254
|
|-
|[[Sudhanoti District|Sudhanoti]]
|[[Pallandari]]
|569
|297,584
|523
|
|-class=&quot;sortbottom static-row-header&quot;
|'''Total'''
|
|'''13,297'''
|'''4,045,367'''
|
|
|}
{{Clear}}

== History ==
In 1985 Azad Kashmir consisted of 4 districts, Muzaffarabad, Poonch, Mirpur and Kotli&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201985(1).pdf Azad Kashmir at a glance 1985],&lt;/ref&gt; Hattian was a subdivision of Muzaffarabad, Bhimber was a subdivison of Mirpur, Bagh and Haveli were subdivisions of Poonch.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201986.pdf Azad Kashmir at a glance 1986]&lt;/ref&gt; In 1987 Bagh became a separate district from Poonch with Haveli as a subdivion - the other districts remained unchanged.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201987.pdf Azad Kashmir at a glance 1987]&lt;/ref&gt;

In 1996, Azad Kashmir consisted of 7 districts, Muzaffarabad, Bagh, Poonch, Pallandri, Mirpur, Kotli and Bhimber.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201996.pdf Azad Kashmir at a glance 1996]&lt;/ref&gt; In 2006, Azad Kashmir consisted of 8 districts, Muzaffarabad, Neelum, Mirpur, Bhimber, Kotli, Poonch, Bagh and Sudhnuti (formerly Pallandri).&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%202006.pdf Azad Kashmir at a glance 2006]&lt;/ref&gt; The current set-up of 10 districts was established in 2009.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20A%20Glance%202009.pdf Azad Kashmir at a glance 2009]&lt;/ref&gt;

==See also==
* [[List of tehsils of Azad Kashmir]]
* [[List of districts in Gilgit-Baltistan]]
* [[List of districts of Jammu and Kashmir]]
* [[List of districts of Ladakh]]

==حوالا==
{{حوالا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا بلحاظ انتظامي تقسيم]]</text>
      <sha1>fcsiq8irlsr9f18dehwnx3qzroz0cyl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398699</id>
      <parentid>398698</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T06:12:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>398699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6090" sha1="6nzi41eqlll4ethneyd3qz0bscmtnys" xml:space="preserve">{{Infobox subdivision type|name=آزاد ڪشمير جا ضلعا&lt;br&gt;
Districts of Azad Kashmir|alt_name=|alt_name1=|alt_name2=|alt_name3=|alt_name4=|map=Azad Kashmir Map.svg|alt=|category=|territory=[[آزاد ڪشمير]]|upper_unit=|start_date=|start_date1=|start_date2=|start_date3=|start_date4=|legislation_begin=|legislation_begin1=|legislation_begin2=|legislation_begin3=|legislation_begin4=|legislation_end=|legislation_end1=|legislation_end2=|legislation_end3=|legislation_end4=|end_date=|end_date1=|end_date2=|end_date3=|end_date4=|current_number=10|number_date=|type=|type1=|type2=|type3=|type4=|status=|status1=|status2=|status3=|status4=|exofficio=|exofficio1=|exofficio2=|exofficio3=|exofficio4=|population_range=152,124 ([[حويلي ضلعو]]) – 650,370 ([[مظفر آباد ضلعو]])|area_range={{Convert|569|sqkm}} ([[سڌنوتي ضلعو]]) – {{Convert|3,621|sqkm}} ([[نيلم ضلعو]])|government=ضلعي حڪومت|government1=شهري ضلعي حڪومت|government2=ضلعا ڪونسل|government3=|government4=|subdivision=[[تعلقو|تعلقا]]|subdivision1=|subdivision2=|subdivision3=|subdivision4=}}
[[آزاد ڪشمير]] [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ ڪشمير جو هڪ انتظامي علائقو آهي. ان ۾ ڏهه پهرين درجي جا انتظامي ڊويزن آهن جن کي &quot;[[ضلعو|ضلعا]]&quot; سڏيو ويندو آهي ۽ هر ضلعي کي [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايو ويو آهي. جاگرافيائي طور تي، [[آزاد ڪشمير]] جا اتر وارا ضلعا [[هماليا|هماليه]] جي هيٺين حصي تي آهن. آزاد ڪشمير جا ڏاکڻي ضلعا، جيڪي [[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]]، [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] ۽ [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] ضلعن تي مشتمل آهن ۾ اونهاري ۾ انتهائي گرم موسم ۽ سياري ۾ معمولي ٿڌو موسم هوندو آهي. آزاد ڪشمير ۾ سياري ۽ گرمي ٻنهي موسمن ۾ برسات پوندي آهي، [[مظفر آباد]] آزاد ڪشمير جي سڀ کان وڌيڪ برساتي علائقن مان هڪ آهي. اترين ضلعن جي ثقافت [[گلگت بلتستان]] جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ آهي، جتي [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2023-05-22|quote=2023-05-22}}&lt;/ref&gt; مرڪزي ضلعن جهڙوڪ [[پونڇ ضلعو|پونڇ]] وغيره ۾، [[هندڪو]] ۽ [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ ڏاکڻي ضلعن ۾، ماڻهن جي ثقافت پوٺوهارين سان ملندڙ جلندڙ آهي.
==List of districts==
{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!District
!Headquarter
!Area
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Population
(2017)&lt;ref name=&quot;statyearbook2019&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |accessdate=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir| df=dmy }}&lt;/ref&gt;
!Density
(people/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Literacy
Rate
(2023)
!Map
|-
|[[Muzaffarabad District|Muzaffarabad]]
|[[Muzaffarabad]]
|1,642
|650,370
|396
|
| rowspan=&quot;11&quot; |[[File:AJK Districts.svg|300x350px]]
|-
|[[Hattian Bala District|Hattian Bala]]
|[[Hattian Bala]]
|854
|230,529
|270
|
|-
|[[Neelum District|Neelam Valley]]
|[[Athmuqam]]
|3,621
|191,251
|53
|
|-
|[[Mirpur District|Mirpur]]
|[[Mirpur, Azad Kashmir|Mirpur]]
|1,010
|456,200
|452
|
|-
|[[Bhimber District|Bhimber]]
|[[Bhimber]]
|1,516
|420,624
|277
|
|-
|[[Kotli District|Kotli]]
|[[Kotli]]
|1,862
|774,194
|416
|
|-
|[[Poonch District, Pakistan|Poonch]]
|[[Rawalakot]]
|855
|500,571
|585
|
|-
|[[Bagh District|Bagh]]
|[[Bagh, Azad Kashmir|Bagh]]
|770
|371,919
|483
|
|-
|[[Haveli District|Haveli]]
|[[Forward Kahuta]]
|598
|152,124
|254
|
|-
|[[Sudhanoti District|Sudhanoti]]
|[[Pallandari]]
|569
|297,584
|523
|
|-class=&quot;sortbottom static-row-header&quot;
|'''Total'''
|
|'''13,297'''
|'''4,045,367'''
|
|
|}
{{Clear}}

== History ==
In 1985 Azad Kashmir consisted of 4 districts, Muzaffarabad, Poonch, Mirpur and Kotli&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201985(1).pdf Azad Kashmir at a glance 1985],&lt;/ref&gt; Hattian was a subdivision of Muzaffarabad, Bhimber was a subdivison of Mirpur, Bagh and Haveli were subdivisions of Poonch.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201986.pdf Azad Kashmir at a glance 1986]&lt;/ref&gt; In 1987 Bagh became a separate district from Poonch with Haveli as a subdivion - the other districts remained unchanged.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201987.pdf Azad Kashmir at a glance 1987]&lt;/ref&gt;

In 1996, Azad Kashmir consisted of 7 districts, Muzaffarabad, Bagh, Poonch, Pallandri, Mirpur, Kotli and Bhimber.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201996.pdf Azad Kashmir at a glance 1996]&lt;/ref&gt; In 2006, Azad Kashmir consisted of 8 districts, Muzaffarabad, Neelum, Mirpur, Bhimber, Kotli, Poonch, Bagh and Sudhnuti (formerly Pallandri).&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%202006.pdf Azad Kashmir at a glance 2006]&lt;/ref&gt; The current set-up of 10 districts was established in 2009.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20A%20Glance%202009.pdf Azad Kashmir at a glance 2009]&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست 
* گلگت بلتستان جي ضلعن جي فهرست 
* گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست 
* جمون ۽ ڪشمير جي ضلعن جي فهرست 
* لداخ جي ضلعن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا بلحاظ انتظامي تقسيم]]</text>
      <sha1>6nzi41eqlll4ethneyd3qz0bscmtnys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398700</id>
      <parentid>398699</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T06:20:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>398700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7121" sha1="e1ycfd8nq6unqfk7q69h4562gos7cj2" xml:space="preserve">{{Infobox subdivision type|name=آزاد ڪشمير جا ضلعا&lt;br&gt;
Districts of Azad Kashmir|alt_name=|alt_name1=|alt_name2=|alt_name3=|alt_name4=|map=Azad Kashmir Map.svg|alt=|category=|territory=[[آزاد ڪشمير]]|upper_unit=|start_date=|start_date1=|start_date2=|start_date3=|start_date4=|legislation_begin=|legislation_begin1=|legislation_begin2=|legislation_begin3=|legislation_begin4=|legislation_end=|legislation_end1=|legislation_end2=|legislation_end3=|legislation_end4=|end_date=|end_date1=|end_date2=|end_date3=|end_date4=|current_number=10|number_date=|type=|type1=|type2=|type3=|type4=|status=|status1=|status2=|status3=|status4=|exofficio=|exofficio1=|exofficio2=|exofficio3=|exofficio4=|population_range=152,124 ([[حويلي ضلعو]]) – 650,370 ([[مظفر آباد ضلعو]])|area_range={{Convert|569|sqkm}} ([[سڌنوتي ضلعو]]) – {{Convert|3,621|sqkm}} ([[نيلم ضلعو]])|government=ضلعي حڪومت|government1=شهري ضلعي حڪومت|government2=ضلعا ڪونسل|government3=|government4=|subdivision=[[تعلقو|تعلقا]]|subdivision1=|subdivision2=|subdivision3=|subdivision4=}}
[[آزاد ڪشمير]] [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ ڪشمير جو هڪ انتظامي علائقو آهي. ان ۾ ڏهه پهرين درجي جا انتظامي ڊويزن آهن جن کي &quot;[[ضلعو|ضلعا]]&quot; سڏيو ويندو آهي ۽ هر ضلعي کي [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايو ويو آهي. جاگرافيائي طور تي، [[آزاد ڪشمير]] جا اتر وارا ضلعا [[هماليا|هماليه]] جي هيٺين حصي تي آهن. آزاد ڪشمير جا ڏاکڻي ضلعا، جيڪي [[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]]، [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] ۽ [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] ضلعن تي مشتمل آهن ۾ اونهاري ۾ انتهائي گرم موسم ۽ سياري ۾ معمولي ٿڌو موسم هوندو آهي. آزاد ڪشمير ۾ سياري ۽ گرمي ٻنهي موسمن ۾ برسات پوندي آهي، [[مظفر آباد]] آزاد ڪشمير جي سڀ کان وڌيڪ برساتي علائقن مان هڪ آهي. اترين ضلعن جي ثقافت [[گلگت بلتستان]] جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ آهي، جتي [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2023-05-22|quote=2023-05-22}}&lt;/ref&gt; مرڪزي ضلعن جهڙوڪ [[پونڇ ضلعو|پونڇ]] وغيره ۾، [[هندڪو]] ۽ [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ ڏاکڻي ضلعن ۾، ماڻهن جي ثقافت پوٺوهارين سان ملندڙ جلندڙ آهي.
==List of districts==
{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!District
!Headquarter
!Area
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Population
(2017)&lt;ref name=&quot;statyearbook2019&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |accessdate=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir| df=dmy }}&lt;/ref&gt;
!Density
(people/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Literacy
Rate
(2023)
!Map
|-
|[[Muzaffarabad District|Muzaffarabad]]
|[[Muzaffarabad]]
|1,642
|650,370
|396
|
| rowspan=&quot;11&quot; |[[File:AJK Districts.svg|300x350px]]
|-
|[[Hattian Bala District|Hattian Bala]]
|[[Hattian Bala]]
|854
|230,529
|270
|
|-
|[[Neelum District|Neelam Valley]]
|[[Athmuqam]]
|3,621
|191,251
|53
|
|-
|[[Mirpur District|Mirpur]]
|[[Mirpur, Azad Kashmir|Mirpur]]
|1,010
|456,200
|452
|
|-
|[[Bhimber District|Bhimber]]
|[[Bhimber]]
|1,516
|420,624
|277
|
|-
|[[Kotli District|Kotli]]
|[[Kotli]]
|1,862
|774,194
|416
|
|-
|[[Poonch District, Pakistan|Poonch]]
|[[Rawalakot]]
|855
|500,571
|585
|
|-
|[[Bagh District|Bagh]]
|[[Bagh, Azad Kashmir|Bagh]]
|770
|371,919
|483
|
|-
|[[Haveli District|Haveli]]
|[[Forward Kahuta]]
|598
|152,124
|254
|
|-
|[[Sudhanoti District|Sudhanoti]]
|[[Pallandari]]
|569
|297,584
|523
|
|-class=&quot;sortbottom static-row-header&quot;
|'''Total'''
|
|'''13,297'''
|'''4,045,367'''
|
|
|}
{{Clear}}

==تاريخ==
سال 1985ع ۾ آزاد ڪشمير 4 ضلعن؛ مظفر آباد، پونڇ، ميرپور ۽ ڪوٽلي ضلعي تي مشتمل هو. هٽيان بالا مظفر آباد ضلعي جو هڪ سب ڊويزن هو. ڀمبر ميرپور ضلعي جو هڪ سب ڊويزن هو. باغ ۽ حويلي پونڇ ضلعي جا سب ڊويزن هئا. سال 1987ع ۾ باغ، پونڇ کان الڳ ٿي هڪ الڳ ضلعو بڻجي ويو ۽ حويلي ان جو سب ڊويزن رهيو؛ باقي ضلعا ساڳي حالت ۾ رهيا. 

سال 1996ع ۾ آزاد ڪشمير 7 ضلعن؛ مظفر آباد، باغ، پونڇ، پلندري، ميرپور، ڪوٽلي ۽ ڀمبر ضلعن تي مشتمل هو. سال 2006ع ۾ آزاد ڪشمير 8 ضلعن؛ مظفر آباد، نيلم، ميرپور، ڀمبر، ڪوٽلي، پونڇ، باغ ۽ سڌنوتي  (اڳوڻو پلندري) ضلعن تي مشتمل هو. 10 ضلعن وارو موجوده انتظامي ڍانچو سال 2009ع ۾ قائم ڪيو ويو.

In 1985 Azad Kashmir consisted of 4 districts, Muzaffarabad, Poonch, Mirpur and Kotli&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201985(1).pdf Azad Kashmir at a glance 1985],&lt;/ref&gt; Hattian was a subdivision of Muzaffarabad, Bhimber was a subdivison of Mirpur, Bagh and Haveli were subdivisions of Poonch.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201986.pdf Azad Kashmir at a glance 1986]&lt;/ref&gt; In 1987 Bagh became a separate district from Poonch with Haveli as a subdivion - the other districts remained unchanged.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201987.pdf Azad Kashmir at a glance 1987]&lt;/ref&gt;

In 1996, Azad Kashmir consisted of 7 districts, Muzaffarabad, Bagh, Poonch, Pallandri, Mirpur, Kotli and Bhimber.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201996.pdf Azad Kashmir at a glance 1996]&lt;/ref&gt; In 2006, Azad Kashmir consisted of 8 districts, Muzaffarabad, Neelum, Mirpur, Bhimber, Kotli, Poonch, Bagh and Sudhnuti (formerly Pallandri).&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%202006.pdf Azad Kashmir at a glance 2006]&lt;/ref&gt; The current set-up of 10 districts was established in 2009.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20A%20Glance%202009.pdf Azad Kashmir at a glance 2009]&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست 
* گلگت بلتستان جي ضلعن جي فهرست 
* گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست 
* جمون ۽ ڪشمير جي ضلعن جي فهرست 
* لداخ جي ضلعن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا بلحاظ انتظامي تقسيم]]</text>
      <sha1>e1ycfd8nq6unqfk7q69h4562gos7cj2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398701</id>
      <parentid>398700</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T06:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>398701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4709" sha1="ffh9z4luxva8fpjm66lp1x1v2xg123q" xml:space="preserve">{{Infobox subdivision type|name=آزاد ڪشمير جا ضلعا&lt;br&gt;
Districts of Azad Kashmir|alt_name=|alt_name1=|alt_name2=|alt_name3=|alt_name4=|map=Azad Kashmir Map.svg|alt=|category=|territory=[[آزاد ڪشمير]]|upper_unit=|start_date=|start_date1=|start_date2=|start_date3=|start_date4=|legislation_begin=|legislation_begin1=|legislation_begin2=|legislation_begin3=|legislation_begin4=|legislation_end=|legislation_end1=|legislation_end2=|legislation_end3=|legislation_end4=|end_date=|end_date1=|end_date2=|end_date3=|end_date4=|current_number=10|number_date=|type=|type1=|type2=|type3=|type4=|status=|status1=|status2=|status3=|status4=|exofficio=|exofficio1=|exofficio2=|exofficio3=|exofficio4=|population_range=152,124 ([[حويلي ضلعو]]) – 650,370 ([[مظفر آباد ضلعو]])|area_range={{Convert|569|sqkm}} ([[سڌنوتي ضلعو]]) – {{Convert|3,621|sqkm}} ([[نيلم ضلعو]])|government=ضلعي حڪومت|government1=شهري ضلعي حڪومت|government2=ضلعا ڪونسل|government3=|government4=|subdivision=[[تعلقو|تعلقا]]|subdivision1=|subdivision2=|subdivision3=|subdivision4=}}
[[آزاد ڪشمير]] [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ ڪشمير جو هڪ انتظامي علائقو آهي. ان ۾ ڏهه پهرين درجي جا انتظامي ڊويزن آهن جن کي &quot;[[ضلعو|ضلعا]]&quot; سڏيو ويندو آهي ۽ هر ضلعي کي [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايو ويو آهي. جاگرافيائي طور تي، [[آزاد ڪشمير]] جا اتر وارا ضلعا [[هماليا|هماليه]] جي هيٺين حصي تي آهن. آزاد ڪشمير جا ڏاکڻي ضلعا، جيڪي [[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]]، [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] ۽ [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] ضلعن تي مشتمل آهن ۾ اونهاري ۾ انتهائي گرم موسم ۽ سياري ۾ معمولي ٿڌو موسم هوندو آهي. آزاد ڪشمير ۾ سياري ۽ گرمي ٻنهي موسمن ۾ برسات پوندي آهي، [[مظفر آباد]] آزاد ڪشمير جي سڀ کان وڌيڪ برساتي علائقن مان هڪ آهي. اترين ضلعن جي ثقافت [[گلگت بلتستان]] جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ آهي، جتي [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2023-05-22|quote=2023-05-22}}&lt;/ref&gt; مرڪزي ضلعن جهڙوڪ [[پونڇ ضلعو|پونڇ]] وغيره ۾، [[هندڪو]] ۽ [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ ڏاکڻي ضلعن ۾، ماڻهن جي ثقافت پوٺوهارين سان ملندڙ جلندڙ آهي.
==List of districts==
{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!District
!Headquarter
!Area
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Population
(2017)&lt;ref name=&quot;statyearbook2019&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |accessdate=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir| df=dmy }}&lt;/ref&gt;
!Density
(people/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Literacy
Rate
(2023)
!Map
|-
|[[Muzaffarabad District|Muzaffarabad]]
|[[Muzaffarabad]]
|1,642
|650,370
|396
|
| rowspan=&quot;11&quot; |[[File:AJK Districts.svg|300x350px]]
|-
|[[Hattian Bala District|Hattian Bala]]
|[[Hattian Bala]]
|854
|230,529
|270
|
|-
|[[Neelum District|Neelam Valley]]
|[[Athmuqam]]
|3,621
|191,251
|53
|
|-
|[[Mirpur District|Mirpur]]
|[[Mirpur, Azad Kashmir|Mirpur]]
|1,010
|456,200
|452
|
|-
|[[Bhimber District|Bhimber]]
|[[Bhimber]]
|1,516
|420,624
|277
|
|-
|[[Kotli District|Kotli]]
|[[Kotli]]
|1,862
|774,194
|416
|
|-
|[[Poonch District, Pakistan|Poonch]]
|[[Rawalakot]]
|855
|500,571
|585
|
|-
|[[Bagh District|Bagh]]
|[[Bagh, Azad Kashmir|Bagh]]
|770
|371,919
|483
|
|-
|[[Haveli District|Haveli]]
|[[Forward Kahuta]]
|598
|152,124
|254
|
|-
|[[Sudhanoti District|Sudhanoti]]
|[[Pallandari]]
|569
|297,584
|523
|
|-class=&quot;sortbottom static-row-header&quot;
|'''Total'''
|
|'''13,297'''
|'''4,045,367'''
|
|
|}
{{Clear}}

==پڻ ڏسو==
* آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست 
* گلگت بلتستان جي ضلعن جي فهرست 
* گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست 
* جمون ۽ ڪشمير جي ضلعن جي فهرست 
* لداخ جي ضلعن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا بلحاظ انتظامي تقسيم]]</text>
      <sha1>ffh9z4luxva8fpjm66lp1x1v2xg123q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398702</id>
      <parentid>398701</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T06:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* تاريخ */</comment>
      <origin>398702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7127" sha1="fg4nh0491398a8s525qmu0mce5nxm1h" xml:space="preserve">{{Infobox subdivision type|name=آزاد ڪشمير جا ضلعا&lt;br&gt;
Districts of Azad Kashmir|alt_name=|alt_name1=|alt_name2=|alt_name3=|alt_name4=|map=Azad Kashmir Map.svg|alt=|category=|territory=[[آزاد ڪشمير]]|upper_unit=|start_date=|start_date1=|start_date2=|start_date3=|start_date4=|legislation_begin=|legislation_begin1=|legislation_begin2=|legislation_begin3=|legislation_begin4=|legislation_end=|legislation_end1=|legislation_end2=|legislation_end3=|legislation_end4=|end_date=|end_date1=|end_date2=|end_date3=|end_date4=|current_number=10|number_date=|type=|type1=|type2=|type3=|type4=|status=|status1=|status2=|status3=|status4=|exofficio=|exofficio1=|exofficio2=|exofficio3=|exofficio4=|population_range=152,124 ([[حويلي ضلعو]]) – 650,370 ([[مظفر آباد ضلعو]])|area_range={{Convert|569|sqkm}} ([[سڌنوتي ضلعو]]) – {{Convert|3,621|sqkm}} ([[نيلم ضلعو]])|government=ضلعي حڪومت|government1=شهري ضلعي حڪومت|government2=ضلعا ڪونسل|government3=|government4=|subdivision=[[تعلقو|تعلقا]]|subdivision1=|subdivision2=|subdivision3=|subdivision4=}}
[[آزاد ڪشمير]] [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ ڪشمير جو هڪ انتظامي علائقو آهي. ان ۾ ڏهه پهرين درجي جا انتظامي ڊويزن آهن جن کي &quot;[[ضلعو|ضلعا]]&quot; سڏيو ويندو آهي ۽ هر ضلعي کي [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايو ويو آهي. جاگرافيائي طور تي، [[آزاد ڪشمير]] جا اتر وارا ضلعا [[هماليا|هماليه]] جي هيٺين حصي تي آهن. آزاد ڪشمير جا ڏاکڻي ضلعا، جيڪي [[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]]، [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] ۽ [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] ضلعن تي مشتمل آهن ۾ اونهاري ۾ انتهائي گرم موسم ۽ سياري ۾ معمولي ٿڌو موسم هوندو آهي. آزاد ڪشمير ۾ سياري ۽ گرمي ٻنهي موسمن ۾ برسات پوندي آهي، [[مظفر آباد]] آزاد ڪشمير جي سڀ کان وڌيڪ برساتي علائقن مان هڪ آهي. اترين ضلعن جي ثقافت [[گلگت بلتستان]] جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ آهي، جتي [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2023-05-22|quote=2023-05-22}}&lt;/ref&gt; مرڪزي ضلعن جهڙوڪ [[پونڇ ضلعو|پونڇ]] وغيره ۾، [[هندڪو]] ۽ [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ ڏاکڻي ضلعن ۾، ماڻهن جي ثقافت پوٺوهارين سان ملندڙ جلندڙ آهي.
==تاريخ==
سال 1985ع ۾ آزاد ڪشمير 4 ضلعن؛ مظفر آباد، پونڇ، ميرپور ۽ ڪوٽلي ضلعي تي مشتمل هو. هٽيان بالا مظفر آباد ضلعي جو هڪ سب ڊويزن هو. ڀمبر ميرپور ضلعي جو هڪ سب ڊويزن هو. باغ ۽ حويلي پونڇ ضلعي جا سب ڊويزن هئا. سال 1987ع ۾ باغ، پونڇ کان الڳ ٿي هڪ الڳ ضلعو بڻجي ويو ۽ حويلي ان جو سب ڊويزن رهيو؛ باقي ضلعا ساڳي حالت ۾ رهيا. 

سال 1996ع ۾ آزاد ڪشمير 7 ضلعن؛ مظفر آباد، باغ، پونڇ، پلندري، ميرپور، ڪوٽلي ۽ ڀمبر ضلعن تي مشتمل هو. سال 2006ع ۾ آزاد ڪشمير 8 ضلعن؛ مظفر آباد، نيلم، ميرپور، ڀمبر، ڪوٽلي، پونڇ، باغ ۽ سڌنوتي  (اڳوڻو پلندري) ضلعن تي مشتمل هو. 10 ضلعن وارو موجوده انتظامي ڍانچو سال 2009ع ۾ قائم ڪيو ويو.

In 1985 Azad Kashmir consisted of 4 districts, Muzaffarabad, Poonch, Mirpur and Kotli&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201985(1).pdf Azad Kashmir at a glance 1985],&lt;/ref&gt; Hattian was a subdivision of Muzaffarabad, Bhimber was a subdivison of Mirpur, Bagh and Haveli were subdivisions of Poonch.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201986.pdf Azad Kashmir at a glance 1986]&lt;/ref&gt; In 1987 Bagh became a separate district from Poonch with Haveli as a subdivion - the other districts remained unchanged.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201987.pdf Azad Kashmir at a glance 1987]&lt;/ref&gt;

In 1996, Azad Kashmir consisted of 7 districts, Muzaffarabad, Bagh, Poonch, Pallandri, Mirpur, Kotli and Bhimber.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201996.pdf Azad Kashmir at a glance 1996]&lt;/ref&gt; In 2006, Azad Kashmir consisted of 8 districts, Muzaffarabad, Neelum, Mirpur, Bhimber, Kotli, Poonch, Bagh and Sudhnuti (formerly Pallandri).&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%202006.pdf Azad Kashmir at a glance 2006]&lt;/ref&gt; The current set-up of 10 districts was established in 2009.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20A%20Glance%202009.pdf Azad Kashmir at a glance 2009]&lt;/ref&gt;
==ضلعن جي فهرست==
{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!District
!Headquarter
!Area
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Population
(2017)&lt;ref name=&quot;statyearbook2019&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |accessdate=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir| df=dmy }}&lt;/ref&gt;
!Density
(people/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Literacy
Rate
(2023)
!Map
|-
|[[Muzaffarabad District|Muzaffarabad]]
|[[Muzaffarabad]]
|1,642
|650,370
|396
|
| rowspan=&quot;11&quot; |[[File:AJK Districts.svg|300x350px]]
|-
|[[Hattian Bala District|Hattian Bala]]
|[[Hattian Bala]]
|854
|230,529
|270
|
|-
|[[Neelum District|Neelam Valley]]
|[[Athmuqam]]
|3,621
|191,251
|53
|
|-
|[[Mirpur District|Mirpur]]
|[[Mirpur, Azad Kashmir|Mirpur]]
|1,010
|456,200
|452
|
|-
|[[Bhimber District|Bhimber]]
|[[Bhimber]]
|1,516
|420,624
|277
|
|-
|[[Kotli District|Kotli]]
|[[Kotli]]
|1,862
|774,194
|416
|
|-
|[[Poonch District, Pakistan|Poonch]]
|[[Rawalakot]]
|855
|500,571
|585
|
|-
|[[Bagh District|Bagh]]
|[[Bagh, Azad Kashmir|Bagh]]
|770
|371,919
|483
|
|-
|[[Haveli District|Haveli]]
|[[Forward Kahuta]]
|598
|152,124
|254
|
|-
|[[Sudhanoti District|Sudhanoti]]
|[[Pallandari]]
|569
|297,584
|523
|
|-class=&quot;sortbottom static-row-header&quot;
|'''Total'''
|
|'''13,297'''
|'''4,045,367'''
|
|
|}
{{Clear}}

==پڻ ڏسو==
* آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست 
* گلگت بلتستان جي ضلعن جي فهرست 
* گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست 
* جمون ۽ ڪشمير جي ضلعن جي فهرست 
* لداخ جي ضلعن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا بلحاظ انتظامي تقسيم]]</text>
      <sha1>fg4nh0491398a8s525qmu0mce5nxm1h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398703</id>
      <parentid>398702</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T06:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* تاريخ */</comment>
      <origin>398703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6480" sha1="sfqbglcv338xi2znifzc86mtpz6gzmq" xml:space="preserve">{{Infobox subdivision type|name=آزاد ڪشمير جا ضلعا&lt;br&gt;
Districts of Azad Kashmir|alt_name=|alt_name1=|alt_name2=|alt_name3=|alt_name4=|map=Azad Kashmir Map.svg|alt=|category=|territory=[[آزاد ڪشمير]]|upper_unit=|start_date=|start_date1=|start_date2=|start_date3=|start_date4=|legislation_begin=|legislation_begin1=|legislation_begin2=|legislation_begin3=|legislation_begin4=|legislation_end=|legislation_end1=|legislation_end2=|legislation_end3=|legislation_end4=|end_date=|end_date1=|end_date2=|end_date3=|end_date4=|current_number=10|number_date=|type=|type1=|type2=|type3=|type4=|status=|status1=|status2=|status3=|status4=|exofficio=|exofficio1=|exofficio2=|exofficio3=|exofficio4=|population_range=152,124 ([[حويلي ضلعو]]) – 650,370 ([[مظفر آباد ضلعو]])|area_range={{Convert|569|sqkm}} ([[سڌنوتي ضلعو]]) – {{Convert|3,621|sqkm}} ([[نيلم ضلعو]])|government=ضلعي حڪومت|government1=شهري ضلعي حڪومت|government2=ضلعا ڪونسل|government3=|government4=|subdivision=[[تعلقو|تعلقا]]|subdivision1=|subdivision2=|subdivision3=|subdivision4=}}
[[آزاد ڪشمير]] [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ ڪشمير جو هڪ انتظامي علائقو آهي. ان ۾ ڏهه پهرين درجي جا انتظامي ڊويزن آهن جن کي &quot;[[ضلعو|ضلعا]]&quot; سڏيو ويندو آهي ۽ هر ضلعي کي [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايو ويو آهي. جاگرافيائي طور تي، [[آزاد ڪشمير]] جا اتر وارا ضلعا [[هماليا|هماليه]] جي هيٺين حصي تي آهن. آزاد ڪشمير جا ڏاکڻي ضلعا، جيڪي [[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]]، [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] ۽ [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] ضلعن تي مشتمل آهن ۾ اونهاري ۾ انتهائي گرم موسم ۽ سياري ۾ معمولي ٿڌو موسم هوندو آهي. آزاد ڪشمير ۾ سياري ۽ گرمي ٻنهي موسمن ۾ برسات پوندي آهي، [[مظفر آباد]] آزاد ڪشمير جي سڀ کان وڌيڪ برساتي علائقن مان هڪ آهي. اترين ضلعن جي ثقافت [[گلگت بلتستان]] جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ آهي، جتي [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2023-05-22|quote=2023-05-22}}&lt;/ref&gt; مرڪزي ضلعن جهڙوڪ [[پونڇ ضلعو|پونڇ]] وغيره ۾، [[هندڪو]] ۽ [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ ڏاکڻي ضلعن ۾، ماڻهن جي ثقافت پوٺوهارين سان ملندڙ جلندڙ آهي.
==تاريخ==
سال 1985ع ۾ آزاد ڪشمير 4 ضلعن؛ مظفر آباد، پونڇ، ميرپور ۽ ڪوٽلي ضلعي تي مشتمل هو. &lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201985(1).pdf Azad Kashmir at a glance 1985],&lt;/ref&gt; هٽيان بالا مظفر آباد ضلعي جو هڪ سب ڊويزن هو. ڀمبر ميرپور ضلعي جو هڪ سب ڊويزن هو. باغ ۽ حويلي پونڇ ضلعي جا سب ڊويزن هئا.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201986.pdf Azad Kashmir at a glance 1986]&lt;/ref&gt; سال 1987ع ۾ باغ، پونڇ کان الڳ ٿي هڪ الڳ ضلعو بڻجي ويو ۽ حويلي ان جو سب ڊويزن رهيو؛ باقي ضلعا ساڳي حالت ۾ رهيا.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201987.pdf Azad Kashmir at a glance 1987]&lt;/ref&gt; 

سال 1996ع ۾ آزاد ڪشمير 7 ضلعن؛ مظفر آباد، باغ، پونڇ، پلندري، ميرپور، ڪوٽلي ۽ ڀمبر ضلعن تي مشتمل هو.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201996.pdf Azad Kashmir at a glance 1996]&lt;/ref&gt; سال 2006ع ۾ آزاد ڪشمير 8 ضلعن؛ مظفر آباد، نيلم، ميرپور، ڀمبر، ڪوٽلي، پونڇ، باغ ۽ سڌنوتي  (اڳوڻو پلندري) ضلعن تي مشتمل هو.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%202006.pdf Azad Kashmir at a glance 2006]&lt;/ref&gt; 10 ضلعن وارو موجوده انتظامي ڍانچو سال 2009ع ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20A%20Glance%202009.pdf Azad Kashmir at a glance 2009]&lt;/ref&gt;

==ضلعن جي فهرست==
{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!District
!Headquarter
!Area
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Population
(2017)&lt;ref name=&quot;statyearbook2019&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |accessdate=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir| df=dmy }}&lt;/ref&gt;
!Density
(people/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!Literacy
Rate
(2023)
!Map
|-
|[[Muzaffarabad District|Muzaffarabad]]
|[[Muzaffarabad]]
|1,642
|650,370
|396
|
| rowspan=&quot;11&quot; |[[File:AJK Districts.svg|300x350px]]
|-
|[[Hattian Bala District|Hattian Bala]]
|[[Hattian Bala]]
|854
|230,529
|270
|
|-
|[[Neelum District|Neelam Valley]]
|[[Athmuqam]]
|3,621
|191,251
|53
|
|-
|[[Mirpur District|Mirpur]]
|[[Mirpur, Azad Kashmir|Mirpur]]
|1,010
|456,200
|452
|
|-
|[[Bhimber District|Bhimber]]
|[[Bhimber]]
|1,516
|420,624
|277
|
|-
|[[Kotli District|Kotli]]
|[[Kotli]]
|1,862
|774,194
|416
|
|-
|[[Poonch District, Pakistan|Poonch]]
|[[Rawalakot]]
|855
|500,571
|585
|
|-
|[[Bagh District|Bagh]]
|[[Bagh, Azad Kashmir|Bagh]]
|770
|371,919
|483
|
|-
|[[Haveli District|Haveli]]
|[[Forward Kahuta]]
|598
|152,124
|254
|
|-
|[[Sudhanoti District|Sudhanoti]]
|[[Pallandari]]
|569
|297,584
|523
|
|-class=&quot;sortbottom static-row-header&quot;
|'''Total'''
|
|'''13,297'''
|'''4,045,367'''
|
|
|}
{{Clear}}

==پڻ ڏسو==
* آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست 
* گلگت بلتستان جي ضلعن جي فهرست 
* گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست 
* جمون ۽ ڪشمير جي ضلعن جي فهرست 
* لداخ جي ضلعن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا بلحاظ انتظامي تقسيم]]</text>
      <sha1>sfqbglcv338xi2znifzc86mtpz6gzmq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398704</id>
      <parentid>398703</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T06:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ضلعن جي فهرست */</comment>
      <origin>398704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6445" sha1="lr6o0ul6wknr8agwx1rupfmuh1mz94u" xml:space="preserve">{{Infobox subdivision type|name=آزاد ڪشمير جا ضلعا&lt;br&gt;
Districts of Azad Kashmir|alt_name=|alt_name1=|alt_name2=|alt_name3=|alt_name4=|map=Azad Kashmir Map.svg|alt=|category=|territory=[[آزاد ڪشمير]]|upper_unit=|start_date=|start_date1=|start_date2=|start_date3=|start_date4=|legislation_begin=|legislation_begin1=|legislation_begin2=|legislation_begin3=|legislation_begin4=|legislation_end=|legislation_end1=|legislation_end2=|legislation_end3=|legislation_end4=|end_date=|end_date1=|end_date2=|end_date3=|end_date4=|current_number=10|number_date=|type=|type1=|type2=|type3=|type4=|status=|status1=|status2=|status3=|status4=|exofficio=|exofficio1=|exofficio2=|exofficio3=|exofficio4=|population_range=152,124 ([[حويلي ضلعو]]) – 650,370 ([[مظفر آباد ضلعو]])|area_range={{Convert|569|sqkm}} ([[سڌنوتي ضلعو]]) – {{Convert|3,621|sqkm}} ([[نيلم ضلعو]])|government=ضلعي حڪومت|government1=شهري ضلعي حڪومت|government2=ضلعا ڪونسل|government3=|government4=|subdivision=[[تعلقو|تعلقا]]|subdivision1=|subdivision2=|subdivision3=|subdivision4=}}
[[آزاد ڪشمير]] [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ ڪشمير جو هڪ انتظامي علائقو آهي. ان ۾ ڏهه پهرين درجي جا انتظامي ڊويزن آهن جن کي &quot;[[ضلعو|ضلعا]]&quot; سڏيو ويندو آهي ۽ هر ضلعي کي [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايو ويو آهي. جاگرافيائي طور تي، [[آزاد ڪشمير]] جا اتر وارا ضلعا [[هماليا|هماليه]] جي هيٺين حصي تي آهن. آزاد ڪشمير جا ڏاکڻي ضلعا، جيڪي [[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]]، [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] ۽ [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] ضلعن تي مشتمل آهن ۾ اونهاري ۾ انتهائي گرم موسم ۽ سياري ۾ معمولي ٿڌو موسم هوندو آهي. آزاد ڪشمير ۾ سياري ۽ گرمي ٻنهي موسمن ۾ برسات پوندي آهي، [[مظفر آباد]] آزاد ڪشمير جي سڀ کان وڌيڪ برساتي علائقن مان هڪ آهي. اترين ضلعن جي ثقافت [[گلگت بلتستان]] جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ آهي، جتي [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2023-05-22|quote=2023-05-22}}&lt;/ref&gt; مرڪزي ضلعن جهڙوڪ [[پونڇ ضلعو|پونڇ]] وغيره ۾، [[هندڪو]] ۽ [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ ڏاکڻي ضلعن ۾، ماڻهن جي ثقافت پوٺوهارين سان ملندڙ جلندڙ آهي.
==تاريخ==
سال 1985ع ۾ آزاد ڪشمير 4 ضلعن؛ مظفر آباد، پونڇ، ميرپور ۽ ڪوٽلي ضلعي تي مشتمل هو. &lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201985(1).pdf Azad Kashmir at a glance 1985],&lt;/ref&gt; هٽيان بالا مظفر آباد ضلعي جو هڪ سب ڊويزن هو. ڀمبر ميرپور ضلعي جو هڪ سب ڊويزن هو. باغ ۽ حويلي پونڇ ضلعي جا سب ڊويزن هئا.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201986.pdf Azad Kashmir at a glance 1986]&lt;/ref&gt; سال 1987ع ۾ باغ، پونڇ کان الڳ ٿي هڪ الڳ ضلعو بڻجي ويو ۽ حويلي ان جو سب ڊويزن رهيو؛ باقي ضلعا ساڳي حالت ۾ رهيا.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201987.pdf Azad Kashmir at a glance 1987]&lt;/ref&gt; 

سال 1996ع ۾ آزاد ڪشمير 7 ضلعن؛ مظفر آباد، باغ، پونڇ، پلندري، ميرپور، ڪوٽلي ۽ ڀمبر ضلعن تي مشتمل هو.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201996.pdf Azad Kashmir at a glance 1996]&lt;/ref&gt; سال 2006ع ۾ آزاد ڪشمير 8 ضلعن؛ مظفر آباد، نيلم، ميرپور، ڀمبر، ڪوٽلي، پونڇ، باغ ۽ سڌنوتي  (اڳوڻو پلندري) ضلعن تي مشتمل هو.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%202006.pdf Azad Kashmir at a glance 2006]&lt;/ref&gt; 10 ضلعن وارو موجوده انتظامي ڍانچو سال 2009ع ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20A%20Glance%202009.pdf Azad Kashmir at a glance 2009]&lt;/ref&gt;

==ضلعن جي فهرست==
{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!ضلعو 
!هيڊ ڪوارٽر 
!پکيڙ 
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!آبادي 
(2017)&lt;ref name=&quot;statyearbook2019&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |accessdate=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir| df=dmy }}&lt;/ref&gt;
!آبادي جي گھاٽائي 
(people/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!خواندگي جي شرح 
!نقشو 
|-
|مظفر آباد ضلعو
|مظفر آباد شهر 
|1,642
|650,370
|396
|
| rowspan=&quot;11&quot; |[[File:AJK Districts.svg|300x350px]]
|-
|هٽيان بالا ضلعو 
|هٽيان بالا
|854
|230,529
|270
|
|-
|نيلم ضلعو 
|اٺمقام
|3,621
|191,251
|53
|
|-
|ميرپور ضلعو 
|ميرپور شهر 
|1,010
|456,200
|452
|
|-
|ڀمبر ضلعو
|ڀمبر شهر 
|1,516
|420,624
|277
|
|-
|ڪوٽلي ضلعو
|ڪوٽلي شهر 
|1,862
|774,194
|416
|
|-
|پونڇ ضلعو 
|راولاڪوٽ 
|855
|500,571
|585
|
|-
|باغ ضلعو 
|باغ شهر 
|770
|371,919
|483
|
|-
|حويلي ضلعو 
|فارورڊ ڪهوٽه
|598
|152,124
|254
|
|-
|سڌنوتي ضلعو 
|پلندري
|569
|297,584
|523
|
|-class=&quot;sortbottom static-row-header&quot;
|'''ڪل'''
|
|'''13,297'''
|'''4,045,367'''
|
|
|}
{{Clear}}

==پڻ ڏسو==
* آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست 
* گلگت بلتستان جي ضلعن جي فهرست 
* گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست 
* جمون ۽ ڪشمير جي ضلعن جي فهرست 
* لداخ جي ضلعن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا بلحاظ انتظامي تقسيم]]</text>
      <sha1>lr6o0ul6wknr8agwx1rupfmuh1mz94u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398706</id>
      <parentid>398704</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T06:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ضلعن جي فهرست */</comment>
      <origin>398706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6525" sha1="8a2qmxt9z8bul2atrzvqh7kg4mubta2" xml:space="preserve">{{Infobox subdivision type|name=آزاد ڪشمير جا ضلعا&lt;br&gt;
Districts of Azad Kashmir|alt_name=|alt_name1=|alt_name2=|alt_name3=|alt_name4=|map=Azad Kashmir Map.svg|alt=|category=|territory=[[آزاد ڪشمير]]|upper_unit=|start_date=|start_date1=|start_date2=|start_date3=|start_date4=|legislation_begin=|legislation_begin1=|legislation_begin2=|legislation_begin3=|legislation_begin4=|legislation_end=|legislation_end1=|legislation_end2=|legislation_end3=|legislation_end4=|end_date=|end_date1=|end_date2=|end_date3=|end_date4=|current_number=10|number_date=|type=|type1=|type2=|type3=|type4=|status=|status1=|status2=|status3=|status4=|exofficio=|exofficio1=|exofficio2=|exofficio3=|exofficio4=|population_range=152,124 ([[حويلي ضلعو]]) – 650,370 ([[مظفر آباد ضلعو]])|area_range={{Convert|569|sqkm}} ([[سڌنوتي ضلعو]]) – {{Convert|3,621|sqkm}} ([[نيلم ضلعو]])|government=ضلعي حڪومت|government1=شهري ضلعي حڪومت|government2=ضلعا ڪونسل|government3=|government4=|subdivision=[[تعلقو|تعلقا]]|subdivision1=|subdivision2=|subdivision3=|subdivision4=}}
[[آزاد ڪشمير]] [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ ڪشمير جو هڪ انتظامي علائقو آهي. ان ۾ ڏهه پهرين درجي جا انتظامي ڊويزن آهن جن کي &quot;[[ضلعو|ضلعا]]&quot; سڏيو ويندو آهي ۽ هر ضلعي کي [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايو ويو آهي. جاگرافيائي طور تي، [[آزاد ڪشمير]] جا اتر وارا ضلعا [[هماليا|هماليه]] جي هيٺين حصي تي آهن. آزاد ڪشمير جا ڏاکڻي ضلعا، جيڪي [[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]]، [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] ۽ [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] ضلعن تي مشتمل آهن ۾ اونهاري ۾ انتهائي گرم موسم ۽ سياري ۾ معمولي ٿڌو موسم هوندو آهي. آزاد ڪشمير ۾ سياري ۽ گرمي ٻنهي موسمن ۾ برسات پوندي آهي، [[مظفر آباد]] آزاد ڪشمير جي سڀ کان وڌيڪ برساتي علائقن مان هڪ آهي. اترين ضلعن جي ثقافت [[گلگت بلتستان]] جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ آهي، جتي [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2023-05-22|quote=2023-05-22}}&lt;/ref&gt; مرڪزي ضلعن جهڙوڪ [[پونڇ ضلعو|پونڇ]] وغيره ۾، [[هندڪو]] ۽ [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ ڏاکڻي ضلعن ۾، ماڻهن جي ثقافت پوٺوهارين سان ملندڙ جلندڙ آهي.
==تاريخ==
سال 1985ع ۾ آزاد ڪشمير 4 ضلعن؛ مظفر آباد، پونڇ، ميرپور ۽ ڪوٽلي ضلعي تي مشتمل هو. &lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201985(1).pdf Azad Kashmir at a glance 1985],&lt;/ref&gt; هٽيان بالا مظفر آباد ضلعي جو هڪ سب ڊويزن هو. ڀمبر ميرپور ضلعي جو هڪ سب ڊويزن هو. باغ ۽ حويلي پونڇ ضلعي جا سب ڊويزن هئا.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201986.pdf Azad Kashmir at a glance 1986]&lt;/ref&gt; سال 1987ع ۾ باغ، پونڇ کان الڳ ٿي هڪ الڳ ضلعو بڻجي ويو ۽ حويلي ان جو سب ڊويزن رهيو؛ باقي ضلعا ساڳي حالت ۾ رهيا.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201987.pdf Azad Kashmir at a glance 1987]&lt;/ref&gt; 

سال 1996ع ۾ آزاد ڪشمير 7 ضلعن؛ مظفر آباد، باغ، پونڇ، پلندري، ميرپور، ڪوٽلي ۽ ڀمبر ضلعن تي مشتمل هو.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201996.pdf Azad Kashmir at a glance 1996]&lt;/ref&gt; سال 2006ع ۾ آزاد ڪشمير 8 ضلعن؛ مظفر آباد، نيلم، ميرپور، ڀمبر، ڪوٽلي، پونڇ، باغ ۽ سڌنوتي  (اڳوڻو پلندري) ضلعن تي مشتمل هو.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%202006.pdf Azad Kashmir at a glance 2006]&lt;/ref&gt; 10 ضلعن وارو موجوده انتظامي ڍانچو سال 2009ع ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20A%20Glance%202009.pdf Azad Kashmir at a glance 2009]&lt;/ref&gt;

==ضلعن جي فهرست==
{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!ضلعو
&lt;nowiki&gt;*********&lt;/nowiki&gt;
!هيڊ ڪوارٽر
&lt;nowiki&gt;*********&lt;/nowiki&gt;
!پکيڙ 
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!آبادي 
(2017)&lt;ref name=&quot;statyearbook2019&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |accessdate=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir| df=dmy }}&lt;/ref&gt;
!آبادي جي گھاٽائي 
(people/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!خواندگي جي شرح 
!نقشو
&lt;nowiki&gt;***********&lt;/nowiki&gt;
|-
|مظفر آباد ضلعو
|مظفر آباد شهر 
|1,642
|650,370
|396
|
| rowspan=&quot;11&quot; |[[File:AJK Districts.svg|300x350px]]
|-
|هٽيان بالا ضلعو 
|هٽيان بالا
|854
|230,529
|270
|
|-
|نيلم ضلعو 
|اٺمقام
|3,621
|191,251
|53
|
|-
|ميرپور ضلعو 
|ميرپور شهر 
|1,010
|456,200
|452
|
|-
|ڀمبر ضلعو
|ڀمبر شهر 
|1,516
|420,624
|277
|
|-
|ڪوٽلي ضلعو
|ڪوٽلي شهر 
|1,862
|774,194
|416
|
|-
|پونڇ ضلعو 
|راولاڪوٽ 
|855
|500,571
|585
|
|-
|باغ ضلعو 
|باغ شهر 
|770
|371,919
|483
|
|-
|حويلي ضلعو 
|فارورڊ ڪهوٽه
|598
|152,124
|254
|
|-
|سڌنوتي ضلعو 
|پلندري
|569
|297,584
|523
|
|-class=&quot;sortbottom static-row-header&quot;
|'''ڪل'''
|
|'''13,297'''
|'''4,045,367'''
|
|
|}
{{Clear}}

==پڻ ڏسو==
* آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست 
* گلگت بلتستان جي ضلعن جي فهرست 
* گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست 
* جمون ۽ ڪشمير جي ضلعن جي فهرست 
* لداخ جي ضلعن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا بلحاظ انتظامي تقسيم]]</text>
      <sha1>8a2qmxt9z8bul2atrzvqh7kg4mubta2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398707</id>
      <parentid>398706</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T09:31:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ضلعن جي فهرست */</comment>
      <origin>398707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6608" sha1="7vc35dz8fv837jw3szu1amw9ret6i6v" xml:space="preserve">{{Infobox subdivision type|name=آزاد ڪشمير جا ضلعا&lt;br&gt;
Districts of Azad Kashmir|alt_name=|alt_name1=|alt_name2=|alt_name3=|alt_name4=|map=Azad Kashmir Map.svg|alt=|category=|territory=[[آزاد ڪشمير]]|upper_unit=|start_date=|start_date1=|start_date2=|start_date3=|start_date4=|legislation_begin=|legislation_begin1=|legislation_begin2=|legislation_begin3=|legislation_begin4=|legislation_end=|legislation_end1=|legislation_end2=|legislation_end3=|legislation_end4=|end_date=|end_date1=|end_date2=|end_date3=|end_date4=|current_number=10|number_date=|type=|type1=|type2=|type3=|type4=|status=|status1=|status2=|status3=|status4=|exofficio=|exofficio1=|exofficio2=|exofficio3=|exofficio4=|population_range=152,124 ([[حويلي ضلعو]]) – 650,370 ([[مظفر آباد ضلعو]])|area_range={{Convert|569|sqkm}} ([[سڌنوتي ضلعو]]) – {{Convert|3,621|sqkm}} ([[نيلم ضلعو]])|government=ضلعي حڪومت|government1=شهري ضلعي حڪومت|government2=ضلعا ڪونسل|government3=|government4=|subdivision=[[تعلقو|تعلقا]]|subdivision1=|subdivision2=|subdivision3=|subdivision4=}}
[[آزاد ڪشمير]] [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ ڪشمير جو هڪ انتظامي علائقو آهي. ان ۾ ڏهه پهرين درجي جا انتظامي ڊويزن آهن جن کي &quot;[[ضلعو|ضلعا]]&quot; سڏيو ويندو آهي ۽ هر ضلعي کي [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايو ويو آهي. جاگرافيائي طور تي، [[آزاد ڪشمير]] جا اتر وارا ضلعا [[هماليا|هماليه]] جي هيٺين حصي تي آهن. آزاد ڪشمير جا ڏاکڻي ضلعا، جيڪي [[ڀمبر ضلعو|ڀمبر]]، [[ڪوٽلي ضلعو|ڪوٽلي]] ۽ [[ميرپور ضلعو|ميرپور]] ضلعن تي مشتمل آهن ۾ اونهاري ۾ انتهائي گرم موسم ۽ سياري ۾ معمولي ٿڌو موسم هوندو آهي. آزاد ڪشمير ۾ سياري ۽ گرمي ٻنهي موسمن ۾ برسات پوندي آهي، [[مظفر آباد]] آزاد ڪشمير جي سڀ کان وڌيڪ برساتي علائقن مان هڪ آهي. اترين ضلعن جي ثقافت [[گلگت بلتستان]] جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ آهي، جتي [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ۽ ٻيون ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2023-05-22|quote=2023-05-22}}&lt;/ref&gt; مرڪزي ضلعن جهڙوڪ [[پونڇ ضلعو|پونڇ]] وغيره ۾، [[هندڪو]] ۽ [[گُوجَری ٻولي|گُوجري]] ٻوليون ڳالهايون وڃن ٿيون ۽ ڏاکڻي ضلعن ۾، ماڻهن جي ثقافت پوٺوهارين سان ملندڙ جلندڙ آهي.
==تاريخ==
سال 1985ع ۾ آزاد ڪشمير 4 ضلعن؛ مظفر آباد، پونڇ، ميرپور ۽ ڪوٽلي ضلعي تي مشتمل هو. &lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201985(1).pdf Azad Kashmir at a glance 1985],&lt;/ref&gt; هٽيان بالا مظفر آباد ضلعي جو هڪ سب ڊويزن هو. ڀمبر ميرپور ضلعي جو هڪ سب ڊويزن هو. باغ ۽ حويلي پونڇ ضلعي جا سب ڊويزن هئا.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201986.pdf Azad Kashmir at a glance 1986]&lt;/ref&gt; سال 1987ع ۾ باغ، پونڇ کان الڳ ٿي هڪ الڳ ضلعو بڻجي ويو ۽ حويلي ان جو سب ڊويزن رهيو؛ باقي ضلعا ساڳي حالت ۾ رهيا.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201987.pdf Azad Kashmir at a glance 1987]&lt;/ref&gt; 

سال 1996ع ۾ آزاد ڪشمير 7 ضلعن؛ مظفر آباد، باغ، پونڇ، پلندري، ميرپور، ڪوٽلي ۽ ڀمبر ضلعن تي مشتمل هو.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%201996.pdf Azad Kashmir at a glance 1996]&lt;/ref&gt; سال 2006ع ۾ آزاد ڪشمير 8 ضلعن؛ مظفر آباد، نيلم، ميرپور، ڀمبر، ڪوٽلي، پونڇ، باغ ۽ سڌنوتي  (اڳوڻو پلندري) ضلعن تي مشتمل هو.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20a%20Glance%202006.pdf Azad Kashmir at a glance 2006]&lt;/ref&gt; 10 ضلعن وارو موجوده انتظامي ڍانچو سال 2009ع ۾ قائم ڪيو ويو.&lt;ref&gt;[https://pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJK%20at%20A%20Glance%202009.pdf Azad Kashmir at a glance 2009]&lt;/ref&gt;

==ضلعن جي فهرست==
{{static row numbers}}
{| class=&quot;wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash&quot;
!ضلعو
&lt;nowiki&gt;*********&lt;/nowiki&gt;
!هيڊ ڪوارٽر
&lt;nowiki&gt;*********&lt;/nowiki&gt;
!پکيڙ 
(km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!آبادي 
(2017)&lt;ref name=&quot;statyearbook2019&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |accessdate=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir| df=dmy }}&lt;/ref&gt;
!آبادي جي گھاٽائي 
(people/km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
!خواندگي جي شرح 
!نقشو
&lt;nowiki&gt;***********&lt;/nowiki&gt;
|-
|[[مظفر آباد ضلعو]]
|[[مظفر آباد|مظفر آباد شهر]]
|1,642
|650,370
|396
|
| rowspan=&quot;11&quot; |[[File:AJK Districts.svg|300x350px]]
|-
|[[ھٽيان بالا ضلعو|هٽيان بالا ضلعو]]
|هٽيان بالا
|854
|230,529
|270
|
|-
|[[نيلم ضلعو]]
|اٺمقام
|3,621
|191,251
|53
|
|-
|[[ميرپور ضلعو]]
|ميرپور شهر 
|1,010
|456,200
|452
|
|-
|[[ڀمبر ضلعو]]
|ڀمبر شهر 
|1,516
|420,624
|277
|
|-
|[[ڪوٽلي ضلعو]]
|ڪوٽلي شهر 
|1,862
|774,194
|416
|
|-
|[[پونڇ ضلعو]]
|راولاڪوٽ 
|855
|500,571
|585
|
|-
|[[باغ ضلعو]]
|باغ شهر 
|770
|371,919
|483
|
|-
|[[حويلي ضلعو]]
|فارورڊ ڪهوٽه
|598
|152,124
|254
|
|-
|[[سڌنوتي ضلعو]]
|پلندري
|569
|297,584
|523
|
|-class=&quot;sortbottom static-row-header&quot;
|'''ڪل'''
|
|'''13,297'''
|'''4,045,367'''
|
|
|}
{{Clear}}

==پڻ ڏسو==
* آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست 
* گلگت بلتستان جي ضلعن جي فهرست 
* گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست 
* جمون ۽ ڪشمير جي ضلعن جي فهرست 
* لداخ جي ضلعن جي فهرست

==حوالا==
{{حوالا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]]
[[زمرو:پاڪستان جا ضلعا بلحاظ انتظامي تقسيم]]</text>
      <sha1>7vc35dz8fv837jw3szu1amw9ret6i6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گجرات شهر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100983</id>
    <revision>
      <id>398694</id>
      <timestamp>2026-07-28T05:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گجرات ضلعو]] [[زمرو:گجرات ڊويزن]] [[زمرو:گجرات ڊويزن جا شهر]] [[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]</comment>
      <origin>398694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="178" sha1="6mptr9u12lrkboq8ox8ewkca5fqe1r0" xml:space="preserve">[[زمرو:گجرات ضلعو]]
[[زمرو:گجرات ڊويزن]]
[[زمرو:گجرات ڊويزن جا شهر]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]</text>
      <sha1>6mptr9u12lrkboq8ox8ewkca5fqe1r0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گجرات ڊويزن جا شهر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100984</id>
    <revision>
      <id>398695</id>
      <timestamp>2026-07-28T06:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:گجرات ڊويزن]] [[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]</comment>
      <origin>398695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="3s72h0mawa3d2bgw19oythd5uh6q875" xml:space="preserve">[[زمرو:گجرات ڊويزن]]
[[زمرو:پنجاب (پاڪستان) جا آباد مقام]]</text>
      <sha1>3s72h0mawa3d2bgw19oythd5uh6q875</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باغ، آزاد ڪشمير</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100985</id>
    <revision>
      <id>398708</id>
      <timestamp>2026-07-28T09:40:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1315374684|Bagh, Azad Kashmir]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>398708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1844" sha1="md7c7jf4hsqjwa67d3w9lsufc1cn01q" xml:space="preserve">{{For|ضلعي|باغ ضلعو}}{{Infobox settlement|name=باغ شهر|native_name={{nq|باغ}}|native_name_lang=ur|other_name=|nickname=|settlement_type=[[شهر]]/[[قصبو]]|image_skyline=UPDATED BAGH AJK, PAKISTAN ASIA.jpg|imagesize=280px|image_alt=|image_caption=باغ شهر جو ڏيک|pushpin_map=Azad Kashmir|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|33.9735|N|73.7918|E|display=inline,title}}|subdivision_type=Administering country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Dependent Territory|subdivision_name1=[[Azad Kashmir]]|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[Bagh District|Bagh]]|established_title=|established_date=|founder=|named_for=|government_type=|governing_body=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=22|elevation_footnotes=|elevation_m=1676|population_total=33,548|population_as_of=2017|population_density_km2=auto|population_demonym=|population_footnotes=&lt;ref name =statyearbook2019&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |access-date=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir| df=dmy }}&lt;/ref&gt;|demographics_type1=Languages|demographics1_title1=Official|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=|postal_code_type=GPO|postal_code=12500|registration_plate=|website=http://www.bagh.com.pk|footnotes=}}

'''باغ شهر''' (اردو: {{langx|ur|{{Nastaliq|باغ}}}}) [[پاڪستان|پاڪستان جي]] [[آزاد ڪشمير]] ۾ [[باغ ضلعو|باغ ضلعي]] جو مکيه شهر ۽ ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. هي شهر ٻن نئين ماهلواني ۽ ماهل جي سنگم تي، [[مظفر آباد]] کان 93 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي.</text>
      <sha1>md7c7jf4hsqjwa67d3w9lsufc1cn01q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398709</id>
      <parentid>398708</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T09:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:آزاد ڪشمير جا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>398709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1890" sha1="0nl2d3q6hhiy9z23cl0eg51mxok4gg5" xml:space="preserve">{{For|ضلعي|باغ ضلعو}}{{Infobox settlement|name=باغ شهر|native_name={{nq|باغ}}|native_name_lang=ur|other_name=|nickname=|settlement_type=[[شهر]]/[[قصبو]]|image_skyline=UPDATED BAGH AJK, PAKISTAN ASIA.jpg|imagesize=280px|image_alt=|image_caption=باغ شهر جو ڏيک|pushpin_map=Azad Kashmir|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|33.9735|N|73.7918|E|display=inline,title}}|subdivision_type=Administering country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Dependent Territory|subdivision_name1=[[Azad Kashmir]]|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[Bagh District|Bagh]]|established_title=|established_date=|founder=|named_for=|government_type=|governing_body=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=22|elevation_footnotes=|elevation_m=1676|population_total=33,548|population_as_of=2017|population_density_km2=auto|population_demonym=|population_footnotes=&lt;ref name =statyearbook2019&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |access-date=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir| df=dmy }}&lt;/ref&gt;|demographics_type1=Languages|demographics1_title1=Official|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=|postal_code_type=GPO|postal_code=12500|registration_plate=|website=http://www.bagh.com.pk|footnotes=}}

'''باغ شهر''' (اردو: {{langx|ur|{{Nastaliq|باغ}}}}) [[پاڪستان|پاڪستان جي]] [[آزاد ڪشمير]] ۾ [[باغ ضلعو|باغ ضلعي]] جو مکيه شهر ۽ ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. هي شهر ٻن نئين ماهلواني ۽ ماهل جي سنگم تي، [[مظفر آباد]] کان 93 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي.

[[زمرو:آزاد ڪشمير جا شهر]]</text>
      <sha1>0nl2d3q6hhiy9z23cl0eg51mxok4gg5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398710</id>
      <parentid>398709</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T09:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:پاڪستان ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>398710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1953" sha1="p1x48mv8fbo6alhxylyj6dvvjvrx3f9" xml:space="preserve">{{For|ضلعي|باغ ضلعو}}{{Infobox settlement|name=باغ شهر|native_name={{nq|باغ}}|native_name_lang=ur|other_name=|nickname=|settlement_type=[[شهر]]/[[قصبو]]|image_skyline=UPDATED BAGH AJK, PAKISTAN ASIA.jpg|imagesize=280px|image_alt=|image_caption=باغ شهر جو ڏيک|pushpin_map=Azad Kashmir|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|33.9735|N|73.7918|E|display=inline,title}}|subdivision_type=Administering country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Dependent Territory|subdivision_name1=[[Azad Kashmir]]|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[Bagh District|Bagh]]|established_title=|established_date=|founder=|named_for=|government_type=|governing_body=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=22|elevation_footnotes=|elevation_m=1676|population_total=33,548|population_as_of=2017|population_density_km2=auto|population_demonym=|population_footnotes=&lt;ref name =statyearbook2019&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |access-date=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir| df=dmy }}&lt;/ref&gt;|demographics_type1=Languages|demographics1_title1=Official|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=|postal_code_type=GPO|postal_code=12500|registration_plate=|website=http://www.bagh.com.pk|footnotes=}}

'''باغ شهر''' (اردو: {{langx|ur|{{Nastaliq|باغ}}}}) [[پاڪستان|پاڪستان جي]] [[آزاد ڪشمير]] ۾ [[باغ ضلعو|باغ ضلعي]] جو مکيه شهر ۽ ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. هي شهر ٻن نئين ماهلواني ۽ ماهل جي سنگم تي، [[مظفر آباد]] کان 93 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي.

[[زمرو:آزاد ڪشمير جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]]</text>
      <sha1>p1x48mv8fbo6alhxylyj6dvvjvrx3f9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398711</id>
      <parentid>398710</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T09:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1962" sha1="068mhborkw5ynbkqt4h52a206g7xhkw" xml:space="preserve">{{For|ضلعي|باغ ضلعو}}{{Infobox settlement|name=باغ شهر|native_name={{nq|باغ}}|native_name_lang=ur|other_name=|nickname=|settlement_type=[[شهر]]/[[قصبو]]|image_skyline=UPDATED BAGH AJK, PAKISTAN ASIA.jpg|imagesize=280px|image_alt=|image_caption=باغ شهر جو ڏيک|pushpin_map=Azad Kashmir|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|33.9735|N|73.7918|E|display=inline,title}}|subdivision_type=Administering country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Dependent Territory|subdivision_name1=[[Azad Kashmir]]|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[Bagh District|Bagh]]|established_title=|established_date=|founder=|named_for=|government_type=|governing_body=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=22|elevation_footnotes=|elevation_m=1676|population_total=33,548|population_as_of=2017|population_density_km2=auto|population_demonym=|population_footnotes=&lt;ref name =statyearbook2019&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |access-date=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir| df=dmy }}&lt;/ref&gt;|demographics_type1=Languages|demographics1_title1=Official|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=|postal_code_type=GPO|postal_code=12500|registration_plate=|website=http://www.bagh.com.pk|footnotes=}}
'''باغ شهر''' (اردو: باغ) [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ [[آزاد ڪشمير]] ۾ [[باغ ضلعو|باغ ضلعي]] جو مکيه شهر ۽ ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. هي شهر ٻن نئين، ماهل ۽ ماهلواني جي سنگم تي، [[مظفر آباد]] کان 93 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]]</text>
      <sha1>068mhborkw5ynbkqt4h52a206g7xhkw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398712</id>
      <parentid>398711</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T09:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1976" sha1="0bxrsr1ntkvnxxrklsyxpyywxaufzpt" xml:space="preserve">{{For|ضلعي لاء ڏسو|باغ ضلعو}}{{Infobox settlement|name=باغ شهر|native_name={{nq|باغ}}|native_name_lang=ur|other_name=|nickname=|settlement_type=[[شهر]]/[[قصبو]]|image_skyline=UPDATED BAGH AJK, PAKISTAN ASIA.jpg|imagesize=280px|image_alt=|image_caption=باغ شهر جو ڏيک|pushpin_map=Azad Kashmir|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|33.9735|N|73.7918|E|display=inline,title}}|subdivision_type=Administering country|subdivision_name=[[Pakistan]]|subdivision_type1=Dependent Territory|subdivision_name1=[[Azad Kashmir]]|subdivision_type2=[[Districts of Pakistan|District]]|subdivision_name2=[[Bagh District|Bagh]]|established_title=|established_date=|founder=|named_for=|government_type=|governing_body=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=22|elevation_footnotes=|elevation_m=1676|population_total=33,548|population_as_of=2017|population_density_km2=auto|population_demonym=|population_footnotes=&lt;ref name =statyearbook2019&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |access-date=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir| df=dmy }}&lt;/ref&gt;|demographics_type1=Languages|demographics1_title1=Official|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=|postal_code_type=GPO|postal_code=12500|registration_plate=|website=http://www.bagh.com.pk|footnotes=}}
'''باغ شهر''' (اردو: باغ) [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ [[آزاد ڪشمير]] ۾ [[باغ ضلعو|باغ ضلعي]] جو مکيه شهر ۽ ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. هي شهر ٻن نئين، ماهل ۽ ماهلواني جي سنگم تي، [[مظفر آباد]] کان 93 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]]</text>
      <sha1>0bxrsr1ntkvnxxrklsyxpyywxaufzpt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398713</id>
      <parentid>398712</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T09:57:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>398713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1957" sha1="o93svgdinf12xsgb0op4bb1qqr6uttn" xml:space="preserve">{{For|ضلعي لاء ڏسو|باغ ضلعو}}{{Infobox settlement|name=باغ شهر|native_name={{nq|باغ}}|native_name_lang=ur|other_name=|nickname=|settlement_type=[[شهر]]/[[قصبو]]|image_skyline=UPDATED BAGH AJK, PAKISTAN ASIA.jpg|imagesize=280px|image_alt=|image_caption=باغ شهر جو ڏيک|pushpin_map=Azad Kashmir|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|33.9735|N|73.7918|E|display=inline,title}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|پاڪستان}}|subdivision_type1=علائقو|subdivision_name1=[[آزاد ڪشمير]]|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_name2=[[باغ ضلعو]]|established_title=|established_date=|founder=|named_for=|government_type=|governing_body=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=22|elevation_footnotes=|elevation_m=1676|population_total=33,548|population_as_of=2017ع|population_density_km2=auto|population_demonym=|population_footnotes=&lt;ref name =statyearbook2019&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |access-date=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir| df=dmy }}&lt;/ref&gt;|demographics_type1=Languages|demographics1_title1=Official|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=|postal_code_type=GPO|postal_code=12500|registration_plate=|website=http://www.bagh.com.pk|footnotes=}}
'''باغ شهر''' (اردو: باغ) [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ [[آزاد ڪشمير]] ۾ [[باغ ضلعو|باغ ضلعي]] جو مکيه شهر ۽ ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. هي شهر ٻن نئين، ماهل ۽ ماهلواني جي سنگم تي، [[مظفر آباد]] کان 93 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]]</text>
      <sha1>o93svgdinf12xsgb0op4bb1qqr6uttn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>398714</id>
      <parentid>398713</parentid>
      <timestamp>2026-07-28T09:58:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>398714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1986" sha1="rulrr5ux7entpx192n407qtxasj3e8b" xml:space="preserve">{{For|ضلعي لاء ڏسو|باغ ضلعو}}{{Infobox settlement|name=باغ شهر|native_name={{nq|باغ}}|native_name_lang=ur|other_name=|nickname=|settlement_type=[[شهر]]/[[قصبو]]|image_skyline=UPDATED BAGH AJK, PAKISTAN ASIA.jpg|imagesize=280px|image_alt=|image_caption=باغ شهر جو ڏيک|pushpin_map=Azad Kashmir|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|coordinates={{coord|33.9735|N|73.7918|E|display=inline,title}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{پرچم|پاڪستان}}|subdivision_type1=علائقو|subdivision_name1=[[آزاد ڪشمير]]|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_name2=[[باغ ضلعو]]|established_title=|established_date=|founder=|named_for=|government_type=|governing_body=|unit_pref=Metric|area_footnotes=|area_rank=|area_total_km2=22|elevation_footnotes=|elevation_m=1676|population_total=33,548|population_as_of=2017ع|population_density_km2=auto|population_demonym=|population_footnotes=&lt;ref name =statyearbook2019&gt;{{cite web|url=https://www.pndajk.gov.pk/uploadfiles/downloads/AJ&amp;K%20Statistical%20Year%20Book%202019.pdf|title=Statistical Year Book 2019
 |access-date=20 April 2020 |website=Statistics Azad Jammu and Kashmir| df=dmy }}&lt;/ref&gt;|demographics_type1=Languages|demographics1_title1=Official|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=|postal_code_type=GPO|postal_code=12500|registration_plate=|website=http://www.bagh.com.pk|footnotes=}}
'''باغ شهر''' (اردو: باغ) [[پاڪستان]] جي انتظام هيٺ [[آزاد ڪشمير]] ۾ [[باغ ضلعو|باغ ضلعي]] جو مکيه شهر ۽ ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. هي شهر ٻن نئين، ماهل ۽ ماهلواني جي سنگم تي، [[مظفر آباد]] کان 93 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:باغ ضلعو]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا شهر]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]]</text>
      <sha1>rulrr5ux7entpx192n407qtxasj3e8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100986</id>
    <revision>
      <id>398716</id>
      <timestamp>2026-07-28T10:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]]</comment>
      <origin>398716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="anxqdee73hpuuukdlui2e7csa4fxsqp" xml:space="preserve">[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحت]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ سياحتي ڪشش جا ماڳ]]</text>
      <sha1>anxqdee73hpuuukdlui2e7csa4fxsqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100987</id>
    <revision>
      <id>398717</id>
      <timestamp>2026-07-28T10:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آزاد ڪشمير]] [[زمرو:پاڪستان ۾ سياحت]]</comment>
      <origin>398717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="889sd90g89pfve7mizodbj2z9sjt2eg" xml:space="preserve">[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ سياحت]]</text>
      <sha1>889sd90g89pfve7mizodbj2z9sjt2eg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مظفر آباد شهر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100988</id>
    <revision>
      <id>398720</id>
      <timestamp>2026-07-28T10:09:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:مظفر آباد ضلعو]] [[زمرو:آزاد ڪشمير جا شهر]] [[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ ھل اسٽيشنون]]</comment>
      <origin>398720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="142" sha1="ohhl0i39cvgz69vrm8h3urn1k7xask3" xml:space="preserve">[[زمرو:مظفر آباد ضلعو]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا شهر]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ ھل اسٽيشنون]]</text>
      <sha1>ohhl0i39cvgz69vrm8h3urn1k7xask3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آزاد ڪشمير ۾ ھل اسٽيشنون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100989</id>
    <revision>
      <id>398721</id>
      <timestamp>2026-07-28T10:09:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحت]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ھل اسٽيشنون]]</comment>
      <origin>398721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="99" sha1="echfbraqj7bide1h08pk4l6mpitjnoj" xml:space="preserve">[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ سياحت]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ ھل اسٽيشنون]]</text>
      <sha1>echfbraqj7bide1h08pk4l6mpitjnoj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:عباسپور تعلقو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100990</id>
    <revision>
      <id>398723</id>
      <timestamp>2026-07-28T10:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پونڇ ضلعي جا تعلقا]]</comment>
      <origin>398723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="ed87ihvf10vx8xhjdcbevhat5cb586l" xml:space="preserve">[[زمرو:پونڇ ضلعي جا تعلقا]]</text>
      <sha1>ed87ihvf10vx8xhjdcbevhat5cb586l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پونڇ ضلعي جا تعلقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100991</id>
    <revision>
      <id>398724</id>
      <timestamp>2026-07-28T10:13:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پونڇ ضلعو]] [[زمرو:آزاد ڪشمير جا تعلقا]]</comment>
      <origin>398724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="4dk1i03k3kalyohoz6mo94792ao17dh" xml:space="preserve">[[زمرو:پونڇ ضلعو]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا تعلقا]]</text>
      <sha1>4dk1i03k3kalyohoz6mo94792ao17dh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:نيلم ضلعي جا آباد علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100992</id>
    <revision>
      <id>398733</id>
      <timestamp>2026-07-28T10:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:نيلم ضلعو]] [[زمرو:آزاد ڪشمير جا آباد علائقا]]</comment>
      <origin>398733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="0faamd6bxigf1l2on8agdtoqwgzlai1" xml:space="preserve">[[زمرو:نيلم ضلعو]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير جا آباد علائقا]]</text>
      <sha1>0faamd6bxigf1l2on8agdtoqwgzlai1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آزاد ڪشمير جا آباد علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100993</id>
    <revision>
      <id>398734</id>
      <timestamp>2026-07-28T10:26:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:آزاد ڪشمير]] [[زمرو:پاڪستان جا آباد مقام]]</comment>
      <origin>398734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="cknfooc7xg3wklrbff88i455ysqria3" xml:space="preserve">[[زمرو:آزاد ڪشمير]]
[[زمرو:پاڪستان جا آباد مقام]]</text>
      <sha1>cknfooc7xg3wklrbff88i455ysqria3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2005ع جو ڪشمير زلزلو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100994</id>
    <revision>
      <id>398735</id>
      <timestamp>2026-07-28T10:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:زلزلو]] [[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ 2005ع جا واقعا]]</comment>
      <origin>398735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="bobc51c1n2ntgo18irkh8zbc9fccgfk" xml:space="preserve">[[زمرو:زلزلو]]
[[زمرو:آزاد ڪشمير ۾ 2005ع جا واقعا]]</text>
      <sha1>bobc51c1n2ntgo18irkh8zbc9fccgfk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:آزاد ڪشمير ۾ 2005ع جا واقعا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100995</id>
    <revision>
      <id>398736</id>
      <timestamp>2026-07-28T10:29:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2005ع جا واقعا]]  [[زمرو:آزاد ڪشمير جي تاريخ]]</comment>
      <origin>398736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="2mahex5dps4ng87y93il9h1fekzohyh" xml:space="preserve">[[زمرو:2005ع جا واقعا]] 
[[زمرو:آزاد ڪشمير جي تاريخ]]</text>
      <sha1>2mahex5dps4ng87y93il9h1fekzohyh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:2005ع جا واقعا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>100996</id>
    <revision>
      <id>398737</id>
      <timestamp>2026-07-28T10:30:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:2005ع]]  [[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</comment>
      <origin>398737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="63gfg5f1m7dyog5wz6qivmi3429vbj7" xml:space="preserve">[[زمرو:2005ع]] 
[[زمرو:واقعا بلحاظ سال]]</text>
      <sha1>63gfg5f1m7dyog5wz6qivmi3429vbj7</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>