وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.13 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 3974 399966 288647 2026-07-31T13:59:17Z Intisar Ali 8681 399966 wikitext text/x-wiki {{ Infobox settlement |name = ميرانپور |nickname = |native_name = پلھ ڳوٺ |native_name_lang = en |coordinates = {{coord|26|43|24|N|68|16|51|E|type:_city|display=title,inline}} |settlement_type = ڳوٺ |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |pushpin_map = Sindh |pushpin_map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ |subdivision_type = ملڪ |subdivision_name = [[پاڪستان]] |subdivision_type1 = صوبو |subdivision_name1 =[[سنڌ]] |subdivision_type2 = [[ضلعو]] |subdivision_name2 = [[نوشهروفيروز ضلعو]] }} '''ميرانپور''' (Meeranpur) سنڌ جي ضلعي [[نوشهرو فيروز|نوشهري فيروز]]، يونين ڪائونسل ڀانڀري جو وڏي ۾ وڏو ڳوٺ آهي. ڳوٺ ۾ اڪثريت [[پلھہ]] ذات جا آهن، ٻيون ذاتيون قريشي ۽ شاه آهن. ھن ڳوٺ جي آبادي سال 2000ع ۾ 7,331 ھئي. [[فائل:ميرانپور.jpg |centre|300px]] ==تاريخ== ‏‏[[ميرانپور (ضلعو نوشهروفيروز)|ميرانپور]] جيڪو پنهنجي اوائلي دور ۾ سخاوت ۾ مشهور هو ۽ اها حيثيت اوستائين رهيس جيستائين انگريز سنڌ تي قابض نه ٿيا. == تعليم == [[ميرانپور (ضلعو نوشهروفيروز)|ميرانپور]] ۾ ٻه پرائمري اسڪول، هاءِ اسڪول ۽ ان جي پسگردائيءَ ۾ به ڪيترا ئي اسڪول آهن. ==آبهوا== ‏‏[[ميرانپور (ضلعو نوشهروفيروز)|ميرانپور]] منجھند جو تمام گرم ۽ راتيون تمام ٿڌيون ٿينديون آهن. سيارو به اڪثر تمام ٿڌو ٿيندو آهي. جڏهن ته اونهاري ۾ منجھند جو گرمي پد 50 درجا سينٽيگريڊ به ٿي ويندو آهي. اونهاري ۾ رات جو تمام سٺو ٺار ٿيندو آهي جڏهن ته سياري جون راتيون تمام ٿڌيون ٿي وينديون آهن ، ڇاڪاڻ ته [[ميرانپور (ضلعو نوشهروفيروز)|ميرانپور]] ۾ اڪثر تيز هوائون لڳنديون آهن. تنهنڪري سياري جون راتين ۾ هوائون تمام گڻيون ٿڌيون ٿينديون آهن ته اونهاري ۾ منجھند جو لُڪَ لڳندي آهي. تنهنڪري [[ميرانپور (ضلعو نوشهروفيروز)|ميرانپور]] جا ماڻهو اونهاري ۾ منجھند جو ٻاهر نڪرڻ کان پاسو ڪندا آهن. [[Image:miranpursat1.jpg|320px|thumb|left|[[ميرانپور (ضلعو نوشهروفيروز)|ميرانپور]] ڳوٺ اپگرهه کان ڏسجندي]] ==ڀُون نگاري== [[ميرانپور (ضلعو نوشهروفيروز)|ميرانپور]] [[ضلع نوشهرو فيروز]] جي اوڀر ۾ واقع آهي، جيڪا ويڪرائي ڦاڪَ "57'26.43 (اُتر) درجا ۽ ڊگھائي ڦاڪَ"14'68.16 درجا (اوڀر) تي، نصرت واھ جي اُلهندي ڪپَ تي واقع آهي. ميرانپور جي پسگردائيءَ ۾ ڪيترا ئي ننڍا ڳوٺ آهن، جهڙوڪ انب خاصخيلي، مبيجا، عباس ملو(راڄپر)، سيال، پنجابي ۽ مري ڳوٺ واقع آهن. ==معاشيات== ‏‏ ڀاڄيون، ميوا، ڪڻڪ، چانور،ڪمند ۽ ڪپهه وغيره آهي. ==آمدورفت== ‏‏[[ميرانپور (ضلعو نوشهروفيروز)|ميرانپور]] ڪچن رستن سان مختلف شھرن سان ملي ٿو هاڻي مرحوم [[حاجي ادريس]] جي پٽن جي ڪوشش سان پڪو روڊ جو ڪم هلي رهيو آهي. ==مردم شماري== ماڻهسيه </font> Population جي لحاظ کان [[ميرانپور (ضلعو نوشهروفيروز)|ميرانپور]] [[سنڌ]] جي وڏن ڳوٺن ۾ شمار آهي. هن وقت ان جي ماڻهسيه لڳ ڀڳ ست هزار ٽي سَو ايڪٽيھ 7331 آهي. [[ميرانپور (ضلعو نوشهروفيروز)|ميرانپور]] جي آباديءَ جي اڪثريت پلھ ذات تي مشتمل آهي. [[ميرانپور (ضلعو نوشهروفيروز)|ميرانپور]] پنهنجي مذهبي رواداريءَ باعث پڻ مشهور آهي. اتي ٻه فرقا ۽ سندن مسجدون به الڳ الڳ آهن. ==رانديون== ==خارجي ڳنڍڻا== *[http://www.miranpur.tk ميرانپور بابت ويب سائيٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227171850/http://www.miranpur.tk/ |date=2012-02-27 }} *[http://ahpalh.wordpress.com پلھ جو بلاگ ويب سائيٽ] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]] *[http://sd.wikipedia.org/wiki/Image:sindh.jpg سنڌ جو نقشو] nrinn6ctwhrkxydzaber1ibi2e14hqc 0 6677 399964 152192 2026-07-31T13:56:35Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 399964 wikitext text/x-wiki نوٽ: ھن پيج ۾ ٿري جي لوڪيشن غلط آھي ان کي ڪوئي درست ڪري {{ Infobox settlement |name = ڳوٺ ٿري |nickname = |native_name = |native_name_lang = en |coordinates = {{coord|24|58|24|N|67|38|51|E|type:_city|display=title,inline}} |settlement_type = ڳوٺ |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |pushpin_map = Sindh |pushpin_map_caption = سنڌ جي نقشي ۾ |subdivision_type = ملڪ |subdivision_name = [[پاڪستان]] |subdivision_type1 = صوبو |subdivision_name1 =[[سنڌ]] |subdivision_type2 = [[ضلعو]] |subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو]] }} '''ٿري''' ({{lang-ur|''' تھری '''}}) ھڪ وڏو ڳوٺ آھي جيڪو ضلعي [[ضلعو لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] ۾ واقع آھي. ھي شھر 26°57'10N 67°38'30E 24میٽرن تي (82 فٽن جي الٽيٽيوڊ) تي واقع آھي.<ref>{{Citation |title=Location of Tharri - Falling Rain Genomics |url=http://www.fallingrain.com/world/PK/5/Tharri.html |access-date=2014-12-27 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303205631/http://www.fallingrain.com/world/PK/5/Tharri.html |url-status=dead }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} == پڻ ڏسو == * [[سومرن جي سنڌ تي حڪومت ]] * [[لاڙڪاڻو]] [[زمرو:ضلعو لاڙڪاڻو]] muxqx9jlvi1l14iz2qdn0xhbaypn8ql 10 10575 399978 143690 2026-07-31T14:51:52Z Intisar Ali 8681 /* */ 399978 wikitext text/x-wiki {{ infobox | abovestyle = background-color: {{#switch:{{lc:{{{type|}}} }} | islam|islamic = lightgreen|اسلام|سلامي | judaism|juda|jewish|jew = lightskyblue | buddhism|buddhist|buddha = palegoldenrod | christian|christ|christianity = lavender | asian festival|asian = rosybrown | secular = darkgray|سيڪيولر | قومي|national|عالمي|مقامي|گروپ = #ddccff | تاريخ|historical|ثقافتي|cultural|وطني|patriotic|نسلي|ethnic = lightsalmon | pagan = darkkhaki | commercial = yellow|تجارتي | hindu|hinduism = orange | shinto|shintoism = red | default = lightsteelblue | transparent }} | aboveclass = hd | bodyclass = vevent | above = {{{holiday_name|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly>}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright=1.1|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | captionstyle = caption | label1 = سرڪاري نالو | data1 = {{{official_name|}}} | label2 = عرفيت | data2 = {{{nickname|}}} | label3 = ملهائڻ وارا | data3 = {{{observedby|}}} | label4 = مذهبي رنگ | data4 = {{{litcolor|}}} | label5 = قسم | data5 = {{{longtype|{{ucfirst:{{{type|}}}}}}}} | class6 = خلاصو | label6 = اهميت | data6 = {{{significance|}}} | label7 = تقريبون | data7 = {{{celebrations|}}} | label8 = رسمون | data8 = {{{observances|}}} | label10 = شروعات | data10 = {{{begins|}}} | label11 = ختم | data11 = {{{ends|}}} | label12 = تاريخ | data12 = {{#if:{{{date|}}}|{{#ifexist:{{{date}}}|[[{{{date}}}]]|{{{date}}}}} |{{#if:{{{week_ordinal|}}}|{{ucfirst:{{{week_ordinal|}}}}} {{ucfirst:{{{weekday|}}}}} in {{ucfirst:{{{month|}}}}}|<!-- -->{{#if:{{#property:P837}}|{{#invoke:Wikidata|getRawValue|P837|FETCH_WIKIDATA}}<!-- -->{{Infobox holiday/wd}}<!-- -->}}<!-- -->}}}} | label13 = {{#time:Y|last year}}&nbsp;تاريخ | data13 = {{Infobox holiday/date|year={{#time:Y|last year}}|date_default={{{date{{#time:Y|last year}}|♦}}}|date={{{date|}}}|week_ordinal={{{week_ordinal|}}}|weekday={{{weekday|}}}|month={{{month|}}} }} | label14 = {{#time:Y}}&nbsp;تاريخ | data14 = {{Infobox holiday/date|year={{#time:Y}}|date_default={{{date{{#time:Y}}|♦}}}|date={{{date|}}}|week_ordinal={{{week_ordinal|}}}|weekday={{{weekday|}}}|month={{{month|}}}|bold=yes }}<!-- -->{{#ifeq:{{{date2007|}}}{{{date2008|}}}{{{date2009|}}}{{{date2010|}}}{{{date2011|}}}{{{date2012|}}}{{{date2013|}}}||| {{#ifeq:{{{date2014|}}}{{{week_ordinal|}}}||{{Edit||2=<font color="#FF0000">date missing (please add)</font>|editintro=Template:Infobox_holiday/MoveableHolidays_editintro}}<!-- -->{{#ifeq:{{NAMESPACEE}}||[[زمرو:متحرڪ موڪلون (2014 تاريخ نامعلوم)]]}}<!-- -->|}} }}<!-- --> | label15 = {{#time:Y|next year}}&nbsp;تاريخ | data15 = {{Infobox holiday/date|year={{#time:Y|next year}}|date_default={{{date{{#time:Y|next year}}|♦}}}|date={{{date|}}}|week_ordinal={{{week_ordinal|}}}|weekday={{{weekday|}}}|month={{{month|}}} }} | label16 = {{#time:Y|+2 years}}&nbsp;تاريخ | data16 = {{Infobox holiday/date|year={{#time:Y|+2 years}}|date_default={{{date{{#time:Y|+2 years}}|♦}}}|date={{{date|}}}|week_ordinal={{{week_ordinal|}}}|weekday={{{weekday|}}}|month={{{month|}}} }} | label17 =ايندڙ&nbsp;دفعي | data17 = {{#if:{{{date|}}}|{{#ifeq:{{{scheduling|}}}|هر سال ان ئي ڏينهن year|<!-- -->{{#ifexpr:{{#time: U }}<{{#time: U|{{{date}}}, {{CURRENTYEAR}}}} |{{start-date|{{#time:Y-m-d|{{{date}}} {{CURRENTYEAR}}}}| '''{{#time:j F Y|{{{date}}} {{CURRENTYEAR}} }}''' }} |{{start-date|{{#time:Y-m-d|{{{date}}} {{NEXTYEAR}}}}| '''{{#time:j F Y|{{{date}}} {{NEXTYEAR}} }}''' }} }}|}}}} | label18 = دورانيو | data18 = {{#ifeq:{{{duration|}}}|1 day||{{#if:{{{duration|}}}|{{#ifexist:زمرپو:موڪلون ۽ تقريبون بلحاظ دورانيو ({{{duration}}})[[:زمرو:موڪلون ۽ تقريبون بلحاظ دورانيو ({{{duration}}})|{{{duration}}}]]|{{{duration}}} }} }} }} | label19 = تقرر | data19 = {{#if:{{{frequency|}}}|{{#ifexist:زمرو:موڪلون ۽ تقريبون بلحاظ تقرار ({{{frequency}}})|[[:زمرو:موڪلون ۽ رسمون بلحاظ تقرار ({{{frequency}}})|{{{frequency}}}]]|{{{frequency}}} }} }} | label20 = پهريون دفعو | data20 = {{{firsttime|}}} | label21 = آخري دفعو | data21 = {{{lasttime|}}} | label22 = باني | data22 = {{{startedby|}}} | label23 = لاڳاپيل | data23 = {{{relatedto|}}} }}<!-- maintenance stuff -->{{Ifarticle|<!-- --> [[زمرو:موڪلون ۽ تقريبون بلحاظ تقرار ({{#if:{{{frequency|}}}|{{{frequency}}}|غير متعين تاريخ}})]] [[زمرو:موڪلون ۽ تقريبون بلحاظ دورانيو ({{#if:{{{duration|}}}|{{{duration}}}|غير متعين تاريخ}})]] [[زمرو:موڪلون ۽ تقريبون بلحاظ جدول ({{#if:{{{scheduling|}}}|{{{scheduling}}}|غير متعين تاريخ}})]] {{#ifeq:{{{significance|}}}||[[زمرو:ڄاڻخانو موڪل لاپتا فيلڊ سان گڏ]]}}<!-- -->{{#ifeq:{{{date2014|}}}|||[[Category:Moveable holidays (manual dates for 2014)]] {{#ifeq:{{{date2015|}}}{{{week_ordinal|}}}||[[Category:Moveable holidays (2015 date missing)]]|}} }}<!-- -->{{#ifeq:{{{date|}}}{{{week_ordinal|}}}||[[Category:Moveable holidays (to check)]]|}}<!-- -->[[زمرو:ڄاڻخانو موڪل وارا مضمون]]}}{{#switch:{{{date|}}}|جنوري 1|جنوري 2|جنوري 3|جنوري 4|جنوري 5|جنوري 6|جنوري 7|جنوري 8|جنوري 9|جنوري 10|جنوري 11|جنوري 12|جنوري 13|جنوري 14|جنوري 15|جنوري 16|جنوري 17|جنوري 18|جنوري 19|جنوري 20|جنوري 21|جنوري 22|جنوري 23|جنوري 24|جنوري 25|جنوري 26|جنوري 27|جنوري 28|جنوري 29|جنوري 30|جنوري 31|فيبروري 1|فيبروري 2|فيبروري 3|فيبروري 4|فيبروري 5|فيبروري 6|فيبروري 7|فيبروري 8|فيبروري 9|فيبروري 10|فيبروري 11|فيبروري 12|فيبروري 13|فيبروري 14|فيبروري 15|فيبروري 16|فيبروري 17|فيبروري 18|فيبروري 19|فيبروري 20|فيبروري 21|فيبروري 22|فيبروري 23|فيبروري 24|فيبروري 25|فيبروري 26|فيبروري 27|فيبروري 28|فيبروري 29|فيبروري 30|فيبروري 31|مارچ 1|مارچ 2|مارچ 3|مارچ 4|مارچ 5|مارچ 6|مارچ 7|مارچ 8|مارچ 9|مارچ 10|مارچ 11|مارچ 12|مارچ 13|مارچ 14|مارچ 15|مارچ 16|مارچ 17|مارچ 18|مارچ 19|مارچ 20|مارچ 21|مارچ 22|مارچ 23|مارچ 24|مارچ 25|مارچ 26|مارچ 27|مارچ 28|مارچ 29|مارچ 30|مارچ 31|اپریل 1|اپريل 2|اپريل 3|اپريل 4|اپريل 5|اپريل 6|اپريل 7|اپريل 8|اپريل 9|اپريل 10|اپريل 11|اپريل 12|اپريل 13|اپريل 14|اپريل 15|اپريل 16|اپريل 17|اپريل 18|اپريل 19|اپريل 20|اپريل 21|اپريل 22|اپريل 23|اپريل 24|اپريل 25|اپريل 26|اپريل 27|اپريل 28|اپريل 29|اپريل 30|اپريل 31|مئي 1|مئي 2|مئي 3|مئي 4|مئي 5|مئي 6|مئي 7|مئي 8|مئي 9|مئي 10|مئي 11|مئي 12|مئي 13|مئي 14|مئي 15|مئي 16|مئي 17|مئي 18|مئي 19|مئي 20|مئي 21|مئي 22|مئي 23|مئي 24|مئي 25|مئي 26|مئي 27|مئي 28|مئي 29|مئي 30|مئي 31|جون 1|جون 2|جون 3|جون 4|جون 5|جون 6|جون 7|جون 8|جون 9|جون 10|جون 11|جون 12|جون 13|جون 14|جون 15|جون 16|جون 17|جون 18|جون 19|جون 20|جون 21|جون 22|جون 23|جون 24|جون 25|جون 26|جون 27|جون 28|جون 29|جون 30|جون 31|جولائي 1|جولائي 2|جولائي 3|جولائي 4|جولائي 5|جولائي 6|جولائي 7|جولائي 8|جولائي 9|جولائي 10|جولائي 11|جولائي 12|جولائي 13|جولائي 14|جولائي 15|جولائي 16|جولائي 17|جولائي 18|جولائي 19|جولائي 20|جولائي 21|جولائي 22|جولائي 23|جولائي 24|جولائي 25|جولائي 26|جولائي 27|جولائي 28|جولائي 29|جولائي 30|جولائي 31|آگسٽ 1|آگسٽ 2|آگسٽ 3|آگسٽ 4|آگسٽ 5|آگسٽ 6|آگسٽ 7|آگسٽ 8|آگسٽ 9|آگسٽ 10|آگسٽ 11|آگسٽ 12|آگسٽ 13|آگسٽ 14|آگسٽ 15|آگسٽ 16|آگسٽ 17|آگسٽ 18|آگسٽ 19|آگسٽ 20|آگسٽ 21|آگسٽ 22|آگسٽ 23|آگسٽ 24|آگسٽ 25|آگسٽ 26|آگسٽ 27|آگسٽ 28|آگسٽ 29|آگسٽ 30|آگسٽ 31|سيپٽمبر 1|سيپٽمبر 2|سيپٽمبر 3|سيپٽمبر 4|سيپٽمبر 5|سيپٽمبر 6|سيپٽمبر 7|سيپٽمبر 8|سيپٽمبر 9|سيپٽمبر 10|سيپٽمبر 11|سيپٽمبر 12|سيپٽمبر 13|سيپٽمبر 14|سيپٽمبر 15|سيپٽمبر 16|سيپٽمبر 17|سيپٽمبر 18|سيپٽمبر 19|سيپٽمبر 20|سيپٽمبر 21|سيپٽمبر 22|سيپٽمبر 23|سيپٽمبر 24|سيپٽمبر 25|سيپٽمبر 26|سيپٽمبر 27|سيپٽمبر 28|سيپٽمبر 29|سيپٽمبر 30|سيپٽمبر 31|آڪٽوبر 1|آڪٽوبر 2|آڪٽوبر 3|آڪٽوبر 4|آڪٽوبر 5|آڪٽوبر 6|آڪٽوبر 7|آڪٽوبر 8|آڪٽوبر 9|آڪٽوبر 10|آڪٽوبر 11|آڪٽوبر 12|آڪٽوبر 13|آڪٽوبر 14|آڪٽوبر 15|آڪٽوبر 16|آڪٽوبر 17|آڪٽوبر 18|آڪٽوبر 19|آڪٽوبر 20|آڪٽوبر 21|آڪٽوبر 22|آڪٽوبر 23|آڪٽوبر 24|آڪٽوبر 25|آڪٽوبر 26|آڪٽوبر 27|آڪٽوبر 28|آڪٽوبر 29|آڪٽوبر 30|آڪٽوبر 31|نومبر 1|نومبر 2|نومبر 3|نومبر 4|نومبر 5|نومبر 6|نومبر 7|نومبر 8|نومبر 9|نومبر 10|نومبر 11|نومبر 12|نومبر 13|نومبر 14|نومبر 15|نومبر 16|نومبر 17|نومبر 18|نومبر 19|نومبر 20|نومبر 21|نومبر 22|نومبر 23|نومبر 24|نومبر 25|نومبر 26|نومبر 27|نومبر 28|نومبر 29|نومبر 30|نومبر 31|ڊسمبر 1|ڊسمبر 2|ڊسمبر 3|ڊسمبر 4|ڊسمبر 5|ڊسمبر 6|ڊسمبر 7|ڊسمبر 8|ڊسمبر 9|ڊسمبر 10|ڊسمبر 11|ڊسمبر 12|ڊسمبر 13|ڊسمبر 14|ڊسمبر 15|ڊسمبر 16|ڊسمبر 17|ڊسمبر 18|ڊسمبر 19|ڊسمبر 20|ڊسمبر 21|ڊسمبر 22|ڊسمبر 23|ڊسمبر 24|ڊسمبر 25|ڊسمبر 26|ڊسمبر 27|ڊسمبر 28|ڊسمبر 29|ڊسمبر 30|ڊسمبر 31=[[زمرو:ڄاڻخانو موڪل متعين ڏينهن]]|{{#switch:{{{date|}}} |جنوري 1|جنوري 2|جنوري 3|جنوري 4|جنوري 5|جنوري 6|جنوري 7|جنوري 8|جنوري 9|جنوري 10|جنوري 11|جنوري 12|جنوري 13|جنوري 14|جنوري 15|جنوري 16|جنوري 17|جنوري 18|جنوري 19|جنوري 20|جنوري 21|جنوري 22|جنوري 23|جنوري 24|جنوري 25|جنوري 26|جنوري 27|جنوري 28|جنوري 29|جنوري 30|جنوري 31|فيبروري 1|فيبروري 2|فيبروري 3|فيبروري 4|فيبروري 5|فيبروري 6|فيبروري 7|فيبروري 8|فيبروري 9|فيبروري 10|فيبروري 11|فيبروري 12|فيبروري 13|فيبروري 14|فيبروري 15|فيبروري 16|فيبروري 17|فيبروري 18|فيبروري 19|فيبروري 20|فيبروري 21|فيبروري 22|فيبروري 23|فيبروري 24|فيبروري 25|فيبروري 26|فيبروري 27|فيبروري 28|فيبروري 29|فيبروري 30|فيبروري 31|مارچ 1|مارچ 2|مارچ 3|مارچ 4|مارچ 5|مارچ 6|مارچ 7|مارچ 8|مارچ 9|مارچ 10|مارچ 11|مارچ 12|مارچ 13|مارچ 14|مارچ 15|مارچ 16|مارچ 17|مارچ 18|مارچ 19|مارچ 20|مارچ 21|مارچ 22|مارچ 23|مارچ 24|مارچ 25|مارچ 26|مارچ 27|مارچ 28|مارچ 29|مارچ 30|مارچ 31|اپریل 1|اپريل 2|اپريل 3|اپريل 4|اپريل 5|اپريل 6|اپريل 7|اپريل 8|اپريل 9|اپريل 10|اپريل 11|اپريل 12|اپريل 13|اپريل 14|اپريل 15|اپريل 16|اپريل 17|اپريل 18|اپريل 19|اپريل 20|اپريل 21|اپريل 22|اپريل 23|اپريل 24|اپريل 25|اپريل 26|اپريل 27|اپريل 28|اپريل 29|اپريل 30|اپريل 31|مئي 1|مئي 2|مئي 3|مئي 4|مئي 5|مئي 6|مئي 7|مئي 8|مئي 9|مئي 10|مئي 11|مئي 12|مئي 13|مئي 14|مئي 15|مئي 16|مئي 17|مئي 18|مئي 19|مئي 20|مئي 21|مئي 22|مئي 23|مئي 24|مئي 25|مئي 26|مئي 27|مئي 28|مئي 29|مئي 30|مئي 31|جون 1|جون 2|جون 3|جون 4|جون 5|جون 6|جون 7|جون 8|جون 9|جون 10|جون 11|جون 12|جون 13|جون 14|جون 15|جون 16|جون 17|جون 18|جون 19|جون 20|جون 21|جون 22|جون 23|جون 24|جون 25|جون 26|جون 27|جون 28|جون 29|جون 30|جون 31|جولائي 1|جولائي 2|جولائي 3|جولائي 4|جولائي 5|جولائي 6|جولائي 7|جولائي 8|جولائي 9|جولائي 10|جولائي 11|جولائي 12|جولائي 13|جولائي 14|جولائي 15|جولائي 16|جولائي 17|جولائي 18|جولائي 19|جولائي 20|جولائي 21|جولائي 22|جولائي 23|جولائي 24|جولائي 25|جولائي 26|جولائي 27|جولائي 28|جولائي 29|جولائي 30|جولائي 31|آگسٽ 1|آگسٽ 2|آگسٽ 3|آگسٽ 4|آگسٽ 5|آگسٽ 6|آگسٽ 7|آگسٽ 8|آگسٽ 9|آگسٽ 10|آگسٽ 11|آگسٽ 12|آگسٽ 13|آگسٽ 14|آگسٽ 15|آگسٽ 16|آگسٽ 17|آگسٽ 18|آگسٽ 19|آگسٽ 20|آگسٽ 21|آگسٽ 22|آگسٽ 23|آگسٽ 24|آگسٽ 25|آگسٽ 26|آگسٽ 27|آگسٽ 28|آگسٽ 29|آگسٽ 30|آگسٽ 31|سيپٽمبر 1|سيپٽمبر 2|سيپٽمبر 3|سيپٽمبر 4|سيپٽمبر 5|سيپٽمبر 6|سيپٽمبر 7|سيپٽمبر 8|سيپٽمبر 9|سيپٽمبر 10|سيپٽمبر 11|سيپٽمبر 12|سيپٽمبر 13|سيپٽمبر 14|سيپٽمبر 15|سيپٽمبر 16|سيپٽمبر 17|سيپٽمبر 18|سيپٽمبر 19|سيپٽمبر 20|سيپٽمبر 21|سيپٽمبر 22|سيپٽمبر 23|سيپٽمبر 24|سيپٽمبر 25|سيپٽمبر 26|سيپٽمبر 27|سيپٽمبر 28|سيپٽمبر 29|سيپٽمبر 30|سيپٽمبر 31|آڪٽوبر 1|آڪٽوبر 2|آڪٽوبر 3|آڪٽوبر 4|آڪٽوبر 5|آڪٽوبر 6|آڪٽوبر 7|آڪٽوبر 8|آڪٽوبر 9|آڪٽوبر 10|آڪٽوبر 11|آڪٽوبر 12|آڪٽوبر 13|آڪٽوبر 14|آڪٽوبر 15|آڪٽوبر 16|آڪٽوبر 17|آڪٽوبر 18|آڪٽوبر 19|آڪٽوبر 20|آڪٽوبر 21|آڪٽوبر 22|آڪٽوبر 23|آڪٽوبر 24|آڪٽوبر 25|آڪٽوبر 26|آڪٽوبر 27|آڪٽوبر 28|آڪٽوبر 29|آڪٽوبر 30|آڪٽوبر 31|نومبر 1|نومبر 2|نومبر 3|نومبر 4|نومبر 5|نومبر 6|نومبر 7|نومبر 8|نومبر 9|نومبر 10|نومبر 11|نومبر 12|نومبر 13|نومبر 14|نومبر 15|نومبر 16|نومبر 17|نومبر 18|نومبر 19|نومبر 20|نومبر 21|نومبر 22|نومبر 23|نومبر 24|نومبر 25|نومبر 26|نومبر 27|نومبر 28|نومبر 29|نومبر 30|نومبر 31|ڊسمبر 1|ڊسمبر 2|ڊسمبر 3|ڊسمبر 4|ڊسمبر 5|ڊسمبر 6|ڊسمبر 7|ڊسمبر 8|ڊسمبر 9|ڊسمبر 10|ڊسمبر 11|ڊسمبر 12|ڊسمبر 13|ڊسمبر 14|ڊسمبر 15|ڊسمبر 16|ڊسمبر 17|ڊسمبر 18|ڊسمبر 19|ڊسمبر 20|ڊسمبر 21|ڊسمبر 22|ڊسمبر 23|ڊسمبر 24|ڊسمبر 25|ڊسمبر 26|ڊسمبر 27|ڊسمبر 28|ڊسمبر 29|ڊسمبر 30|ڊسمبر 31=[[زمرو:ڄاڻخانو متعين ڏينهن (2)]]|[[زمرو:ڄاڻخانو موڪل (ٻيا)]]}}}}<!-- maintenance stuff ends here --><noinclude>{{documentation}}<!-- Add cats and interwikis to the /doc subpage, not here! --></noinclude> 99ylgvlitii4v4lefegf3t6a3i4s9gd 399979 399978 2026-07-31T14:55:26Z Intisar Ali 8681 /* */ 399979 wikitext text/x-wiki {{ infobox | abovestyle = background-color: {{#switch:{{lc:{{{type|}}} }} | islam|islamic = lightgreen | judaism|juda|jewish|jew = lightskyblue | buddhism|buddhist|buddha = palegoldenrod | christian|christ|christianity = lavender | asian festival = rosybrown | secular = darkgray | national|international|local|group = mediumorchid | historical|cultural|patriotic|ethnic = lightsalmon | pagan = darkkhaki | commercial = hotpink | hindu|hinduism = orange | transparent }} | above = {{{holiday_name|<includeonly>{{PAGENAME}}</includeonly>}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage | image = {{{image|}}} | size = {{{image_size|{{{imagesize|}}}}}} | sizedefault = frameless | upright = 1.1 | alt = {{{alt|}}} }} | caption = {{{caption|}}} | label1 = سرڪاري نالو | data1 = {{{official_name|}}} | label2 = ٻيو نالو | data2 = {{{nickname|}}} | label3 = ملهائيندڙ | data3 = {{{observedby|}}} | label4 = قسم | data4 = {{{longtype|{{ucfirst:{{{type|}}}}}}}} | label5 = اهميت | data5 = {{{significance|}}} | label6 = شروعات | data6 = {{{begins|}}} | label7 = پڄاڻي | data7 = {{{ends|}}} | label8 = تاريخ | data8 = {{#if:{{{date|}}} | {{{date}}} | {{#if:{{{week_ordinal|}}} | {{ucfirst:{{{week_ordinal|}}}}} {{ucfirst:{{{weekday|}}}}}، {{ucfirst:{{{month|}}}}} ۾ }} }} | label9 = {{#time:Y|last year}}ع جي تاريخ | data9 = {{{date{{#time:Y|last year}}| {{#if:{{{week_ordinal|}}} | [[{{{month}}} {{weekday in month | {{{week_ordinal}}} | {{{weekday}}} | {{{month}}} | {{#time:Y|last year}} }}]] | }} }}} | label10 = {{#time:Y}}ع جي تاريخ | data10 = {{{date{{#time:Y}}| {{#if:{{{week_ordinal|}}} | [[{{{month}}} {{weekday in month | {{{week_ordinal}}} | {{{weekday}}} | {{{month}}} | {{#time:Y}} }}]] | }} }}} | label11 = {{#time:Y|next year}}ع جي تاريخ | data11 = {{{date{{#time:Y|next year}}| {{#if:{{{week_ordinal|}}} | [[{{{month}}} {{weekday in month | {{{week_ordinal}}} | {{{weekday}}} | {{{month}}} | {{#time:Y|next year}} }}]] | }} }}} | label12 = جشن | data12 = {{{celebrations|}}} | label13 = رسمون | data13 = {{{observances|}}} | label14 = لاڳاپيل ڏينهن | data14 = {{{relatedto|}}} }}<noinclude> {{documentation}} <!-- زمرا ۽ بين الوڪي ڳنڍڻا هتي نه، پر /doc ذيلي صفحي تي شامل ڪريو! --> </noinclude> 63ah7hi2gjhrumh880g2sjb9orqf55y 0 10645 399976 385986 2026-07-31T14:50:10Z Intisar Ali 8681 /* */ 399976 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] 6i0lomw5cw787k0nfwxwjjlaybomm8s 399980 399976 2026-07-31T14:56:22Z Intisar Ali 8681 /* */ 399980 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جي بڻ بنياد == '''عاشورو''' ({{Transliteration|ar|ʿĀshūrāʾ}}) جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن {{Transliteration|ar|asiroya}} يا {{Transliteration|ar|asora}} مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="FakhrRohani2014" /> هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي.<ref name="FakhrRohani2014" /><ref name="Plessner2012" /> ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] msnaxqunt86evpk5vlwzz245ei6eica 399981 399980 2026-07-31T14:56:35Z Intisar Ali 8681 /* */ 399981 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جي بڻ بنياد == '''عاشورو''' ({{Transliteration|ar|ʿĀshūrāʾ}}) جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن {{Transliteration|ar|asiroya}} يا {{Transliteration|ar|asora}} مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="FakhrRohani2014" /> هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي.<ref name="FakhrRohani2014" /><ref name="Plessner2012" /> ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] e6hsf74mrz4oki3kca38y9xdik1gnnd 399983 399981 2026-07-31T14:58:17Z Intisar Ali 8681 399983 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جو بڻ بنياد == '''عاشورو''' ({{Transliteration|ar|ʿĀshūrāʾ}}) جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن اسيرويا يا اسورا مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="FakhrRohani2014" /> هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي.<ref name="FakhrRohani2014" /><ref name="Plessner2012" /> ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] e6lsxksec0ycdi82qj7jbcanmnoiwzs 399987 399983 2026-07-31T15:01:15Z Intisar Ali 8681 399987 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جو بڻ بنياد == '''عاشورو''' ({{Transliteration|ar|ʿĀshūrāʾ}}) جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن اسيرويا يا اسورا مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="FakhrRohani2014" /> هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي.<ref name="FakhrRohani2014" /><ref name="Plessner2012" /> == ابتدا == [[عاشورو]] جي ڏينهن [[روزو]] رکڻ جي روايت بابت ڪيترن ئي محققن جو خيال آهي ته [[اسلام]] جي شروعاتي دور ۾ اها [[يهوديت|يهودي]] مذهبي روايت سان لاڳاپيل هئي، جنهن کي [[محمد ﷺ]] 622ع ۾ [[مدينو|مديني]] پهچڻ کان پوءِ اختيار ڪيو. [[حديث]] جي ڪتابن ۾ عاشوري جي روزي کي [[يوم ڪپور]] (''ڏڻِ ڪفارو'' يا ''ڏڻِ معافي'') سان پڻ لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> {{Quote |text=جڏهن رسول الله ﷺ مديني پهتا ته ڏٺائون ته يهودي محرم جي ڏهين تاريخ جو احترام ڪندا هئا ۽ ان ڏينهن روزو رکندا هئا. پاڻ ﷺ فرمايائون: "اسان موسيٰؑ جي نسبت سان انهن کان وڌيڪ حق وارا آهيون." پوءِ پاڻ ان ڏينهن روزو رکڻ جو حڪم ڏنو. |author=صحيح البخاري، حديث 3942 }} بعد ۾، جڏهن رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا، تڏهن عاشوري جو روزو فرض نه رهيو ۽ نفلي عبادت جي صورت اختيار ڪري ويو. ڪيترن محققن موجب، اهو تبديلي تقريباً هڪ سال اندر آئي، جڏهن مديني جي يهودين ۽ مسلمانن جا لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Dakake2007" /> هن تبديليءَ کي [[قرآن]] جي سورت البقره (2:183–185) سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[رمضان]] کي روزن لاءِ مقرر مهينو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شروعاتي دور ۾ عاشورو لازمي طور [[محرم]] جي ڏهين تاريخ سان لاڳاپيل نه هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> انهن جي راءِ موجب، عاشورو غالباً شروعات ۾ [[يوم ڪپور]] سان گڏ، يهودي مهيني [[تشري]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو هو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Ayoub2005" /> بعد ۾، جڏهن يهودي ۽ اسلامي ڪئلينڊر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، تڏهن عاشوري کي محرم جي ڏهين تاريخ سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> محققن موجب، ٻنهي ڪئلينڊرن جي هن فرق جو هڪ سبب اهو پڻ هو ته [[محمد ﷺ]] [[قرآن]] جي سورت التوبه (9:37) جي هدايت مطابق يهودين ۾ رائج ڪئلينڊري ترتيبن (''نسيء'') کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ اسلامي ڪئلينڊر مستقل طور قمري بنيادن تي هليو، جڏهن ته يهودي ڪئلينڊر پنهنجي الڳ نظام تي جاري رهيو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Newman2023" /><ref name="Plessner2012" /> ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] 3k6ptnvobcznbqmwxz8dbdn79yscxgj 399989 399987 2026-07-31T15:03:45Z Intisar Ali 8681 /* ابتدا */ 399989 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جو بڻ بنياد == '''عاشورو''' ({{Transliteration|ar|ʿĀshūrāʾ}}) جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن اسيرويا يا اسورا مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="FakhrRohani2014" /> هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي.<ref name="FakhrRohani2014" /><ref name="Plessner2012" /> == ابتدا == [[عاشورو]] جي ڏينهن [[روزو]] رکڻ جي روايت بابت ڪيترن ئي محققن جو خيال آهي ته [[اسلام]] جي شروعاتي دور ۾ اها [[يهوديت|يهودي]] مذهبي روايت سان لاڳاپيل هئي، جنهن کي [[محمد ﷺ]] 622ع ۾ [[مدينو|مديني]] پهچڻ کان پوءِ اختيار ڪيو. [[حديث]] جي ڪتابن ۾ عاشوري جي روزي کي [[يوم ڪپور]] (''ڏڻِ ڪفارو'' يا ''ڏڻِ معافي'') سان پڻ لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> {{Quote |text=جڏهن رسول الله ﷺ مديني پهتا ته ڏٺائون ته يهودي محرم جي ڏهين تاريخ جو احترام ڪندا هئا ۽ ان ڏينهن روزو رکندا هئا. پاڻ ﷺ فرمايائون: "اسان موسيٰؑ جي نسبت سان انهن کان وڌيڪ حق وارا آهيون." پوءِ پاڻ ان ڏينهن روزو رکڻ جو حڪم ڏنو. |author=صحيح البخاري، حديث 3942 }} بعد ۾، جڏهن رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا، تڏهن عاشوري جو روزو فرض نه رهيو ۽ نفلي عبادت جي صورت اختيار ڪري ويو. ڪيترن محققن موجب، اهو تبديلي تقريباً هڪ سال اندر آئي، جڏهن مديني جي يهودين ۽ مسلمانن جا لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Dakake2007" /> هن تبديليءَ کي [[قرآن]] جي سورت البقره (2:183–185) سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[رمضان]] کي روزن لاءِ مقرر مهينو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شروعاتي دور ۾ عاشورو لازمي طور [[محرم]] جي ڏهين تاريخ سان لاڳاپيل نه هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> انهن جي راءِ موجب، عاشورو غالباً شروعات ۾ [[يوم ڪپور]] سان گڏ، يهودي مهيني [[تشري]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو هو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Ayoub2005" /> بعد ۾، جڏهن يهودي ۽ اسلامي ڪئلينڊر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، تڏهن عاشوري کي محرم جي ڏهين تاريخ سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> محققن موجب، ٻنهي ڪئلينڊرن جي هن فرق جو هڪ سبب اهو پڻ هو ته [[محمد ﷺ]] [[قرآن]] جي سورت التوبه (9:37) جي هدايت مطابق يهودين ۾ رائج ڪئلينڊري ترتيبن (''نسيء'') کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ اسلامي ڪئلينڊر مستقل طور قمري بنيادن تي هليو، جڏهن ته يهودي ڪئلينڊر پنهنجي الڳ نظام تي جاري رهيو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Newman2023" /><ref name="Plessner2012" /> == سني اسلام ۾ == [[سني اسلام|سني]] روايتن ۾ عاشوري بابت هڪ اهڙي ئي روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن ڏينهن جي شروعات حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] جي نجات سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reid2011" /> ان کان علاوه، سني حديثن جي معتبر مجموعن ۾ اهڙيون روايتون پڻ موجود آهن، جن موجب عاشوري جو روزو [[قريش]] قبيلي ۾ اسلام کان اڳ به رائج هو، ۽ [[محمد ﷺ]] پڻ [[مڪو|مڪي]] ۾ رهائش دوران اهو روزو رکندا هئا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه ابتدائي سني روايتون، جن مان گهڻين کي حديث جي ماهرن ڪمزور قرار ڏنو آهي، عاشوري کي مختلف تاريخي ۽ مذهبي واقعن سان پڻ ڳنڍين ٿيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Crow2016" /> انهن روايتن موجب، هن ڏينهن حضرت [[موسيٰ]]ؑ سمنڊ کي ڦاڙي [[بني اسرائيل]] کي نجات ڏني،<ref name="Newman2023" /><ref name="Katz2007" /> حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي خشڪيءَ تي پهتي،<ref name="Katz2007" /> الله تعاليٰ حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ڪئي، حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي، حضرت [[عيسيٰ]]ؑ، حضرت [[ابراهيم]]ؑ ۽ حضرت آدمؑ جي پيدائش ٿي، حضرت محمد ﷺ جي حمل جو آغاز ٿيو،<ref name="Reid2011" /> ۽ حضرت [[يونس]]ؑ کي مڇيءَ جي پيٽ مان نجات ملي.<ref name="GordonMelton2010" /> [[تاسوعا]]، يعني محرم جي نائين تاريخ جو روزو، ڪيترن محققن موجب بعد ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مسلمانن جي عمل کي يهودين کان الڳ ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Reid2011" /> === رسمون === {{See also|الجيريا ۾ عاشورو|سبيبا|عاشوري}} سني اسلام ۾ محرم جي نائين ۽ ڏهين تاريخ تي نفلي روزا رکڻ کي مستحب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ سني فقهاءَ ان جي همٿ افزائي ڪئي آهي.<ref name="Reid2011" /> جيتوڻيڪ سڀئي سني عالم ان بابت هڪجهڙي راءِ نٿا رکن،<ref name="Reid2011" /><ref name="Katz2007" /> پر ڪيترين سني روايتن ۾ عاشوري کي الله تعاليٰ جي شڪرگذاري جو ڏينهن پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن کي عبادت، دعا ۽ جائز خوشيءَ جي اظهار سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Katz2007" /> اهڙيءَ طرح ڪيترين سني برادرين ۾ عاشورو هڪ مذهبي موقعي طور ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمان ساڳئي ڏينهن [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ [[حسين ابن علي]] ۽ سندس ساٿين جي شهادت تي سوڳ ملهائين ٿا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته سني جشن جون ڪجهه رسمون شيعن جي ماتمي رسمن جي جواب ۾ يا وري اسلام کان اڳ واريون روايتون اختيار ڪرڻ سان وجود ۾ آيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Reid2011" /> تاريخي حوالن موجب، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي دور خلافت ۾ عاشوري کي سرڪاري جشن جي صورت ڏني وئي ته جيئن امام حسين جي يادگيريءَ جي مقابلي ۾ هڪ مختلف روايت قائم ڪئي وڃي.<ref name="Hussain2005" /> [[عباسي خلافت|عباسي]] خليفي [[القادر بالله]] جي دور ۾ پڻ بغداد ۾ اهڙيون تقريبون منعقد ڪيون ويون.<ref name="Rahimi2012" /> 973ع ۾ [[بويهين]] جي دور واري بغداد ۾ ڪجهه سني گروهن عاشوري جي ڏينهن [[جنگ جمل]] جي منظرڪشي پڻ ڪئي، جيڪا حضرت [[علي ابن ابي طالب]] خلاف جنگ جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Hussain2005" /><ref name="Chelkowski1985" /> چاهي انهن رسمن جي ابتدا جيڪا به هجي، [[ابن تيميه]] (وفات: 1328ع) جي زماني تائين اهي روايتون مضبوط ٿي چڪيون هيون. ابن تيميه ڏانهن موڪليل هڪ سوال ۾ ذڪر آهي ته ماڻهو عاشوري تي غسل ڪندا هئا، نوان ڪپڙا پائيندا هئا، هڪ ٻئي سان مصافحو ڪندا هئا ۽ خاص کاڌا تيار ڪندا هئا.<ref name="Katz2007" /> اڄ به [[مغرب عربي]] جي ملڪن ۾ عاشورو روزن، خيرات، فوت ٿيلن جي ياد، خاص کاڌن، باهين مٿان ٽپ ڏيڻ ۽ ميلن سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> ٻئي طرف، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۾، ڪيترائي سني مسلمان پڻ عاشوري جي موقعي تي شيعن جي ڪجهه ماتمي رسمن ۾ شرڪت ڪندا رهيا آهن، گهٽ ۾ گهٽ جديد دور کان اڳ تائين.<ref name="Reid2011" /> [[تصوف|صوفي]] روايتن ۾ پڻ امام حسين جي شهادت جي ياد کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جيتوڻيڪ اها روايت ڪڏهن ڪڏهن سني مذهبي اشرافيه جي نظرين کان مختلف سمجهي وئي آهي.<ref name="Aghaie2013" /> صوفين جي نظر ۾ عاشورو صرف هڪ سانحو نه، پر امام حسين ۽ سندس ساٿين جي دائمي روحاني حياتيءَ ۽ خدا جي راهه ۾ سندن شهادت جي ياد جو ڏينهن پڻ آهي.<ref name="Hyder2006" /> === ابن تيميه === عاشوري تي ماتم يا جشن جي شرعي حيثيت بابت پڇيل هڪ سوال جي جواب ۾ [[ابن تيميه]] ٻنهي عملن کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب نه ماتم ۽ نه ئي جشن [[محمد ﷺ]] جي سنت مان ثابت آهي. البت، هن عاشوري جي روزي رکڻ جي حوصلا افزائي ڪئي، جيئن رسول الله ﷺ جي عمل جي پيروي ٿي سگهي.<ref name="Katz2007" /> اسلاميات جي ماهر ايم. ڪيٽز جي راءِ آهي ته ابن تيميه روزي کي صرف هڪ عمل تائين محدود ڪري ڇڏيو ۽ ان جي روحاني مقصد بابت سني روايتن کي مناسب اهميت نه ڏني.<ref name="Katz2007" /> ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] 6b3v2ziuh2s6rffc0phvcif3tyqrxla 399997 399989 2026-07-31T15:44:34Z Intisar Ali 8681 399997 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جو بڻ بنياد == '''عاشورو''' ({{Transliteration|ar|ʿĀshūrāʾ}}) جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن اسيرويا يا اسورا مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="FakhrRohani2014" /> هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي.<ref name="FakhrRohani2014" /><ref name="Plessner2012" /> == ابتدا == [[عاشورو]] جي ڏينهن [[روزو]] رکڻ جي روايت بابت ڪيترن ئي محققن جو خيال آهي ته [[اسلام]] جي شروعاتي دور ۾ اها [[يهوديت|يهودي]] مذهبي روايت سان لاڳاپيل هئي، جنهن کي [[محمد ﷺ]] 622ع ۾ [[مدينو|مديني]] پهچڻ کان پوءِ اختيار ڪيو. [[حديث]] جي ڪتابن ۾ عاشوري جي روزي کي [[يوم ڪپور]] (''ڏڻِ ڪفارو'' يا ''ڏڻِ معافي'') سان پڻ لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> {{Quote |text=جڏهن رسول الله ﷺ مديني پهتا ته ڏٺائون ته يهودي محرم جي ڏهين تاريخ جو احترام ڪندا هئا ۽ ان ڏينهن روزو رکندا هئا. پاڻ ﷺ فرمايائون: "اسان موسيٰؑ جي نسبت سان انهن کان وڌيڪ حق وارا آهيون." پوءِ پاڻ ان ڏينهن روزو رکڻ جو حڪم ڏنو. |author=صحيح البخاري، حديث 3942 }} بعد ۾، جڏهن رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا، تڏهن عاشوري جو روزو فرض نه رهيو ۽ نفلي عبادت جي صورت اختيار ڪري ويو. ڪيترن محققن موجب، اهو تبديلي تقريباً هڪ سال اندر آئي، جڏهن مديني جي يهودين ۽ مسلمانن جا لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Dakake2007" /> هن تبديليءَ کي [[قرآن]] جي سورت البقره (2:183–185) سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[رمضان]] کي روزن لاءِ مقرر مهينو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شروعاتي دور ۾ عاشورو لازمي طور [[محرم]] جي ڏهين تاريخ سان لاڳاپيل نه هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> انهن جي راءِ موجب، عاشورو غالباً شروعات ۾ [[يوم ڪپور]] سان گڏ، يهودي مهيني [[تشري]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو هو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Ayoub2005" /> بعد ۾، جڏهن يهودي ۽ اسلامي ڪئلينڊر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، تڏهن عاشوري کي محرم جي ڏهين تاريخ سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> محققن موجب، ٻنهي ڪئلينڊرن جي هن فرق جو هڪ سبب اهو پڻ هو ته [[محمد ﷺ]] [[قرآن]] جي سورت التوبه (9:37) جي هدايت مطابق يهودين ۾ رائج ڪئلينڊري ترتيبن (''نسيء'') کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ اسلامي ڪئلينڊر مستقل طور قمري بنيادن تي هليو، جڏهن ته يهودي ڪئلينڊر پنهنجي الڳ نظام تي جاري رهيو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Newman2023" /><ref name="Plessner2012" /> == سني اسلام ۾ == [[سني اسلام|سني]] روايتن ۾ عاشوري بابت هڪ اهڙي ئي روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن ڏينهن جي شروعات حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] جي نجات سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reid2011" /> ان کان علاوه، سني حديثن جي معتبر مجموعن ۾ اهڙيون روايتون پڻ موجود آهن، جن موجب عاشوري جو روزو [[قريش]] قبيلي ۾ اسلام کان اڳ به رائج هو، ۽ [[محمد ﷺ]] پڻ [[مڪو|مڪي]] ۾ رهائش دوران اهو روزو رکندا هئا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه ابتدائي سني روايتون، جن مان گهڻين کي حديث جي ماهرن ڪمزور قرار ڏنو آهي، عاشوري کي مختلف تاريخي ۽ مذهبي واقعن سان پڻ ڳنڍين ٿيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Crow2016" /> انهن روايتن موجب، هن ڏينهن حضرت [[موسيٰ]]ؑ سمنڊ کي ڦاڙي [[بني اسرائيل]] کي نجات ڏني،<ref name="Newman2023" /><ref name="Katz2007" /> حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي خشڪيءَ تي پهتي،<ref name="Katz2007" /> الله تعاليٰ حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ڪئي، حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي، حضرت [[عيسيٰ]]ؑ، حضرت [[ابراهيم]]ؑ ۽ حضرت آدمؑ جي پيدائش ٿي، حضرت محمد ﷺ جي حمل جو آغاز ٿيو،<ref name="Reid2011" /> ۽ حضرت [[يونس]]ؑ کي مڇيءَ جي پيٽ مان نجات ملي.<ref name="GordonMelton2010" /> [[تاسوعا]]، يعني محرم جي نائين تاريخ جو روزو، ڪيترن محققن موجب بعد ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مسلمانن جي عمل کي يهودين کان الڳ ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Reid2011" /> === رسمون === {{See also|الجيريا ۾ عاشورو|سبيبا|عاشوري}} سني اسلام ۾ محرم جي نائين ۽ ڏهين تاريخ تي نفلي روزا رکڻ کي مستحب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ سني فقهاءَ ان جي همٿ افزائي ڪئي آهي.<ref name="Reid2011" /> جيتوڻيڪ سڀئي سني عالم ان بابت هڪجهڙي راءِ نٿا رکن،<ref name="Reid2011" /><ref name="Katz2007" /> پر ڪيترين سني روايتن ۾ عاشوري کي الله تعاليٰ جي شڪرگذاري جو ڏينهن پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن کي عبادت، دعا ۽ جائز خوشيءَ جي اظهار سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Katz2007" /> اهڙيءَ طرح ڪيترين سني برادرين ۾ عاشورو هڪ مذهبي موقعي طور ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمان ساڳئي ڏينهن [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ [[حسين ابن علي]] ۽ سندس ساٿين جي شهادت تي سوڳ ملهائين ٿا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته سني جشن جون ڪجهه رسمون شيعن جي ماتمي رسمن جي جواب ۾ يا وري اسلام کان اڳ واريون روايتون اختيار ڪرڻ سان وجود ۾ آيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Reid2011" /> تاريخي حوالن موجب، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي دور خلافت ۾ عاشوري کي سرڪاري جشن جي صورت ڏني وئي ته جيئن امام حسين جي يادگيريءَ جي مقابلي ۾ هڪ مختلف روايت قائم ڪئي وڃي.<ref name="Hussain2005" /> [[عباسي خلافت|عباسي]] خليفي [[القادر بالله]] جي دور ۾ پڻ بغداد ۾ اهڙيون تقريبون منعقد ڪيون ويون.<ref name="Rahimi2012" /> 973ع ۾ [[بويهين]] جي دور واري بغداد ۾ ڪجهه سني گروهن عاشوري جي ڏينهن [[جنگ جمل]] جي منظرڪشي پڻ ڪئي، جيڪا حضرت [[علي ابن ابي طالب]] خلاف جنگ جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Hussain2005" /><ref name="Chelkowski1985" /> چاهي انهن رسمن جي ابتدا جيڪا به هجي، [[ابن تيميه]] (وفات: 1328ع) جي زماني تائين اهي روايتون مضبوط ٿي چڪيون هيون. ابن تيميه ڏانهن موڪليل هڪ سوال ۾ ذڪر آهي ته ماڻهو عاشوري تي غسل ڪندا هئا، نوان ڪپڙا پائيندا هئا، هڪ ٻئي سان مصافحو ڪندا هئا ۽ خاص کاڌا تيار ڪندا هئا.<ref name="Katz2007" /> اڄ به [[مغرب عربي]] جي ملڪن ۾ عاشورو روزن، خيرات، فوت ٿيلن جي ياد، خاص کاڌن، باهين مٿان ٽپ ڏيڻ ۽ ميلن سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> ٻئي طرف، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۾، ڪيترائي سني مسلمان پڻ عاشوري جي موقعي تي شيعن جي ڪجهه ماتمي رسمن ۾ شرڪت ڪندا رهيا آهن، گهٽ ۾ گهٽ جديد دور کان اڳ تائين.<ref name="Reid2011" /> [[تصوف|صوفي]] روايتن ۾ پڻ امام حسين جي شهادت جي ياد کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جيتوڻيڪ اها روايت ڪڏهن ڪڏهن سني مذهبي اشرافيه جي نظرين کان مختلف سمجهي وئي آهي.<ref name="Aghaie2013" /> صوفين جي نظر ۾ عاشورو صرف هڪ سانحو نه، پر امام حسين ۽ سندس ساٿين جي دائمي روحاني حياتيءَ ۽ خدا جي راهه ۾ سندن شهادت جي ياد جو ڏينهن پڻ آهي.<ref name="Hyder2006" /> === ابن تيميه === عاشوري تي ماتم يا جشن جي شرعي حيثيت بابت پڇيل هڪ سوال جي جواب ۾ [[ابن تيميه]] ٻنهي عملن کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب نه ماتم ۽ نه ئي جشن [[محمد ﷺ]] جي سنت مان ثابت آهي. البت، هن عاشوري جي روزي رکڻ جي حوصلا افزائي ڪئي، جيئن رسول الله ﷺ جي عمل جي پيروي ٿي سگهي.<ref name="Katz2007" /> اسلاميات جي ماهر ايم. ڪيٽز جي راءِ آهي ته ابن تيميه روزي کي صرف هڪ عمل تائين محدود ڪري ڇڏيو ۽ ان جي روحاني مقصد بابت سني روايتن کي مناسب اهميت نه ڏني.<ref name="Katz2007" /> == شيعه اسلام ۾ == === جنگ ڪربلا === {{Main|جنگ ڪربلا}} شيعه اسلام ۾ عاشورو [[حسين ابن علي]]، جيڪو حضرت [[محمد]] ﷺ جو ڏوهٽو ۽ شيعن جو ٽيون امام هو، جي شهادت جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}} حسين ابن علي 10 محرم 61 هجري (10 آڪٽوبر 680ع) تي [[جنگ ڪربلا]] دوران [[اموي خلافت|اموي خليفي]] [[يزيد اول|يزيد ابن معاويه]] ({{Reign|680|683}}) جي لشڪر هٿان پنهنجي گهڻن مرد مائٽن ۽ ٿورڙن ساٿين سان گڏ شهيد ڪيو ويو.{{Sfn|Aghaie|2013}} جنگ کان ڪجهه ڏينهن اڳ حسين ۽ سندس ساٿي ويجهي [[فرات]] درياهه جي پاڻي کان محروم ڪري گهيري ۾ رکيا ويا هئا. جنگ کان پوءِ حسين جي قافلي جون عورتون ۽ ٻار قيدي بڻائي [[دمشق]]، [[شام]] جي گاديءَ واري شهر ڏانهن روانا ڪيا ويا. هي جنگ ناڪام ڳالهين ۽ حسين ابن علي جي يزيد جي خلافت جي بيعت کان انڪار کان پوءِ پيش آئي. مسلمان مؤرخن جي نظر ۾ يزيد کي اڪثر بي دين ۽ بدڪردار حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Momen|1985|p=28}}{{Sfn|Pinault|2000|p=70}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=117}} هي جنگ [[ڪربلا]] جي ريگستاني ميدان ۾، ويجهي شهر [[ڪوفو]] ڏانهن ويندڙ رستي تي وڙهي وئي، جتي جي رهواسين حسين کي يزيد جي خلاف اڳواڻي ڪرڻ لاءِ دعوت ڏني هئي.{{Sfn|Madelung|2004}} === اهميت === {{Main|محرم جو سوڳ#اهميت}} [[File:Tehran Ashura Demonstration, 11 December 1978 (12).jpg|thumb|1978ع ۾ [[ايران]] ۾ [[پهلوي خاندان]] خلاف عاشوري جا احتجاج]] شيعه مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ ڏک جو ڏينهن آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} شيعه امامن پڻ هن ڏينهن کي اهڙي ئي حيثيت سان ملهايو،{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=163}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}} ۽ شيعه برادريءَ کي به اهڙو ئي عمل اختيار ڪرڻ جي بار بار تلقين ڪئي.{{Sfn|Rahimi|2012|p=205}} مثال طور، شيعه امام [[علي رضا]] ({{Died in|818}}) ڏانهن منسوب هڪ روايت ۾ عاشوري کي غم، ماتم ۽ دنياوي مشغلن کان ڪناره ڪشيءَ جو ڏينهن قرار ڏنو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150{{ndash}}151}} شيعه روايت موجب اهي سني [[حديث]]ون، جيڪي عاشوري کي خوشي ۽ جشن جو ڏينهن قرار ڏين ٿيون، من گهڙت سمجهيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150}} شيعه امامن ڏانهن منسوب روايتن موجب هن ڏينهن روزو رکڻ کان منع ڪئي وئي آهي،{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}} ۽ عاشوري کي برڪت يا خوشيءَ جو ڏينهن ملهائيندڙن لاءِ دائمي عذاب جو وعدو بيان ڪيو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}}{{Sfn|Nakash|1993|p=166}} شيعه اسلام ۾ ڪربلا نيڪي ۽ بدي جي وچ ۾ دائمي جدوجهد،{{Sfn|Aghaie|2004|p=9}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=112}} اعليٰ ترين ايثار ۽ قرباني،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=19}} ۽ حضرت محمد ﷺ جي نبوي مشن جي خلاف ٿيندڙ سڀ کان وڏي سازش جي علامت آهي.{{Sfn|Crow|2016}} تاريخي لحاظ کان ڪربلا جي واقعي شيعه جماعت کي هڪ الڳ مذهبي فرقي طور مستحڪم ڪيو، ۽ اڄ تائين اهو سندن مذهبي سڃاڻپ جو بنيادي حصو آهي.{{Sfn|Kennedy|2016|p=77}}{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} هڪ پاسي، عزادار پاڻ کي حسين جي غم ۾ شريڪ سمجهن ٿا ۽ اميد رکن ٿا ته [[قيامت جو ڏينهن]] تي کين سندس شفاعت نصيب ٿيندي.{{Sfn|Blank|2001|p=84}}{{Sfn|Munson|1988|p=24}} ٻئي پاسي، حسين لاءِ سوڳ کي ظلم جي خلاف احتجاج، خدا جي راهه ۾ جدوجهد ({{Transliteration|ar|[[جهاد]]}})، ۽ عبادت جو هڪ عمل تصور ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=142{{ndash}}143}}{{Sfn|Nakash|1993|p=165}} ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] dvh4x9wl1sxyrjrs4fuq7ojulst2nin 399998 399997 2026-07-31T15:45:19Z Intisar Ali 8681 399998 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جو بڻ بنياد == '''عاشورو''' ({{Transliteration|ar|ʿĀshūrāʾ}}) جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن اسيرويا يا اسورا مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="FakhrRohani2014" /> هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي.<ref name="FakhrRohani2014" /><ref name="Plessner2012" /> == ابتدا == [[عاشورو]] جي ڏينهن [[روزو]] رکڻ جي روايت بابت ڪيترن ئي محققن جو خيال آهي ته [[اسلام]] جي شروعاتي دور ۾ اها [[يهوديت|يهودي]] مذهبي روايت سان لاڳاپيل هئي، جنهن کي [[محمد ﷺ]] 622ع ۾ [[مدينو|مديني]] پهچڻ کان پوءِ اختيار ڪيو. [[حديث]] جي ڪتابن ۾ عاشوري جي روزي کي [[يوم ڪپور]] (''ڏڻِ ڪفارو'' يا ''ڏڻِ معافي'') سان پڻ لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> {{Quote |text=جڏهن رسول الله ﷺ مديني پهتا ته ڏٺائون ته يهودي محرم جي ڏهين تاريخ جو احترام ڪندا هئا ۽ ان ڏينهن روزو رکندا هئا. پاڻ ﷺ فرمايائون: "اسان موسيٰؑ جي نسبت سان انهن کان وڌيڪ حق وارا آهيون." پوءِ پاڻ ان ڏينهن روزو رکڻ جو حڪم ڏنو. |author=صحيح البخاري، حديث 3942 }} بعد ۾، جڏهن رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا، تڏهن عاشوري جو روزو فرض نه رهيو ۽ نفلي عبادت جي صورت اختيار ڪري ويو. ڪيترن محققن موجب، اهو تبديلي تقريباً هڪ سال اندر آئي، جڏهن مديني جي يهودين ۽ مسلمانن جا لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Dakake2007" /> هن تبديليءَ کي [[قرآن]] جي سورت البقره (2:183–185) سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[رمضان]] کي روزن لاءِ مقرر مهينو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شروعاتي دور ۾ عاشورو لازمي طور [[محرم]] جي ڏهين تاريخ سان لاڳاپيل نه هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> انهن جي راءِ موجب، عاشورو غالباً شروعات ۾ [[يوم ڪپور]] سان گڏ، يهودي مهيني [[تشري]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو هو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Ayoub2005" /> بعد ۾، جڏهن يهودي ۽ اسلامي ڪئلينڊر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، تڏهن عاشوري کي محرم جي ڏهين تاريخ سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> محققن موجب، ٻنهي ڪئلينڊرن جي هن فرق جو هڪ سبب اهو پڻ هو ته [[محمد ﷺ]] [[قرآن]] جي سورت التوبه (9:37) جي هدايت مطابق يهودين ۾ رائج ڪئلينڊري ترتيبن (''نسيء'') کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ اسلامي ڪئلينڊر مستقل طور قمري بنيادن تي هليو، جڏهن ته يهودي ڪئلينڊر پنهنجي الڳ نظام تي جاري رهيو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Newman2023" /><ref name="Plessner2012" /> == سني اسلام ۾ == [[سني اسلام|سني]] روايتن ۾ عاشوري بابت هڪ اهڙي ئي روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن ڏينهن جي شروعات حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] جي نجات سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reid2011" /> ان کان علاوه، سني حديثن جي معتبر مجموعن ۾ اهڙيون روايتون پڻ موجود آهن، جن موجب عاشوري جو روزو [[قريش]] قبيلي ۾ اسلام کان اڳ به رائج هو، ۽ [[محمد ﷺ]] پڻ [[مڪو|مڪي]] ۾ رهائش دوران اهو روزو رکندا هئا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه ابتدائي سني روايتون، جن مان گهڻين کي حديث جي ماهرن ڪمزور قرار ڏنو آهي، عاشوري کي مختلف تاريخي ۽ مذهبي واقعن سان پڻ ڳنڍين ٿيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Crow2016" /> انهن روايتن موجب، هن ڏينهن حضرت [[موسيٰ]]ؑ سمنڊ کي ڦاڙي [[بني اسرائيل]] کي نجات ڏني،<ref name="Newman2023" /><ref name="Katz2007" /> حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي خشڪيءَ تي پهتي،<ref name="Katz2007" /> الله تعاليٰ حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ڪئي، حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي، حضرت [[عيسيٰ]]ؑ، حضرت [[ابراهيم]]ؑ ۽ حضرت آدمؑ جي پيدائش ٿي، حضرت محمد ﷺ جي حمل جو آغاز ٿيو،<ref name="Reid2011" /> ۽ حضرت [[يونس]]ؑ کي مڇيءَ جي پيٽ مان نجات ملي.<ref name="GordonMelton2010" /> [[تاسوعا]]، يعني محرم جي نائين تاريخ جو روزو، ڪيترن محققن موجب بعد ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مسلمانن جي عمل کي يهودين کان الڳ ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Reid2011" /> === رسمون === {{See also|الجيريا ۾ عاشورو|سبيبا|عاشوري}} سني اسلام ۾ محرم جي نائين ۽ ڏهين تاريخ تي نفلي روزا رکڻ کي مستحب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ سني فقهاءَ ان جي همٿ افزائي ڪئي آهي.<ref name="Reid2011" /> جيتوڻيڪ سڀئي سني عالم ان بابت هڪجهڙي راءِ نٿا رکن،<ref name="Reid2011" /><ref name="Katz2007" /> پر ڪيترين سني روايتن ۾ عاشوري کي الله تعاليٰ جي شڪرگذاري جو ڏينهن پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن کي عبادت، دعا ۽ جائز خوشيءَ جي اظهار سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Katz2007" /> اهڙيءَ طرح ڪيترين سني برادرين ۾ عاشورو هڪ مذهبي موقعي طور ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمان ساڳئي ڏينهن [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ [[حسين ابن علي]] ۽ سندس ساٿين جي شهادت تي سوڳ ملهائين ٿا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته سني جشن جون ڪجهه رسمون شيعن جي ماتمي رسمن جي جواب ۾ يا وري اسلام کان اڳ واريون روايتون اختيار ڪرڻ سان وجود ۾ آيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Reid2011" /> تاريخي حوالن موجب، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي دور خلافت ۾ عاشوري کي سرڪاري جشن جي صورت ڏني وئي ته جيئن امام حسين جي يادگيريءَ جي مقابلي ۾ هڪ مختلف روايت قائم ڪئي وڃي.<ref name="Hussain2005" /> [[عباسي خلافت|عباسي]] خليفي [[القادر بالله]] جي دور ۾ پڻ بغداد ۾ اهڙيون تقريبون منعقد ڪيون ويون.<ref name="Rahimi2012" /> 973ع ۾ [[بويهين]] جي دور واري بغداد ۾ ڪجهه سني گروهن عاشوري جي ڏينهن [[جنگ جمل]] جي منظرڪشي پڻ ڪئي، جيڪا حضرت [[علي ابن ابي طالب]] خلاف جنگ جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Hussain2005" /><ref name="Chelkowski1985" /> چاهي انهن رسمن جي ابتدا جيڪا به هجي، [[ابن تيميه]] (وفات: 1328ع) جي زماني تائين اهي روايتون مضبوط ٿي چڪيون هيون. ابن تيميه ڏانهن موڪليل هڪ سوال ۾ ذڪر آهي ته ماڻهو عاشوري تي غسل ڪندا هئا، نوان ڪپڙا پائيندا هئا، هڪ ٻئي سان مصافحو ڪندا هئا ۽ خاص کاڌا تيار ڪندا هئا.<ref name="Katz2007" /> اڄ به [[مغرب عربي]] جي ملڪن ۾ عاشورو روزن، خيرات، فوت ٿيلن جي ياد، خاص کاڌن، باهين مٿان ٽپ ڏيڻ ۽ ميلن سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> ٻئي طرف، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۾، ڪيترائي سني مسلمان پڻ عاشوري جي موقعي تي شيعن جي ڪجهه ماتمي رسمن ۾ شرڪت ڪندا رهيا آهن، گهٽ ۾ گهٽ جديد دور کان اڳ تائين.<ref name="Reid2011" /> [[تصوف|صوفي]] روايتن ۾ پڻ امام حسين جي شهادت جي ياد کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جيتوڻيڪ اها روايت ڪڏهن ڪڏهن سني مذهبي اشرافيه جي نظرين کان مختلف سمجهي وئي آهي.<ref name="Aghaie2013" /> صوفين جي نظر ۾ عاشورو صرف هڪ سانحو نه، پر امام حسين ۽ سندس ساٿين جي دائمي روحاني حياتيءَ ۽ خدا جي راهه ۾ سندن شهادت جي ياد جو ڏينهن پڻ آهي.<ref name="Hyder2006" /> === ابن تيميه === عاشوري تي ماتم يا جشن جي شرعي حيثيت بابت پڇيل هڪ سوال جي جواب ۾ [[ابن تيميه]] ٻنهي عملن کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب نه ماتم ۽ نه ئي جشن [[محمد ﷺ]] جي سنت مان ثابت آهي. البت، هن عاشوري جي روزي رکڻ جي حوصلا افزائي ڪئي، جيئن رسول الله ﷺ جي عمل جي پيروي ٿي سگهي.<ref name="Katz2007" /> اسلاميات جي ماهر ايم. ڪيٽز جي راءِ آهي ته ابن تيميه روزي کي صرف هڪ عمل تائين محدود ڪري ڇڏيو ۽ ان جي روحاني مقصد بابت سني روايتن کي مناسب اهميت نه ڏني.<ref name="Katz2007" /> == شيعه اسلام ۾ == === جنگ ڪربلا === {{Main|جنگ ڪربلا}} شيعه اسلام ۾ عاشورو [[حسين ابن علي]]، جيڪو حضرت [[محمد]] ﷺ جو ڏوهٽو ۽ شيعن جو ٽيون امام هو، جي شهادت جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}} حسين ابن علي 10 محرم 61 هجري (10 آڪٽوبر 680ع) تي [[جنگ ڪربلا]] دوران [[اموي خلافت|اموي خليفي]] [[يزيد اول|يزيد ابن معاويه]] ({{Reign|680|683}}) جي لشڪر هٿان پنهنجي گهڻن مرد مائٽن ۽ ٿورڙن ساٿين سان گڏ شهيد ڪيو ويو.{{Sfn|Aghaie|2013}} جنگ کان ڪجهه ڏينهن اڳ حسين ۽ سندس ساٿي ويجهي [[فرات]] درياهه جي پاڻي کان محروم ڪري گهيري ۾ رکيا ويا هئا. جنگ کان پوءِ حسين جي قافلي جون عورتون ۽ ٻار قيدي بڻائي [[دمشق]]، [[شام]] جي گاديءَ واري شهر ڏانهن روانا ڪيا ويا. هي جنگ ناڪام ڳالهين ۽ حسين ابن علي جي يزيد جي خلافت جي بيعت کان انڪار کان پوءِ پيش آئي. مسلمان مؤرخن جي نظر ۾ يزيد کي اڪثر بي دين ۽ بدڪردار حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Momen|1985|p=28}}{{Sfn|Pinault|2000|p=70}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=117}} هي جنگ [[ڪربلا]] جي ريگستاني ميدان ۾، ويجهي شهر [[ڪوفو]] ڏانهن ويندڙ رستي تي وڙهي وئي، جتي جي رهواسين حسين کي يزيد جي خلاف اڳواڻي ڪرڻ لاءِ دعوت ڏني هئي.{{Sfn|Madelung|2004}} === اهميت === {{Main|محرم جو سوڳ#اهميت}} [[File:Tehran Ashura Demonstration, 11 December 1978 (12).jpg|thumb|1978ع ۾ [[ايران]] ۾ [[پهلوي خاندان]] خلاف عاشوري جا احتجاج]] شيعه مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ ڏک جو ڏينهن آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} شيعه امامن پڻ هن ڏينهن کي اهڙي ئي حيثيت سان ملهايو،{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=163}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}} ۽ شيعه برادريءَ کي به اهڙو ئي عمل اختيار ڪرڻ جي بار بار تلقين ڪئي.{{Sfn|Rahimi|2012|p=205}} مثال طور، شيعه امام [[علي رضا]] ({{Died in|818}}) ڏانهن منسوب هڪ روايت ۾ عاشوري کي غم، ماتم ۽ دنياوي مشغلن کان ڪناره ڪشيءَ جو ڏينهن قرار ڏنو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150{{ndash}}151}} شيعه روايت موجب اهي سني [[حديث]]ون، جيڪي عاشوري کي خوشي ۽ جشن جو ڏينهن قرار ڏين ٿيون، من گهڙت سمجهيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150}} شيعه امامن ڏانهن منسوب روايتن موجب هن ڏينهن روزو رکڻ کان منع ڪئي وئي آهي،{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}} ۽ عاشوري کي برڪت يا خوشيءَ جو ڏينهن ملهائيندڙن لاءِ دائمي عذاب جو وعدو بيان ڪيو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}}{{Sfn|Nakash|1993|p=166}} شيعه اسلام ۾ ڪربلا نيڪي ۽ بدي جي وچ ۾ دائمي جدوجهد،{{Sfn|Aghaie|2004|p=9}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=112}} اعليٰ ترين ايثار ۽ قرباني،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=19}} ۽ حضرت محمد ﷺ جي نبوي مشن جي خلاف ٿيندڙ سڀ کان وڏي سازش جي علامت آهي.{{Sfn|Crow|2016}} تاريخي لحاظ کان ڪربلا جي واقعي شيعه جماعت کي هڪ الڳ مذهبي فرقي طور مستحڪم ڪيو، ۽ اڄ تائين اهو سندن مذهبي سڃاڻپ جو بنيادي حصو آهي.{{Sfn|Kennedy|2016|p=77}}{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} هڪ پاسي، عزادار پاڻ کي حسين جي غم ۾ شريڪ سمجهن ٿا ۽ اميد رکن ٿا ته [[قيامت جو ڏينهن]] تي کين سندس شفاعت نصيب ٿيندي.{{Sfn|Blank|2001|p=84}}{{Sfn|Munson|1988|p=24}} ٻئي پاسي، حسين لاءِ سوڳ کي ظلم جي خلاف احتجاج، خدا جي راهه ۾ جدوجهد ({{Transliteration|ar|[[جهاد]]}})، ۽ عبادت جو هڪ عمل تصور ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=142{{ndash}}143}}{{Sfn|Nakash|1993|p=165}} === رسمون === {{Main|محرم جو سوڳ#شيعه اسلام ۾ محرم جون رسمون}} [[File:Mourning_of_Muharram_in_cities_and_villages_of_Iran-342_16_(136).jpg|thumb|220x220px|ايران ۾ شيعن جو تعزيي ({{Transliteration|ar|تعزيه}}) وارو مذهبي ڊرامو]] [[عراق]] جي شهر ڪربلا ۾ واقع [[امام حسين جو روضو|امام حسين جي روضي]] جي زيارت کان علاوه،{{Sfn|Szanto|2018|p=14}} شيعه مسلمان هر سال محرم ۽ [[صفر]] جي مهينن دوران ڪربلا جي واقعن کي ياد ڪندا آهن.{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} اڪثر مذهبي رسمون محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن ۾ ادا ڪيون وينديون آهن، جيڪي عاشوري جي ڏينهن وڏن شيعه شهرن ۾ نڪرندڙ ماتمي جلوسن تي پنهنجي عروج تي پهچنديون آهن.{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Momen|1985|p=240}} انهن رسمن جو بنيادي جزو مجلسون ({{Transliteration|ar|مجالس}}، واحد: {{Transliteration|ar|مجلس}}) آهن، جن ۾ ڪربلا جي واقعن جو بيان ({{Transliteration|fa|[[روضه خواني]]}} يا {{Transliteration|ar|قراءه}}) ڪيو ويندو آهي،{{Sfn|D'Souza|1998}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} ۽ مرثيا، نوحا ۽ ماتمي شاعري ({{Transliteration|fa|[[نوحو|نوحه]]}}، {{Transliteration|ar|نياحه}}، {{Transliteration|fa|مرثيه خواني}}) پڙهي ويندي آهي،{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} جن جو مقصد سامعين جي دلين ۾ حسين لاءِ همدردي پيدا ڪرڻ ۽ کين روئڻ تي آماده ڪرڻ هوندو آهي.{{Sfn|Pinault|2000|p=77}}{{Sfn|Chelkowski|2012b}} مجلسون اڪثر اهڙين عمارتن يا هنڌن تي منعقد ٿينديون آهن، جيڪي مختلف علائقن ۾ {{Transliteration|ar|[[حسينيه]]}}، {{Transliteration|fa|تڪيه}}، {{Transliteration|fa|امام باڙه}} يا {{Transliteration|fa|عزاخانو}} جي نالن سان سڃاتيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Campo|2009|p=320}} ماتمي رسمن جو ٻيو اهم حصو عزادارن جو مرثين ۽ نوحن جي ڌُن تي ماتم ڪرڻ آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} هي عمل قديم [[عرب]] روايتن مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=169}} اڄڪلهه شيعه برادرين ۾ هلڪي نوعيت جو ماتم، جهڙوڪ چهري ۽ سيني تي هٿ هڻڻ ({{Transliteration|ar|لطم}}، {{Transliteration|fa|سِينا زني}}، {{Transliteration|fa|ماتم}})، وڏي پيماني تي رائج آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Pinault|1992|p=99}}{{Sfn|Flaskerud|2015}} ان کان علاوه سخت نوعيت جا ماتمي طريقا پڻ موجود آهن، جهڙوڪ {{Transliteration|ar|[[تطبير]]}}، {{Transliteration|fa|تيغ زني}} يا {{Transliteration|fa|قمه زني}}، جن ۾ عزادار چاقن، تلوارن يا زنجيرن سان، جن ۾ ڪڏهن تيز ڌارون لڳل هونديون آهن، پنهنجي مٿي يا پٺ تي وار ڪندا آهن.{{Sfn|Flaskerud|2015}} اهڙي قسم جي ماتم تي 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ايران]] ۽ [[لبنان]] جي شيعه برادرين ۾ پابندي لڳائي وئي،{{Sfn|Szanto|2013|p=75}} ۽ ڪيترن ئي شيعه عالمن ان جي مخالفت ڪئي آهي،{{Sfn|Calmard|2004}} تنهنڪري اڄ به اهو عمل شيعه برادرين ۾ اختلاف جو موضوع آهي.{{Sfn|Calmard|1987}} هڪ ٻي اهم رسم ڪربلا جي واقعن جي ڊرامائي پيشڪش آهي، جنهن کي {{Transliteration|fa|[[تعزيه]]}} يا {{Transliteration|fa|شبيه خواني}} چيو وڃي ٿو.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} هي روايت اڄ به ايران، نارِ فارس جي اولهندي سامونڊي علائقن ۽ لبنان ۾ جاري آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} عاشوري جي ڏينهن انهن پيشڪشن ۾ هميشه حسين جي شهادت کي مرڪزي موضوع بڻايو ويندو آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} ڪربلا ۾ هر سال عاشوري تي هڪ نمائشي تقريب ۾ جنگ کان پوءِ اموي لشڪر طرفان حسين جي خيمن کي ساڙڻ ۽ عورتن ۽ ٻارن کي قيد ڪرڻ جا منظر پيش ڪيا ويندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} محرم، خاص طور تي عاشوري جي ڏينهن،{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} ماتمي جلوس ({{Transliteration|fa|دسته}}، {{Transliteration|ar|موڪب}}) شهرن جي گهٽين مان گذرندا آهن،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=27}} جتي نوحا ۽ مرثيا پڙهيا ويندا آهن،{{Sfn|Ayoub|1978|p=154}} ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماتم پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مثال طور ڪربلا ۾ {{Transliteration|ar|طويريج}} نالي جلوس ۾ مرد ۽ پوءِ عورتون عاشوري جي منجهند ڌاري اگهاڙن پيرن سان امام حسين جي روضي ڏانهن پنڌ ڪندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مختلف علائقن ۾ جلوسن دوران علامتي شيون پڻ کنيون وينديون آهن، جهڙوڪ {{Transliteration|ar|[[علم (جهنڊي جو نشان)|علم]]}} (جهنڊو)،{{Sfn|Calmard|Allan|1985}} {{Transliteration|ar|[[نخل گرداني|نخل]]}} (کجيءَ جو وڻ)،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} {{Transliteration|ar|تعزيه}}،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} ۽ ''تاجيه''.{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=154{{ndash}}155}} ''علم'' ڪربلا ۾ حسين جي جهنڊي جي علامت آهي،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} جڏهن ته ''نخل''، ''تعزيه'' ۽ ''تاجيه'' حسين جي جنازي يا مزار جي علامتي نمائندگي ڪن ٿا.{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}}{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=152, 154{{ndash}}155}} <gallery widths="200" heights="160" mode="packed" caption="عاشوري جون شيعه مذهبي رسمون"> File:Tuwairij run 1.jpg|ڪربلا ۾ عاشوري جي ڏينهن {{Transliteration|ar|طويريج}} جلوس File:Tuwairij run 2.jpg File:Tuwairij run.jpg|طويريج جلوس، 2019ع File:Ashura in Syria- 2017 01 (2).jpg|[[شام]] ۾ عاشوري جو ماتمي جلوس File:Ashura in Qatif 3.jpg|[[سعودي عرب]] ۾ عاشوري تي شيعه عزادار File:Muharram (Al'am) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|[[ڀارت]] ۾ عاشوري جو جلوس، جنهن ۾ {{Transliteration|ar|علم}} کنيل آهن File:Ashura procession in Tehran, Iran.jpg|ايران ۾ عاشوري جي جلوس جو {{Transliteration|ar|علم}} File:Muharram (Ta'ziya) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|ڀارت ۾ {{Transliteration|ar|تعزيه}}، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:Mourning of Muharram in cities and villages of Iran-342 16 (66).jpg|ايران ۾ {{Transliteration|fa|نخل}}، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:A tadjah at Hosay.jpg|[[ٽرينڊيڊ]] جي [[حُسَي]] رسم ۾ ''تاجيه''، جيڪو حسين جي مزار جي علامت آهي (1950ع وارو ڏهاڪو) File:Tabuik festival.jpg|[[انڊونيشيا]] ۾ عاشوري تي [[تابوئڪ]] جي رسم File:Ashura 2016 mourning in Imam Hossein Square, Tehran 05.jpg|ايران ۾ حسين جي خيمن کي ساڙڻ واري واقعي جي تعزيي پيشڪش </gallery> ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] lpohrl7rgk5b3s3ivt8uf0xu0v9tkva 399999 399998 2026-07-31T15:56:08Z Intisar Ali 8681 399999 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جو بڻ بنياد == '''عاشورو''' ({{Transliteration|ar|ʿĀshūrāʾ}}) جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن اسيرويا يا اسورا مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="FakhrRohani2014" /> هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي.<ref name="FakhrRohani2014" /><ref name="Plessner2012" /> == ابتدا == [[عاشورو]] جي ڏينهن [[روزو]] رکڻ جي روايت بابت ڪيترن ئي محققن جو خيال آهي ته [[اسلام]] جي شروعاتي دور ۾ اها [[يهوديت|يهودي]] مذهبي روايت سان لاڳاپيل هئي، جنهن کي [[محمد ﷺ]] 622ع ۾ [[مدينو|مديني]] پهچڻ کان پوءِ اختيار ڪيو. [[حديث]] جي ڪتابن ۾ عاشوري جي روزي کي [[يوم ڪپور]] (''ڏڻِ ڪفارو'' يا ''ڏڻِ معافي'') سان پڻ لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> {{Quote |text=جڏهن رسول الله ﷺ مديني پهتا ته ڏٺائون ته يهودي محرم جي ڏهين تاريخ جو احترام ڪندا هئا ۽ ان ڏينهن روزو رکندا هئا. پاڻ ﷺ فرمايائون: "اسان موسيٰؑ جي نسبت سان انهن کان وڌيڪ حق وارا آهيون." پوءِ پاڻ ان ڏينهن روزو رکڻ جو حڪم ڏنو. |author=صحيح البخاري، حديث 3942 }} بعد ۾، جڏهن رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا، تڏهن عاشوري جو روزو فرض نه رهيو ۽ نفلي عبادت جي صورت اختيار ڪري ويو. ڪيترن محققن موجب، اهو تبديلي تقريباً هڪ سال اندر آئي، جڏهن مديني جي يهودين ۽ مسلمانن جا لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Dakake2007" /> هن تبديليءَ کي [[قرآن]] جي سورت البقره (2:183–185) سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[رمضان]] کي روزن لاءِ مقرر مهينو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شروعاتي دور ۾ عاشورو لازمي طور [[محرم]] جي ڏهين تاريخ سان لاڳاپيل نه هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> انهن جي راءِ موجب، عاشورو غالباً شروعات ۾ [[يوم ڪپور]] سان گڏ، يهودي مهيني [[تشري]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو هو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Ayoub2005" /> بعد ۾، جڏهن يهودي ۽ اسلامي ڪئلينڊر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، تڏهن عاشوري کي محرم جي ڏهين تاريخ سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> محققن موجب، ٻنهي ڪئلينڊرن جي هن فرق جو هڪ سبب اهو پڻ هو ته [[محمد ﷺ]] [[قرآن]] جي سورت التوبه (9:37) جي هدايت مطابق يهودين ۾ رائج ڪئلينڊري ترتيبن (''نسيء'') کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ اسلامي ڪئلينڊر مستقل طور قمري بنيادن تي هليو، جڏهن ته يهودي ڪئلينڊر پنهنجي الڳ نظام تي جاري رهيو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Newman2023" /><ref name="Plessner2012" /> == سني اسلام ۾ == [[سني اسلام|سني]] روايتن ۾ عاشوري بابت هڪ اهڙي ئي روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن ڏينهن جي شروعات حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] جي نجات سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reid2011" /> ان کان علاوه، سني حديثن جي معتبر مجموعن ۾ اهڙيون روايتون پڻ موجود آهن، جن موجب عاشوري جو روزو [[قريش]] قبيلي ۾ اسلام کان اڳ به رائج هو، ۽ [[محمد ﷺ]] پڻ [[مڪو|مڪي]] ۾ رهائش دوران اهو روزو رکندا هئا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه ابتدائي سني روايتون، جن مان گهڻين کي حديث جي ماهرن ڪمزور قرار ڏنو آهي، عاشوري کي مختلف تاريخي ۽ مذهبي واقعن سان پڻ ڳنڍين ٿيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Crow2016" /> انهن روايتن موجب، هن ڏينهن حضرت [[موسيٰ]]ؑ سمنڊ کي ڦاڙي [[بني اسرائيل]] کي نجات ڏني،<ref name="Newman2023" /><ref name="Katz2007" /> حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي خشڪيءَ تي پهتي،<ref name="Katz2007" /> الله تعاليٰ حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ڪئي، حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي، حضرت [[عيسيٰ]]ؑ، حضرت [[ابراهيم]]ؑ ۽ حضرت آدمؑ جي پيدائش ٿي، حضرت محمد ﷺ جي حمل جو آغاز ٿيو،<ref name="Reid2011" /> ۽ حضرت [[يونس]]ؑ کي مڇيءَ جي پيٽ مان نجات ملي.<ref name="GordonMelton2010" /> [[تاسوعا]]، يعني محرم جي نائين تاريخ جو روزو، ڪيترن محققن موجب بعد ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مسلمانن جي عمل کي يهودين کان الڳ ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Reid2011" /> === رسمون === {{See also|الجيريا ۾ عاشورو|سبيبا|عاشوري}} سني اسلام ۾ محرم جي نائين ۽ ڏهين تاريخ تي نفلي روزا رکڻ کي مستحب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ سني فقهاءَ ان جي همٿ افزائي ڪئي آهي.<ref name="Reid2011" /> جيتوڻيڪ سڀئي سني عالم ان بابت هڪجهڙي راءِ نٿا رکن،<ref name="Reid2011" /><ref name="Katz2007" /> پر ڪيترين سني روايتن ۾ عاشوري کي الله تعاليٰ جي شڪرگذاري جو ڏينهن پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن کي عبادت، دعا ۽ جائز خوشيءَ جي اظهار سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Katz2007" /> اهڙيءَ طرح ڪيترين سني برادرين ۾ عاشورو هڪ مذهبي موقعي طور ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمان ساڳئي ڏينهن [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ [[حسين ابن علي]] ۽ سندس ساٿين جي شهادت تي سوڳ ملهائين ٿا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته سني جشن جون ڪجهه رسمون شيعن جي ماتمي رسمن جي جواب ۾ يا وري اسلام کان اڳ واريون روايتون اختيار ڪرڻ سان وجود ۾ آيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Reid2011" /> تاريخي حوالن موجب، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي دور خلافت ۾ عاشوري کي سرڪاري جشن جي صورت ڏني وئي ته جيئن امام حسين جي يادگيريءَ جي مقابلي ۾ هڪ مختلف روايت قائم ڪئي وڃي.<ref name="Hussain2005" /> [[عباسي خلافت|عباسي]] خليفي [[القادر بالله]] جي دور ۾ پڻ بغداد ۾ اهڙيون تقريبون منعقد ڪيون ويون.<ref name="Rahimi2012" /> 973ع ۾ [[بويهين]] جي دور واري بغداد ۾ ڪجهه سني گروهن عاشوري جي ڏينهن [[جنگ جمل]] جي منظرڪشي پڻ ڪئي، جيڪا حضرت [[علي ابن ابي طالب]] خلاف جنگ جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Hussain2005" /><ref name="Chelkowski1985" /> چاهي انهن رسمن جي ابتدا جيڪا به هجي، [[ابن تيميه]] (وفات: 1328ع) جي زماني تائين اهي روايتون مضبوط ٿي چڪيون هيون. ابن تيميه ڏانهن موڪليل هڪ سوال ۾ ذڪر آهي ته ماڻهو عاشوري تي غسل ڪندا هئا، نوان ڪپڙا پائيندا هئا، هڪ ٻئي سان مصافحو ڪندا هئا ۽ خاص کاڌا تيار ڪندا هئا.<ref name="Katz2007" /> اڄ به [[مغرب عربي]] جي ملڪن ۾ عاشورو روزن، خيرات، فوت ٿيلن جي ياد، خاص کاڌن، باهين مٿان ٽپ ڏيڻ ۽ ميلن سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> ٻئي طرف، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۾، ڪيترائي سني مسلمان پڻ عاشوري جي موقعي تي شيعن جي ڪجهه ماتمي رسمن ۾ شرڪت ڪندا رهيا آهن، گهٽ ۾ گهٽ جديد دور کان اڳ تائين.<ref name="Reid2011" /> [[تصوف|صوفي]] روايتن ۾ پڻ امام حسين جي شهادت جي ياد کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جيتوڻيڪ اها روايت ڪڏهن ڪڏهن سني مذهبي اشرافيه جي نظرين کان مختلف سمجهي وئي آهي.<ref name="Aghaie2013" /> صوفين جي نظر ۾ عاشورو صرف هڪ سانحو نه، پر امام حسين ۽ سندس ساٿين جي دائمي روحاني حياتيءَ ۽ خدا جي راهه ۾ سندن شهادت جي ياد جو ڏينهن پڻ آهي.<ref name="Hyder2006" /> === ابن تيميه === عاشوري تي ماتم يا جشن جي شرعي حيثيت بابت پڇيل هڪ سوال جي جواب ۾ [[ابن تيميه]] ٻنهي عملن کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب نه ماتم ۽ نه ئي جشن [[محمد ﷺ]] جي سنت مان ثابت آهي. البت، هن عاشوري جي روزي رکڻ جي حوصلا افزائي ڪئي، جيئن رسول الله ﷺ جي عمل جي پيروي ٿي سگهي.<ref name="Katz2007" /> اسلاميات جي ماهر ايم. ڪيٽز جي راءِ آهي ته ابن تيميه روزي کي صرف هڪ عمل تائين محدود ڪري ڇڏيو ۽ ان جي روحاني مقصد بابت سني روايتن کي مناسب اهميت نه ڏني.<ref name="Katz2007" /> == شيعه اسلام ۾ == === جنگ ڪربلا === {{Main|جنگ ڪربلا}} شيعه اسلام ۾ عاشورو [[حسين ابن علي]]، جيڪو حضرت [[محمد]] ﷺ جو ڏوهٽو ۽ شيعن جو ٽيون امام هو، جي شهادت جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}} حسين ابن علي 10 محرم 61 هجري (10 آڪٽوبر 680ع) تي [[جنگ ڪربلا]] دوران [[اموي خلافت|اموي خليفي]] [[يزيد اول|يزيد ابن معاويه]] ({{Reign|680|683}}) جي لشڪر هٿان پنهنجي گهڻن مرد مائٽن ۽ ٿورڙن ساٿين سان گڏ شهيد ڪيو ويو.{{Sfn|Aghaie|2013}} جنگ کان ڪجهه ڏينهن اڳ حسين ۽ سندس ساٿي ويجهي [[فرات]] درياهه جي پاڻي کان محروم ڪري گهيري ۾ رکيا ويا هئا. جنگ کان پوءِ حسين جي قافلي جون عورتون ۽ ٻار قيدي بڻائي [[دمشق]]، [[شام]] جي گاديءَ واري شهر ڏانهن روانا ڪيا ويا. هي جنگ ناڪام ڳالهين ۽ حسين ابن علي جي يزيد جي خلافت جي بيعت کان انڪار کان پوءِ پيش آئي. مسلمان مؤرخن جي نظر ۾ يزيد کي اڪثر بي دين ۽ بدڪردار حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Momen|1985|p=28}}{{Sfn|Pinault|2000|p=70}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=117}} هي جنگ [[ڪربلا]] جي ريگستاني ميدان ۾، ويجهي شهر [[ڪوفو]] ڏانهن ويندڙ رستي تي وڙهي وئي، جتي جي رهواسين حسين کي يزيد جي خلاف اڳواڻي ڪرڻ لاءِ دعوت ڏني هئي.{{Sfn|Madelung|2004}} === اهميت === {{Main|محرم جو سوڳ#اهميت}} [[File:Tehran Ashura Demonstration, 11 December 1978 (12).jpg|thumb|1978ع ۾ [[ايران]] ۾ [[پهلوي خاندان]] خلاف عاشوري جا احتجاج]] شيعه مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ ڏک جو ڏينهن آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} شيعه امامن پڻ هن ڏينهن کي اهڙي ئي حيثيت سان ملهايو،{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=163}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}} ۽ شيعه برادريءَ کي به اهڙو ئي عمل اختيار ڪرڻ جي بار بار تلقين ڪئي.{{Sfn|Rahimi|2012|p=205}} مثال طور، شيعه امام [[علي رضا]] ({{Died in|818}}) ڏانهن منسوب هڪ روايت ۾ عاشوري کي غم، ماتم ۽ دنياوي مشغلن کان ڪناره ڪشيءَ جو ڏينهن قرار ڏنو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150{{ndash}}151}} شيعه روايت موجب اهي سني [[حديث]]ون، جيڪي عاشوري کي خوشي ۽ جشن جو ڏينهن قرار ڏين ٿيون، من گهڙت سمجهيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150}} شيعه امامن ڏانهن منسوب روايتن موجب هن ڏينهن روزو رکڻ کان منع ڪئي وئي آهي،{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}} ۽ عاشوري کي برڪت يا خوشيءَ جو ڏينهن ملهائيندڙن لاءِ دائمي عذاب جو وعدو بيان ڪيو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}}{{Sfn|Nakash|1993|p=166}} شيعه اسلام ۾ ڪربلا نيڪي ۽ بدي جي وچ ۾ دائمي جدوجهد،{{Sfn|Aghaie|2004|p=9}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=112}} اعليٰ ترين ايثار ۽ قرباني،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=19}} ۽ حضرت محمد ﷺ جي نبوي مشن جي خلاف ٿيندڙ سڀ کان وڏي سازش جي علامت آهي.{{Sfn|Crow|2016}} تاريخي لحاظ کان ڪربلا جي واقعي شيعه جماعت کي هڪ الڳ مذهبي فرقي طور مستحڪم ڪيو، ۽ اڄ تائين اهو سندن مذهبي سڃاڻپ جو بنيادي حصو آهي.{{Sfn|Kennedy|2016|p=77}}{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} هڪ پاسي، عزادار پاڻ کي حسين جي غم ۾ شريڪ سمجهن ٿا ۽ اميد رکن ٿا ته [[قيامت جو ڏينهن]] تي کين سندس شفاعت نصيب ٿيندي.{{Sfn|Blank|2001|p=84}}{{Sfn|Munson|1988|p=24}} ٻئي پاسي، حسين لاءِ سوڳ کي ظلم جي خلاف احتجاج، خدا جي راهه ۾ جدوجهد ({{Transliteration|ar|[[جهاد]]}})، ۽ عبادت جو هڪ عمل تصور ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=142{{ndash}}143}}{{Sfn|Nakash|1993|p=165}} === رسمون === {{Main|محرم جو سوڳ#شيعه اسلام ۾ محرم جون رسمون}} [[File:Mourning_of_Muharram_in_cities_and_villages_of_Iran-342_16_(136).jpg|thumb|220x220px|ايران ۾ شيعن جو تعزيي ({{Transliteration|ar|تعزيه}}) وارو مذهبي ڊرامو]] [[عراق]] جي شهر ڪربلا ۾ واقع [[امام حسين جو روضو|امام حسين جي روضي]] جي زيارت کان علاوه،{{Sfn|Szanto|2018|p=14}} شيعه مسلمان هر سال محرم ۽ [[صفر]] جي مهينن دوران ڪربلا جي واقعن کي ياد ڪندا آهن.{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} اڪثر مذهبي رسمون محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن ۾ ادا ڪيون وينديون آهن، جيڪي عاشوري جي ڏينهن وڏن شيعه شهرن ۾ نڪرندڙ ماتمي جلوسن تي پنهنجي عروج تي پهچنديون آهن.{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Momen|1985|p=240}} انهن رسمن جو بنيادي جزو مجلسون (واحد:مجلس) آهن، جن ۾ ڪربلا جي واقعن جو بيان [[روضه خواني]] يا قراءه ڪيو ويندو آهي،{{Sfn|D'Souza|1998}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} ۽ مرثيا، نوحا ۽ ماتمي شاعري ([[نوحو|نوحه]]، [[نياحه]]، [[مرثيه خواني]]) پڙهي ويندي آهي،{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} جن جو مقصد سامعين جي دلين ۾ حسين لاءِ همدردي پيدا ڪرڻ ۽ کين روئڻ تي آماده ڪرڻ هوندو آهي.{{Sfn|Pinault|2000|p=77}}{{Sfn|Chelkowski|2012b}} مجلسون اڪثر اهڙين عمارتن يا هنڌن تي منعقد ٿينديون آهن، جيڪي مختلف علائقن ۾ [[حسينيه]]، [[تڪيه]]، [[امام باڙه]] يا [[عزاخانو]] جي نالن سان سڃاتيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Campo|2009|p=320}} ماتمي رسمن جو ٻيو اهم حصو عزادارن جو مرثين ۽ نوحن جي ڌُن تي ماتم ڪرڻ آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} هي عمل قديم [[عرب]] روايتن مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=169}} اڄڪلهه شيعه برادرين ۾ هلڪي نوعيت جو ماتم، جهڙوڪ چهري ۽ سيني تي هٿ هڻڻ ([[لطم]]، [[سِينا زني]]، [[ماتم]])، وڏي پيماني تي رائج آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Pinault|1992|p=99}}{{Sfn|Flaskerud|2015}} ان کان علاوه سخت نوعيت جا ماتمي طريقا پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[تطبير]]، [[تيغ زني]] يا [[قمه زني]]، جن ۾ عزادار چاقن، تلوارن يا زنجيرن سان، جن ۾ ڪڏهن تيز ڌارون لڳل هونديون آهن، پنهنجي مٿي يا پٺ تي وار ڪندا آهن.{{Sfn|Flaskerud|2015}} اهڙي قسم جي ماتم تي 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ايران]] ۽ [[لبنان]] جي شيعه برادرين ۾ پابندي لڳائي وئي،{{Sfn|Szanto|2013|p=75}} ۽ ڪيترن ئي شيعه عالمن ان جي مخالفت ڪئي آهي،{{Sfn|Calmard|2004}} تنهنڪري اڄ به اهو عمل شيعه برادرين ۾ اختلاف جو موضوع آهي.{{Sfn|Calmard|1987}} هڪ ٻي اهم رسم ڪربلا جي واقعن جي ڊرامائي پيشڪش آهي، جنهن کي [[تعزيه]] يا [[شبيه خواني]] چيو وڃي ٿو.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} هي روايت اڄ به ايران، نارِ فارس جي اولهندي سامونڊي علائقن ۽ لبنان ۾ جاري آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} عاشوري جي ڏينهن انهن پيشڪشن ۾ هميشه حسين جي شهادت کي مرڪزي موضوع بڻايو ويندو آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} ڪربلا ۾ هر سال عاشوري تي هڪ نمائشي تقريب ۾ جنگ کان پوءِ اموي لشڪر طرفان حسين جي خيمن کي ساڙڻ ۽ عورتن ۽ ٻارن کي قيد ڪرڻ جا منظر پيش ڪيا ويندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} محرم، خاص طور تي عاشوري جي ڏينهن،{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} ماتمي جلوس (دسته، موڪب) شهرن جي گهٽين مان گذرندا آهن،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=27}} جتي نوحا ۽ مرثيا پڙهيا ويندا آهن،{{Sfn|Ayoub|1978|p=154}} ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماتم پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مثال طور ڪربلا ۾ [[طويريج]] نالي جلوس ۾ مرد ۽ پوءِ عورتون عاشوري جي منجهند ڌاري اگهاڙن پيرن سان امام حسين جي روضي ڏانهن پنڌ ڪندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مختلف علائقن ۾ جلوسن دوران علامتي شيون پڻ کنيون وينديون آهن، جهڙوڪ [[علم (جهنڊي جو نشان)|علم]] (جهنڊو)،{{Sfn|Calmard|Allan|1985}} [[نخل گرداني|نخل]] (کجيءَ جو وڻ)،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} [[تعزيه]]،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} ۽ ''[[تاجيه]]''.{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=154{{ndash}}155}} ''علم'' ڪربلا ۾ حسين جي جهنڊي جي علامت آهي،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} جڏهن ته ''[[نخل]]''، ''تعزيه'' ۽ ''تاجيه'' حسين جي جنازي يا مزار جي علامتي نمائندگي ڪن ٿا.{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}}{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=152, 154{{ndash}}155}} <gallery widths="200" heights="160" mode="packed" caption="عاشوري جون شيعه مذهبي رسمون"> File:Tuwairij run 1.jpg|ڪربلا ۾ عاشوري جي ڏينهن طويريج جلوس File:Tuwairij run 2.jpg File:Tuwairij run.jpg|طويريج جلوس، 2019ع File:Ashura in Syria- 2017 01 (2).jpg|[[شام]] ۾ عاشوري جو ماتمي جلوس File:Ashura in Qatif 3.jpg|[[سعودي عرب]] ۾ عاشوري تي شيعه عزادار File:Muharram (Al'am) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|[[ڀارت]] ۾ عاشوري جو جلوس، جنهن ۾ علم کنيل آهن File:Ashura procession in Tehran, Iran.jpg|ايران ۾ عاشوري جي جلوس جو علم File:Muharram (Ta'ziya) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|ڀارت ۾ تعزيه، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:Mourning of Muharram in cities and villages of Iran-342 16 (66).jpg|ايران ۾ نخل، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:A tadjah at Hosay.jpg|[[ٽرينڊيڊ]] جي [[حُسَي]] رسم ۾ ''تاجيه''، جيڪو حسين جي مزار جي علامت آهي (1950ع وارو ڏهاڪو) File:Tabuik festival.jpg|[[انڊونيشيا]] ۾ عاشوري تي [[تابوئڪ]] جي رسم File:Ashura 2016 mourning in Imam Hossein Square, Tehran 05.jpg|ايران ۾ حسين جي خيمن کي ساڙڻ واري واقعي جي تعزيي پيشڪش </gallery> ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] 7udkw69tbdp6a5d6ui4tb6x33gexm4a 400000 399999 2026-07-31T15:57:13Z Intisar Ali 8681 400000 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جو بڻ بنياد == '''عاشورو''' ({{Transliteration|ar|ʿĀshūrāʾ}}) جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن اسيرويا يا اسورا مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="FakhrRohani2014" /> هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي.<ref name="FakhrRohani2014" /><ref name="Plessner2012" /> == ابتدا == [[عاشورو]] جي ڏينهن [[روزو]] رکڻ جي روايت بابت ڪيترن ئي محققن جو خيال آهي ته [[اسلام]] جي شروعاتي دور ۾ اها [[يهوديت|يهودي]] مذهبي روايت سان لاڳاپيل هئي، جنهن کي [[محمد ﷺ]] 622ع ۾ [[مدينو|مديني]] پهچڻ کان پوءِ اختيار ڪيو. [[حديث]] جي ڪتابن ۾ عاشوري جي روزي کي [[يوم ڪپور]] (''ڏڻِ ڪفارو'' يا ''ڏڻِ معافي'') سان پڻ لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> {{Quote |text=جڏهن رسول الله ﷺ مديني پهتا ته ڏٺائون ته يهودي محرم جي ڏهين تاريخ جو احترام ڪندا هئا ۽ ان ڏينهن روزو رکندا هئا. پاڻ ﷺ فرمايائون: "اسان موسيٰؑ جي نسبت سان انهن کان وڌيڪ حق وارا آهيون." پوءِ پاڻ ان ڏينهن روزو رکڻ جو حڪم ڏنو. |author=صحيح البخاري، حديث 3942 }} بعد ۾، جڏهن رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا، تڏهن عاشوري جو روزو فرض نه رهيو ۽ نفلي عبادت جي صورت اختيار ڪري ويو. ڪيترن محققن موجب، اهو تبديلي تقريباً هڪ سال اندر آئي، جڏهن مديني جي يهودين ۽ مسلمانن جا لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Dakake2007" /> هن تبديليءَ کي [[قرآن]] جي سورت البقره (2:183–185) سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[رمضان]] کي روزن لاءِ مقرر مهينو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شروعاتي دور ۾ عاشورو لازمي طور [[محرم]] جي ڏهين تاريخ سان لاڳاپيل نه هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> انهن جي راءِ موجب، عاشورو غالباً شروعات ۾ [[يوم ڪپور]] سان گڏ، يهودي مهيني [[تشري]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو هو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Ayoub2005" /> بعد ۾، جڏهن يهودي ۽ اسلامي ڪئلينڊر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، تڏهن عاشوري کي محرم جي ڏهين تاريخ سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> محققن موجب، ٻنهي ڪئلينڊرن جي هن فرق جو هڪ سبب اهو پڻ هو ته [[محمد ﷺ]] [[قرآن]] جي سورت التوبه (9:37) جي هدايت مطابق يهودين ۾ رائج ڪئلينڊري ترتيبن (''نسيء'') کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ اسلامي ڪئلينڊر مستقل طور قمري بنيادن تي هليو، جڏهن ته يهودي ڪئلينڊر پنهنجي الڳ نظام تي جاري رهيو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Newman2023" /><ref name="Plessner2012" /> == سني اسلام ۾ == [[سني اسلام|سني]] روايتن ۾ عاشوري بابت هڪ اهڙي ئي روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن ڏينهن جي شروعات حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] جي نجات سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reid2011" /> ان کان علاوه، سني حديثن جي معتبر مجموعن ۾ اهڙيون روايتون پڻ موجود آهن، جن موجب عاشوري جو روزو [[قريش]] قبيلي ۾ اسلام کان اڳ به رائج هو، ۽ [[محمد ﷺ]] پڻ [[مڪو|مڪي]] ۾ رهائش دوران اهو روزو رکندا هئا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه ابتدائي سني روايتون، جن مان گهڻين کي حديث جي ماهرن ڪمزور قرار ڏنو آهي، عاشوري کي مختلف تاريخي ۽ مذهبي واقعن سان پڻ ڳنڍين ٿيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Crow2016" /> انهن روايتن موجب، هن ڏينهن حضرت [[موسيٰ]]ؑ سمنڊ کي ڦاڙي [[بني اسرائيل]] کي نجات ڏني،<ref name="Newman2023" /><ref name="Katz2007" /> حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي خشڪيءَ تي پهتي،<ref name="Katz2007" /> الله تعاليٰ حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ڪئي، حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي، حضرت [[عيسيٰ]]ؑ، حضرت [[ابراهيم]]ؑ ۽ حضرت آدمؑ جي پيدائش ٿي، حضرت محمد ﷺ جي حمل جو آغاز ٿيو،<ref name="Reid2011" /> ۽ حضرت [[يونس]]ؑ کي مڇيءَ جي پيٽ مان نجات ملي.<ref name="GordonMelton2010" /> [[تاسوعا]]، يعني محرم جي نائين تاريخ جو روزو، ڪيترن محققن موجب بعد ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مسلمانن جي عمل کي يهودين کان الڳ ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Reid2011" /> === رسمون === {{See also|الجيريا ۾ عاشورو|سبيبا|عاشوري}} سني اسلام ۾ محرم جي نائين ۽ ڏهين تاريخ تي نفلي روزا رکڻ کي مستحب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ سني فقهاءَ ان جي همٿ افزائي ڪئي آهي.<ref name="Reid2011" /> جيتوڻيڪ سڀئي سني عالم ان بابت هڪجهڙي راءِ نٿا رکن،<ref name="Reid2011" /><ref name="Katz2007" /> پر ڪيترين سني روايتن ۾ عاشوري کي الله تعاليٰ جي شڪرگذاري جو ڏينهن پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن کي عبادت، دعا ۽ جائز خوشيءَ جي اظهار سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Katz2007" /> اهڙيءَ طرح ڪيترين سني برادرين ۾ عاشورو هڪ مذهبي موقعي طور ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمان ساڳئي ڏينهن [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ [[حسين ابن علي]] ۽ سندس ساٿين جي شهادت تي سوڳ ملهائين ٿا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته سني جشن جون ڪجهه رسمون شيعن جي ماتمي رسمن جي جواب ۾ يا وري اسلام کان اڳ واريون روايتون اختيار ڪرڻ سان وجود ۾ آيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Reid2011" /> تاريخي حوالن موجب، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي دور خلافت ۾ عاشوري کي سرڪاري جشن جي صورت ڏني وئي ته جيئن امام حسين جي يادگيريءَ جي مقابلي ۾ هڪ مختلف روايت قائم ڪئي وڃي.<ref name="Hussain2005" /> [[عباسي خلافت|عباسي]] خليفي [[القادر بالله]] جي دور ۾ پڻ بغداد ۾ اهڙيون تقريبون منعقد ڪيون ويون.<ref name="Rahimi2012" /> 973ع ۾ [[بويهين]] جي دور واري بغداد ۾ ڪجهه سني گروهن عاشوري جي ڏينهن [[جنگ جمل]] جي منظرڪشي پڻ ڪئي، جيڪا حضرت [[علي ابن ابي طالب]] خلاف جنگ جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Hussain2005" /><ref name="Chelkowski1985" /> چاهي انهن رسمن جي ابتدا جيڪا به هجي، [[ابن تيميه]] (وفات: 1328ع) جي زماني تائين اهي روايتون مضبوط ٿي چڪيون هيون. ابن تيميه ڏانهن موڪليل هڪ سوال ۾ ذڪر آهي ته ماڻهو عاشوري تي غسل ڪندا هئا، نوان ڪپڙا پائيندا هئا، هڪ ٻئي سان مصافحو ڪندا هئا ۽ خاص کاڌا تيار ڪندا هئا.<ref name="Katz2007" /> اڄ به [[مغرب عربي]] جي ملڪن ۾ عاشورو روزن، خيرات، فوت ٿيلن جي ياد، خاص کاڌن، باهين مٿان ٽپ ڏيڻ ۽ ميلن سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> ٻئي طرف، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۾، ڪيترائي سني مسلمان پڻ عاشوري جي موقعي تي شيعن جي ڪجهه ماتمي رسمن ۾ شرڪت ڪندا رهيا آهن، گهٽ ۾ گهٽ جديد دور کان اڳ تائين.<ref name="Reid2011" /> [[تصوف|صوفي]] روايتن ۾ پڻ امام حسين جي شهادت جي ياد کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جيتوڻيڪ اها روايت ڪڏهن ڪڏهن سني مذهبي اشرافيه جي نظرين کان مختلف سمجهي وئي آهي.<ref name="Aghaie2013" /> صوفين جي نظر ۾ عاشورو صرف هڪ سانحو نه، پر امام حسين ۽ سندس ساٿين جي دائمي روحاني حياتيءَ ۽ خدا جي راهه ۾ سندن شهادت جي ياد جو ڏينهن پڻ آهي.<ref name="Hyder2006" /> === ابن تيميه === عاشوري تي ماتم يا جشن جي شرعي حيثيت بابت پڇيل هڪ سوال جي جواب ۾ [[ابن تيميه]] ٻنهي عملن کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب نه ماتم ۽ نه ئي جشن [[محمد ﷺ]] جي سنت مان ثابت آهي. البت، هن عاشوري جي روزي رکڻ جي حوصلا افزائي ڪئي، جيئن رسول الله ﷺ جي عمل جي پيروي ٿي سگهي.<ref name="Katz2007" /> اسلاميات جي ماهر ايم. ڪيٽز جي راءِ آهي ته ابن تيميه روزي کي صرف هڪ عمل تائين محدود ڪري ڇڏيو ۽ ان جي روحاني مقصد بابت سني روايتن کي مناسب اهميت نه ڏني.<ref name="Katz2007" /> == شيعه اسلام ۾ == === جنگ ڪربلا === {{Main|جنگ ڪربلا}} شيعه اسلام ۾ عاشورو [[حسين ابن علي]]، جيڪو حضرت [[محمد]] ﷺ جو ڏوهٽو ۽ شيعن جو ٽيون امام هو، جي شهادت جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}} حسين ابن علي 10 محرم 61 هجري (10 آڪٽوبر 680ع) تي [[جنگ ڪربلا]] دوران [[اموي خلافت|اموي خليفي]] [[يزيد اول|يزيد ابن معاويه]] ({{Reign|680|683}}) جي لشڪر هٿان پنهنجي گهڻن مرد مائٽن ۽ ٿورڙن ساٿين سان گڏ شهيد ڪيو ويو.{{Sfn|Aghaie|2013}} جنگ کان ڪجهه ڏينهن اڳ حسين ۽ سندس ساٿي ويجهي [[فرات]] درياهه جي پاڻي کان محروم ڪري گهيري ۾ رکيا ويا هئا. جنگ کان پوءِ حسين جي قافلي جون عورتون ۽ ٻار قيدي بڻائي [[دمشق]]، [[شام]] جي گاديءَ واري شهر ڏانهن روانا ڪيا ويا. هي جنگ ناڪام ڳالهين ۽ حسين ابن علي جي يزيد جي خلافت جي بيعت کان انڪار کان پوءِ پيش آئي. مسلمان مؤرخن جي نظر ۾ يزيد کي اڪثر بي دين ۽ بدڪردار حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Momen|1985|p=28}}{{Sfn|Pinault|2000|p=70}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=117}} هي جنگ [[ڪربلا]] جي ريگستاني ميدان ۾، ويجهي شهر [[ڪوفو]] ڏانهن ويندڙ رستي تي وڙهي وئي، جتي جي رهواسين حسين کي يزيد جي خلاف اڳواڻي ڪرڻ لاءِ دعوت ڏني هئي.{{Sfn|Madelung|2004}} === اهميت === {{Main|محرم جو سوڳ#اهميت}} [[File:Tehran Ashura Demonstration, 11 December 1978 (12).jpg|thumb|1978ع ۾ [[ايران]] ۾ [[پهلوي خاندان]] خلاف عاشوري جا احتجاج]] شيعه مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ ڏک جو ڏينهن آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} شيعه امامن پڻ هن ڏينهن کي اهڙي ئي حيثيت سان ملهايو،{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=163}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}} ۽ شيعه برادريءَ کي به اهڙو ئي عمل اختيار ڪرڻ جي بار بار تلقين ڪئي.{{Sfn|Rahimi|2012|p=205}} مثال طور، شيعه امام [[علي رضا]] ({{Died in|818}}) ڏانهن منسوب هڪ روايت ۾ عاشوري کي غم، ماتم ۽ دنياوي مشغلن کان ڪناره ڪشيءَ جو ڏينهن قرار ڏنو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150{{ndash}}151}} شيعه روايت موجب اهي سني [[حديث]]ون، جيڪي عاشوري کي خوشي ۽ جشن جو ڏينهن قرار ڏين ٿيون، من گهڙت سمجهيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150}} شيعه امامن ڏانهن منسوب روايتن موجب هن ڏينهن روزو رکڻ کان منع ڪئي وئي آهي،{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}} ۽ عاشوري کي برڪت يا خوشيءَ جو ڏينهن ملهائيندڙن لاءِ دائمي عذاب جو وعدو بيان ڪيو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}}{{Sfn|Nakash|1993|p=166}} شيعه اسلام ۾ ڪربلا نيڪي ۽ بدي جي وچ ۾ دائمي جدوجهد،{{Sfn|Aghaie|2004|p=9}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=112}} اعليٰ ترين ايثار ۽ قرباني،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=19}} ۽ حضرت محمد ﷺ جي نبوي مشن جي خلاف ٿيندڙ سڀ کان وڏي سازش جي علامت آهي.{{Sfn|Crow|2016}} تاريخي لحاظ کان ڪربلا جي واقعي شيعه جماعت کي هڪ الڳ مذهبي فرقي طور مستحڪم ڪيو، ۽ اڄ تائين اهو سندن مذهبي سڃاڻپ جو بنيادي حصو آهي.{{Sfn|Kennedy|2016|p=77}}{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} هڪ پاسي، عزادار پاڻ کي حسين جي غم ۾ شريڪ سمجهن ٿا ۽ اميد رکن ٿا ته [[قيامت جو ڏينهن]] تي کين سندس شفاعت نصيب ٿيندي.{{Sfn|Blank|2001|p=84}}{{Sfn|Munson|1988|p=24}} ٻئي پاسي، حسين لاءِ سوڳ کي ظلم جي خلاف احتجاج، خدا جي راهه ۾ جدوجهد ([[جهاد]])، ۽ عبادت جو هڪ عمل تصور ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=142{{ndash}}143}}{{Sfn|Nakash|1993|p=165}} === رسمون === {{Main|محرم جو سوڳ#شيعه اسلام ۾ محرم جون رسمون}} [[File:Mourning_of_Muharram_in_cities_and_villages_of_Iran-342_16_(136).jpg|thumb|220x220px|ايران ۾ شيعن جو تعزيي ({{Transliteration|ar|تعزيه}}) وارو مذهبي ڊرامو]] [[عراق]] جي شهر ڪربلا ۾ واقع [[امام حسين جو روضو|امام حسين جي روضي]] جي زيارت کان علاوه،{{Sfn|Szanto|2018|p=14}} شيعه مسلمان هر سال محرم ۽ [[صفر]] جي مهينن دوران ڪربلا جي واقعن کي ياد ڪندا آهن.{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} اڪثر مذهبي رسمون محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن ۾ ادا ڪيون وينديون آهن، جيڪي عاشوري جي ڏينهن وڏن شيعه شهرن ۾ نڪرندڙ ماتمي جلوسن تي پنهنجي عروج تي پهچنديون آهن.{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Momen|1985|p=240}} انهن رسمن جو بنيادي جزو مجلسون (واحد:مجلس) آهن، جن ۾ ڪربلا جي واقعن جو بيان [[روضه خواني]] يا قراءه ڪيو ويندو آهي،{{Sfn|D'Souza|1998}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} ۽ مرثيا، نوحا ۽ ماتمي شاعري ([[نوحو|نوحه]]، [[نياحه]]، [[مرثيه خواني]]) پڙهي ويندي آهي،{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} جن جو مقصد سامعين جي دلين ۾ حسين لاءِ همدردي پيدا ڪرڻ ۽ کين روئڻ تي آماده ڪرڻ هوندو آهي.{{Sfn|Pinault|2000|p=77}}{{Sfn|Chelkowski|2012b}} مجلسون اڪثر اهڙين عمارتن يا هنڌن تي منعقد ٿينديون آهن، جيڪي مختلف علائقن ۾ [[حسينيه]]، [[تڪيه]]، [[امام باڙه]] يا [[عزاخانو]] جي نالن سان سڃاتيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Campo|2009|p=320}} ماتمي رسمن جو ٻيو اهم حصو عزادارن جو مرثين ۽ نوحن جي ڌُن تي ماتم ڪرڻ آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} هي عمل قديم [[عرب]] روايتن مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=169}} اڄڪلهه شيعه برادرين ۾ هلڪي نوعيت جو ماتم، جهڙوڪ چهري ۽ سيني تي هٿ هڻڻ ([[لطم]]، [[سِينا زني]]، [[ماتم]])، وڏي پيماني تي رائج آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Pinault|1992|p=99}}{{Sfn|Flaskerud|2015}} ان کان علاوه سخت نوعيت جا ماتمي طريقا پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[تطبير]]، [[تيغ زني]] يا [[قمه زني]]، جن ۾ عزادار چاقن، تلوارن يا زنجيرن سان، جن ۾ ڪڏهن تيز ڌارون لڳل هونديون آهن، پنهنجي مٿي يا پٺ تي وار ڪندا آهن.{{Sfn|Flaskerud|2015}} اهڙي قسم جي ماتم تي 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ايران]] ۽ [[لبنان]] جي شيعه برادرين ۾ پابندي لڳائي وئي،{{Sfn|Szanto|2013|p=75}} ۽ ڪيترن ئي شيعه عالمن ان جي مخالفت ڪئي آهي،{{Sfn|Calmard|2004}} تنهنڪري اڄ به اهو عمل شيعه برادرين ۾ اختلاف جو موضوع آهي.{{Sfn|Calmard|1987}} هڪ ٻي اهم رسم ڪربلا جي واقعن جي ڊرامائي پيشڪش آهي، جنهن کي [[تعزيه]] يا [[شبيه خواني]] چيو وڃي ٿو.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} هي روايت اڄ به ايران، نارِ فارس جي اولهندي سامونڊي علائقن ۽ لبنان ۾ جاري آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} عاشوري جي ڏينهن انهن پيشڪشن ۾ هميشه حسين جي شهادت کي مرڪزي موضوع بڻايو ويندو آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} ڪربلا ۾ هر سال عاشوري تي هڪ نمائشي تقريب ۾ جنگ کان پوءِ اموي لشڪر طرفان حسين جي خيمن کي ساڙڻ ۽ عورتن ۽ ٻارن کي قيد ڪرڻ جا منظر پيش ڪيا ويندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} محرم، خاص طور تي عاشوري جي ڏينهن،{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} ماتمي جلوس (دسته، موڪب) شهرن جي گهٽين مان گذرندا آهن،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=27}} جتي نوحا ۽ مرثيا پڙهيا ويندا آهن،{{Sfn|Ayoub|1978|p=154}} ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماتم پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مثال طور ڪربلا ۾ [[طويريج]] نالي جلوس ۾ مرد ۽ پوءِ عورتون عاشوري جي منجهند ڌاري اگهاڙن پيرن سان امام حسين جي روضي ڏانهن پنڌ ڪندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مختلف علائقن ۾ جلوسن دوران علامتي شيون پڻ کنيون وينديون آهن، جهڙوڪ [[علم (جهنڊي جو نشان)|علم]] (جهنڊو)،{{Sfn|Calmard|Allan|1985}} [[نخل گرداني|نخل]] (کجيءَ جو وڻ)،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} [[تعزيه]]،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} ۽ ''[[تاجيه]]''.{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=154{{ndash}}155}} ''علم'' ڪربلا ۾ حسين جي جهنڊي جي علامت آهي،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} جڏهن ته ''[[نخل]]''، ''تعزيه'' ۽ ''تاجيه'' حسين جي جنازي يا مزار جي علامتي نمائندگي ڪن ٿا.{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}}{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=152, 154{{ndash}}155}} <gallery widths="200" heights="160" mode="packed" caption="عاشوري جون شيعه مذهبي رسمون"> File:Tuwairij run 1.jpg|ڪربلا ۾ عاشوري جي ڏينهن طويريج جلوس File:Tuwairij run 2.jpg File:Tuwairij run.jpg|طويريج جلوس، 2019ع File:Ashura in Syria- 2017 01 (2).jpg|[[شام]] ۾ عاشوري جو ماتمي جلوس File:Ashura in Qatif 3.jpg|[[سعودي عرب]] ۾ عاشوري تي شيعه عزادار File:Muharram (Al'am) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|[[ڀارت]] ۾ عاشوري جو جلوس، جنهن ۾ علم کنيل آهن File:Ashura procession in Tehran, Iran.jpg|ايران ۾ عاشوري جي جلوس جو علم File:Muharram (Ta'ziya) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|ڀارت ۾ تعزيه، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:Mourning of Muharram in cities and villages of Iran-342 16 (66).jpg|ايران ۾ نخل، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:A tadjah at Hosay.jpg|[[ٽرينڊيڊ]] جي [[حُسَي]] رسم ۾ ''تاجيه''، جيڪو حسين جي مزار جي علامت آهي (1950ع وارو ڏهاڪو) File:Tabuik festival.jpg|[[انڊونيشيا]] ۾ عاشوري تي [[تابوئڪ]] جي رسم File:Ashura 2016 mourning in Imam Hossein Square, Tehran 05.jpg|ايران ۾ حسين جي خيمن کي ساڙڻ واري واقعي جي تعزيي پيشڪش </gallery> ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] eblpj9ulfsqokiixr2vu5iszq4ut19f 400001 400000 2026-07-31T16:03:15Z Intisar Ali 8681 400001 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جو بڻ بنياد == '''عاشورو''' ({{Transliteration|ar|ʿĀshūrāʾ}}) جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن اسيرويا يا اسورا مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="FakhrRohani2014" /> هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي.<ref name="FakhrRohani2014" /><ref name="Plessner2012" /> == ابتدا == [[عاشورو]] جي ڏينهن [[روزو]] رکڻ جي روايت بابت ڪيترن ئي محققن جو خيال آهي ته [[اسلام]] جي شروعاتي دور ۾ اها [[يهوديت|يهودي]] مذهبي روايت سان لاڳاپيل هئي، جنهن کي [[محمد ﷺ]] 622ع ۾ [[مدينو|مديني]] پهچڻ کان پوءِ اختيار ڪيو. [[حديث]] جي ڪتابن ۾ عاشوري جي روزي کي [[يوم ڪپور]] (''ڏڻِ ڪفارو'' يا ''ڏڻِ معافي'') سان پڻ لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> {{Quote |text=جڏهن رسول الله ﷺ مديني پهتا ته ڏٺائون ته يهودي محرم جي ڏهين تاريخ جو احترام ڪندا هئا ۽ ان ڏينهن روزو رکندا هئا. پاڻ ﷺ فرمايائون: "اسان موسيٰؑ جي نسبت سان انهن کان وڌيڪ حق وارا آهيون." پوءِ پاڻ ان ڏينهن روزو رکڻ جو حڪم ڏنو. |author=صحيح البخاري، حديث 3942 }} بعد ۾، جڏهن رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا، تڏهن عاشوري جو روزو فرض نه رهيو ۽ نفلي عبادت جي صورت اختيار ڪري ويو. ڪيترن محققن موجب، اهو تبديلي تقريباً هڪ سال اندر آئي، جڏهن مديني جي يهودين ۽ مسلمانن جا لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Dakake2007" /> هن تبديليءَ کي [[قرآن]] جي سورت البقره (2:183–185) سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[رمضان]] کي روزن لاءِ مقرر مهينو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شروعاتي دور ۾ عاشورو لازمي طور [[محرم]] جي ڏهين تاريخ سان لاڳاپيل نه هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> انهن جي راءِ موجب، عاشورو غالباً شروعات ۾ [[يوم ڪپور]] سان گڏ، يهودي مهيني [[تشري]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو هو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Ayoub2005" /> بعد ۾، جڏهن يهودي ۽ اسلامي ڪئلينڊر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، تڏهن عاشوري کي محرم جي ڏهين تاريخ سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> محققن موجب، ٻنهي ڪئلينڊرن جي هن فرق جو هڪ سبب اهو پڻ هو ته [[محمد ﷺ]] [[قرآن]] جي سورت التوبه (9:37) جي هدايت مطابق يهودين ۾ رائج ڪئلينڊري ترتيبن (''نسيء'') کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ اسلامي ڪئلينڊر مستقل طور قمري بنيادن تي هليو، جڏهن ته يهودي ڪئلينڊر پنهنجي الڳ نظام تي جاري رهيو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Newman2023" /><ref name="Plessner2012" /> == سني اسلام ۾ == [[سني اسلام|سني]] روايتن ۾ عاشوري بابت هڪ اهڙي ئي روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن ڏينهن جي شروعات حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] جي نجات سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reid2011" /> ان کان علاوه، سني حديثن جي معتبر مجموعن ۾ اهڙيون روايتون پڻ موجود آهن، جن موجب عاشوري جو روزو [[قريش]] قبيلي ۾ اسلام کان اڳ به رائج هو، ۽ [[محمد ﷺ]] پڻ [[مڪو|مڪي]] ۾ رهائش دوران اهو روزو رکندا هئا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه ابتدائي سني روايتون، جن مان گهڻين کي حديث جي ماهرن ڪمزور قرار ڏنو آهي، عاشوري کي مختلف تاريخي ۽ مذهبي واقعن سان پڻ ڳنڍين ٿيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Crow2016" /> انهن روايتن موجب، هن ڏينهن حضرت [[موسيٰ]]ؑ سمنڊ کي ڦاڙي [[بني اسرائيل]] کي نجات ڏني،<ref name="Newman2023" /><ref name="Katz2007" /> حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي خشڪيءَ تي پهتي،<ref name="Katz2007" /> الله تعاليٰ حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ڪئي، حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي، حضرت [[عيسيٰ]]ؑ، حضرت [[ابراهيم]]ؑ ۽ حضرت آدمؑ جي پيدائش ٿي، حضرت محمد ﷺ جي حمل جو آغاز ٿيو،<ref name="Reid2011" /> ۽ حضرت [[يونس]]ؑ کي مڇيءَ جي پيٽ مان نجات ملي.<ref name="GordonMelton2010" /> [[تاسوعا]]، يعني محرم جي نائين تاريخ جو روزو، ڪيترن محققن موجب بعد ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مسلمانن جي عمل کي يهودين کان الڳ ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Reid2011" /> === رسمون === {{See also|الجيريا ۾ عاشورو|سبيبا|عاشوري}} سني اسلام ۾ محرم جي نائين ۽ ڏهين تاريخ تي نفلي روزا رکڻ کي مستحب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ سني فقهاءَ ان جي همٿ افزائي ڪئي آهي.<ref name="Reid2011" /> جيتوڻيڪ سڀئي سني عالم ان بابت هڪجهڙي راءِ نٿا رکن،<ref name="Reid2011" /><ref name="Katz2007" /> پر ڪيترين سني روايتن ۾ عاشوري کي الله تعاليٰ جي شڪرگذاري جو ڏينهن پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن کي عبادت، دعا ۽ جائز خوشيءَ جي اظهار سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Katz2007" /> اهڙيءَ طرح ڪيترين سني برادرين ۾ عاشورو هڪ مذهبي موقعي طور ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمان ساڳئي ڏينهن [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ [[حسين ابن علي]] ۽ سندس ساٿين جي شهادت تي سوڳ ملهائين ٿا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته سني جشن جون ڪجهه رسمون شيعن جي ماتمي رسمن جي جواب ۾ يا وري اسلام کان اڳ واريون روايتون اختيار ڪرڻ سان وجود ۾ آيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Reid2011" /> تاريخي حوالن موجب، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي دور خلافت ۾ عاشوري کي سرڪاري جشن جي صورت ڏني وئي ته جيئن امام حسين جي يادگيريءَ جي مقابلي ۾ هڪ مختلف روايت قائم ڪئي وڃي.<ref name="Hussain2005" /> [[عباسي خلافت|عباسي]] خليفي [[القادر بالله]] جي دور ۾ پڻ بغداد ۾ اهڙيون تقريبون منعقد ڪيون ويون.<ref name="Rahimi2012" /> 973ع ۾ [[بويهين]] جي دور واري بغداد ۾ ڪجهه سني گروهن عاشوري جي ڏينهن [[جنگ جمل]] جي منظرڪشي پڻ ڪئي، جيڪا حضرت [[علي ابن ابي طالب]] خلاف جنگ جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Hussain2005" /><ref name="Chelkowski1985" /> چاهي انهن رسمن جي ابتدا جيڪا به هجي، [[ابن تيميه]] (وفات: 1328ع) جي زماني تائين اهي روايتون مضبوط ٿي چڪيون هيون. ابن تيميه ڏانهن موڪليل هڪ سوال ۾ ذڪر آهي ته ماڻهو عاشوري تي غسل ڪندا هئا، نوان ڪپڙا پائيندا هئا، هڪ ٻئي سان مصافحو ڪندا هئا ۽ خاص کاڌا تيار ڪندا هئا.<ref name="Katz2007" /> اڄ به [[مغرب عربي]] جي ملڪن ۾ عاشورو روزن، خيرات، فوت ٿيلن جي ياد، خاص کاڌن، باهين مٿان ٽپ ڏيڻ ۽ ميلن سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> ٻئي طرف، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۾، ڪيترائي سني مسلمان پڻ عاشوري جي موقعي تي شيعن جي ڪجهه ماتمي رسمن ۾ شرڪت ڪندا رهيا آهن، گهٽ ۾ گهٽ جديد دور کان اڳ تائين.<ref name="Reid2011" /> [[تصوف|صوفي]] روايتن ۾ پڻ امام حسين جي شهادت جي ياد کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جيتوڻيڪ اها روايت ڪڏهن ڪڏهن سني مذهبي اشرافيه جي نظرين کان مختلف سمجهي وئي آهي.<ref name="Aghaie2013" /> صوفين جي نظر ۾ عاشورو صرف هڪ سانحو نه، پر امام حسين ۽ سندس ساٿين جي دائمي روحاني حياتيءَ ۽ خدا جي راهه ۾ سندن شهادت جي ياد جو ڏينهن پڻ آهي.<ref name="Hyder2006" /> === ابن تيميه === عاشوري تي ماتم يا جشن جي شرعي حيثيت بابت پڇيل هڪ سوال جي جواب ۾ [[ابن تيميه]] ٻنهي عملن کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب نه ماتم ۽ نه ئي جشن [[محمد ﷺ]] جي سنت مان ثابت آهي. البت، هن عاشوري جي روزي رکڻ جي حوصلا افزائي ڪئي، جيئن رسول الله ﷺ جي عمل جي پيروي ٿي سگهي.<ref name="Katz2007" /> اسلاميات جي ماهر ايم. ڪيٽز جي راءِ آهي ته ابن تيميه روزي کي صرف هڪ عمل تائين محدود ڪري ڇڏيو ۽ ان جي روحاني مقصد بابت سني روايتن کي مناسب اهميت نه ڏني.<ref name="Katz2007" /> == شيعه اسلام ۾ == === جنگ ڪربلا === {{Main|جنگ ڪربلا}} شيعه اسلام ۾ عاشورو [[حسين ابن علي]]، جيڪو حضرت [[محمد]] ﷺ جو ڏوهٽو ۽ شيعن جو ٽيون امام هو، جي شهادت جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}} حسين ابن علي 10 محرم 61 هجري (10 آڪٽوبر 680ع) تي [[جنگ ڪربلا]] دوران [[اموي خلافت|اموي خليفي]] [[يزيد اول|يزيد ابن معاويه]] ({{Reign|680|683}}) جي لشڪر هٿان پنهنجي گهڻن مرد مائٽن ۽ ٿورڙن ساٿين سان گڏ شهيد ڪيو ويو.{{Sfn|Aghaie|2013}} جنگ کان ڪجهه ڏينهن اڳ حسين ۽ سندس ساٿي ويجهي [[فرات]] درياهه جي پاڻي کان محروم ڪري گهيري ۾ رکيا ويا هئا. جنگ کان پوءِ حسين جي قافلي جون عورتون ۽ ٻار قيدي بڻائي [[دمشق]]، [[شام]] جي گاديءَ واري شهر ڏانهن روانا ڪيا ويا. هي جنگ ناڪام ڳالهين ۽ حسين ابن علي جي يزيد جي خلافت جي بيعت کان انڪار کان پوءِ پيش آئي. مسلمان مؤرخن جي نظر ۾ يزيد کي اڪثر بي دين ۽ بدڪردار حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Momen|1985|p=28}}{{Sfn|Pinault|2000|p=70}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=117}} هي جنگ [[ڪربلا]] جي ريگستاني ميدان ۾، ويجهي شهر [[ڪوفو]] ڏانهن ويندڙ رستي تي وڙهي وئي، جتي جي رهواسين حسين کي يزيد جي خلاف اڳواڻي ڪرڻ لاءِ دعوت ڏني هئي.{{Sfn|Madelung|2004}} === اهميت === {{Main|محرم جو سوڳ#اهميت}} [[File:Tehran Ashura Demonstration, 11 December 1978 (12).jpg|thumb|1978ع ۾ [[ايران]] ۾ [[پهلوي خاندان]] خلاف عاشوري جا احتجاج]] شيعه مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ ڏک جو ڏينهن آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} شيعه امامن پڻ هن ڏينهن کي اهڙي ئي حيثيت سان ملهايو،{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=163}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}} ۽ شيعه برادريءَ کي به اهڙو ئي عمل اختيار ڪرڻ جي بار بار تلقين ڪئي.{{Sfn|Rahimi|2012|p=205}} مثال طور، شيعه امام [[علي رضا]] ({{Died in|818}}) ڏانهن منسوب هڪ روايت ۾ عاشوري کي غم، ماتم ۽ دنياوي مشغلن کان ڪناره ڪشيءَ جو ڏينهن قرار ڏنو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150{{ndash}}151}} شيعه روايت موجب اهي سني [[حديث]]ون، جيڪي عاشوري کي خوشي ۽ جشن جو ڏينهن قرار ڏين ٿيون، من گهڙت سمجهيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150}} شيعه امامن ڏانهن منسوب روايتن موجب هن ڏينهن روزو رکڻ کان منع ڪئي وئي آهي،{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}} ۽ عاشوري کي برڪت يا خوشيءَ جو ڏينهن ملهائيندڙن لاءِ دائمي عذاب جو وعدو بيان ڪيو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}}{{Sfn|Nakash|1993|p=166}} شيعه اسلام ۾ ڪربلا نيڪي ۽ بدي جي وچ ۾ دائمي جدوجهد،{{Sfn|Aghaie|2004|p=9}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=112}} اعليٰ ترين ايثار ۽ قرباني،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=19}} ۽ حضرت محمد ﷺ جي نبوي مشن جي خلاف ٿيندڙ سڀ کان وڏي سازش جي علامت آهي.{{Sfn|Crow|2016}} تاريخي لحاظ کان ڪربلا جي واقعي شيعه جماعت کي هڪ الڳ مذهبي فرقي طور مستحڪم ڪيو، ۽ اڄ تائين اهو سندن مذهبي سڃاڻپ جو بنيادي حصو آهي.{{Sfn|Kennedy|2016|p=77}}{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} هڪ پاسي، عزادار پاڻ کي حسين جي غم ۾ شريڪ سمجهن ٿا ۽ اميد رکن ٿا ته [[قيامت جو ڏينهن]] تي کين سندس شفاعت نصيب ٿيندي.{{Sfn|Blank|2001|p=84}}{{Sfn|Munson|1988|p=24}} ٻئي پاسي، حسين لاءِ سوڳ کي ظلم جي خلاف احتجاج، خدا جي راهه ۾ جدوجهد ([[جهاد]])، ۽ عبادت جو هڪ عمل تصور ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=142{{ndash}}143}}{{Sfn|Nakash|1993|p=165}} === رسمون === {{Main|محرم جو سوڳ#شيعه اسلام ۾ محرم جون رسمون}} [[File:Mourning_of_Muharram_in_cities_and_villages_of_Iran-342_16_(136).jpg|thumb|220x220px|ايران ۾ شيعن جو تعزيي (تعزيه) وارو مذهبي ڊرامو]] [[عراق]] جي شهر ڪربلا ۾ واقع [[امام حسين جو روضو|امام حسين جي روضي]] جي زيارت کان علاوه،{{Sfn|Szanto|2018|p=14}} شيعه مسلمان هر سال محرم ۽ [[صفر]] جي مهينن دوران ڪربلا جي واقعن کي ياد ڪندا آهن.{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} اڪثر مذهبي رسمون محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن ۾ ادا ڪيون وينديون آهن، جيڪي عاشوري جي ڏينهن وڏن شيعه شهرن ۾ نڪرندڙ ماتمي جلوسن تي پنهنجي عروج تي پهچنديون آهن.{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Momen|1985|p=240}} انهن رسمن جو بنيادي جزو مجلسون (واحد:مجلس) آهن، جن ۾ ڪربلا جي واقعن جو بيان [[روضه خواني]] يا قراءه ڪيو ويندو آهي،{{Sfn|D'Souza|1998}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} ۽ مرثيا، نوحا ۽ ماتمي شاعري ([[نوحو|نوحه]]، [[نياحه]]، [[مرثيه خواني]]) پڙهي ويندي آهي،{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} جن جو مقصد سامعين جي دلين ۾ حسين لاءِ همدردي پيدا ڪرڻ ۽ کين روئڻ تي آماده ڪرڻ هوندو آهي.{{Sfn|Pinault|2000|p=77}}{{Sfn|Chelkowski|2012b}} مجلسون اڪثر اهڙين عمارتن يا هنڌن تي منعقد ٿينديون آهن، جيڪي مختلف علائقن ۾ [[حسينيه]]، [[تڪيه]]، [[امام باڙه]] يا [[عزاخانو]] جي نالن سان سڃاتيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Campo|2009|p=320}} ماتمي رسمن جو ٻيو اهم حصو عزادارن جو مرثين ۽ نوحن جي ڌُن تي ماتم ڪرڻ آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} هي عمل قديم [[عرب]] روايتن مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=169}} اڄڪلهه شيعه برادرين ۾ هلڪي نوعيت جو ماتم، جهڙوڪ چهري ۽ سيني تي هٿ هڻڻ ([[لطم]]، [[سِينا زني]]، [[ماتم]])، وڏي پيماني تي رائج آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Pinault|1992|p=99}}{{Sfn|Flaskerud|2015}} ان کان علاوه سخت نوعيت جا ماتمي طريقا پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[تطبير]]، [[تيغ زني]] يا [[قمه زني]]، جن ۾ عزادار چاقن، تلوارن يا زنجيرن سان، جن ۾ ڪڏهن تيز ڌارون لڳل هونديون آهن، پنهنجي مٿي يا پٺ تي وار ڪندا آهن.{{Sfn|Flaskerud|2015}} اهڙي قسم جي ماتم تي 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ايران]] ۽ [[لبنان]] جي شيعه برادرين ۾ پابندي لڳائي وئي،{{Sfn|Szanto|2013|p=75}} ۽ ڪيترن ئي شيعه عالمن ان جي مخالفت ڪئي آهي،{{Sfn|Calmard|2004}} تنهنڪري اڄ به اهو عمل شيعه برادرين ۾ اختلاف جو موضوع آهي.{{Sfn|Calmard|1987}} هڪ ٻي اهم رسم ڪربلا جي واقعن جي ڊرامائي پيشڪش آهي، جنهن کي [[تعزيه]] يا [[شبيه خواني]] چيو وڃي ٿو.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} هي روايت اڄ به ايران، نارِ فارس جي اولهندي سامونڊي علائقن ۽ لبنان ۾ جاري آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} عاشوري جي ڏينهن انهن پيشڪشن ۾ هميشه حسين جي شهادت کي مرڪزي موضوع بڻايو ويندو آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} ڪربلا ۾ هر سال عاشوري تي هڪ نمائشي تقريب ۾ جنگ کان پوءِ اموي لشڪر طرفان حسين جي خيمن کي ساڙڻ ۽ عورتن ۽ ٻارن کي قيد ڪرڻ جا منظر پيش ڪيا ويندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} محرم، خاص طور تي عاشوري جي ڏينهن،{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} ماتمي جلوس (دسته، موڪب) شهرن جي گهٽين مان گذرندا آهن،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=27}} جتي نوحا ۽ مرثيا پڙهيا ويندا آهن،{{Sfn|Ayoub|1978|p=154}} ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماتم پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مثال طور ڪربلا ۾ [[طويريج]] نالي جلوس ۾ مرد ۽ پوءِ عورتون عاشوري جي منجهند ڌاري اگهاڙن پيرن سان امام حسين جي روضي ڏانهن پنڌ ڪندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مختلف علائقن ۾ جلوسن دوران علامتي شيون پڻ کنيون وينديون آهن، جهڙوڪ [[علم (جهنڊي جو نشان)|علم]] (جهنڊو)،{{Sfn|Calmard|Allan|1985}} [[نخل گرداني|نخل]] (کجيءَ جو وڻ)،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} [[تعزيه]]،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} ۽ ''[[تاجيه]]''.{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=154{{ndash}}155}} ''علم'' ڪربلا ۾ حسين جي جهنڊي جي علامت آهي،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} جڏهن ته ''[[نخل]]''، ''تعزيه'' ۽ ''تاجيه'' حسين جي جنازي يا مزار جي علامتي نمائندگي ڪن ٿا.{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}}{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=152, 154{{ndash}}155}} <gallery widths="200" heights="160" mode="packed" caption="عاشوري جون شيعه مذهبي رسمون"> File:Tuwairij run 1.jpg|ڪربلا ۾ عاشوري جي ڏينهن طويريج جلوس File:Tuwairij run 2.jpg File:Tuwairij run.jpg|طويريج جلوس، 2019ع File:Ashura in Syria- 2017 01 (2).jpg|[[شام]] ۾ عاشوري جو ماتمي جلوس File:Ashura in Qatif 3.jpg|[[سعودي عرب]] ۾ عاشوري تي شيعه عزادار File:Muharram (Al'am) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|[[ڀارت]] ۾ عاشوري جو جلوس، جنهن ۾ علم کنيل آهن File:Ashura procession in Tehran, Iran.jpg|ايران ۾ عاشوري جي جلوس جو علم File:Muharram (Ta'ziya) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|ڀارت ۾ تعزيه، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:Mourning of Muharram in cities and villages of Iran-342 16 (66).jpg|ايران ۾ نخل، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:A tadjah at Hosay.jpg|[[ٽرينڊيڊ]] جي [[حُسَي]] رسم ۾ ''تاجيه''، جيڪو حسين جي مزار جي علامت آهي (1950ع وارو ڏهاڪو) File:Tabuik festival.jpg|[[انڊونيشيا]] ۾ عاشوري تي [[تابوئڪ]] جي رسم File:Ashura 2016 mourning in Imam Hossein Square, Tehran 05.jpg|ايران ۾ حسين جي خيمن کي ساڙڻ واري واقعي جي تعزيي پيشڪش </gallery> ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] gop6go2hooy9g114mtwfwwotjql6lub 400002 400001 2026-07-31T16:05:13Z Intisar Ali 8681 400002 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جو بڻ بنياد == '''عاشورو''' ({{Transliteration|ar|ʿĀshūrāʾ}}) جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن اسيرويا يا اسورا مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="FakhrRohani2014" /> هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي.<ref name="FakhrRohani2014" /><ref name="Plessner2012" /> == ابتدا == [[عاشورو]] جي ڏينهن [[روزو]] رکڻ جي روايت بابت ڪيترن ئي محققن جو خيال آهي ته [[اسلام]] جي شروعاتي دور ۾ اها [[يهوديت|يهودي]] مذهبي روايت سان لاڳاپيل هئي، جنهن کي [[محمد ﷺ]] 622ع ۾ [[مدينو|مديني]] پهچڻ کان پوءِ اختيار ڪيو. [[حديث]] جي ڪتابن ۾ عاشوري جي روزي کي [[يوم ڪپور]] (''ڏڻِ ڪفارو'' يا ''ڏڻِ معافي'') سان پڻ لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> {{Quote |text=جڏهن رسول الله ﷺ مديني پهتا ته ڏٺائون ته يهودي محرم جي ڏهين تاريخ جو احترام ڪندا هئا ۽ ان ڏينهن روزو رکندا هئا. پاڻ ﷺ فرمايائون: "اسان موسيٰؑ جي نسبت سان انهن کان وڌيڪ حق وارا آهيون." پوءِ پاڻ ان ڏينهن روزو رکڻ جو حڪم ڏنو. |author=صحيح البخاري، حديث 3942 }} بعد ۾، جڏهن رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا، تڏهن عاشوري جو روزو فرض نه رهيو ۽ نفلي عبادت جي صورت اختيار ڪري ويو. ڪيترن محققن موجب، اهو تبديلي تقريباً هڪ سال اندر آئي، جڏهن مديني جي يهودين ۽ مسلمانن جا لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Dakake2007" /> هن تبديليءَ کي [[قرآن]] جي سورت البقره (2:183–185) سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[رمضان]] کي روزن لاءِ مقرر مهينو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شروعاتي دور ۾ عاشورو لازمي طور [[محرم]] جي ڏهين تاريخ سان لاڳاپيل نه هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> انهن جي راءِ موجب، عاشورو غالباً شروعات ۾ [[يوم ڪپور]] سان گڏ، يهودي مهيني [[تشري]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو هو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Ayoub2005" /> بعد ۾، جڏهن يهودي ۽ اسلامي ڪئلينڊر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، تڏهن عاشوري کي محرم جي ڏهين تاريخ سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> محققن موجب، ٻنهي ڪئلينڊرن جي هن فرق جو هڪ سبب اهو پڻ هو ته [[محمد ﷺ]] [[قرآن]] جي سورت التوبه (9:37) جي هدايت مطابق يهودين ۾ رائج ڪئلينڊري ترتيبن (''نسيء'') کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ اسلامي ڪئلينڊر مستقل طور قمري بنيادن تي هليو، جڏهن ته يهودي ڪئلينڊر پنهنجي الڳ نظام تي جاري رهيو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Newman2023" /><ref name="Plessner2012" /> == سني اسلام ۾ == [[سني اسلام|سني]] روايتن ۾ عاشوري بابت هڪ اهڙي ئي روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن ڏينهن جي شروعات حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] جي نجات سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reid2011" /> ان کان علاوه، سني حديثن جي معتبر مجموعن ۾ اهڙيون روايتون پڻ موجود آهن، جن موجب عاشوري جو روزو [[قريش]] قبيلي ۾ اسلام کان اڳ به رائج هو، ۽ [[محمد ﷺ]] پڻ [[مڪو|مڪي]] ۾ رهائش دوران اهو روزو رکندا هئا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه ابتدائي سني روايتون، جن مان گهڻين کي حديث جي ماهرن ڪمزور قرار ڏنو آهي، عاشوري کي مختلف تاريخي ۽ مذهبي واقعن سان پڻ ڳنڍين ٿيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Crow2016" /> انهن روايتن موجب، هن ڏينهن حضرت [[موسيٰ]]ؑ سمنڊ کي ڦاڙي [[بني اسرائيل]] کي نجات ڏني،<ref name="Newman2023" /><ref name="Katz2007" /> حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي خشڪيءَ تي پهتي،<ref name="Katz2007" /> الله تعاليٰ حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ڪئي، حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي، حضرت [[عيسيٰ]]ؑ، حضرت [[ابراهيم]]ؑ ۽ حضرت آدمؑ جي پيدائش ٿي، حضرت محمد ﷺ جي حمل جو آغاز ٿيو،<ref name="Reid2011" /> ۽ حضرت [[يونس]]ؑ کي مڇيءَ جي پيٽ مان نجات ملي.<ref name="GordonMelton2010" /> [[تاسوعا]]، يعني محرم جي نائين تاريخ جو روزو، ڪيترن محققن موجب بعد ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مسلمانن جي عمل کي يهودين کان الڳ ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Reid2011" /> === رسمون === {{See also|الجيريا ۾ عاشورو|سبيبا|عاشوري}} سني اسلام ۾ محرم جي نائين ۽ ڏهين تاريخ تي نفلي روزا رکڻ کي مستحب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ سني فقهاءَ ان جي همٿ افزائي ڪئي آهي.<ref name="Reid2011" /> جيتوڻيڪ سڀئي سني عالم ان بابت هڪجهڙي راءِ نٿا رکن،<ref name="Reid2011" /><ref name="Katz2007" /> پر ڪيترين سني روايتن ۾ عاشوري کي الله تعاليٰ جي شڪرگذاري جو ڏينهن پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن کي عبادت، دعا ۽ جائز خوشيءَ جي اظهار سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Katz2007" /> اهڙيءَ طرح ڪيترين سني برادرين ۾ عاشورو هڪ مذهبي موقعي طور ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمان ساڳئي ڏينهن [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ [[حسين ابن علي]] ۽ سندس ساٿين جي شهادت تي سوڳ ملهائين ٿا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته سني جشن جون ڪجهه رسمون شيعن جي ماتمي رسمن جي جواب ۾ يا وري اسلام کان اڳ واريون روايتون اختيار ڪرڻ سان وجود ۾ آيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Reid2011" /> تاريخي حوالن موجب، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي دور خلافت ۾ عاشوري کي سرڪاري جشن جي صورت ڏني وئي ته جيئن امام حسين جي يادگيريءَ جي مقابلي ۾ هڪ مختلف روايت قائم ڪئي وڃي.<ref name="Hussain2005" /> [[عباسي خلافت|عباسي]] خليفي [[القادر بالله]] جي دور ۾ پڻ بغداد ۾ اهڙيون تقريبون منعقد ڪيون ويون.<ref name="Rahimi2012" /> 973ع ۾ [[بويهين]] جي دور واري بغداد ۾ ڪجهه سني گروهن عاشوري جي ڏينهن [[جنگ جمل]] جي منظرڪشي پڻ ڪئي، جيڪا حضرت [[علي ابن ابي طالب]] خلاف جنگ جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Hussain2005" /><ref name="Chelkowski1985" /> چاهي انهن رسمن جي ابتدا جيڪا به هجي، [[ابن تيميه]] (وفات: 1328ع) جي زماني تائين اهي روايتون مضبوط ٿي چڪيون هيون. ابن تيميه ڏانهن موڪليل هڪ سوال ۾ ذڪر آهي ته ماڻهو عاشوري تي غسل ڪندا هئا، نوان ڪپڙا پائيندا هئا، هڪ ٻئي سان مصافحو ڪندا هئا ۽ خاص کاڌا تيار ڪندا هئا.<ref name="Katz2007" /> اڄ به [[مغرب عربي]] جي ملڪن ۾ عاشورو روزن، خيرات، فوت ٿيلن جي ياد، خاص کاڌن، باهين مٿان ٽپ ڏيڻ ۽ ميلن سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> ٻئي طرف، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۾، ڪيترائي سني مسلمان پڻ عاشوري جي موقعي تي شيعن جي ڪجهه ماتمي رسمن ۾ شرڪت ڪندا رهيا آهن، گهٽ ۾ گهٽ جديد دور کان اڳ تائين.<ref name="Reid2011" /> [[تصوف|صوفي]] روايتن ۾ پڻ امام حسين جي شهادت جي ياد کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جيتوڻيڪ اها روايت ڪڏهن ڪڏهن سني مذهبي اشرافيه جي نظرين کان مختلف سمجهي وئي آهي.<ref name="Aghaie2013" /> صوفين جي نظر ۾ عاشورو صرف هڪ سانحو نه، پر امام حسين ۽ سندس ساٿين جي دائمي روحاني حياتيءَ ۽ خدا جي راهه ۾ سندن شهادت جي ياد جو ڏينهن پڻ آهي.<ref name="Hyder2006" /> === ابن تيميه === عاشوري تي ماتم يا جشن جي شرعي حيثيت بابت پڇيل هڪ سوال جي جواب ۾ [[ابن تيميه]] ٻنهي عملن کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب نه ماتم ۽ نه ئي جشن [[محمد ﷺ]] جي سنت مان ثابت آهي. البت، هن عاشوري جي روزي رکڻ جي حوصلا افزائي ڪئي، جيئن رسول الله ﷺ جي عمل جي پيروي ٿي سگهي.<ref name="Katz2007" /> اسلاميات جي ماهر ايم. ڪيٽز جي راءِ آهي ته ابن تيميه روزي کي صرف هڪ عمل تائين محدود ڪري ڇڏيو ۽ ان جي روحاني مقصد بابت سني روايتن کي مناسب اهميت نه ڏني.<ref name="Katz2007" /> == شيعه اسلام ۾ == === جنگ ڪربلا === {{Main|جنگ ڪربلا}} شيعه اسلام ۾ عاشورو [[حسين ابن علي]]، جيڪو حضرت [[محمد]] ﷺ جو ڏوهٽو ۽ شيعن جو ٽيون امام هو، جي شهادت جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}} حسين ابن علي 10 محرم 61 هجري (10 آڪٽوبر 680ع) تي [[جنگ ڪربلا]] دوران [[اموي خلافت|اموي خليفي]] [[يزيد اول|يزيد ابن معاويه]] ({{Reign|680|683}}) جي لشڪر هٿان پنهنجي گهڻن مرد مائٽن ۽ ٿورڙن ساٿين سان گڏ شهيد ڪيو ويو.{{Sfn|Aghaie|2013}} جنگ کان ڪجهه ڏينهن اڳ حسين ۽ سندس ساٿي ويجهي [[فرات]] درياهه جي پاڻي کان محروم ڪري گهيري ۾ رکيا ويا هئا. جنگ کان پوءِ حسين جي قافلي جون عورتون ۽ ٻار قيدي بڻائي [[دمشق]]، [[شام]] جي گاديءَ واري شهر ڏانهن روانا ڪيا ويا. هي جنگ ناڪام ڳالهين ۽ حسين ابن علي جي يزيد جي خلافت جي بيعت کان انڪار کان پوءِ پيش آئي. مسلمان مؤرخن جي نظر ۾ يزيد کي اڪثر بي دين ۽ بدڪردار حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Momen|1985|p=28}}{{Sfn|Pinault|2000|p=70}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=117}} هي جنگ [[ڪربلا]] جي ريگستاني ميدان ۾، ويجهي شهر [[ڪوفو]] ڏانهن ويندڙ رستي تي وڙهي وئي، جتي جي رهواسين حسين کي يزيد جي خلاف اڳواڻي ڪرڻ لاءِ دعوت ڏني هئي.{{Sfn|Madelung|2004}} === اهميت === {{Main|محرم جو سوڳ#اهميت}} [[File:Tehran Ashura Demonstration, 11 December 1978 (12).jpg|thumb|1978ع ۾ [[ايران]] ۾ [[پهلوي خاندان]] خلاف عاشوري جا احتجاج]] شيعه مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ ڏک جو ڏينهن آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} شيعه امامن پڻ هن ڏينهن کي اهڙي ئي حيثيت سان ملهايو،{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=163}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}} ۽ شيعه برادريءَ کي به اهڙو ئي عمل اختيار ڪرڻ جي بار بار تلقين ڪئي.{{Sfn|Rahimi|2012|p=205}} مثال طور، شيعه امام [[علي رضا]] ({{Died in|818}}) ڏانهن منسوب هڪ روايت ۾ عاشوري کي غم، ماتم ۽ دنياوي مشغلن کان ڪناره ڪشيءَ جو ڏينهن قرار ڏنو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150{{ndash}}151}} شيعه روايت موجب اهي سني [[حديث]]ون، جيڪي عاشوري کي خوشي ۽ جشن جو ڏينهن قرار ڏين ٿيون، من گهڙت سمجهيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150}} شيعه امامن ڏانهن منسوب روايتن موجب هن ڏينهن روزو رکڻ کان منع ڪئي وئي آهي،{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}} ۽ عاشوري کي برڪت يا خوشيءَ جو ڏينهن ملهائيندڙن لاءِ دائمي عذاب جو وعدو بيان ڪيو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}}{{Sfn|Nakash|1993|p=166}} شيعه اسلام ۾ ڪربلا نيڪي ۽ بدي جي وچ ۾ دائمي جدوجهد،{{Sfn|Aghaie|2004|p=9}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=112}} اعليٰ ترين ايثار ۽ قرباني،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=19}} ۽ حضرت محمد ﷺ جي نبوي مشن جي خلاف ٿيندڙ سڀ کان وڏي سازش جي علامت آهي.{{Sfn|Crow|2016}} تاريخي لحاظ کان ڪربلا جي واقعي شيعه جماعت کي هڪ الڳ مذهبي فرقي طور مستحڪم ڪيو، ۽ اڄ تائين اهو سندن مذهبي سڃاڻپ جو بنيادي حصو آهي.{{Sfn|Kennedy|2016|p=77}}{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} هڪ پاسي، عزادار پاڻ کي حسين جي غم ۾ شريڪ سمجهن ٿا ۽ اميد رکن ٿا ته [[قيامت جو ڏينهن]] تي کين سندس شفاعت نصيب ٿيندي.{{Sfn|Blank|2001|p=84}}{{Sfn|Munson|1988|p=24}} ٻئي پاسي، حسين لاءِ سوڳ کي ظلم جي خلاف احتجاج، خدا جي راهه ۾ جدوجهد ([[جهاد]])، ۽ عبادت جو هڪ عمل تصور ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=142{{ndash}}143}}{{Sfn|Nakash|1993|p=165}} === رسمون === {{Main|محرم جو سوڳ#شيعه اسلام ۾ محرم جون رسمون}} [[File:Mourning_of_Muharram_in_cities_and_villages_of_Iran-342_16_(136).jpg|thumb|220x220px|ايران ۾ شيعن جو تعزيي (تعزيه) وارو مذهبي ڊرامو]] [[عراق]] جي شهر ڪربلا ۾ واقع [[امام حسين جو روضو|امام حسين جي روضي]] جي زيارت کان علاوه،{{Sfn|Szanto|2018|p=14}} شيعه مسلمان هر سال محرم ۽ [[صفر]] جي مهينن دوران ڪربلا جي واقعن کي ياد ڪندا آهن.{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} اڪثر مذهبي رسمون محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن ۾ ادا ڪيون وينديون آهن، جيڪي عاشوري جي ڏينهن وڏن شيعه شهرن ۾ نڪرندڙ ماتمي جلوسن تي پنهنجي عروج تي پهچنديون آهن.{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Momen|1985|p=240}} انهن رسمن جو بنيادي جزو مجلسون (واحد:مجلس) آهن، جن ۾ ڪربلا جي واقعن جو بيان [[روضه خواني]] يا قراءه ڪيو ويندو آهي،{{Sfn|D'Souza|1998}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} ۽ مرثيا، نوحا ۽ ماتمي شاعري ([[نوحو|نوحه]]، [[نياحه]]، [[مرثيه خواني]]) پڙهي ويندي آهي،{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} جن جو مقصد سامعين جي دلين ۾ حسين لاءِ همدردي پيدا ڪرڻ ۽ کين روئڻ تي آماده ڪرڻ هوندو آهي.{{Sfn|Pinault|2000|p=77}}{{Sfn|Chelkowski|2012b}} مجلسون اڪثر اهڙين عمارتن يا هنڌن تي منعقد ٿينديون آهن، جيڪي مختلف علائقن ۾ [[حسينيه]]، [[تڪيه]]، [[امام باڙه]] يا [[عزاخانو]] جي نالن سان سڃاتيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Campo|2009|p=320}} ماتمي رسمن جو ٻيو اهم حصو عزادارن جو مرثين ۽ نوحن جي ڌُن تي ماتم ڪرڻ آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} هي عمل قديم [[عرب]] روايتن مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=169}} اڄڪلهه شيعه برادرين ۾ هلڪي نوعيت جو ماتم، جهڙوڪ چهري ۽ سيني تي هٿ هڻڻ ([[لطم]]، [[سِينا زني]]، [[ماتم]])، وڏي پيماني تي رائج آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Pinault|1992|p=99}}{{Sfn|Flaskerud|2015}} ان کان علاوه سخت نوعيت جا ماتمي طريقا پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[تطبير]]، [[تيغ زني]] يا [[قمه زني]]، جن ۾ عزادار چاقن، تلوارن يا زنجيرن سان، جن ۾ ڪڏهن تيز ڌارون لڳل هونديون آهن، پنهنجي مٿي يا پٺ تي وار ڪندا آهن.{{Sfn|Flaskerud|2015}} اهڙي قسم جي ماتم تي 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ايران]] ۽ [[لبنان]] جي شيعه برادرين ۾ پابندي لڳائي وئي،{{Sfn|Szanto|2013|p=75}} ۽ ڪيترن ئي شيعه عالمن ان جي مخالفت ڪئي آهي،{{Sfn|Calmard|2004}} تنهنڪري اڄ به اهو عمل شيعه برادرين ۾ اختلاف جو موضوع آهي.{{Sfn|Calmard|1987}} هڪ ٻي اهم رسم ڪربلا جي واقعن جي ڊرامائي پيشڪش آهي، جنهن کي [[تعزيه]] يا [[شبيه خواني]] چيو وڃي ٿو.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} هي روايت اڄ به ايران، نارِ فارس جي اولهندي سامونڊي علائقن ۽ لبنان ۾ جاري آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} عاشوري جي ڏينهن انهن پيشڪشن ۾ هميشه حسين جي شهادت کي مرڪزي موضوع بڻايو ويندو آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} ڪربلا ۾ هر سال عاشوري تي هڪ نمائشي تقريب ۾ جنگ کان پوءِ اموي لشڪر طرفان حسين جي خيمن کي ساڙڻ ۽ عورتن ۽ ٻارن کي قيد ڪرڻ جا منظر پيش ڪيا ويندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} محرم، خاص طور تي عاشوري جي ڏينهن،{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} ماتمي جلوس (دسته، موڪب) شهرن جي گهٽين مان گذرندا آهن،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=27}} جتي نوحا ۽ مرثيا پڙهيا ويندا آهن،{{Sfn|Ayoub|1978|p=154}} ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماتم پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مثال طور ڪربلا ۾ [[طويريج]] نالي جلوس ۾ مرد ۽ پوءِ عورتون عاشوري جي منجهند ڌاري اگهاڙن پيرن سان امام حسين جي روضي ڏانهن پنڌ ڪندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مختلف علائقن ۾ جلوسن دوران علامتي شيون پڻ کنيون وينديون آهن، جهڙوڪ [[علم (جهنڊي جو نشان)|علم]] (جهنڊو)،{{Sfn|Calmard|Allan|1985}} [[نخل گرداني|نخل]] (کجيءَ جو وڻ)،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} [[تعزيه]]،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} ۽ ''[[تاجيه]]''.{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=154{{ndash}}155}} ''علم'' ڪربلا ۾ حسين جي جهنڊي جي علامت آهي،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} جڏهن ته ''[[نخل]]''، ''تعزيه'' ۽ ''تاجيه'' حسين جي جنازي يا مزار جي علامتي نمائندگي ڪن ٿا.{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}}{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=152, 154{{ndash}}155}} <gallery widths="200" heights="160" mode="packed" caption="عاشوري جون شيعه مذهبي رسمون"> File:Tuwairij run 1.jpg|ڪربلا ۾ عاشوري جي ڏينهن طويريج جلوس File:Tuwairij run 2.jpg File:Tuwairij run.jpg|طويريج جلوس، 2019ع File:Ashura in Syria- 2017 01 (2).jpg|[[شام]] ۾ عاشوري جو ماتمي جلوس File:Ashura in Qatif 3.jpg|[[سعودي عرب]] ۾ عاشوري تي شيعه عزادار File:Muharram (Al'am) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|[[ڀارت]] ۾ عاشوري جو جلوس، جنهن ۾ علم کنيل آهن File:Ashura procession in Tehran, Iran.jpg|ايران ۾ عاشوري جي جلوس جو علم File:Muharram (Ta'ziya) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|ڀارت ۾ تعزيه، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:Mourning of Muharram in cities and villages of Iran-342 16 (66).jpg|ايران ۾ نخل، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:A tadjah at Hosay.jpg|[[ٽرينڊيڊ]] جي [[حُسَي]] رسم ۾ ''تاجيه''، جيڪو حسين جي مزار جي علامت آهي (1950ع وارو ڏهاڪو) File:Tabuik festival.jpg|[[انڊونيشيا]] ۾ عاشوري تي [[تابوئڪ]] جي رسم File:Ashura 2016 mourning in Imam Hossein Square, Tehran 05.jpg|ايران ۾ حسين جي خيمن کي ساڙڻ واري واقعي جي تعزيي پيشڪش </gallery> == عاشوري دوران دهشتگرد حملا == {{See also|فهرست دهشتگرد حملن جا محرم دوران شيعه عزادارن تي|شيعه مخالف جذبا}} عاشورو ڪڏهن ڪڏهن شيعه مسلمانن خلاف سني انتهاپسندن جي پرتشدد حملن جو موقعو پڻ بڻيو آهي، خاص طور تي انهن ملڪن ۾ جتي شيعا اقليت ۾ آهن.{{Sfn|Gordon Melton|2010}} مثال طور، هندستان ۾ سني مذهبي اڳواڻ [[سيد احمد بريلوي]] (وفات: 1831ع) عاشوري جي رسمن جي مخالفت ڪئي ۽، شايد مبالغي سان، دعويٰ ڪئي ته هن هزارين [[امام بارگاهه|امام بارگاهون]] ڊهرائي ڇڏيون، جيڪي عزاداري لاءِ مخصوص عمارتون آهن.{{Sfn|Metcalf|2014|p=58}} عاشوري جي موقعي تي ٿيل ڪجهه اهم دهشتگرد حملن جا مثال هيٺ ڏجن ٿا: * '''1940ع:''' [[دهلي]]، [[ڀارت]] ۾ 21 فيبروري تي عاشوري جي جلوس تي بم اڇلايو ويو.{{Sfn|Hollister|1979|p=178}} * '''1994ع:''' [[1994 امام رضا مزار بم ڌماڪو|امام رضا جي روضي تي بم ڌماڪو]]، [[مشهد]]، [[ايران]]، 20 جون؛ 20 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url = http://www.southasiaanalysis.org/papers5/paper484.html |title=Sipah-E-Sahaba Pakistan, Lashkar-e-Jhangvi, Bin Laden & Ramzi Yousef |date=7 January 2002 |first=B. |last=Raman |url-status=usurped |archive-url = https://web.archive.org/web/20090429091133/http://southasiaanalysis.org/papers5/paper484.html |archive-date=29 April 2009 }}</ref> * '''2004ع:''' [[2004 ڪربلا ۽ نجف بم ڌماڪا]]، [[ڪربلا]] ۽ [[نجف]]، [[عراق]]، 2 مارچ؛ 180 کان وڌيڪ شيعه زائر مارجي ويا ۽ 5,000 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web |url = https://www.nytimes.com/2004/03/02/international/middleeast/blasts-at-shiite-ceremonies-in-iraq-kill-more-than.html?_r=0 |title=Blasts at Shia Ceremonies in Iraq Kill More Than 140 |work=The New York Times |date=2 March 2004 |access-date=18 March 2017}}</ref>{{Sfn|Hassner|2016|p=145}} * '''2008ع:''' [[عراق]] ۾ 19 جنوري تي عاشوري جي جلوسن تي ٻن الڳ حملن ۾ 9 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news |url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7197473.stm |title=Iraqi Shia pilgrims mark holy day |website=bbc.co.uk |access-date=10 October 2015 |date=19 January 2008}}</ref> * '''2009ع:''' [[2009 ڪراچي بم ڌماڪو|ڪراچي ۾ عاشوري جي جلوس تي بم ڌماڪو]]، [[پاڪستان]]، 28 ڊسمبر؛ 43 ماڻهو مارجي ويا ۽ 60 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=2009-12-30 |title=Pakistan Taliban says carried out Karachi bombing |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-violence-idUSTRE5BM15820091230 |access-date=2023-08-22}}</ref> * '''2011ع:''' [[مرڪزي عراق]] ۾ 6 ڊسمبر تي عاشوري جي جلوسن تي ڪيترائي بم ڌماڪا؛ 30 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16035254 |title=Deadly bomb attacks on Shia pilgrims in Iraq |publisher=bbc.co.uk |date=5 December 2011 |access-date=30 June 2012}}</ref> * '''2011ع:''' [[2011 افغانستان عاشورا بم ڌماڪا|ڪابل، افغانستان ۾ عاشوري جي عزادارن تي ٻه الڳ بم ڌماڪا]]، 6 ڊسمبر؛ 80 ماڻهو مارجي ويا ۽ 160 زخمي ٿيا.<ref name="fox">{{Citation |title=Afghanistan's President Says Death Toll From Shrine Blast Has Risen to at Least 80 |date=11 December 2011 |url=https://www.foxnews.com/world/afghanistans-president-says-death-toll-from-shrine-blast-has-risen-to-at-least-80/ |access-date=11 Dec 2011 |publisher=[[Fox News]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Harooni |first=Mirwais |url=https://www.reuters.com/article/us-kabul-blast-idUSTRE7B50C320111206 |title=Blasts across Afghanistan target Shia, 59 dead |work=Reuters |date=6 December 2011 |access-date=30 June 2012 }}</ref> * '''2015ع:''' [[ڍاڪا]]، [[بنگلاديش]] ۾ 24 آڪٽوبر تي هڪ مسجد اندر عاشوري جي تقريب دوران بم ڌماڪو؛ هڪ عزادار مارجي ويو ۽ 80 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-asia-34625375 |title=Dhaka blasts: One dead in attack on Shia Ashura ritual |date=24 October 2015 |access-date=24 February 2016 |work=[[BBC News]]}}</ref> ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] m4vq0wzdoi682gcj532id6p8kt2v2yq 400003 400002 2026-07-31T16:06:42Z Intisar Ali 8681 400003 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جو بڻ بنياد == '''عاشورو''' ({{Transliteration|ar|ʿĀshūrāʾ}}) جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن اسيرويا يا اسورا مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="FakhrRohani2014" /> هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي.<ref name="FakhrRohani2014" /><ref name="Plessner2012" /> == ابتدا == [[عاشورو]] جي ڏينهن [[روزو]] رکڻ جي روايت بابت ڪيترن ئي محققن جو خيال آهي ته [[اسلام]] جي شروعاتي دور ۾ اها [[يهوديت|يهودي]] مذهبي روايت سان لاڳاپيل هئي، جنهن کي [[محمد ﷺ]] 622ع ۾ [[مدينو|مديني]] پهچڻ کان پوءِ اختيار ڪيو. [[حديث]] جي ڪتابن ۾ عاشوري جي روزي کي [[يوم ڪپور]] (''ڏڻِ ڪفارو'' يا ''ڏڻِ معافي'') سان پڻ لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> {{Quote |text=جڏهن رسول الله ﷺ مديني پهتا ته ڏٺائون ته يهودي محرم جي ڏهين تاريخ جو احترام ڪندا هئا ۽ ان ڏينهن روزو رکندا هئا. پاڻ ﷺ فرمايائون: "اسان موسيٰؑ جي نسبت سان انهن کان وڌيڪ حق وارا آهيون." پوءِ پاڻ ان ڏينهن روزو رکڻ جو حڪم ڏنو. |author=صحيح البخاري، حديث 3942 }} بعد ۾، جڏهن رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا، تڏهن عاشوري جو روزو فرض نه رهيو ۽ نفلي عبادت جي صورت اختيار ڪري ويو. ڪيترن محققن موجب، اهو تبديلي تقريباً هڪ سال اندر آئي، جڏهن مديني جي يهودين ۽ مسلمانن جا لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Dakake2007" /> هن تبديليءَ کي [[قرآن]] جي سورت البقره (2:183–185) سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[رمضان]] کي روزن لاءِ مقرر مهينو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شروعاتي دور ۾ عاشورو لازمي طور [[محرم]] جي ڏهين تاريخ سان لاڳاپيل نه هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> انهن جي راءِ موجب، عاشورو غالباً شروعات ۾ [[يوم ڪپور]] سان گڏ، يهودي مهيني [[تشري]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو هو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Ayoub2005" /> بعد ۾، جڏهن يهودي ۽ اسلامي ڪئلينڊر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، تڏهن عاشوري کي محرم جي ڏهين تاريخ سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> محققن موجب، ٻنهي ڪئلينڊرن جي هن فرق جو هڪ سبب اهو پڻ هو ته [[محمد ﷺ]] [[قرآن]] جي سورت التوبه (9:37) جي هدايت مطابق يهودين ۾ رائج ڪئلينڊري ترتيبن (''نسيء'') کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ اسلامي ڪئلينڊر مستقل طور قمري بنيادن تي هليو، جڏهن ته يهودي ڪئلينڊر پنهنجي الڳ نظام تي جاري رهيو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Newman2023" /><ref name="Plessner2012" /> == سني اسلام ۾ == [[سني اسلام|سني]] روايتن ۾ عاشوري بابت هڪ اهڙي ئي روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن ڏينهن جي شروعات حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] جي نجات سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reid2011" /> ان کان علاوه، سني حديثن جي معتبر مجموعن ۾ اهڙيون روايتون پڻ موجود آهن، جن موجب عاشوري جو روزو [[قريش]] قبيلي ۾ اسلام کان اڳ به رائج هو، ۽ [[محمد ﷺ]] پڻ [[مڪو|مڪي]] ۾ رهائش دوران اهو روزو رکندا هئا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه ابتدائي سني روايتون، جن مان گهڻين کي حديث جي ماهرن ڪمزور قرار ڏنو آهي، عاشوري کي مختلف تاريخي ۽ مذهبي واقعن سان پڻ ڳنڍين ٿيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Crow2016" /> انهن روايتن موجب، هن ڏينهن حضرت [[موسيٰ]]ؑ سمنڊ کي ڦاڙي [[بني اسرائيل]] کي نجات ڏني،<ref name="Newman2023" /><ref name="Katz2007" /> حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي خشڪيءَ تي پهتي،<ref name="Katz2007" /> الله تعاليٰ حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ڪئي، حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي، حضرت [[عيسيٰ]]ؑ، حضرت [[ابراهيم]]ؑ ۽ حضرت آدمؑ جي پيدائش ٿي، حضرت محمد ﷺ جي حمل جو آغاز ٿيو،<ref name="Reid2011" /> ۽ حضرت [[يونس]]ؑ کي مڇيءَ جي پيٽ مان نجات ملي.<ref name="GordonMelton2010" /> [[تاسوعا]]، يعني محرم جي نائين تاريخ جو روزو، ڪيترن محققن موجب بعد ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مسلمانن جي عمل کي يهودين کان الڳ ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Reid2011" /> === رسمون === {{See also|الجيريا ۾ عاشورو|سبيبا|عاشوري}} سني اسلام ۾ محرم جي نائين ۽ ڏهين تاريخ تي نفلي روزا رکڻ کي مستحب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ سني فقهاءَ ان جي همٿ افزائي ڪئي آهي.<ref name="Reid2011" /> جيتوڻيڪ سڀئي سني عالم ان بابت هڪجهڙي راءِ نٿا رکن،<ref name="Reid2011" /><ref name="Katz2007" /> پر ڪيترين سني روايتن ۾ عاشوري کي الله تعاليٰ جي شڪرگذاري جو ڏينهن پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن کي عبادت، دعا ۽ جائز خوشيءَ جي اظهار سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Katz2007" /> اهڙيءَ طرح ڪيترين سني برادرين ۾ عاشورو هڪ مذهبي موقعي طور ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمان ساڳئي ڏينهن [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ [[حسين ابن علي]] ۽ سندس ساٿين جي شهادت تي سوڳ ملهائين ٿا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته سني جشن جون ڪجهه رسمون شيعن جي ماتمي رسمن جي جواب ۾ يا وري اسلام کان اڳ واريون روايتون اختيار ڪرڻ سان وجود ۾ آيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Reid2011" /> تاريخي حوالن موجب، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي دور خلافت ۾ عاشوري کي سرڪاري جشن جي صورت ڏني وئي ته جيئن امام حسين جي يادگيريءَ جي مقابلي ۾ هڪ مختلف روايت قائم ڪئي وڃي.<ref name="Hussain2005" /> [[عباسي خلافت|عباسي]] خليفي [[القادر بالله]] جي دور ۾ پڻ بغداد ۾ اهڙيون تقريبون منعقد ڪيون ويون.<ref name="Rahimi2012" /> 973ع ۾ [[بويهين]] جي دور واري بغداد ۾ ڪجهه سني گروهن عاشوري جي ڏينهن [[جنگ جمل]] جي منظرڪشي پڻ ڪئي، جيڪا حضرت [[علي ابن ابي طالب]] خلاف جنگ جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Hussain2005" /><ref name="Chelkowski1985" /> چاهي انهن رسمن جي ابتدا جيڪا به هجي، [[ابن تيميه]] (وفات: 1328ع) جي زماني تائين اهي روايتون مضبوط ٿي چڪيون هيون. ابن تيميه ڏانهن موڪليل هڪ سوال ۾ ذڪر آهي ته ماڻهو عاشوري تي غسل ڪندا هئا، نوان ڪپڙا پائيندا هئا، هڪ ٻئي سان مصافحو ڪندا هئا ۽ خاص کاڌا تيار ڪندا هئا.<ref name="Katz2007" /> اڄ به [[مغرب عربي]] جي ملڪن ۾ عاشورو روزن، خيرات، فوت ٿيلن جي ياد، خاص کاڌن، باهين مٿان ٽپ ڏيڻ ۽ ميلن سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> ٻئي طرف، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۾، ڪيترائي سني مسلمان پڻ عاشوري جي موقعي تي شيعن جي ڪجهه ماتمي رسمن ۾ شرڪت ڪندا رهيا آهن، گهٽ ۾ گهٽ جديد دور کان اڳ تائين.<ref name="Reid2011" /> [[تصوف|صوفي]] روايتن ۾ پڻ امام حسين جي شهادت جي ياد کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جيتوڻيڪ اها روايت ڪڏهن ڪڏهن سني مذهبي اشرافيه جي نظرين کان مختلف سمجهي وئي آهي.<ref name="Aghaie2013" /> صوفين جي نظر ۾ عاشورو صرف هڪ سانحو نه، پر امام حسين ۽ سندس ساٿين جي دائمي روحاني حياتيءَ ۽ خدا جي راهه ۾ سندن شهادت جي ياد جو ڏينهن پڻ آهي.<ref name="Hyder2006" /> === ابن تيميه === عاشوري تي ماتم يا جشن جي شرعي حيثيت بابت پڇيل هڪ سوال جي جواب ۾ [[ابن تيميه]] ٻنهي عملن کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب نه ماتم ۽ نه ئي جشن [[محمد ﷺ]] جي سنت مان ثابت آهي. البت، هن عاشوري جي روزي رکڻ جي حوصلا افزائي ڪئي، جيئن رسول الله ﷺ جي عمل جي پيروي ٿي سگهي.<ref name="Katz2007" /> اسلاميات جي ماهر ايم. ڪيٽز جي راءِ آهي ته ابن تيميه روزي کي صرف هڪ عمل تائين محدود ڪري ڇڏيو ۽ ان جي روحاني مقصد بابت سني روايتن کي مناسب اهميت نه ڏني.<ref name="Katz2007" /> == شيعه اسلام ۾ == === جنگ ڪربلا === {{Main|جنگ ڪربلا}} شيعه اسلام ۾ عاشورو [[حسين ابن علي]]، جيڪو حضرت [[محمد]] ﷺ جو ڏوهٽو ۽ شيعن جو ٽيون امام هو، جي شهادت جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}} حسين ابن علي 10 محرم 61 هجري (10 آڪٽوبر 680ع) تي [[جنگ ڪربلا]] دوران [[اموي خلافت|اموي خليفي]] [[يزيد اول|يزيد ابن معاويه]] ({{Reign|680|683}}) جي لشڪر هٿان پنهنجي گهڻن مرد مائٽن ۽ ٿورڙن ساٿين سان گڏ شهيد ڪيو ويو.{{Sfn|Aghaie|2013}} جنگ کان ڪجهه ڏينهن اڳ حسين ۽ سندس ساٿي ويجهي [[فرات]] درياهه جي پاڻي کان محروم ڪري گهيري ۾ رکيا ويا هئا. جنگ کان پوءِ حسين جي قافلي جون عورتون ۽ ٻار قيدي بڻائي [[دمشق]]، [[شام]] جي گاديءَ واري شهر ڏانهن روانا ڪيا ويا. هي جنگ ناڪام ڳالهين ۽ حسين ابن علي جي يزيد جي خلافت جي بيعت کان انڪار کان پوءِ پيش آئي. مسلمان مؤرخن جي نظر ۾ يزيد کي اڪثر بي دين ۽ بدڪردار حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Momen|1985|p=28}}{{Sfn|Pinault|2000|p=70}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=117}} هي جنگ [[ڪربلا]] جي ريگستاني ميدان ۾، ويجهي شهر [[ڪوفو]] ڏانهن ويندڙ رستي تي وڙهي وئي، جتي جي رهواسين حسين کي يزيد جي خلاف اڳواڻي ڪرڻ لاءِ دعوت ڏني هئي.{{Sfn|Madelung|2004}} === اهميت === {{Main|محرم جو سوڳ#اهميت}} [[File:Tehran Ashura Demonstration, 11 December 1978 (12).jpg|thumb|1978ع ۾ [[ايران]] ۾ [[پهلوي خاندان]] خلاف عاشوري جا احتجاج]] شيعه مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ ڏک جو ڏينهن آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} شيعه امامن پڻ هن ڏينهن کي اهڙي ئي حيثيت سان ملهايو،{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=163}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}} ۽ شيعه برادريءَ کي به اهڙو ئي عمل اختيار ڪرڻ جي بار بار تلقين ڪئي.{{Sfn|Rahimi|2012|p=205}} مثال طور، شيعه امام [[علي رضا]] ({{Died in|818}}) ڏانهن منسوب هڪ روايت ۾ عاشوري کي غم، ماتم ۽ دنياوي مشغلن کان ڪناره ڪشيءَ جو ڏينهن قرار ڏنو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150{{ndash}}151}} شيعه روايت موجب اهي سني [[حديث]]ون، جيڪي عاشوري کي خوشي ۽ جشن جو ڏينهن قرار ڏين ٿيون، من گهڙت سمجهيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150}} شيعه امامن ڏانهن منسوب روايتن موجب هن ڏينهن روزو رکڻ کان منع ڪئي وئي آهي،{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}} ۽ عاشوري کي برڪت يا خوشيءَ جو ڏينهن ملهائيندڙن لاءِ دائمي عذاب جو وعدو بيان ڪيو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}}{{Sfn|Nakash|1993|p=166}} شيعه اسلام ۾ ڪربلا نيڪي ۽ بدي جي وچ ۾ دائمي جدوجهد،{{Sfn|Aghaie|2004|p=9}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=112}} اعليٰ ترين ايثار ۽ قرباني،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=19}} ۽ حضرت محمد ﷺ جي نبوي مشن جي خلاف ٿيندڙ سڀ کان وڏي سازش جي علامت آهي.{{Sfn|Crow|2016}} تاريخي لحاظ کان ڪربلا جي واقعي شيعه جماعت کي هڪ الڳ مذهبي فرقي طور مستحڪم ڪيو، ۽ اڄ تائين اهو سندن مذهبي سڃاڻپ جو بنيادي حصو آهي.{{Sfn|Kennedy|2016|p=77}}{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} هڪ پاسي، عزادار پاڻ کي حسين جي غم ۾ شريڪ سمجهن ٿا ۽ اميد رکن ٿا ته [[قيامت جو ڏينهن]] تي کين سندس شفاعت نصيب ٿيندي.{{Sfn|Blank|2001|p=84}}{{Sfn|Munson|1988|p=24}} ٻئي پاسي، حسين لاءِ سوڳ کي ظلم جي خلاف احتجاج، خدا جي راهه ۾ جدوجهد ([[جهاد]])، ۽ عبادت جو هڪ عمل تصور ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=142{{ndash}}143}}{{Sfn|Nakash|1993|p=165}} === رسمون === {{Main|محرم جو سوڳ#شيعه اسلام ۾ محرم جون رسمون}} [[File:Mourning_of_Muharram_in_cities_and_villages_of_Iran-342_16_(136).jpg|thumb|220x220px|ايران ۾ شيعن جو تعزيي (تعزيه) وارو مذهبي ڊرامو]] [[عراق]] جي شهر ڪربلا ۾ واقع [[امام حسين جو روضو|امام حسين جي روضي]] جي زيارت کان علاوه،{{Sfn|Szanto|2018|p=14}} شيعه مسلمان هر سال محرم ۽ [[صفر]] جي مهينن دوران ڪربلا جي واقعن کي ياد ڪندا آهن.{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} اڪثر مذهبي رسمون محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن ۾ ادا ڪيون وينديون آهن، جيڪي عاشوري جي ڏينهن وڏن شيعه شهرن ۾ نڪرندڙ ماتمي جلوسن تي پنهنجي عروج تي پهچنديون آهن.{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Momen|1985|p=240}} انهن رسمن جو بنيادي جزو مجلسون (واحد:مجلس) آهن، جن ۾ ڪربلا جي واقعن جو بيان [[روضه خواني]] يا قراءه ڪيو ويندو آهي،{{Sfn|D'Souza|1998}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} ۽ مرثيا، نوحا ۽ ماتمي شاعري ([[نوحو|نوحه]]، [[نياحه]]، [[مرثيه خواني]]) پڙهي ويندي آهي،{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} جن جو مقصد سامعين جي دلين ۾ حسين لاءِ همدردي پيدا ڪرڻ ۽ کين روئڻ تي آماده ڪرڻ هوندو آهي.{{Sfn|Pinault|2000|p=77}}{{Sfn|Chelkowski|2012b}} مجلسون اڪثر اهڙين عمارتن يا هنڌن تي منعقد ٿينديون آهن، جيڪي مختلف علائقن ۾ [[حسينيه]]، [[تڪيه]]، [[امام باڙه]] يا [[عزاخانو]] جي نالن سان سڃاتيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Campo|2009|p=320}} ماتمي رسمن جو ٻيو اهم حصو عزادارن جو مرثين ۽ نوحن جي ڌُن تي ماتم ڪرڻ آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} هي عمل قديم [[عرب]] روايتن مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=169}} اڄڪلهه شيعه برادرين ۾ هلڪي نوعيت جو ماتم، جهڙوڪ چهري ۽ سيني تي هٿ هڻڻ ([[لطم]]، [[سِينا زني]]، [[ماتم]])، وڏي پيماني تي رائج آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Pinault|1992|p=99}}{{Sfn|Flaskerud|2015}} ان کان علاوه سخت نوعيت جا ماتمي طريقا پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[تطبير]]، [[تيغ زني]] يا [[قمه زني]]، جن ۾ عزادار چاقن، تلوارن يا زنجيرن سان، جن ۾ ڪڏهن تيز ڌارون لڳل هونديون آهن، پنهنجي مٿي يا پٺ تي وار ڪندا آهن.{{Sfn|Flaskerud|2015}} اهڙي قسم جي ماتم تي 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ايران]] ۽ [[لبنان]] جي شيعه برادرين ۾ پابندي لڳائي وئي،{{Sfn|Szanto|2013|p=75}} ۽ ڪيترن ئي شيعه عالمن ان جي مخالفت ڪئي آهي،{{Sfn|Calmard|2004}} تنهنڪري اڄ به اهو عمل شيعه برادرين ۾ اختلاف جو موضوع آهي.{{Sfn|Calmard|1987}} هڪ ٻي اهم رسم ڪربلا جي واقعن جي ڊرامائي پيشڪش آهي، جنهن کي [[تعزيه]] يا [[شبيه خواني]] چيو وڃي ٿو.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} هي روايت اڄ به ايران، نارِ فارس جي اولهندي سامونڊي علائقن ۽ لبنان ۾ جاري آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} عاشوري جي ڏينهن انهن پيشڪشن ۾ هميشه حسين جي شهادت کي مرڪزي موضوع بڻايو ويندو آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} ڪربلا ۾ هر سال عاشوري تي هڪ نمائشي تقريب ۾ جنگ کان پوءِ اموي لشڪر طرفان حسين جي خيمن کي ساڙڻ ۽ عورتن ۽ ٻارن کي قيد ڪرڻ جا منظر پيش ڪيا ويندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} محرم، خاص طور تي عاشوري جي ڏينهن،{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} ماتمي جلوس (دسته، موڪب) شهرن جي گهٽين مان گذرندا آهن،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=27}} جتي نوحا ۽ مرثيا پڙهيا ويندا آهن،{{Sfn|Ayoub|1978|p=154}} ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماتم پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مثال طور ڪربلا ۾ [[طويريج]] نالي جلوس ۾ مرد ۽ پوءِ عورتون عاشوري جي منجهند ڌاري اگهاڙن پيرن سان امام حسين جي روضي ڏانهن پنڌ ڪندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مختلف علائقن ۾ جلوسن دوران علامتي شيون پڻ کنيون وينديون آهن، جهڙوڪ [[علم (جهنڊي جو نشان)|علم]] (جهنڊو)،{{Sfn|Calmard|Allan|1985}} [[نخل گرداني|نخل]] (کجيءَ جو وڻ)،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} [[تعزيه]]،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} ۽ ''[[تاجيه]]''.{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=154{{ndash}}155}} ''علم'' ڪربلا ۾ حسين جي جهنڊي جي علامت آهي،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} جڏهن ته ''[[نخل]]''، ''تعزيه'' ۽ ''تاجيه'' حسين جي جنازي يا مزار جي علامتي نمائندگي ڪن ٿا.{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}}{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=152, 154{{ndash}}155}} <gallery widths="200" heights="160" mode="packed" caption="عاشوري جون شيعه مذهبي رسمون"> File:Tuwairij run 1.jpg|ڪربلا ۾ عاشوري جي ڏينهن طويريج جلوس File:Tuwairij run 2.jpg File:Tuwairij run.jpg|طويريج جلوس، 2019ع File:Ashura in Syria- 2017 01 (2).jpg|[[شام]] ۾ عاشوري جو ماتمي جلوس File:Ashura in Qatif 3.jpg|[[سعودي عرب]] ۾ عاشوري تي شيعه عزادار File:Muharram (Al'am) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|[[ڀارت]] ۾ عاشوري جو جلوس، جنهن ۾ علم کنيل آهن File:Ashura procession in Tehran, Iran.jpg|ايران ۾ عاشوري جي جلوس جو علم File:Muharram (Ta'ziya) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|ڀارت ۾ تعزيه، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:Mourning of Muharram in cities and villages of Iran-342 16 (66).jpg|ايران ۾ نخل، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:A tadjah at Hosay.jpg|[[ٽرينڊيڊ]] جي [[حُسَي]] رسم ۾ ''تاجيه''، جيڪو حسين جي مزار جي علامت آهي (1950ع وارو ڏهاڪو) File:Tabuik festival.jpg|[[انڊونيشيا]] ۾ عاشوري تي [[تابوئڪ]] جي رسم File:Ashura 2016 mourning in Imam Hossein Square, Tehran 05.jpg|ايران ۾ حسين جي خيمن کي ساڙڻ واري واقعي جي تعزيي پيشڪش </gallery> == عاشوري دوران دهشتگرد حملا == {{See also|فهرست دهشتگرد حملن جا محرم دوران شيعه عزادارن تي|شيعه مخالف جذبا}} عاشورو ڪڏهن ڪڏهن شيعه مسلمانن خلاف سني انتهاپسندن جي پرتشدد حملن جو موقعو پڻ بڻيو آهي، خاص طور تي انهن ملڪن ۾ جتي شيعا اقليت ۾ آهن.{{Sfn|Gordon Melton|2010}} مثال طور، هندستان ۾ سني مذهبي اڳواڻ [[سيد احمد بريلوي]] (وفات: 1831ع) عاشوري جي رسمن جي مخالفت ڪئي ۽، شايد مبالغي سان، دعويٰ ڪئي ته هن هزارين [[امام بارگاهه|امام بارگاهون]] ڊهرائي ڇڏيون، جيڪي عزاداري لاءِ مخصوص عمارتون آهن.{{Sfn|Metcalf|2014|p=58}} عاشوري جي موقعي تي ٿيل ڪجهه اهم دهشتگرد حملن جا مثال هيٺ ڏجن ٿا: * '''1940ع:''' [[دهلي]]، [[ڀارت]] ۾ 21 فيبروري تي عاشوري جي جلوس تي بم اڇلايو ويو.{{Sfn|Hollister|1979|p=178}} * '''1994ع:''' [[1994 امام رضا مزار بم ڌماڪو|امام رضا جي روضي تي بم ڌماڪو]]، [[مشهد]]، [[ايران]]، 20 جون؛ 20 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url = http://www.southasiaanalysis.org/papers5/paper484.html |title=Sipah-E-Sahaba Pakistan, Lashkar-e-Jhangvi, Bin Laden & Ramzi Yousef |date=7 January 2002 |first=B. |last=Raman |url-status=usurped |archive-url = https://web.archive.org/web/20090429091133/http://southasiaanalysis.org/papers5/paper484.html |archive-date=29 April 2009 }}</ref> * '''2004ع:''' [[2004 ڪربلا ۽ نجف بم ڌماڪا]]، [[ڪربلا]] ۽ [[نجف]]، [[عراق]]، 2 مارچ؛ 180 کان وڌيڪ شيعه زائر مارجي ويا ۽ 5,000 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web |url = https://www.nytimes.com/2004/03/02/international/middleeast/blasts-at-shiite-ceremonies-in-iraq-kill-more-than.html?_r=0 |title=Blasts at Shia Ceremonies in Iraq Kill More Than 140 |work=The New York Times |date=2 March 2004 |access-date=18 March 2017}}</ref>{{Sfn|Hassner|2016|p=145}} * '''2008ع:''' [[عراق]] ۾ 19 جنوري تي عاشوري جي جلوسن تي ٻن الڳ حملن ۾ 9 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news |url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7197473.stm |title=Iraqi Shia pilgrims mark holy day |website=bbc.co.uk |access-date=10 October 2015 |date=19 January 2008}}</ref> * '''2009ع:''' [[2009 ڪراچي بم ڌماڪو|ڪراچي ۾ عاشوري جي جلوس تي بم ڌماڪو]]، [[پاڪستان]]، 28 ڊسمبر؛ 43 ماڻهو مارجي ويا ۽ 60 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=2009-12-30 |title=Pakistan Taliban says carried out Karachi bombing |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-violence-idUSTRE5BM15820091230 |access-date=2023-08-22}}</ref> * '''2011ع:''' [[مرڪزي عراق]] ۾ 6 ڊسمبر تي عاشوري جي جلوسن تي ڪيترائي بم ڌماڪا؛ 30 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16035254 |title=Deadly bomb attacks on Shia pilgrims in Iraq |publisher=bbc.co.uk |date=5 December 2011 |access-date=30 June 2012}}</ref> * '''2011ع:''' [[2011 افغانستان عاشورا بم ڌماڪا|ڪابل، افغانستان ۾ عاشوري جي عزادارن تي ٻه الڳ بم ڌماڪا]]، 6 ڊسمبر؛ 80 ماڻهو مارجي ويا ۽ 160 زخمي ٿيا.<ref name="fox">{{Citation |title=Afghanistan's President Says Death Toll From Shrine Blast Has Risen to at Least 80 |date=11 December 2011 |url=https://www.foxnews.com/world/afghanistans-president-says-death-toll-from-shrine-blast-has-risen-to-at-least-80/ |access-date=11 Dec 2011 |publisher=[[Fox News]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Harooni |first=Mirwais |url=https://www.reuters.com/article/us-kabul-blast-idUSTRE7B50C320111206 |title=Blasts across Afghanistan target Shia, 59 dead |work=Reuters |date=6 December 2011 |access-date=30 June 2012 }}</ref> * '''2015ع:''' [[ڍاڪا]]، [[بنگلاديش]] ۾ 24 آڪٽوبر تي هڪ مسجد اندر عاشوري جي تقريب دوران بم ڌماڪو؛ هڪ عزادار مارجي ويو ۽ 80 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-asia-34625375 |title=Dhaka blasts: One dead in attack on Shia Ashura ritual |date=24 October 2015 |access-date=24 February 2016 |work=[[BBC News]]}}</ref> ==گريگورين ڪئلينڊر ۾== [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ، يعني عاشورو، هر سال [[گريگورين ڪئلينڊر]] ۾ مختلف تاريخ تي اچي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي ڪئلينڊر قمري آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر شمسي آهي.<ref name="vangent">{{cite web |last=Gent |first=R.H. van |title=The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia |url=https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/islam/ummalqura.htm |website=webspace.science.uu.nl}}</ref> {| class="wikitable" |- ! '''اسلامي ڪئلينڊر''' |1447 |1448 |1449 |- ! '''گريگورين ڪئلينڊر''' |5 جولاءِ 2025<ref name=":0">{{Cite web |title=Hijri to Gregorian Date Converter - Islamic Date Converter |url=https://www.islamicfinder.org/islamic-date-converter/ |access-date=10 August 2024 |website=IslamicFinder |language=en}}</ref> |25 جون 2026<ref name=":0" /> |15 جون 2027<ref name=":0" /> |} ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] rqq6clts2zguyils2sb63ld0hazmasi 400004 400003 2026-07-31T16:07:42Z Intisar Ali 8681 400004 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جو بڻ بنياد == '''عاشورو''' ({{Transliteration|ar|ʿĀshūrāʾ}}) جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن اسيرويا يا اسورا مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="FakhrRohani2014" /> هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي.<ref name="FakhrRohani2014" /><ref name="Plessner2012" /> == ابتدا == [[عاشورو]] جي ڏينهن [[روزو]] رکڻ جي روايت بابت ڪيترن ئي محققن جو خيال آهي ته [[اسلام]] جي شروعاتي دور ۾ اها [[يهوديت|يهودي]] مذهبي روايت سان لاڳاپيل هئي، جنهن کي [[محمد ﷺ]] 622ع ۾ [[مدينو|مديني]] پهچڻ کان پوءِ اختيار ڪيو. [[حديث]] جي ڪتابن ۾ عاشوري جي روزي کي [[يوم ڪپور]] (''ڏڻِ ڪفارو'' يا ''ڏڻِ معافي'') سان پڻ لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> {{Quote |text=جڏهن رسول الله ﷺ مديني پهتا ته ڏٺائون ته يهودي محرم جي ڏهين تاريخ جو احترام ڪندا هئا ۽ ان ڏينهن روزو رکندا هئا. پاڻ ﷺ فرمايائون: "اسان موسيٰؑ جي نسبت سان انهن کان وڌيڪ حق وارا آهيون." پوءِ پاڻ ان ڏينهن روزو رکڻ جو حڪم ڏنو. |author=صحيح البخاري، حديث 3942 }} بعد ۾، جڏهن رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا، تڏهن عاشوري جو روزو فرض نه رهيو ۽ نفلي عبادت جي صورت اختيار ڪري ويو. ڪيترن محققن موجب، اهو تبديلي تقريباً هڪ سال اندر آئي، جڏهن مديني جي يهودين ۽ مسلمانن جا لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Dakake2007" /> هن تبديليءَ کي [[قرآن]] جي سورت البقره (2:183–185) سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[رمضان]] کي روزن لاءِ مقرر مهينو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شروعاتي دور ۾ عاشورو لازمي طور [[محرم]] جي ڏهين تاريخ سان لاڳاپيل نه هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> انهن جي راءِ موجب، عاشورو غالباً شروعات ۾ [[يوم ڪپور]] سان گڏ، يهودي مهيني [[تشري]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو هو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Ayoub2005" /> بعد ۾، جڏهن يهودي ۽ اسلامي ڪئلينڊر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، تڏهن عاشوري کي محرم جي ڏهين تاريخ سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> محققن موجب، ٻنهي ڪئلينڊرن جي هن فرق جو هڪ سبب اهو پڻ هو ته [[محمد ﷺ]] [[قرآن]] جي سورت التوبه (9:37) جي هدايت مطابق يهودين ۾ رائج ڪئلينڊري ترتيبن (''نسيء'') کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ اسلامي ڪئلينڊر مستقل طور قمري بنيادن تي هليو، جڏهن ته يهودي ڪئلينڊر پنهنجي الڳ نظام تي جاري رهيو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Newman2023" /><ref name="Plessner2012" /> == سني اسلام ۾ == [[سني اسلام|سني]] روايتن ۾ عاشوري بابت هڪ اهڙي ئي روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن ڏينهن جي شروعات حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] جي نجات سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reid2011" /> ان کان علاوه، سني حديثن جي معتبر مجموعن ۾ اهڙيون روايتون پڻ موجود آهن، جن موجب عاشوري جو روزو [[قريش]] قبيلي ۾ اسلام کان اڳ به رائج هو، ۽ [[محمد ﷺ]] پڻ [[مڪو|مڪي]] ۾ رهائش دوران اهو روزو رکندا هئا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه ابتدائي سني روايتون، جن مان گهڻين کي حديث جي ماهرن ڪمزور قرار ڏنو آهي، عاشوري کي مختلف تاريخي ۽ مذهبي واقعن سان پڻ ڳنڍين ٿيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Crow2016" /> انهن روايتن موجب، هن ڏينهن حضرت [[موسيٰ]]ؑ سمنڊ کي ڦاڙي [[بني اسرائيل]] کي نجات ڏني،<ref name="Newman2023" /><ref name="Katz2007" /> حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي خشڪيءَ تي پهتي،<ref name="Katz2007" /> الله تعاليٰ حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ڪئي، حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي، حضرت [[عيسيٰ]]ؑ، حضرت [[ابراهيم]]ؑ ۽ حضرت آدمؑ جي پيدائش ٿي، حضرت محمد ﷺ جي حمل جو آغاز ٿيو،<ref name="Reid2011" /> ۽ حضرت [[يونس]]ؑ کي مڇيءَ جي پيٽ مان نجات ملي.<ref name="GordonMelton2010" /> [[تاسوعا]]، يعني محرم جي نائين تاريخ جو روزو، ڪيترن محققن موجب بعد ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مسلمانن جي عمل کي يهودين کان الڳ ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Reid2011" /> === رسمون === {{See also|الجيريا ۾ عاشورو|سبيبا|عاشوري}} سني اسلام ۾ محرم جي نائين ۽ ڏهين تاريخ تي نفلي روزا رکڻ کي مستحب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ سني فقهاءَ ان جي همٿ افزائي ڪئي آهي.<ref name="Reid2011" /> جيتوڻيڪ سڀئي سني عالم ان بابت هڪجهڙي راءِ نٿا رکن،<ref name="Reid2011" /><ref name="Katz2007" /> پر ڪيترين سني روايتن ۾ عاشوري کي الله تعاليٰ جي شڪرگذاري جو ڏينهن پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن کي عبادت، دعا ۽ جائز خوشيءَ جي اظهار سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Katz2007" /> اهڙيءَ طرح ڪيترين سني برادرين ۾ عاشورو هڪ مذهبي موقعي طور ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمان ساڳئي ڏينهن [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ [[حسين ابن علي]] ۽ سندس ساٿين جي شهادت تي سوڳ ملهائين ٿا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته سني جشن جون ڪجهه رسمون شيعن جي ماتمي رسمن جي جواب ۾ يا وري اسلام کان اڳ واريون روايتون اختيار ڪرڻ سان وجود ۾ آيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Reid2011" /> تاريخي حوالن موجب، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي دور خلافت ۾ عاشوري کي سرڪاري جشن جي صورت ڏني وئي ته جيئن امام حسين جي يادگيريءَ جي مقابلي ۾ هڪ مختلف روايت قائم ڪئي وڃي.<ref name="Hussain2005" /> [[عباسي خلافت|عباسي]] خليفي [[القادر بالله]] جي دور ۾ پڻ بغداد ۾ اهڙيون تقريبون منعقد ڪيون ويون.<ref name="Rahimi2012" /> 973ع ۾ [[بويهين]] جي دور واري بغداد ۾ ڪجهه سني گروهن عاشوري جي ڏينهن [[جنگ جمل]] جي منظرڪشي پڻ ڪئي، جيڪا حضرت [[علي ابن ابي طالب]] خلاف جنگ جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Hussain2005" /><ref name="Chelkowski1985" /> چاهي انهن رسمن جي ابتدا جيڪا به هجي، [[ابن تيميه]] (وفات: 1328ع) جي زماني تائين اهي روايتون مضبوط ٿي چڪيون هيون. ابن تيميه ڏانهن موڪليل هڪ سوال ۾ ذڪر آهي ته ماڻهو عاشوري تي غسل ڪندا هئا، نوان ڪپڙا پائيندا هئا، هڪ ٻئي سان مصافحو ڪندا هئا ۽ خاص کاڌا تيار ڪندا هئا.<ref name="Katz2007" /> اڄ به [[مغرب عربي]] جي ملڪن ۾ عاشورو روزن، خيرات، فوت ٿيلن جي ياد، خاص کاڌن، باهين مٿان ٽپ ڏيڻ ۽ ميلن سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> ٻئي طرف، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۾، ڪيترائي سني مسلمان پڻ عاشوري جي موقعي تي شيعن جي ڪجهه ماتمي رسمن ۾ شرڪت ڪندا رهيا آهن، گهٽ ۾ گهٽ جديد دور کان اڳ تائين.<ref name="Reid2011" /> [[تصوف|صوفي]] روايتن ۾ پڻ امام حسين جي شهادت جي ياد کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جيتوڻيڪ اها روايت ڪڏهن ڪڏهن سني مذهبي اشرافيه جي نظرين کان مختلف سمجهي وئي آهي.<ref name="Aghaie2013" /> صوفين جي نظر ۾ عاشورو صرف هڪ سانحو نه، پر امام حسين ۽ سندس ساٿين جي دائمي روحاني حياتيءَ ۽ خدا جي راهه ۾ سندن شهادت جي ياد جو ڏينهن پڻ آهي.<ref name="Hyder2006" /> === ابن تيميه === عاشوري تي ماتم يا جشن جي شرعي حيثيت بابت پڇيل هڪ سوال جي جواب ۾ [[ابن تيميه]] ٻنهي عملن کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب نه ماتم ۽ نه ئي جشن [[محمد ﷺ]] جي سنت مان ثابت آهي. البت، هن عاشوري جي روزي رکڻ جي حوصلا افزائي ڪئي، جيئن رسول الله ﷺ جي عمل جي پيروي ٿي سگهي.<ref name="Katz2007" /> اسلاميات جي ماهر ايم. ڪيٽز جي راءِ آهي ته ابن تيميه روزي کي صرف هڪ عمل تائين محدود ڪري ڇڏيو ۽ ان جي روحاني مقصد بابت سني روايتن کي مناسب اهميت نه ڏني.<ref name="Katz2007" /> == شيعه اسلام ۾ == === جنگ ڪربلا === {{Main|جنگ ڪربلا}} شيعه اسلام ۾ عاشورو [[حسين ابن علي]]، جيڪو حضرت [[محمد]] ﷺ جو ڏوهٽو ۽ شيعن جو ٽيون امام هو، جي شهادت جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}} حسين ابن علي 10 محرم 61 هجري (10 آڪٽوبر 680ع) تي [[جنگ ڪربلا]] دوران [[اموي خلافت|اموي خليفي]] [[يزيد اول|يزيد ابن معاويه]] ({{Reign|680|683}}) جي لشڪر هٿان پنهنجي گهڻن مرد مائٽن ۽ ٿورڙن ساٿين سان گڏ شهيد ڪيو ويو.{{Sfn|Aghaie|2013}} جنگ کان ڪجهه ڏينهن اڳ حسين ۽ سندس ساٿي ويجهي [[فرات]] درياهه جي پاڻي کان محروم ڪري گهيري ۾ رکيا ويا هئا. جنگ کان پوءِ حسين جي قافلي جون عورتون ۽ ٻار قيدي بڻائي [[دمشق]]، [[شام]] جي گاديءَ واري شهر ڏانهن روانا ڪيا ويا. هي جنگ ناڪام ڳالهين ۽ حسين ابن علي جي يزيد جي خلافت جي بيعت کان انڪار کان پوءِ پيش آئي. مسلمان مؤرخن جي نظر ۾ يزيد کي اڪثر بي دين ۽ بدڪردار حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Momen|1985|p=28}}{{Sfn|Pinault|2000|p=70}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=117}} هي جنگ [[ڪربلا]] جي ريگستاني ميدان ۾، ويجهي شهر [[ڪوفو]] ڏانهن ويندڙ رستي تي وڙهي وئي، جتي جي رهواسين حسين کي يزيد جي خلاف اڳواڻي ڪرڻ لاءِ دعوت ڏني هئي.{{Sfn|Madelung|2004}} === اهميت === {{Main|محرم جو سوڳ#اهميت}} [[File:Tehran Ashura Demonstration, 11 December 1978 (12).jpg|thumb|1978ع ۾ [[ايران]] ۾ [[پهلوي خاندان]] خلاف عاشوري جا احتجاج]] شيعه مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ ڏک جو ڏينهن آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} شيعه امامن پڻ هن ڏينهن کي اهڙي ئي حيثيت سان ملهايو،{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=163}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}} ۽ شيعه برادريءَ کي به اهڙو ئي عمل اختيار ڪرڻ جي بار بار تلقين ڪئي.{{Sfn|Rahimi|2012|p=205}} مثال طور، شيعه امام [[علي رضا]] ({{Died in|818}}) ڏانهن منسوب هڪ روايت ۾ عاشوري کي غم، ماتم ۽ دنياوي مشغلن کان ڪناره ڪشيءَ جو ڏينهن قرار ڏنو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150{{ndash}}151}} شيعه روايت موجب اهي سني [[حديث]]ون، جيڪي عاشوري کي خوشي ۽ جشن جو ڏينهن قرار ڏين ٿيون، من گهڙت سمجهيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150}} شيعه امامن ڏانهن منسوب روايتن موجب هن ڏينهن روزو رکڻ کان منع ڪئي وئي آهي،{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}} ۽ عاشوري کي برڪت يا خوشيءَ جو ڏينهن ملهائيندڙن لاءِ دائمي عذاب جو وعدو بيان ڪيو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}}{{Sfn|Nakash|1993|p=166}} شيعه اسلام ۾ ڪربلا نيڪي ۽ بدي جي وچ ۾ دائمي جدوجهد،{{Sfn|Aghaie|2004|p=9}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=112}} اعليٰ ترين ايثار ۽ قرباني،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=19}} ۽ حضرت محمد ﷺ جي نبوي مشن جي خلاف ٿيندڙ سڀ کان وڏي سازش جي علامت آهي.{{Sfn|Crow|2016}} تاريخي لحاظ کان ڪربلا جي واقعي شيعه جماعت کي هڪ الڳ مذهبي فرقي طور مستحڪم ڪيو، ۽ اڄ تائين اهو سندن مذهبي سڃاڻپ جو بنيادي حصو آهي.{{Sfn|Kennedy|2016|p=77}}{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} هڪ پاسي، عزادار پاڻ کي حسين جي غم ۾ شريڪ سمجهن ٿا ۽ اميد رکن ٿا ته [[قيامت جو ڏينهن]] تي کين سندس شفاعت نصيب ٿيندي.{{Sfn|Blank|2001|p=84}}{{Sfn|Munson|1988|p=24}} ٻئي پاسي، حسين لاءِ سوڳ کي ظلم جي خلاف احتجاج، خدا جي راهه ۾ جدوجهد ([[جهاد]])، ۽ عبادت جو هڪ عمل تصور ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=142{{ndash}}143}}{{Sfn|Nakash|1993|p=165}} === رسمون === {{Main|محرم جو سوڳ#شيعه اسلام ۾ محرم جون رسمون}} [[File:Mourning_of_Muharram_in_cities_and_villages_of_Iran-342_16_(136).jpg|thumb|220x220px|ايران ۾ شيعن جو تعزيي (تعزيه) وارو مذهبي ڊرامو]] [[عراق]] جي شهر ڪربلا ۾ واقع [[امام حسين جو روضو|امام حسين جي روضي]] جي زيارت کان علاوه،{{Sfn|Szanto|2018|p=14}} شيعه مسلمان هر سال محرم ۽ [[صفر]] جي مهينن دوران ڪربلا جي واقعن کي ياد ڪندا آهن.{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} اڪثر مذهبي رسمون محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن ۾ ادا ڪيون وينديون آهن، جيڪي عاشوري جي ڏينهن وڏن شيعه شهرن ۾ نڪرندڙ ماتمي جلوسن تي پنهنجي عروج تي پهچنديون آهن.{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Momen|1985|p=240}} انهن رسمن جو بنيادي جزو مجلسون (واحد:مجلس) آهن، جن ۾ ڪربلا جي واقعن جو بيان [[روضه خواني]] يا قراءه ڪيو ويندو آهي،{{Sfn|D'Souza|1998}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} ۽ مرثيا، نوحا ۽ ماتمي شاعري ([[نوحو|نوحه]]، [[نياحه]]، [[مرثيه خواني]]) پڙهي ويندي آهي،{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} جن جو مقصد سامعين جي دلين ۾ حسين لاءِ همدردي پيدا ڪرڻ ۽ کين روئڻ تي آماده ڪرڻ هوندو آهي.{{Sfn|Pinault|2000|p=77}}{{Sfn|Chelkowski|2012b}} مجلسون اڪثر اهڙين عمارتن يا هنڌن تي منعقد ٿينديون آهن، جيڪي مختلف علائقن ۾ [[حسينيه]]، [[تڪيه]]، [[امام باڙه]] يا [[عزاخانو]] جي نالن سان سڃاتيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Campo|2009|p=320}} ماتمي رسمن جو ٻيو اهم حصو عزادارن جو مرثين ۽ نوحن جي ڌُن تي ماتم ڪرڻ آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} هي عمل قديم [[عرب]] روايتن مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=169}} اڄڪلهه شيعه برادرين ۾ هلڪي نوعيت جو ماتم، جهڙوڪ چهري ۽ سيني تي هٿ هڻڻ ([[لطم]]، [[سِينا زني]]، [[ماتم]])، وڏي پيماني تي رائج آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Pinault|1992|p=99}}{{Sfn|Flaskerud|2015}} ان کان علاوه سخت نوعيت جا ماتمي طريقا پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[تطبير]]، [[تيغ زني]] يا [[قمه زني]]، جن ۾ عزادار چاقن، تلوارن يا زنجيرن سان، جن ۾ ڪڏهن تيز ڌارون لڳل هونديون آهن، پنهنجي مٿي يا پٺ تي وار ڪندا آهن.{{Sfn|Flaskerud|2015}} اهڙي قسم جي ماتم تي 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ايران]] ۽ [[لبنان]] جي شيعه برادرين ۾ پابندي لڳائي وئي،{{Sfn|Szanto|2013|p=75}} ۽ ڪيترن ئي شيعه عالمن ان جي مخالفت ڪئي آهي،{{Sfn|Calmard|2004}} تنهنڪري اڄ به اهو عمل شيعه برادرين ۾ اختلاف جو موضوع آهي.{{Sfn|Calmard|1987}} هڪ ٻي اهم رسم ڪربلا جي واقعن جي ڊرامائي پيشڪش آهي، جنهن کي [[تعزيه]] يا [[شبيه خواني]] چيو وڃي ٿو.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} هي روايت اڄ به ايران، نارِ فارس جي اولهندي سامونڊي علائقن ۽ لبنان ۾ جاري آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} عاشوري جي ڏينهن انهن پيشڪشن ۾ هميشه حسين جي شهادت کي مرڪزي موضوع بڻايو ويندو آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} ڪربلا ۾ هر سال عاشوري تي هڪ نمائشي تقريب ۾ جنگ کان پوءِ اموي لشڪر طرفان حسين جي خيمن کي ساڙڻ ۽ عورتن ۽ ٻارن کي قيد ڪرڻ جا منظر پيش ڪيا ويندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} محرم، خاص طور تي عاشوري جي ڏينهن،{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} ماتمي جلوس (دسته، موڪب) شهرن جي گهٽين مان گذرندا آهن،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=27}} جتي نوحا ۽ مرثيا پڙهيا ويندا آهن،{{Sfn|Ayoub|1978|p=154}} ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماتم پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مثال طور ڪربلا ۾ [[طويريج]] نالي جلوس ۾ مرد ۽ پوءِ عورتون عاشوري جي منجهند ڌاري اگهاڙن پيرن سان امام حسين جي روضي ڏانهن پنڌ ڪندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مختلف علائقن ۾ جلوسن دوران علامتي شيون پڻ کنيون وينديون آهن، جهڙوڪ [[علم (جهنڊي جو نشان)|علم]] (جهنڊو)،{{Sfn|Calmard|Allan|1985}} [[نخل گرداني|نخل]] (کجيءَ جو وڻ)،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} [[تعزيه]]،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} ۽ ''[[تاجيه]]''.{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=154{{ndash}}155}} ''علم'' ڪربلا ۾ حسين جي جهنڊي جي علامت آهي،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} جڏهن ته ''[[نخل]]''، ''تعزيه'' ۽ ''تاجيه'' حسين جي جنازي يا مزار جي علامتي نمائندگي ڪن ٿا.{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}}{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=152, 154{{ndash}}155}} <gallery widths="200" heights="160" mode="packed" caption="عاشوري جون شيعه مذهبي رسمون"> File:Tuwairij run 1.jpg|ڪربلا ۾ عاشوري جي ڏينهن طويريج جلوس File:Tuwairij run 2.jpg File:Tuwairij run.jpg|طويريج جلوس، 2019ع File:Ashura in Syria- 2017 01 (2).jpg|[[شام]] ۾ عاشوري جو ماتمي جلوس File:Ashura in Qatif 3.jpg|[[سعودي عرب]] ۾ عاشوري تي شيعه عزادار File:Muharram (Al'am) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|[[ڀارت]] ۾ عاشوري جو جلوس، جنهن ۾ علم کنيل آهن File:Ashura procession in Tehran, Iran.jpg|ايران ۾ عاشوري جي جلوس جو علم File:Muharram (Ta'ziya) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|ڀارت ۾ تعزيه، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:Mourning of Muharram in cities and villages of Iran-342 16 (66).jpg|ايران ۾ نخل، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:A tadjah at Hosay.jpg|[[ٽرينڊيڊ]] جي [[حُسَي]] رسم ۾ ''تاجيه''، جيڪو حسين جي مزار جي علامت آهي (1950ع وارو ڏهاڪو) File:Tabuik festival.jpg|[[انڊونيشيا]] ۾ عاشوري تي [[تابوئڪ]] جي رسم File:Ashura 2016 mourning in Imam Hossein Square, Tehran 05.jpg|ايران ۾ حسين جي خيمن کي ساڙڻ واري واقعي جي تعزيي پيشڪش </gallery> == عاشوري دوران دهشتگرد حملا == {{See also|فهرست دهشتگرد حملن جا محرم دوران شيعه عزادارن تي|شيعه مخالف جذبا}} عاشورو ڪڏهن ڪڏهن شيعه مسلمانن خلاف سني انتهاپسندن جي پرتشدد حملن جو موقعو پڻ بڻيو آهي، خاص طور تي انهن ملڪن ۾ جتي شيعا اقليت ۾ آهن.{{Sfn|Gordon Melton|2010}} مثال طور، هندستان ۾ سني مذهبي اڳواڻ [[سيد احمد بريلوي]] (وفات: 1831ع) عاشوري جي رسمن جي مخالفت ڪئي ۽، شايد مبالغي سان، دعويٰ ڪئي ته هن هزارين [[امام بارگاهه|امام بارگاهون]] ڊهرائي ڇڏيون، جيڪي عزاداري لاءِ مخصوص عمارتون آهن.{{Sfn|Metcalf|2014|p=58}} عاشوري جي موقعي تي ٿيل ڪجهه اهم دهشتگرد حملن جا مثال هيٺ ڏجن ٿا: * '''1940ع:''' [[دهلي]]، [[ڀارت]] ۾ 21 فيبروري تي عاشوري جي جلوس تي بم اڇلايو ويو.{{Sfn|Hollister|1979|p=178}} * '''1994ع:''' [[1994 امام رضا مزار بم ڌماڪو|امام رضا جي روضي تي بم ڌماڪو]]، [[مشهد]]، [[ايران]]، 20 جون؛ 20 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url = http://www.southasiaanalysis.org/papers5/paper484.html |title=Sipah-E-Sahaba Pakistan, Lashkar-e-Jhangvi, Bin Laden & Ramzi Yousef |date=7 January 2002 |first=B. |last=Raman |url-status=usurped |archive-url = https://web.archive.org/web/20090429091133/http://southasiaanalysis.org/papers5/paper484.html |archive-date=29 April 2009 }}</ref> * '''2004ع:''' [[2004 ڪربلا ۽ نجف بم ڌماڪا]]، [[ڪربلا]] ۽ [[نجف]]، [[عراق]]، 2 مارچ؛ 180 کان وڌيڪ شيعه زائر مارجي ويا ۽ 5,000 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web |url = https://www.nytimes.com/2004/03/02/international/middleeast/blasts-at-shiite-ceremonies-in-iraq-kill-more-than.html?_r=0 |title=Blasts at Shia Ceremonies in Iraq Kill More Than 140 |work=The New York Times |date=2 March 2004 |access-date=18 March 2017}}</ref>{{Sfn|Hassner|2016|p=145}} * '''2008ع:''' [[عراق]] ۾ 19 جنوري تي عاشوري جي جلوسن تي ٻن الڳ حملن ۾ 9 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news |url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7197473.stm |title=Iraqi Shia pilgrims mark holy day |website=bbc.co.uk |access-date=10 October 2015 |date=19 January 2008}}</ref> * '''2009ع:''' [[2009 ڪراچي بم ڌماڪو|ڪراچي ۾ عاشوري جي جلوس تي بم ڌماڪو]]، [[پاڪستان]]، 28 ڊسمبر؛ 43 ماڻهو مارجي ويا ۽ 60 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=2009-12-30 |title=Pakistan Taliban says carried out Karachi bombing |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-violence-idUSTRE5BM15820091230 |access-date=2023-08-22}}</ref> * '''2011ع:''' [[مرڪزي عراق]] ۾ 6 ڊسمبر تي عاشوري جي جلوسن تي ڪيترائي بم ڌماڪا؛ 30 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16035254 |title=Deadly bomb attacks on Shia pilgrims in Iraq |publisher=bbc.co.uk |date=5 December 2011 |access-date=30 June 2012}}</ref> * '''2011ع:''' [[2011 افغانستان عاشورا بم ڌماڪا|ڪابل، افغانستان ۾ عاشوري جي عزادارن تي ٻه الڳ بم ڌماڪا]]، 6 ڊسمبر؛ 80 ماڻهو مارجي ويا ۽ 160 زخمي ٿيا.<ref name="fox">{{Citation |title=Afghanistan's President Says Death Toll From Shrine Blast Has Risen to at Least 80 |date=11 December 2011 |url=https://www.foxnews.com/world/afghanistans-president-says-death-toll-from-shrine-blast-has-risen-to-at-least-80/ |access-date=11 Dec 2011 |publisher=[[Fox News]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Harooni |first=Mirwais |url=https://www.reuters.com/article/us-kabul-blast-idUSTRE7B50C320111206 |title=Blasts across Afghanistan target Shia, 59 dead |work=Reuters |date=6 December 2011 |access-date=30 June 2012 }}</ref> * '''2015ع:''' [[ڍاڪا]]، [[بنگلاديش]] ۾ 24 آڪٽوبر تي هڪ مسجد اندر عاشوري جي تقريب دوران بم ڌماڪو؛ هڪ عزادار مارجي ويو ۽ 80 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-asia-34625375 |title=Dhaka blasts: One dead in attack on Shia Ashura ritual |date=24 October 2015 |access-date=24 February 2016 |work=[[BBC News]]}}</ref> ==گريگورين ڪئلينڊر ۾== [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ، يعني عاشورو، هر سال [[گريگورين ڪئلينڊر]] ۾ مختلف تاريخ تي اچي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي ڪئلينڊر قمري آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر شمسي آهي.<ref name="vangent">{{cite web |last=Gent |first=R.H. van |title=The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia |url=https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/islam/ummalqura.htm |website=webspace.science.uu.nl}}</ref> {| class="wikitable" |- ! '''اسلامي ڪئلينڊر''' |1447 |1448 |1449 |- ! '''گريگورين ڪئلينڊر''' |5 جولاءِ 2025<ref name=":0">{{Cite web |title=Hijri to Gregorian Date Converter - Islamic Date Converter |url=https://www.islamicfinder.org/islamic-date-converter/ |access-date=10 August 2024 |website=IslamicFinder |language=en}}</ref> |25 جون 2026<ref name=":0" /> |15 جون 2027<ref name=":0" /> |} == پڻ ڏسو == {{Portal|شيعه اسلام|اسلام|تعليم|نفسيات|مذهب}} * [[محرم جو سوڳ]] * [[تاسوعا]] * [[ٻاره امامي شيعن جا مقدس ڏينهن]] * [[زيارت عاشورا]] {{Clear}} ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] ci1ep19m4gfbj0lm1wrfz9mizr0gsl6 400006 400004 2026-07-31T16:08:24Z Intisar Ali 8681 400006 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جو بڻ بنياد == '''عاشورو''' ({{Transliteration|ar|ʿĀshūrāʾ}}) جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن اسيرويا يا اسورا مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="FakhrRohani2014" /> هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي.<ref name="FakhrRohani2014" /><ref name="Plessner2012" /> == ابتدا == [[عاشورو]] جي ڏينهن [[روزو]] رکڻ جي روايت بابت ڪيترن ئي محققن جو خيال آهي ته [[اسلام]] جي شروعاتي دور ۾ اها [[يهوديت|يهودي]] مذهبي روايت سان لاڳاپيل هئي، جنهن کي [[محمد ﷺ]] 622ع ۾ [[مدينو|مديني]] پهچڻ کان پوءِ اختيار ڪيو. [[حديث]] جي ڪتابن ۾ عاشوري جي روزي کي [[يوم ڪپور]] (''ڏڻِ ڪفارو'' يا ''ڏڻِ معافي'') سان پڻ لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> {{Quote |text=جڏهن رسول الله ﷺ مديني پهتا ته ڏٺائون ته يهودي محرم جي ڏهين تاريخ جو احترام ڪندا هئا ۽ ان ڏينهن روزو رکندا هئا. پاڻ ﷺ فرمايائون: "اسان موسيٰؑ جي نسبت سان انهن کان وڌيڪ حق وارا آهيون." پوءِ پاڻ ان ڏينهن روزو رکڻ جو حڪم ڏنو. |author=صحيح البخاري، حديث 3942 }} بعد ۾، جڏهن رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا، تڏهن عاشوري جو روزو فرض نه رهيو ۽ نفلي عبادت جي صورت اختيار ڪري ويو. ڪيترن محققن موجب، اهو تبديلي تقريباً هڪ سال اندر آئي، جڏهن مديني جي يهودين ۽ مسلمانن جا لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Dakake2007" /> هن تبديليءَ کي [[قرآن]] جي سورت البقره (2:183–185) سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[رمضان]] کي روزن لاءِ مقرر مهينو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شروعاتي دور ۾ عاشورو لازمي طور [[محرم]] جي ڏهين تاريخ سان لاڳاپيل نه هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> انهن جي راءِ موجب، عاشورو غالباً شروعات ۾ [[يوم ڪپور]] سان گڏ، يهودي مهيني [[تشري]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو هو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Ayoub2005" /> بعد ۾، جڏهن يهودي ۽ اسلامي ڪئلينڊر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، تڏهن عاشوري کي محرم جي ڏهين تاريخ سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> محققن موجب، ٻنهي ڪئلينڊرن جي هن فرق جو هڪ سبب اهو پڻ هو ته [[محمد ﷺ]] [[قرآن]] جي سورت التوبه (9:37) جي هدايت مطابق يهودين ۾ رائج ڪئلينڊري ترتيبن (''نسيء'') کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ اسلامي ڪئلينڊر مستقل طور قمري بنيادن تي هليو، جڏهن ته يهودي ڪئلينڊر پنهنجي الڳ نظام تي جاري رهيو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Newman2023" /><ref name="Plessner2012" /> == سني اسلام ۾ == [[سني اسلام|سني]] روايتن ۾ عاشوري بابت هڪ اهڙي ئي روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن ڏينهن جي شروعات حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] جي نجات سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reid2011" /> ان کان علاوه، سني حديثن جي معتبر مجموعن ۾ اهڙيون روايتون پڻ موجود آهن، جن موجب عاشوري جو روزو [[قريش]] قبيلي ۾ اسلام کان اڳ به رائج هو، ۽ [[محمد ﷺ]] پڻ [[مڪو|مڪي]] ۾ رهائش دوران اهو روزو رکندا هئا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه ابتدائي سني روايتون، جن مان گهڻين کي حديث جي ماهرن ڪمزور قرار ڏنو آهي، عاشوري کي مختلف تاريخي ۽ مذهبي واقعن سان پڻ ڳنڍين ٿيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Crow2016" /> انهن روايتن موجب، هن ڏينهن حضرت [[موسيٰ]]ؑ سمنڊ کي ڦاڙي [[بني اسرائيل]] کي نجات ڏني،<ref name="Newman2023" /><ref name="Katz2007" /> حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي خشڪيءَ تي پهتي،<ref name="Katz2007" /> الله تعاليٰ حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ڪئي، حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي، حضرت [[عيسيٰ]]ؑ، حضرت [[ابراهيم]]ؑ ۽ حضرت آدمؑ جي پيدائش ٿي، حضرت محمد ﷺ جي حمل جو آغاز ٿيو،<ref name="Reid2011" /> ۽ حضرت [[يونس]]ؑ کي مڇيءَ جي پيٽ مان نجات ملي.<ref name="GordonMelton2010" /> [[تاسوعا]]، يعني محرم جي نائين تاريخ جو روزو، ڪيترن محققن موجب بعد ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مسلمانن جي عمل کي يهودين کان الڳ ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Reid2011" /> === رسمون === {{See also|الجيريا ۾ عاشورو|سبيبا|عاشوري}} سني اسلام ۾ محرم جي نائين ۽ ڏهين تاريخ تي نفلي روزا رکڻ کي مستحب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ سني فقهاءَ ان جي همٿ افزائي ڪئي آهي.<ref name="Reid2011" /> جيتوڻيڪ سڀئي سني عالم ان بابت هڪجهڙي راءِ نٿا رکن،<ref name="Reid2011" /><ref name="Katz2007" /> پر ڪيترين سني روايتن ۾ عاشوري کي الله تعاليٰ جي شڪرگذاري جو ڏينهن پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن کي عبادت، دعا ۽ جائز خوشيءَ جي اظهار سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Katz2007" /> اهڙيءَ طرح ڪيترين سني برادرين ۾ عاشورو هڪ مذهبي موقعي طور ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمان ساڳئي ڏينهن [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ [[حسين ابن علي]] ۽ سندس ساٿين جي شهادت تي سوڳ ملهائين ٿا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته سني جشن جون ڪجهه رسمون شيعن جي ماتمي رسمن جي جواب ۾ يا وري اسلام کان اڳ واريون روايتون اختيار ڪرڻ سان وجود ۾ آيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Reid2011" /> تاريخي حوالن موجب، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي دور خلافت ۾ عاشوري کي سرڪاري جشن جي صورت ڏني وئي ته جيئن امام حسين جي يادگيريءَ جي مقابلي ۾ هڪ مختلف روايت قائم ڪئي وڃي.<ref name="Hussain2005" /> [[عباسي خلافت|عباسي]] خليفي [[القادر بالله]] جي دور ۾ پڻ بغداد ۾ اهڙيون تقريبون منعقد ڪيون ويون.<ref name="Rahimi2012" /> 973ع ۾ [[بويهين]] جي دور واري بغداد ۾ ڪجهه سني گروهن عاشوري جي ڏينهن [[جنگ جمل]] جي منظرڪشي پڻ ڪئي، جيڪا حضرت [[علي ابن ابي طالب]] خلاف جنگ جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Hussain2005" /><ref name="Chelkowski1985" /> چاهي انهن رسمن جي ابتدا جيڪا به هجي، [[ابن تيميه]] (وفات: 1328ع) جي زماني تائين اهي روايتون مضبوط ٿي چڪيون هيون. ابن تيميه ڏانهن موڪليل هڪ سوال ۾ ذڪر آهي ته ماڻهو عاشوري تي غسل ڪندا هئا، نوان ڪپڙا پائيندا هئا، هڪ ٻئي سان مصافحو ڪندا هئا ۽ خاص کاڌا تيار ڪندا هئا.<ref name="Katz2007" /> اڄ به [[مغرب عربي]] جي ملڪن ۾ عاشورو روزن، خيرات، فوت ٿيلن جي ياد، خاص کاڌن، باهين مٿان ٽپ ڏيڻ ۽ ميلن سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> ٻئي طرف، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۾، ڪيترائي سني مسلمان پڻ عاشوري جي موقعي تي شيعن جي ڪجهه ماتمي رسمن ۾ شرڪت ڪندا رهيا آهن، گهٽ ۾ گهٽ جديد دور کان اڳ تائين.<ref name="Reid2011" /> [[تصوف|صوفي]] روايتن ۾ پڻ امام حسين جي شهادت جي ياد کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جيتوڻيڪ اها روايت ڪڏهن ڪڏهن سني مذهبي اشرافيه جي نظرين کان مختلف سمجهي وئي آهي.<ref name="Aghaie2013" /> صوفين جي نظر ۾ عاشورو صرف هڪ سانحو نه، پر امام حسين ۽ سندس ساٿين جي دائمي روحاني حياتيءَ ۽ خدا جي راهه ۾ سندن شهادت جي ياد جو ڏينهن پڻ آهي.<ref name="Hyder2006" /> === ابن تيميه === عاشوري تي ماتم يا جشن جي شرعي حيثيت بابت پڇيل هڪ سوال جي جواب ۾ [[ابن تيميه]] ٻنهي عملن کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب نه ماتم ۽ نه ئي جشن [[محمد ﷺ]] جي سنت مان ثابت آهي. البت، هن عاشوري جي روزي رکڻ جي حوصلا افزائي ڪئي، جيئن رسول الله ﷺ جي عمل جي پيروي ٿي سگهي.<ref name="Katz2007" /> اسلاميات جي ماهر ايم. ڪيٽز جي راءِ آهي ته ابن تيميه روزي کي صرف هڪ عمل تائين محدود ڪري ڇڏيو ۽ ان جي روحاني مقصد بابت سني روايتن کي مناسب اهميت نه ڏني.<ref name="Katz2007" /> == شيعه اسلام ۾ == === جنگ ڪربلا === {{Main|جنگ ڪربلا}} شيعه اسلام ۾ عاشورو [[حسين ابن علي]]، جيڪو حضرت [[محمد]] ﷺ جو ڏوهٽو ۽ شيعن جو ٽيون امام هو، جي شهادت جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}} حسين ابن علي 10 محرم 61 هجري (10 آڪٽوبر 680ع) تي [[جنگ ڪربلا]] دوران [[اموي خلافت|اموي خليفي]] [[يزيد اول|يزيد ابن معاويه]] ({{Reign|680|683}}) جي لشڪر هٿان پنهنجي گهڻن مرد مائٽن ۽ ٿورڙن ساٿين سان گڏ شهيد ڪيو ويو.{{Sfn|Aghaie|2013}} جنگ کان ڪجهه ڏينهن اڳ حسين ۽ سندس ساٿي ويجهي [[فرات]] درياهه جي پاڻي کان محروم ڪري گهيري ۾ رکيا ويا هئا. جنگ کان پوءِ حسين جي قافلي جون عورتون ۽ ٻار قيدي بڻائي [[دمشق]]، [[شام]] جي گاديءَ واري شهر ڏانهن روانا ڪيا ويا. هي جنگ ناڪام ڳالهين ۽ حسين ابن علي جي يزيد جي خلافت جي بيعت کان انڪار کان پوءِ پيش آئي. مسلمان مؤرخن جي نظر ۾ يزيد کي اڪثر بي دين ۽ بدڪردار حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Momen|1985|p=28}}{{Sfn|Pinault|2000|p=70}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=117}} هي جنگ [[ڪربلا]] جي ريگستاني ميدان ۾، ويجهي شهر [[ڪوفو]] ڏانهن ويندڙ رستي تي وڙهي وئي، جتي جي رهواسين حسين کي يزيد جي خلاف اڳواڻي ڪرڻ لاءِ دعوت ڏني هئي.{{Sfn|Madelung|2004}} === اهميت === {{Main|محرم جو سوڳ#اهميت}} [[File:Tehran Ashura Demonstration, 11 December 1978 (12).jpg|thumb|1978ع ۾ [[ايران]] ۾ [[پهلوي خاندان]] خلاف عاشوري جا احتجاج]] شيعه مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ ڏک جو ڏينهن آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} شيعه امامن پڻ هن ڏينهن کي اهڙي ئي حيثيت سان ملهايو،{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=163}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}} ۽ شيعه برادريءَ کي به اهڙو ئي عمل اختيار ڪرڻ جي بار بار تلقين ڪئي.{{Sfn|Rahimi|2012|p=205}} مثال طور، شيعه امام [[علي رضا]] ({{Died in|818}}) ڏانهن منسوب هڪ روايت ۾ عاشوري کي غم، ماتم ۽ دنياوي مشغلن کان ڪناره ڪشيءَ جو ڏينهن قرار ڏنو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150{{ndash}}151}} شيعه روايت موجب اهي سني [[حديث]]ون، جيڪي عاشوري کي خوشي ۽ جشن جو ڏينهن قرار ڏين ٿيون، من گهڙت سمجهيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150}} شيعه امامن ڏانهن منسوب روايتن موجب هن ڏينهن روزو رکڻ کان منع ڪئي وئي آهي،{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}} ۽ عاشوري کي برڪت يا خوشيءَ جو ڏينهن ملهائيندڙن لاءِ دائمي عذاب جو وعدو بيان ڪيو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}}{{Sfn|Nakash|1993|p=166}} شيعه اسلام ۾ ڪربلا نيڪي ۽ بدي جي وچ ۾ دائمي جدوجهد،{{Sfn|Aghaie|2004|p=9}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=112}} اعليٰ ترين ايثار ۽ قرباني،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=19}} ۽ حضرت محمد ﷺ جي نبوي مشن جي خلاف ٿيندڙ سڀ کان وڏي سازش جي علامت آهي.{{Sfn|Crow|2016}} تاريخي لحاظ کان ڪربلا جي واقعي شيعه جماعت کي هڪ الڳ مذهبي فرقي طور مستحڪم ڪيو، ۽ اڄ تائين اهو سندن مذهبي سڃاڻپ جو بنيادي حصو آهي.{{Sfn|Kennedy|2016|p=77}}{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} هڪ پاسي، عزادار پاڻ کي حسين جي غم ۾ شريڪ سمجهن ٿا ۽ اميد رکن ٿا ته [[قيامت جو ڏينهن]] تي کين سندس شفاعت نصيب ٿيندي.{{Sfn|Blank|2001|p=84}}{{Sfn|Munson|1988|p=24}} ٻئي پاسي، حسين لاءِ سوڳ کي ظلم جي خلاف احتجاج، خدا جي راهه ۾ جدوجهد ([[جهاد]])، ۽ عبادت جو هڪ عمل تصور ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=142{{ndash}}143}}{{Sfn|Nakash|1993|p=165}} === رسمون === {{Main|محرم جو سوڳ#شيعه اسلام ۾ محرم جون رسمون}} [[File:Mourning_of_Muharram_in_cities_and_villages_of_Iran-342_16_(136).jpg|thumb|220x220px|ايران ۾ شيعن جو تعزيي (تعزيه) وارو مذهبي ڊرامو]] [[عراق]] جي شهر ڪربلا ۾ واقع [[امام حسين جو روضو|امام حسين جي روضي]] جي زيارت کان علاوه،{{Sfn|Szanto|2018|p=14}} شيعه مسلمان هر سال محرم ۽ [[صفر]] جي مهينن دوران ڪربلا جي واقعن کي ياد ڪندا آهن.{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} اڪثر مذهبي رسمون محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن ۾ ادا ڪيون وينديون آهن، جيڪي عاشوري جي ڏينهن وڏن شيعه شهرن ۾ نڪرندڙ ماتمي جلوسن تي پنهنجي عروج تي پهچنديون آهن.{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Momen|1985|p=240}} انهن رسمن جو بنيادي جزو مجلسون (واحد:مجلس) آهن، جن ۾ ڪربلا جي واقعن جو بيان [[روضه خواني]] يا قراءه ڪيو ويندو آهي،{{Sfn|D'Souza|1998}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} ۽ مرثيا، نوحا ۽ ماتمي شاعري ([[نوحو|نوحه]]، [[نياحه]]، [[مرثيه خواني]]) پڙهي ويندي آهي،{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} جن جو مقصد سامعين جي دلين ۾ حسين لاءِ همدردي پيدا ڪرڻ ۽ کين روئڻ تي آماده ڪرڻ هوندو آهي.{{Sfn|Pinault|2000|p=77}}{{Sfn|Chelkowski|2012b}} مجلسون اڪثر اهڙين عمارتن يا هنڌن تي منعقد ٿينديون آهن، جيڪي مختلف علائقن ۾ [[حسينيه]]، [[تڪيه]]، [[امام باڙه]] يا [[عزاخانو]] جي نالن سان سڃاتيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Campo|2009|p=320}} ماتمي رسمن جو ٻيو اهم حصو عزادارن جو مرثين ۽ نوحن جي ڌُن تي ماتم ڪرڻ آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} هي عمل قديم [[عرب]] روايتن مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=169}} اڄڪلهه شيعه برادرين ۾ هلڪي نوعيت جو ماتم، جهڙوڪ چهري ۽ سيني تي هٿ هڻڻ ([[لطم]]، [[سِينا زني]]، [[ماتم]])، وڏي پيماني تي رائج آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Pinault|1992|p=99}}{{Sfn|Flaskerud|2015}} ان کان علاوه سخت نوعيت جا ماتمي طريقا پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[تطبير]]، [[تيغ زني]] يا [[قمه زني]]، جن ۾ عزادار چاقن، تلوارن يا زنجيرن سان، جن ۾ ڪڏهن تيز ڌارون لڳل هونديون آهن، پنهنجي مٿي يا پٺ تي وار ڪندا آهن.{{Sfn|Flaskerud|2015}} اهڙي قسم جي ماتم تي 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ايران]] ۽ [[لبنان]] جي شيعه برادرين ۾ پابندي لڳائي وئي،{{Sfn|Szanto|2013|p=75}} ۽ ڪيترن ئي شيعه عالمن ان جي مخالفت ڪئي آهي،{{Sfn|Calmard|2004}} تنهنڪري اڄ به اهو عمل شيعه برادرين ۾ اختلاف جو موضوع آهي.{{Sfn|Calmard|1987}} هڪ ٻي اهم رسم ڪربلا جي واقعن جي ڊرامائي پيشڪش آهي، جنهن کي [[تعزيه]] يا [[شبيه خواني]] چيو وڃي ٿو.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} هي روايت اڄ به ايران، نارِ فارس جي اولهندي سامونڊي علائقن ۽ لبنان ۾ جاري آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} عاشوري جي ڏينهن انهن پيشڪشن ۾ هميشه حسين جي شهادت کي مرڪزي موضوع بڻايو ويندو آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} ڪربلا ۾ هر سال عاشوري تي هڪ نمائشي تقريب ۾ جنگ کان پوءِ اموي لشڪر طرفان حسين جي خيمن کي ساڙڻ ۽ عورتن ۽ ٻارن کي قيد ڪرڻ جا منظر پيش ڪيا ويندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} محرم، خاص طور تي عاشوري جي ڏينهن،{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} ماتمي جلوس (دسته، موڪب) شهرن جي گهٽين مان گذرندا آهن،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=27}} جتي نوحا ۽ مرثيا پڙهيا ويندا آهن،{{Sfn|Ayoub|1978|p=154}} ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماتم پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مثال طور ڪربلا ۾ [[طويريج]] نالي جلوس ۾ مرد ۽ پوءِ عورتون عاشوري جي منجهند ڌاري اگهاڙن پيرن سان امام حسين جي روضي ڏانهن پنڌ ڪندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مختلف علائقن ۾ جلوسن دوران علامتي شيون پڻ کنيون وينديون آهن، جهڙوڪ [[علم (جهنڊي جو نشان)|علم]] (جهنڊو)،{{Sfn|Calmard|Allan|1985}} [[نخل گرداني|نخل]] (کجيءَ جو وڻ)،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} [[تعزيه]]،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} ۽ ''[[تاجيه]]''.{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=154{{ndash}}155}} ''علم'' ڪربلا ۾ حسين جي جهنڊي جي علامت آهي،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} جڏهن ته ''[[نخل]]''، ''تعزيه'' ۽ ''تاجيه'' حسين جي جنازي يا مزار جي علامتي نمائندگي ڪن ٿا.{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}}{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=152, 154{{ndash}}155}} <gallery widths="200" heights="160" mode="packed" caption="عاشوري جون شيعه مذهبي رسمون"> File:Tuwairij run 1.jpg|ڪربلا ۾ عاشوري جي ڏينهن طويريج جلوس File:Tuwairij run 2.jpg File:Tuwairij run.jpg|طويريج جلوس، 2019ع File:Ashura in Syria- 2017 01 (2).jpg|[[شام]] ۾ عاشوري جو ماتمي جلوس File:Ashura in Qatif 3.jpg|[[سعودي عرب]] ۾ عاشوري تي شيعه عزادار File:Muharram (Al'am) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|[[ڀارت]] ۾ عاشوري جو جلوس، جنهن ۾ علم کنيل آهن File:Ashura procession in Tehran, Iran.jpg|ايران ۾ عاشوري جي جلوس جو علم File:Muharram (Ta'ziya) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|ڀارت ۾ تعزيه، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:Mourning of Muharram in cities and villages of Iran-342 16 (66).jpg|ايران ۾ نخل، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:A tadjah at Hosay.jpg|[[ٽرينڊيڊ]] جي [[حُسَي]] رسم ۾ ''تاجيه''، جيڪو حسين جي مزار جي علامت آهي (1950ع وارو ڏهاڪو) File:Tabuik festival.jpg|[[انڊونيشيا]] ۾ عاشوري تي [[تابوئڪ]] جي رسم File:Ashura 2016 mourning in Imam Hossein Square, Tehran 05.jpg|ايران ۾ حسين جي خيمن کي ساڙڻ واري واقعي جي تعزيي پيشڪش </gallery> == عاشوري دوران دهشتگرد حملا == {{See also|فهرست دهشتگرد حملن جا محرم دوران شيعه عزادارن تي|شيعه مخالف جذبا}} عاشورو ڪڏهن ڪڏهن شيعه مسلمانن خلاف سني انتهاپسندن جي پرتشدد حملن جو موقعو پڻ بڻيو آهي، خاص طور تي انهن ملڪن ۾ جتي شيعا اقليت ۾ آهن.{{Sfn|Gordon Melton|2010}} مثال طور، هندستان ۾ سني مذهبي اڳواڻ [[سيد احمد بريلوي]] (وفات: 1831ع) عاشوري جي رسمن جي مخالفت ڪئي ۽، شايد مبالغي سان، دعويٰ ڪئي ته هن هزارين [[امام بارگاهه|امام بارگاهون]] ڊهرائي ڇڏيون، جيڪي عزاداري لاءِ مخصوص عمارتون آهن.{{Sfn|Metcalf|2014|p=58}} عاشوري جي موقعي تي ٿيل ڪجهه اهم دهشتگرد حملن جا مثال هيٺ ڏجن ٿا: * '''1940ع:''' [[دهلي]]، [[ڀارت]] ۾ 21 فيبروري تي عاشوري جي جلوس تي بم اڇلايو ويو.{{Sfn|Hollister|1979|p=178}} * '''1994ع:''' [[1994 امام رضا مزار بم ڌماڪو|امام رضا جي روضي تي بم ڌماڪو]]، [[مشهد]]، [[ايران]]، 20 جون؛ 20 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url = http://www.southasiaanalysis.org/papers5/paper484.html |title=Sipah-E-Sahaba Pakistan, Lashkar-e-Jhangvi, Bin Laden & Ramzi Yousef |date=7 January 2002 |first=B. |last=Raman |url-status=usurped |archive-url = https://web.archive.org/web/20090429091133/http://southasiaanalysis.org/papers5/paper484.html |archive-date=29 April 2009 }}</ref> * '''2004ع:''' [[2004 ڪربلا ۽ نجف بم ڌماڪا]]، [[ڪربلا]] ۽ [[نجف]]، [[عراق]]، 2 مارچ؛ 180 کان وڌيڪ شيعه زائر مارجي ويا ۽ 5,000 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web |url = https://www.nytimes.com/2004/03/02/international/middleeast/blasts-at-shiite-ceremonies-in-iraq-kill-more-than.html?_r=0 |title=Blasts at Shia Ceremonies in Iraq Kill More Than 140 |work=The New York Times |date=2 March 2004 |access-date=18 March 2017}}</ref>{{Sfn|Hassner|2016|p=145}} * '''2008ع:''' [[عراق]] ۾ 19 جنوري تي عاشوري جي جلوسن تي ٻن الڳ حملن ۾ 9 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news |url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7197473.stm |title=Iraqi Shia pilgrims mark holy day |website=bbc.co.uk |access-date=10 October 2015 |date=19 January 2008}}</ref> * '''2009ع:''' [[2009 ڪراچي بم ڌماڪو|ڪراچي ۾ عاشوري جي جلوس تي بم ڌماڪو]]، [[پاڪستان]]، 28 ڊسمبر؛ 43 ماڻهو مارجي ويا ۽ 60 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=2009-12-30 |title=Pakistan Taliban says carried out Karachi bombing |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-violence-idUSTRE5BM15820091230 |access-date=2023-08-22}}</ref> * '''2011ع:''' [[مرڪزي عراق]] ۾ 6 ڊسمبر تي عاشوري جي جلوسن تي ڪيترائي بم ڌماڪا؛ 30 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16035254 |title=Deadly bomb attacks on Shia pilgrims in Iraq |publisher=bbc.co.uk |date=5 December 2011 |access-date=30 June 2012}}</ref> * '''2011ع:''' [[2011 افغانستان عاشورا بم ڌماڪا|ڪابل، افغانستان ۾ عاشوري جي عزادارن تي ٻه الڳ بم ڌماڪا]]، 6 ڊسمبر؛ 80 ماڻهو مارجي ويا ۽ 160 زخمي ٿيا.<ref name="fox">{{Citation |title=Afghanistan's President Says Death Toll From Shrine Blast Has Risen to at Least 80 |date=11 December 2011 |url=https://www.foxnews.com/world/afghanistans-president-says-death-toll-from-shrine-blast-has-risen-to-at-least-80/ |access-date=11 Dec 2011 |publisher=[[Fox News]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Harooni |first=Mirwais |url=https://www.reuters.com/article/us-kabul-blast-idUSTRE7B50C320111206 |title=Blasts across Afghanistan target Shia, 59 dead |work=Reuters |date=6 December 2011 |access-date=30 June 2012 }}</ref> * '''2015ع:''' [[ڍاڪا]]، [[بنگلاديش]] ۾ 24 آڪٽوبر تي هڪ مسجد اندر عاشوري جي تقريب دوران بم ڌماڪو؛ هڪ عزادار مارجي ويو ۽ 80 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-asia-34625375 |title=Dhaka blasts: One dead in attack on Shia Ashura ritual |date=24 October 2015 |access-date=24 February 2016 |work=[[BBC News]]}}</ref> ==گريگورين ڪئلينڊر ۾== [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ، يعني عاشورو، هر سال [[گريگورين ڪئلينڊر]] ۾ مختلف تاريخ تي اچي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي ڪئلينڊر قمري آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر شمسي آهي.<ref name="vangent">{{cite web |last=Gent |first=R.H. van |title=The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia |url=https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/islam/ummalqura.htm |website=webspace.science.uu.nl}}</ref> {| class="wikitable" |- ! '''اسلامي ڪئلينڊر''' |1447 |1448 |1449 |- ! '''گريگورين ڪئلينڊر''' |5 جولاءِ 2025<ref name=":0">{{Cite web |title=Hijri to Gregorian Date Converter - Islamic Date Converter |url=https://www.islamicfinder.org/islamic-date-converter/ |access-date=10 August 2024 |website=IslamicFinder |language=en}}</ref> |25 جون 2026<ref name=":0" /> |15 جون 2027<ref name=":0" /> |} == پڻ ڏسو == {{Portal|شيعه اسلام|اسلام|تعليم|نفسيات|مذهب}} * [[محرم جو سوڳ]] * [[تاسوعا]] * [[ٻاره امامي شيعن جا مقدس ڏينهن]] * [[زيارت عاشورا]] {{Clear}} ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] == خارجي ڳنڍڻا == * {{Commons-inline}} {{محرم جو سوڳ}} {{Muslimholidays}} {{Public holidays in Algeria}} {{Public holidays in Pakistan}} {{Sufism terminology}} {{Authority control}} [[زمرو:عاشورا]] [[زمرو:بحر احمر جو پار ٿيڻ]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] [[زمرو:الجيريا جا ميلا]] [[زمرو:حسينيه]] [[زمرو:اسلامي موڪلون]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:موسى]] [[زمرو:محرم جو سوڳ]] [[زمرو:واقعي ڪربلا ۾ شهيد ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:الجيريا جون سرڪاري موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش جون سرڪاري موڪلون]] [[زمرو:شيعن جا يادگاري ڏينهن]] [[زمرو:الجيريا ۾ تصوف]] hocppbxb5ozfe3d9lrtupezjfl5ddjl 400009 400006 2026-07-31T16:09:34Z Intisar Ali 8681 400009 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جو بڻ بنياد == '''عاشورو''' ({{Transliteration|ar|ʿĀshūrāʾ}}) جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن اسيرويا يا اسورا مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو.<ref name="FakhrRohani2014" /> هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي.<ref name="FakhrRohani2014" /><ref name="Plessner2012" /> == ابتدا == [[عاشورو]] جي ڏينهن [[روزو]] رکڻ جي روايت بابت ڪيترن ئي محققن جو خيال آهي ته [[اسلام]] جي شروعاتي دور ۾ اها [[يهوديت|يهودي]] مذهبي روايت سان لاڳاپيل هئي، جنهن کي [[محمد ﷺ]] 622ع ۾ [[مدينو|مديني]] پهچڻ کان پوءِ اختيار ڪيو. [[حديث]] جي ڪتابن ۾ عاشوري جي روزي کي [[يوم ڪپور]] (''ڏڻِ ڪفارو'' يا ''ڏڻِ معافي'') سان پڻ لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> {{Quote |text=جڏهن رسول الله ﷺ مديني پهتا ته ڏٺائون ته يهودي محرم جي ڏهين تاريخ جو احترام ڪندا هئا ۽ ان ڏينهن روزو رکندا هئا. پاڻ ﷺ فرمايائون: "اسان موسيٰؑ جي نسبت سان انهن کان وڌيڪ حق وارا آهيون." پوءِ پاڻ ان ڏينهن روزو رکڻ جو حڪم ڏنو. |author=صحيح البخاري، حديث 3942 }} بعد ۾، جڏهن رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا، تڏهن عاشوري جو روزو فرض نه رهيو ۽ نفلي عبادت جي صورت اختيار ڪري ويو. ڪيترن محققن موجب، اهو تبديلي تقريباً هڪ سال اندر آئي، جڏهن مديني جي يهودين ۽ مسلمانن جا لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Dakake2007" /> هن تبديليءَ کي [[قرآن]] جي سورت البقره (2:183–185) سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[رمضان]] کي روزن لاءِ مقرر مهينو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شروعاتي دور ۾ عاشورو لازمي طور [[محرم]] جي ڏهين تاريخ سان لاڳاپيل نه هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> انهن جي راءِ موجب، عاشورو غالباً شروعات ۾ [[يوم ڪپور]] سان گڏ، يهودي مهيني [[تشري]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو هو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Ayoub2005" /> بعد ۾، جڏهن يهودي ۽ اسلامي ڪئلينڊر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، تڏهن عاشوري کي محرم جي ڏهين تاريخ سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> محققن موجب، ٻنهي ڪئلينڊرن جي هن فرق جو هڪ سبب اهو پڻ هو ته [[محمد ﷺ]] [[قرآن]] جي سورت التوبه (9:37) جي هدايت مطابق يهودين ۾ رائج ڪئلينڊري ترتيبن (''نسيء'') کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ اسلامي ڪئلينڊر مستقل طور قمري بنيادن تي هليو، جڏهن ته يهودي ڪئلينڊر پنهنجي الڳ نظام تي جاري رهيو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Newman2023" /><ref name="Plessner2012" /> == سني اسلام ۾ == [[سني اسلام|سني]] روايتن ۾ عاشوري بابت هڪ اهڙي ئي روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن ڏينهن جي شروعات حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] جي نجات سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reid2011" /> ان کان علاوه، سني حديثن جي معتبر مجموعن ۾ اهڙيون روايتون پڻ موجود آهن، جن موجب عاشوري جو روزو [[قريش]] قبيلي ۾ اسلام کان اڳ به رائج هو، ۽ [[محمد ﷺ]] پڻ [[مڪو|مڪي]] ۾ رهائش دوران اهو روزو رکندا هئا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه ابتدائي سني روايتون، جن مان گهڻين کي حديث جي ماهرن ڪمزور قرار ڏنو آهي، عاشوري کي مختلف تاريخي ۽ مذهبي واقعن سان پڻ ڳنڍين ٿيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Crow2016" /> انهن روايتن موجب، هن ڏينهن حضرت [[موسيٰ]]ؑ سمنڊ کي ڦاڙي [[بني اسرائيل]] کي نجات ڏني،<ref name="Newman2023" /><ref name="Katz2007" /> حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي خشڪيءَ تي پهتي،<ref name="Katz2007" /> الله تعاليٰ حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ڪئي، حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي، حضرت [[عيسيٰ]]ؑ، حضرت [[ابراهيم]]ؑ ۽ حضرت آدمؑ جي پيدائش ٿي، حضرت محمد ﷺ جي حمل جو آغاز ٿيو،<ref name="Reid2011" /> ۽ حضرت [[يونس]]ؑ کي مڇيءَ جي پيٽ مان نجات ملي.<ref name="GordonMelton2010" /> [[تاسوعا]]، يعني محرم جي نائين تاريخ جو روزو، ڪيترن محققن موجب بعد ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مسلمانن جي عمل کي يهودين کان الڳ ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Reid2011" /> === رسمون === {{See also|الجيريا ۾ عاشورو|سبيبا|عاشوري}} سني اسلام ۾ محرم جي نائين ۽ ڏهين تاريخ تي نفلي روزا رکڻ کي مستحب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ سني فقهاءَ ان جي همٿ افزائي ڪئي آهي.<ref name="Reid2011" /> جيتوڻيڪ سڀئي سني عالم ان بابت هڪجهڙي راءِ نٿا رکن،<ref name="Reid2011" /><ref name="Katz2007" /> پر ڪيترين سني روايتن ۾ عاشوري کي الله تعاليٰ جي شڪرگذاري جو ڏينهن پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن کي عبادت، دعا ۽ جائز خوشيءَ جي اظهار سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Katz2007" /> اهڙيءَ طرح ڪيترين سني برادرين ۾ عاشورو هڪ مذهبي موقعي طور ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمان ساڳئي ڏينهن [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ [[حسين ابن علي]] ۽ سندس ساٿين جي شهادت تي سوڳ ملهائين ٿا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته سني جشن جون ڪجهه رسمون شيعن جي ماتمي رسمن جي جواب ۾ يا وري اسلام کان اڳ واريون روايتون اختيار ڪرڻ سان وجود ۾ آيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Reid2011" /> تاريخي حوالن موجب، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي دور خلافت ۾ عاشوري کي سرڪاري جشن جي صورت ڏني وئي ته جيئن امام حسين جي يادگيريءَ جي مقابلي ۾ هڪ مختلف روايت قائم ڪئي وڃي.<ref name="Hussain2005" /> [[عباسي خلافت|عباسي]] خليفي [[القادر بالله]] جي دور ۾ پڻ بغداد ۾ اهڙيون تقريبون منعقد ڪيون ويون.<ref name="Rahimi2012" /> 973ع ۾ [[بويهين]] جي دور واري بغداد ۾ ڪجهه سني گروهن عاشوري جي ڏينهن [[جنگ جمل]] جي منظرڪشي پڻ ڪئي، جيڪا حضرت [[علي ابن ابي طالب]] خلاف جنگ جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Hussain2005" /><ref name="Chelkowski1985" /> چاهي انهن رسمن جي ابتدا جيڪا به هجي، [[ابن تيميه]] (وفات: 1328ع) جي زماني تائين اهي روايتون مضبوط ٿي چڪيون هيون. ابن تيميه ڏانهن موڪليل هڪ سوال ۾ ذڪر آهي ته ماڻهو عاشوري تي غسل ڪندا هئا، نوان ڪپڙا پائيندا هئا، هڪ ٻئي سان مصافحو ڪندا هئا ۽ خاص کاڌا تيار ڪندا هئا.<ref name="Katz2007" /> اڄ به [[مغرب عربي]] جي ملڪن ۾ عاشورو روزن، خيرات، فوت ٿيلن جي ياد، خاص کاڌن، باهين مٿان ٽپ ڏيڻ ۽ ميلن سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> ٻئي طرف، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۾، ڪيترائي سني مسلمان پڻ عاشوري جي موقعي تي شيعن جي ڪجهه ماتمي رسمن ۾ شرڪت ڪندا رهيا آهن، گهٽ ۾ گهٽ جديد دور کان اڳ تائين.<ref name="Reid2011" /> [[تصوف|صوفي]] روايتن ۾ پڻ امام حسين جي شهادت جي ياد کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جيتوڻيڪ اها روايت ڪڏهن ڪڏهن سني مذهبي اشرافيه جي نظرين کان مختلف سمجهي وئي آهي.<ref name="Aghaie2013" /> صوفين جي نظر ۾ عاشورو صرف هڪ سانحو نه، پر امام حسين ۽ سندس ساٿين جي دائمي روحاني حياتيءَ ۽ خدا جي راهه ۾ سندن شهادت جي ياد جو ڏينهن پڻ آهي.<ref name="Hyder2006" /> === ابن تيميه === عاشوري تي ماتم يا جشن جي شرعي حيثيت بابت پڇيل هڪ سوال جي جواب ۾ [[ابن تيميه]] ٻنهي عملن کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب نه ماتم ۽ نه ئي جشن [[محمد ﷺ]] جي سنت مان ثابت آهي. البت، هن عاشوري جي روزي رکڻ جي حوصلا افزائي ڪئي، جيئن رسول الله ﷺ جي عمل جي پيروي ٿي سگهي.<ref name="Katz2007" /> اسلاميات جي ماهر ايم. ڪيٽز جي راءِ آهي ته ابن تيميه روزي کي صرف هڪ عمل تائين محدود ڪري ڇڏيو ۽ ان جي روحاني مقصد بابت سني روايتن کي مناسب اهميت نه ڏني.<ref name="Katz2007" /> == شيعه اسلام ۾ == === جنگ ڪربلا === {{Main|جنگ ڪربلا}} شيعه اسلام ۾ عاشورو [[حسين ابن علي]]، جيڪو حضرت [[محمد]] ﷺ جو ڏوهٽو ۽ شيعن جو ٽيون امام هو، جي شهادت جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}} حسين ابن علي 10 محرم 61 هجري (10 آڪٽوبر 680ع) تي [[جنگ ڪربلا]] دوران [[اموي خلافت|اموي خليفي]] [[يزيد اول|يزيد ابن معاويه]] ({{Reign|680|683}}) جي لشڪر هٿان پنهنجي گهڻن مرد مائٽن ۽ ٿورڙن ساٿين سان گڏ شهيد ڪيو ويو.{{Sfn|Aghaie|2013}} جنگ کان ڪجهه ڏينهن اڳ حسين ۽ سندس ساٿي ويجهي [[فرات]] درياهه جي پاڻي کان محروم ڪري گهيري ۾ رکيا ويا هئا. جنگ کان پوءِ حسين جي قافلي جون عورتون ۽ ٻار قيدي بڻائي [[دمشق]]، [[شام]] جي گاديءَ واري شهر ڏانهن روانا ڪيا ويا. هي جنگ ناڪام ڳالهين ۽ حسين ابن علي جي يزيد جي خلافت جي بيعت کان انڪار کان پوءِ پيش آئي. مسلمان مؤرخن جي نظر ۾ يزيد کي اڪثر بي دين ۽ بدڪردار حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Momen|1985|p=28}}{{Sfn|Pinault|2000|p=70}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=117}} هي جنگ [[ڪربلا]] جي ريگستاني ميدان ۾، ويجهي شهر [[ڪوفو]] ڏانهن ويندڙ رستي تي وڙهي وئي، جتي جي رهواسين حسين کي يزيد جي خلاف اڳواڻي ڪرڻ لاءِ دعوت ڏني هئي.{{Sfn|Madelung|2004}} === اهميت === {{Main|محرم جو سوڳ#اهميت}} [[File:Tehran Ashura Demonstration, 11 December 1978 (12).jpg|thumb|1978ع ۾ [[ايران]] ۾ [[پهلوي خاندان]] خلاف عاشوري جا احتجاج]] شيعه مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ ڏک جو ڏينهن آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} شيعه امامن پڻ هن ڏينهن کي اهڙي ئي حيثيت سان ملهايو،{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=163}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}} ۽ شيعه برادريءَ کي به اهڙو ئي عمل اختيار ڪرڻ جي بار بار تلقين ڪئي.{{Sfn|Rahimi|2012|p=205}} مثال طور، شيعه امام [[علي رضا]] ({{Died in|818}}) ڏانهن منسوب هڪ روايت ۾ عاشوري کي غم، ماتم ۽ دنياوي مشغلن کان ڪناره ڪشيءَ جو ڏينهن قرار ڏنو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150{{ndash}}151}} شيعه روايت موجب اهي سني [[حديث]]ون، جيڪي عاشوري کي خوشي ۽ جشن جو ڏينهن قرار ڏين ٿيون، من گهڙت سمجهيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150}} شيعه امامن ڏانهن منسوب روايتن موجب هن ڏينهن روزو رکڻ کان منع ڪئي وئي آهي،{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}} ۽ عاشوري کي برڪت يا خوشيءَ جو ڏينهن ملهائيندڙن لاءِ دائمي عذاب جو وعدو بيان ڪيو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}}{{Sfn|Nakash|1993|p=166}} شيعه اسلام ۾ ڪربلا نيڪي ۽ بدي جي وچ ۾ دائمي جدوجهد،{{Sfn|Aghaie|2004|p=9}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=112}} اعليٰ ترين ايثار ۽ قرباني،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=19}} ۽ حضرت محمد ﷺ جي نبوي مشن جي خلاف ٿيندڙ سڀ کان وڏي سازش جي علامت آهي.{{Sfn|Crow|2016}} تاريخي لحاظ کان ڪربلا جي واقعي شيعه جماعت کي هڪ الڳ مذهبي فرقي طور مستحڪم ڪيو، ۽ اڄ تائين اهو سندن مذهبي سڃاڻپ جو بنيادي حصو آهي.{{Sfn|Kennedy|2016|p=77}}{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} هڪ پاسي، عزادار پاڻ کي حسين جي غم ۾ شريڪ سمجهن ٿا ۽ اميد رکن ٿا ته [[قيامت جو ڏينهن]] تي کين سندس شفاعت نصيب ٿيندي.{{Sfn|Blank|2001|p=84}}{{Sfn|Munson|1988|p=24}} ٻئي پاسي، حسين لاءِ سوڳ کي ظلم جي خلاف احتجاج، خدا جي راهه ۾ جدوجهد ([[جهاد]])، ۽ عبادت جو هڪ عمل تصور ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=142{{ndash}}143}}{{Sfn|Nakash|1993|p=165}} === رسمون === {{Main|محرم جو سوڳ#شيعه اسلام ۾ محرم جون رسمون}} [[File:Mourning_of_Muharram_in_cities_and_villages_of_Iran-342_16_(136).jpg|thumb|220x220px|ايران ۾ شيعن جو تعزيي (تعزيه) وارو مذهبي ڊرامو]] [[عراق]] جي شهر ڪربلا ۾ واقع [[امام حسين جو روضو|امام حسين جي روضي]] جي زيارت کان علاوه،{{Sfn|Szanto|2018|p=14}} شيعه مسلمان هر سال محرم ۽ [[صفر]] جي مهينن دوران ڪربلا جي واقعن کي ياد ڪندا آهن.{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} اڪثر مذهبي رسمون محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن ۾ ادا ڪيون وينديون آهن، جيڪي عاشوري جي ڏينهن وڏن شيعه شهرن ۾ نڪرندڙ ماتمي جلوسن تي پنهنجي عروج تي پهچنديون آهن.{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Momen|1985|p=240}} انهن رسمن جو بنيادي جزو مجلسون (واحد:مجلس) آهن، جن ۾ ڪربلا جي واقعن جو بيان [[روضه خواني]] يا قراءه ڪيو ويندو آهي،{{Sfn|D'Souza|1998}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} ۽ مرثيا، نوحا ۽ ماتمي شاعري ([[نوحو|نوحه]]، [[نياحه]]، [[مرثيه خواني]]) پڙهي ويندي آهي،{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} جن جو مقصد سامعين جي دلين ۾ حسين لاءِ همدردي پيدا ڪرڻ ۽ کين روئڻ تي آماده ڪرڻ هوندو آهي.{{Sfn|Pinault|2000|p=77}}{{Sfn|Chelkowski|2012b}} مجلسون اڪثر اهڙين عمارتن يا هنڌن تي منعقد ٿينديون آهن، جيڪي مختلف علائقن ۾ [[حسينيه]]، [[تڪيه]]، [[امام باڙه]] يا [[عزاخانو]] جي نالن سان سڃاتيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Campo|2009|p=320}} ماتمي رسمن جو ٻيو اهم حصو عزادارن جو مرثين ۽ نوحن جي ڌُن تي ماتم ڪرڻ آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} هي عمل قديم [[عرب]] روايتن مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=169}} اڄڪلهه شيعه برادرين ۾ هلڪي نوعيت جو ماتم، جهڙوڪ چهري ۽ سيني تي هٿ هڻڻ ([[لطم]]، [[سِينا زني]]، [[ماتم]])، وڏي پيماني تي رائج آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Pinault|1992|p=99}}{{Sfn|Flaskerud|2015}} ان کان علاوه سخت نوعيت جا ماتمي طريقا پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[تطبير]]، [[تيغ زني]] يا [[قمه زني]]، جن ۾ عزادار چاقن، تلوارن يا زنجيرن سان، جن ۾ ڪڏهن تيز ڌارون لڳل هونديون آهن، پنهنجي مٿي يا پٺ تي وار ڪندا آهن.{{Sfn|Flaskerud|2015}} اهڙي قسم جي ماتم تي 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ايران]] ۽ [[لبنان]] جي شيعه برادرين ۾ پابندي لڳائي وئي،{{Sfn|Szanto|2013|p=75}} ۽ ڪيترن ئي شيعه عالمن ان جي مخالفت ڪئي آهي،{{Sfn|Calmard|2004}} تنهنڪري اڄ به اهو عمل شيعه برادرين ۾ اختلاف جو موضوع آهي.{{Sfn|Calmard|1987}} هڪ ٻي اهم رسم ڪربلا جي واقعن جي ڊرامائي پيشڪش آهي، جنهن کي [[تعزيه]] يا [[شبيه خواني]] چيو وڃي ٿو.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} هي روايت اڄ به ايران، نارِ فارس جي اولهندي سامونڊي علائقن ۽ لبنان ۾ جاري آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} عاشوري جي ڏينهن انهن پيشڪشن ۾ هميشه حسين جي شهادت کي مرڪزي موضوع بڻايو ويندو آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} ڪربلا ۾ هر سال عاشوري تي هڪ نمائشي تقريب ۾ جنگ کان پوءِ اموي لشڪر طرفان حسين جي خيمن کي ساڙڻ ۽ عورتن ۽ ٻارن کي قيد ڪرڻ جا منظر پيش ڪيا ويندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} محرم، خاص طور تي عاشوري جي ڏينهن،{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} ماتمي جلوس (دسته، موڪب) شهرن جي گهٽين مان گذرندا آهن،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=27}} جتي نوحا ۽ مرثيا پڙهيا ويندا آهن،{{Sfn|Ayoub|1978|p=154}} ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماتم پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مثال طور ڪربلا ۾ [[طويريج]] نالي جلوس ۾ مرد ۽ پوءِ عورتون عاشوري جي منجهند ڌاري اگهاڙن پيرن سان امام حسين جي روضي ڏانهن پنڌ ڪندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مختلف علائقن ۾ جلوسن دوران علامتي شيون پڻ کنيون وينديون آهن، جهڙوڪ [[علم (جهنڊي جو نشان)|علم]] (جهنڊو)،{{Sfn|Calmard|Allan|1985}} [[نخل گرداني|نخل]] (کجيءَ جو وڻ)،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} [[تعزيه]]،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} ۽ ''[[تاجيه]]''.{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=154{{ndash}}155}} ''علم'' ڪربلا ۾ حسين جي جهنڊي جي علامت آهي،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} جڏهن ته ''[[نخل]]''، ''تعزيه'' ۽ ''تاجيه'' حسين جي جنازي يا مزار جي علامتي نمائندگي ڪن ٿا.{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}}{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=152, 154{{ndash}}155}} <gallery widths="200" heights="160" mode="packed" caption="عاشوري جون شيعه مذهبي رسمون"> File:Tuwairij run 1.jpg|ڪربلا ۾ عاشوري جي ڏينهن طويريج جلوس File:Tuwairij run 2.jpg File:Tuwairij run.jpg|طويريج جلوس، 2019ع File:Ashura in Syria- 2017 01 (2).jpg|[[شام]] ۾ عاشوري جو ماتمي جلوس File:Ashura in Qatif 3.jpg|[[سعودي عرب]] ۾ عاشوري تي شيعه عزادار File:Muharram (Al'am) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|[[ڀارت]] ۾ عاشوري جو جلوس، جنهن ۾ علم کنيل آهن File:Ashura procession in Tehran, Iran.jpg|ايران ۾ عاشوري جي جلوس جو علم File:Muharram (Ta'ziya) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|ڀارت ۾ تعزيه، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:Mourning of Muharram in cities and villages of Iran-342 16 (66).jpg|ايران ۾ نخل، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:A tadjah at Hosay.jpg|[[ٽرينڊيڊ]] جي [[حُسَي]] رسم ۾ ''تاجيه''، جيڪو حسين جي مزار جي علامت آهي (1950ع وارو ڏهاڪو) File:Tabuik festival.jpg|[[انڊونيشيا]] ۾ عاشوري تي [[تابوئڪ]] جي رسم File:Ashura 2016 mourning in Imam Hossein Square, Tehran 05.jpg|ايران ۾ حسين جي خيمن کي ساڙڻ واري واقعي جي تعزيي پيشڪش </gallery> == عاشوري دوران دهشتگرد حملا == {{See also|فهرست دهشتگرد حملن جا محرم دوران شيعه عزادارن تي|شيعه مخالف جذبا}} عاشورو ڪڏهن ڪڏهن شيعه مسلمانن خلاف سني انتهاپسندن جي پرتشدد حملن جو موقعو پڻ بڻيو آهي، خاص طور تي انهن ملڪن ۾ جتي شيعا اقليت ۾ آهن.{{Sfn|Gordon Melton|2010}} مثال طور، هندستان ۾ سني مذهبي اڳواڻ [[سيد احمد بريلوي]] (وفات: 1831ع) عاشوري جي رسمن جي مخالفت ڪئي ۽، شايد مبالغي سان، دعويٰ ڪئي ته هن هزارين [[امام بارگاهه|امام بارگاهون]] ڊهرائي ڇڏيون، جيڪي عزاداري لاءِ مخصوص عمارتون آهن.{{Sfn|Metcalf|2014|p=58}} عاشوري جي موقعي تي ٿيل ڪجهه اهم دهشتگرد حملن جا مثال هيٺ ڏجن ٿا: * '''1940ع:''' [[دهلي]]، [[ڀارت]] ۾ 21 فيبروري تي عاشوري جي جلوس تي بم اڇلايو ويو.{{Sfn|Hollister|1979|p=178}} * '''1994ع:''' [[1994 امام رضا مزار بم ڌماڪو|امام رضا جي روضي تي بم ڌماڪو]]، [[مشهد]]، [[ايران]]، 20 جون؛ 20 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url = http://www.southasiaanalysis.org/papers5/paper484.html |title=Sipah-E-Sahaba Pakistan, Lashkar-e-Jhangvi, Bin Laden & Ramzi Yousef |date=7 January 2002 |first=B. |last=Raman |url-status=usurped |archive-url = https://web.archive.org/web/20090429091133/http://southasiaanalysis.org/papers5/paper484.html |archive-date=29 April 2009 }}</ref> * '''2004ع:''' [[2004 ڪربلا ۽ نجف بم ڌماڪا]]، [[ڪربلا]] ۽ [[نجف]]، [[عراق]]، 2 مارچ؛ 180 کان وڌيڪ شيعه زائر مارجي ويا ۽ 5,000 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web |url = https://www.nytimes.com/2004/03/02/international/middleeast/blasts-at-shiite-ceremonies-in-iraq-kill-more-than.html?_r=0 |title=Blasts at Shia Ceremonies in Iraq Kill More Than 140 |work=The New York Times |date=2 March 2004 |access-date=18 March 2017}}</ref>{{Sfn|Hassner|2016|p=145}} * '''2008ع:''' [[عراق]] ۾ 19 جنوري تي عاشوري جي جلوسن تي ٻن الڳ حملن ۾ 9 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news |url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7197473.stm |title=Iraqi Shia pilgrims mark holy day |website=bbc.co.uk |access-date=10 October 2015 |date=19 January 2008}}</ref> * '''2009ع:''' [[2009 ڪراچي بم ڌماڪو|ڪراچي ۾ عاشوري جي جلوس تي بم ڌماڪو]]، [[پاڪستان]]، 28 ڊسمبر؛ 43 ماڻهو مارجي ويا ۽ 60 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=2009-12-30 |title=Pakistan Taliban says carried out Karachi bombing |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-violence-idUSTRE5BM15820091230 |access-date=2023-08-22}}</ref> * '''2011ع:''' [[مرڪزي عراق]] ۾ 6 ڊسمبر تي عاشوري جي جلوسن تي ڪيترائي بم ڌماڪا؛ 30 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16035254 |title=Deadly bomb attacks on Shia pilgrims in Iraq |publisher=bbc.co.uk |date=5 December 2011 |access-date=30 June 2012}}</ref> * '''2011ع:''' [[2011 افغانستان عاشورا بم ڌماڪا|ڪابل، افغانستان ۾ عاشوري جي عزادارن تي ٻه الڳ بم ڌماڪا]]، 6 ڊسمبر؛ 80 ماڻهو مارجي ويا ۽ 160 زخمي ٿيا.<ref name="fox">{{Citation |title=Afghanistan's President Says Death Toll From Shrine Blast Has Risen to at Least 80 |date=11 December 2011 |url=https://www.foxnews.com/world/afghanistans-president-says-death-toll-from-shrine-blast-has-risen-to-at-least-80/ |access-date=11 Dec 2011 |publisher=[[Fox News]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Harooni |first=Mirwais |url=https://www.reuters.com/article/us-kabul-blast-idUSTRE7B50C320111206 |title=Blasts across Afghanistan target Shia, 59 dead |work=Reuters |date=6 December 2011 |access-date=30 June 2012 }}</ref> * '''2015ع:''' [[ڍاڪا]]، [[بنگلاديش]] ۾ 24 آڪٽوبر تي هڪ مسجد اندر عاشوري جي تقريب دوران بم ڌماڪو؛ هڪ عزادار مارجي ويو ۽ 80 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-asia-34625375 |title=Dhaka blasts: One dead in attack on Shia Ashura ritual |date=24 October 2015 |access-date=24 February 2016 |work=[[BBC News]]}}</ref> ==گريگورين ڪئلينڊر ۾== [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ، يعني عاشورو، هر سال [[گريگورين ڪئلينڊر]] ۾ مختلف تاريخ تي اچي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي ڪئلينڊر قمري آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر شمسي آهي.<ref name="vangent">{{cite web |last=Gent |first=R.H. van |title=The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia |url=https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/islam/ummalqura.htm |website=webspace.science.uu.nl}}</ref> {| class="wikitable" |- ! '''اسلامي ڪئلينڊر''' |1447 |1448 |1449 |- ! '''گريگورين ڪئلينڊر''' |5 جولاءِ 2025<ref name=":0">{{Cite web |title=Hijri to Gregorian Date Converter - Islamic Date Converter |url=https://www.islamicfinder.org/islamic-date-converter/ |access-date=10 August 2024 |website=IslamicFinder |language=en}}</ref> |25 جون 2026<ref name=":0" /> |15 جون 2027<ref name=":0" /> |} == پڻ ڏسو == {{Portal|شيعه اسلام|اسلام|تعليم|نفسيات|مذهب}} * [[محرم جو سوڳ]] * [[تاسوعا]] * [[ٻاره امامي شيعن جا مقدس ڏينهن]] * [[زيارت عاشورا]] {{Clear}} ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> ==حوالا== {{Reflist}} {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] == خارجي ڳنڍڻا == * {{Commons-inline}} {{محرم جو سوڳ}} {{Muslimholidays}} {{Public holidays in Algeria}} {{Public holidays in Pakistan}} {{Sufism terminology}} {{Authority control}} [[زمرو:عاشورا]] [[زمرو:بحر احمر جو پار ٿيڻ]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] [[زمرو:الجيريا جا ميلا]] [[زمرو:حسينيه]] [[زمرو:اسلامي موڪلون]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:موسى]] [[زمرو:محرم جو سوڳ]] [[زمرو:واقعي ڪربلا ۾ شهيد ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:الجيريا جون سرڪاري موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش جون سرڪاري موڪلون]] [[زمرو:شيعن جا يادگاري ڏينهن]] [[زمرو:الجيريا ۾ تصوف]] 4hv83c8sayc93i9lypoohsyb8c8sixw 400011 400009 2026-07-31T16:11:05Z Intisar Ali 8681 400011 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جو بڻ بنياد == '''عاشورو''' جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي. ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن اسيرويا يا اسورا مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو. هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو. [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي. == ابتدا == [[عاشورو]] جي ڏينهن [[روزو]] رکڻ جي روايت بابت ڪيترن ئي محققن جو خيال آهي ته [[اسلام]] جي شروعاتي دور ۾ اها [[يهوديت|يهودي]] مذهبي روايت سان لاڳاپيل هئي، جنهن کي [[محمد ﷺ]] 622ع ۾ [[مدينو|مديني]] پهچڻ کان پوءِ اختيار ڪيو. [[حديث]] جي ڪتابن ۾ عاشوري جي روزي کي [[يوم ڪپور]] (''ڏڻِ ڪفارو'' يا ''ڏڻِ معافي'') سان پڻ لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> {{Quote |text=جڏهن رسول الله ﷺ مديني پهتا ته ڏٺائون ته يهودي محرم جي ڏهين تاريخ جو احترام ڪندا هئا ۽ ان ڏينهن روزو رکندا هئا. پاڻ ﷺ فرمايائون: "اسان موسيٰؑ جي نسبت سان انهن کان وڌيڪ حق وارا آهيون." پوءِ پاڻ ان ڏينهن روزو رکڻ جو حڪم ڏنو. |author=صحيح البخاري، حديث 3942 }} بعد ۾، جڏهن رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا، تڏهن عاشوري جو روزو فرض نه رهيو ۽ نفلي عبادت جي صورت اختيار ڪري ويو. ڪيترن محققن موجب، اهو تبديلي تقريباً هڪ سال اندر آئي، جڏهن مديني جي يهودين ۽ مسلمانن جا لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Dakake2007" /> هن تبديليءَ کي [[قرآن]] جي سورت البقره (2:183–185) سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[رمضان]] کي روزن لاءِ مقرر مهينو قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شروعاتي دور ۾ عاشورو لازمي طور [[محرم]] جي ڏهين تاريخ سان لاڳاپيل نه هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> انهن جي راءِ موجب، عاشورو غالباً شروعات ۾ [[يوم ڪپور]] سان گڏ، يهودي مهيني [[تشري]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو هو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Ayoub2005" /> بعد ۾، جڏهن يهودي ۽ اسلامي ڪئلينڊر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، تڏهن عاشوري کي محرم جي ڏهين تاريخ سان وابسته ڪيو ويو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Peters1994" /> محققن موجب، ٻنهي ڪئلينڊرن جي هن فرق جو هڪ سبب اهو پڻ هو ته [[محمد ﷺ]] [[قرآن]] جي سورت التوبه (9:37) جي هدايت مطابق يهودين ۾ رائج ڪئلينڊري ترتيبن (''نسيء'') کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ اسلامي ڪئلينڊر مستقل طور قمري بنيادن تي هليو، جڏهن ته يهودي ڪئلينڊر پنهنجي الڳ نظام تي جاري رهيو.<ref name="Peters1994" /><ref name="Newman2023" /><ref name="Plessner2012" /> == سني اسلام ۾ == [[سني اسلام|سني]] روايتن ۾ عاشوري بابت هڪ اهڙي ئي روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن ڏينهن جي شروعات حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] جي نجات سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reid2011" /> ان کان علاوه، سني حديثن جي معتبر مجموعن ۾ اهڙيون روايتون پڻ موجود آهن، جن موجب عاشوري جو روزو [[قريش]] قبيلي ۾ اسلام کان اڳ به رائج هو، ۽ [[محمد ﷺ]] پڻ [[مڪو|مڪي]] ۾ رهائش دوران اهو روزو رکندا هئا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه ابتدائي سني روايتون، جن مان گهڻين کي حديث جي ماهرن ڪمزور قرار ڏنو آهي، عاشوري کي مختلف تاريخي ۽ مذهبي واقعن سان پڻ ڳنڍين ٿيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Crow2016" /> انهن روايتن موجب، هن ڏينهن حضرت [[موسيٰ]]ؑ سمنڊ کي ڦاڙي [[بني اسرائيل]] کي نجات ڏني،<ref name="Newman2023" /><ref name="Katz2007" /> حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي خشڪيءَ تي پهتي،<ref name="Katz2007" /> الله تعاليٰ حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ڪئي، حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي، حضرت [[عيسيٰ]]ؑ، حضرت [[ابراهيم]]ؑ ۽ حضرت آدمؑ جي پيدائش ٿي، حضرت محمد ﷺ جي حمل جو آغاز ٿيو،<ref name="Reid2011" /> ۽ حضرت [[يونس]]ؑ کي مڇيءَ جي پيٽ مان نجات ملي.<ref name="GordonMelton2010" /> [[تاسوعا]]، يعني محرم جي نائين تاريخ جو روزو، ڪيترن محققن موجب بعد ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مسلمانن جي عمل کي يهودين کان الڳ ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Reid2011" /> === رسمون === {{See also|الجيريا ۾ عاشورو|سبيبا|عاشوري}} سني اسلام ۾ محرم جي نائين ۽ ڏهين تاريخ تي نفلي روزا رکڻ کي مستحب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ سني فقهاءَ ان جي همٿ افزائي ڪئي آهي.<ref name="Reid2011" /> جيتوڻيڪ سڀئي سني عالم ان بابت هڪجهڙي راءِ نٿا رکن،<ref name="Reid2011" /><ref name="Katz2007" /> پر ڪيترين سني روايتن ۾ عاشوري کي الله تعاليٰ جي شڪرگذاري جو ڏينهن پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن کي عبادت، دعا ۽ جائز خوشيءَ جي اظهار سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Katz2007" /> اهڙيءَ طرح ڪيترين سني برادرين ۾ عاشورو هڪ مذهبي موقعي طور ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمان ساڳئي ڏينهن [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ [[حسين ابن علي]] ۽ سندس ساٿين جي شهادت تي سوڳ ملهائين ٿا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته سني جشن جون ڪجهه رسمون شيعن جي ماتمي رسمن جي جواب ۾ يا وري اسلام کان اڳ واريون روايتون اختيار ڪرڻ سان وجود ۾ آيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Reid2011" /> تاريخي حوالن موجب، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي دور خلافت ۾ عاشوري کي سرڪاري جشن جي صورت ڏني وئي ته جيئن امام حسين جي يادگيريءَ جي مقابلي ۾ هڪ مختلف روايت قائم ڪئي وڃي.<ref name="Hussain2005" /> [[عباسي خلافت|عباسي]] خليفي [[القادر بالله]] جي دور ۾ پڻ بغداد ۾ اهڙيون تقريبون منعقد ڪيون ويون.<ref name="Rahimi2012" /> 973ع ۾ [[بويهين]] جي دور واري بغداد ۾ ڪجهه سني گروهن عاشوري جي ڏينهن [[جنگ جمل]] جي منظرڪشي پڻ ڪئي، جيڪا حضرت [[علي ابن ابي طالب]] خلاف جنگ جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Hussain2005" /><ref name="Chelkowski1985" /> چاهي انهن رسمن جي ابتدا جيڪا به هجي، [[ابن تيميه]] (وفات: 1328ع) جي زماني تائين اهي روايتون مضبوط ٿي چڪيون هيون. ابن تيميه ڏانهن موڪليل هڪ سوال ۾ ذڪر آهي ته ماڻهو عاشوري تي غسل ڪندا هئا، نوان ڪپڙا پائيندا هئا، هڪ ٻئي سان مصافحو ڪندا هئا ۽ خاص کاڌا تيار ڪندا هئا.<ref name="Katz2007" /> اڄ به [[مغرب عربي]] جي ملڪن ۾ عاشورو روزن، خيرات، فوت ٿيلن جي ياد، خاص کاڌن، باهين مٿان ٽپ ڏيڻ ۽ ميلن سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> ٻئي طرف، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۾، ڪيترائي سني مسلمان پڻ عاشوري جي موقعي تي شيعن جي ڪجهه ماتمي رسمن ۾ شرڪت ڪندا رهيا آهن، گهٽ ۾ گهٽ جديد دور کان اڳ تائين.<ref name="Reid2011" /> [[تصوف|صوفي]] روايتن ۾ پڻ امام حسين جي شهادت جي ياد کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جيتوڻيڪ اها روايت ڪڏهن ڪڏهن سني مذهبي اشرافيه جي نظرين کان مختلف سمجهي وئي آهي.<ref name="Aghaie2013" /> صوفين جي نظر ۾ عاشورو صرف هڪ سانحو نه، پر امام حسين ۽ سندس ساٿين جي دائمي روحاني حياتيءَ ۽ خدا جي راهه ۾ سندن شهادت جي ياد جو ڏينهن پڻ آهي.<ref name="Hyder2006" /> === ابن تيميه === عاشوري تي ماتم يا جشن جي شرعي حيثيت بابت پڇيل هڪ سوال جي جواب ۾ [[ابن تيميه]] ٻنهي عملن کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب نه ماتم ۽ نه ئي جشن [[محمد ﷺ]] جي سنت مان ثابت آهي. البت، هن عاشوري جي روزي رکڻ جي حوصلا افزائي ڪئي، جيئن رسول الله ﷺ جي عمل جي پيروي ٿي سگهي.<ref name="Katz2007" /> اسلاميات جي ماهر ايم. ڪيٽز جي راءِ آهي ته ابن تيميه روزي کي صرف هڪ عمل تائين محدود ڪري ڇڏيو ۽ ان جي روحاني مقصد بابت سني روايتن کي مناسب اهميت نه ڏني.<ref name="Katz2007" /> == شيعه اسلام ۾ == === جنگ ڪربلا === {{Main|جنگ ڪربلا}} شيعه اسلام ۾ عاشورو [[حسين ابن علي]]، جيڪو حضرت [[محمد]] ﷺ جو ڏوهٽو ۽ شيعن جو ٽيون امام هو، جي شهادت جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}} حسين ابن علي 10 محرم 61 هجري (10 آڪٽوبر 680ع) تي [[جنگ ڪربلا]] دوران [[اموي خلافت|اموي خليفي]] [[يزيد اول|يزيد ابن معاويه]] ({{Reign|680|683}}) جي لشڪر هٿان پنهنجي گهڻن مرد مائٽن ۽ ٿورڙن ساٿين سان گڏ شهيد ڪيو ويو.{{Sfn|Aghaie|2013}} جنگ کان ڪجهه ڏينهن اڳ حسين ۽ سندس ساٿي ويجهي [[فرات]] درياهه جي پاڻي کان محروم ڪري گهيري ۾ رکيا ويا هئا. جنگ کان پوءِ حسين جي قافلي جون عورتون ۽ ٻار قيدي بڻائي [[دمشق]]، [[شام]] جي گاديءَ واري شهر ڏانهن روانا ڪيا ويا. هي جنگ ناڪام ڳالهين ۽ حسين ابن علي جي يزيد جي خلافت جي بيعت کان انڪار کان پوءِ پيش آئي. مسلمان مؤرخن جي نظر ۾ يزيد کي اڪثر بي دين ۽ بدڪردار حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Momen|1985|p=28}}{{Sfn|Pinault|2000|p=70}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=117}} هي جنگ [[ڪربلا]] جي ريگستاني ميدان ۾، ويجهي شهر [[ڪوفو]] ڏانهن ويندڙ رستي تي وڙهي وئي، جتي جي رهواسين حسين کي يزيد جي خلاف اڳواڻي ڪرڻ لاءِ دعوت ڏني هئي.{{Sfn|Madelung|2004}} === اهميت === {{Main|محرم جو سوڳ#اهميت}} [[File:Tehran Ashura Demonstration, 11 December 1978 (12).jpg|thumb|1978ع ۾ [[ايران]] ۾ [[پهلوي خاندان]] خلاف عاشوري جا احتجاج]] شيعه مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ ڏک جو ڏينهن آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} شيعه امامن پڻ هن ڏينهن کي اهڙي ئي حيثيت سان ملهايو،{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=163}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}} ۽ شيعه برادريءَ کي به اهڙو ئي عمل اختيار ڪرڻ جي بار بار تلقين ڪئي.{{Sfn|Rahimi|2012|p=205}} مثال طور، شيعه امام [[علي رضا]] ({{Died in|818}}) ڏانهن منسوب هڪ روايت ۾ عاشوري کي غم، ماتم ۽ دنياوي مشغلن کان ڪناره ڪشيءَ جو ڏينهن قرار ڏنو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150{{ndash}}151}} شيعه روايت موجب اهي سني [[حديث]]ون، جيڪي عاشوري کي خوشي ۽ جشن جو ڏينهن قرار ڏين ٿيون، من گهڙت سمجهيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150}} شيعه امامن ڏانهن منسوب روايتن موجب هن ڏينهن روزو رکڻ کان منع ڪئي وئي آهي،{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}} ۽ عاشوري کي برڪت يا خوشيءَ جو ڏينهن ملهائيندڙن لاءِ دائمي عذاب جو وعدو بيان ڪيو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}}{{Sfn|Nakash|1993|p=166}} شيعه اسلام ۾ ڪربلا نيڪي ۽ بدي جي وچ ۾ دائمي جدوجهد،{{Sfn|Aghaie|2004|p=9}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=112}} اعليٰ ترين ايثار ۽ قرباني،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=19}} ۽ حضرت محمد ﷺ جي نبوي مشن جي خلاف ٿيندڙ سڀ کان وڏي سازش جي علامت آهي.{{Sfn|Crow|2016}} تاريخي لحاظ کان ڪربلا جي واقعي شيعه جماعت کي هڪ الڳ مذهبي فرقي طور مستحڪم ڪيو، ۽ اڄ تائين اهو سندن مذهبي سڃاڻپ جو بنيادي حصو آهي.{{Sfn|Kennedy|2016|p=77}}{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} هڪ پاسي، عزادار پاڻ کي حسين جي غم ۾ شريڪ سمجهن ٿا ۽ اميد رکن ٿا ته [[قيامت جو ڏينهن]] تي کين سندس شفاعت نصيب ٿيندي.{{Sfn|Blank|2001|p=84}}{{Sfn|Munson|1988|p=24}} ٻئي پاسي، حسين لاءِ سوڳ کي ظلم جي خلاف احتجاج، خدا جي راهه ۾ جدوجهد ([[جهاد]])، ۽ عبادت جو هڪ عمل تصور ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=142{{ndash}}143}}{{Sfn|Nakash|1993|p=165}} === رسمون === {{Main|محرم جو سوڳ#شيعه اسلام ۾ محرم جون رسمون}} [[File:Mourning_of_Muharram_in_cities_and_villages_of_Iran-342_16_(136).jpg|thumb|220x220px|ايران ۾ شيعن جو تعزيي (تعزيه) وارو مذهبي ڊرامو]] [[عراق]] جي شهر ڪربلا ۾ واقع [[امام حسين جو روضو|امام حسين جي روضي]] جي زيارت کان علاوه،{{Sfn|Szanto|2018|p=14}} شيعه مسلمان هر سال محرم ۽ [[صفر]] جي مهينن دوران ڪربلا جي واقعن کي ياد ڪندا آهن.{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} اڪثر مذهبي رسمون محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن ۾ ادا ڪيون وينديون آهن، جيڪي عاشوري جي ڏينهن وڏن شيعه شهرن ۾ نڪرندڙ ماتمي جلوسن تي پنهنجي عروج تي پهچنديون آهن.{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Momen|1985|p=240}} انهن رسمن جو بنيادي جزو مجلسون (واحد:مجلس) آهن، جن ۾ ڪربلا جي واقعن جو بيان [[روضه خواني]] يا قراءه ڪيو ويندو آهي،{{Sfn|D'Souza|1998}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} ۽ مرثيا، نوحا ۽ ماتمي شاعري ([[نوحو|نوحه]]، [[نياحه]]، [[مرثيه خواني]]) پڙهي ويندي آهي،{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} جن جو مقصد سامعين جي دلين ۾ حسين لاءِ همدردي پيدا ڪرڻ ۽ کين روئڻ تي آماده ڪرڻ هوندو آهي.{{Sfn|Pinault|2000|p=77}}{{Sfn|Chelkowski|2012b}} مجلسون اڪثر اهڙين عمارتن يا هنڌن تي منعقد ٿينديون آهن، جيڪي مختلف علائقن ۾ [[حسينيه]]، [[تڪيه]]، [[امام باڙه]] يا [[عزاخانو]] جي نالن سان سڃاتيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Campo|2009|p=320}} ماتمي رسمن جو ٻيو اهم حصو عزادارن جو مرثين ۽ نوحن جي ڌُن تي ماتم ڪرڻ آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} هي عمل قديم [[عرب]] روايتن مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=169}} اڄڪلهه شيعه برادرين ۾ هلڪي نوعيت جو ماتم، جهڙوڪ چهري ۽ سيني تي هٿ هڻڻ ([[لطم]]، [[سِينا زني]]، [[ماتم]])، وڏي پيماني تي رائج آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Pinault|1992|p=99}}{{Sfn|Flaskerud|2015}} ان کان علاوه سخت نوعيت جا ماتمي طريقا پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[تطبير]]، [[تيغ زني]] يا [[قمه زني]]، جن ۾ عزادار چاقن، تلوارن يا زنجيرن سان، جن ۾ ڪڏهن تيز ڌارون لڳل هونديون آهن، پنهنجي مٿي يا پٺ تي وار ڪندا آهن.{{Sfn|Flaskerud|2015}} اهڙي قسم جي ماتم تي 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ايران]] ۽ [[لبنان]] جي شيعه برادرين ۾ پابندي لڳائي وئي،{{Sfn|Szanto|2013|p=75}} ۽ ڪيترن ئي شيعه عالمن ان جي مخالفت ڪئي آهي،{{Sfn|Calmard|2004}} تنهنڪري اڄ به اهو عمل شيعه برادرين ۾ اختلاف جو موضوع آهي.{{Sfn|Calmard|1987}} هڪ ٻي اهم رسم ڪربلا جي واقعن جي ڊرامائي پيشڪش آهي، جنهن کي [[تعزيه]] يا [[شبيه خواني]] چيو وڃي ٿو.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} هي روايت اڄ به ايران، نارِ فارس جي اولهندي سامونڊي علائقن ۽ لبنان ۾ جاري آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} عاشوري جي ڏينهن انهن پيشڪشن ۾ هميشه حسين جي شهادت کي مرڪزي موضوع بڻايو ويندو آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} ڪربلا ۾ هر سال عاشوري تي هڪ نمائشي تقريب ۾ جنگ کان پوءِ اموي لشڪر طرفان حسين جي خيمن کي ساڙڻ ۽ عورتن ۽ ٻارن کي قيد ڪرڻ جا منظر پيش ڪيا ويندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} محرم، خاص طور تي عاشوري جي ڏينهن،{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} ماتمي جلوس (دسته، موڪب) شهرن جي گهٽين مان گذرندا آهن،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=27}} جتي نوحا ۽ مرثيا پڙهيا ويندا آهن،{{Sfn|Ayoub|1978|p=154}} ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماتم پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مثال طور ڪربلا ۾ [[طويريج]] نالي جلوس ۾ مرد ۽ پوءِ عورتون عاشوري جي منجهند ڌاري اگهاڙن پيرن سان امام حسين جي روضي ڏانهن پنڌ ڪندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مختلف علائقن ۾ جلوسن دوران علامتي شيون پڻ کنيون وينديون آهن، جهڙوڪ [[علم (جهنڊي جو نشان)|علم]] (جهنڊو)،{{Sfn|Calmard|Allan|1985}} [[نخل گرداني|نخل]] (کجيءَ جو وڻ)،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} [[تعزيه]]،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} ۽ ''[[تاجيه]]''.{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=154{{ndash}}155}} ''علم'' ڪربلا ۾ حسين جي جهنڊي جي علامت آهي،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} جڏهن ته ''[[نخل]]''، ''تعزيه'' ۽ ''تاجيه'' حسين جي جنازي يا مزار جي علامتي نمائندگي ڪن ٿا.{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}}{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=152, 154{{ndash}}155}} <gallery widths="200" heights="160" mode="packed" caption="عاشوري جون شيعه مذهبي رسمون"> File:Tuwairij run 1.jpg|ڪربلا ۾ عاشوري جي ڏينهن طويريج جلوس File:Tuwairij run 2.jpg File:Tuwairij run.jpg|طويريج جلوس، 2019ع File:Ashura in Syria- 2017 01 (2).jpg|[[شام]] ۾ عاشوري جو ماتمي جلوس File:Ashura in Qatif 3.jpg|[[سعودي عرب]] ۾ عاشوري تي شيعه عزادار File:Muharram (Al'am) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|[[ڀارت]] ۾ عاشوري جو جلوس، جنهن ۾ علم کنيل آهن File:Ashura procession in Tehran, Iran.jpg|ايران ۾ عاشوري جي جلوس جو علم File:Muharram (Ta'ziya) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|ڀارت ۾ تعزيه، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:Mourning of Muharram in cities and villages of Iran-342 16 (66).jpg|ايران ۾ نخل، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:A tadjah at Hosay.jpg|[[ٽرينڊيڊ]] جي [[حُسَي]] رسم ۾ ''تاجيه''، جيڪو حسين جي مزار جي علامت آهي (1950ع وارو ڏهاڪو) File:Tabuik festival.jpg|[[انڊونيشيا]] ۾ عاشوري تي [[تابوئڪ]] جي رسم File:Ashura 2016 mourning in Imam Hossein Square, Tehran 05.jpg|ايران ۾ حسين جي خيمن کي ساڙڻ واري واقعي جي تعزيي پيشڪش </gallery> == عاشوري دوران دهشتگرد حملا == {{See also|فهرست دهشتگرد حملن جا محرم دوران شيعه عزادارن تي|شيعه مخالف جذبا}} عاشورو ڪڏهن ڪڏهن شيعه مسلمانن خلاف سني انتهاپسندن جي پرتشدد حملن جو موقعو پڻ بڻيو آهي، خاص طور تي انهن ملڪن ۾ جتي شيعا اقليت ۾ آهن.{{Sfn|Gordon Melton|2010}} مثال طور، هندستان ۾ سني مذهبي اڳواڻ [[سيد احمد بريلوي]] (وفات: 1831ع) عاشوري جي رسمن جي مخالفت ڪئي ۽، شايد مبالغي سان، دعويٰ ڪئي ته هن هزارين [[امام بارگاهه|امام بارگاهون]] ڊهرائي ڇڏيون، جيڪي عزاداري لاءِ مخصوص عمارتون آهن.{{Sfn|Metcalf|2014|p=58}} عاشوري جي موقعي تي ٿيل ڪجهه اهم دهشتگرد حملن جا مثال هيٺ ڏجن ٿا: * '''1940ع:''' [[دهلي]]، [[ڀارت]] ۾ 21 فيبروري تي عاشوري جي جلوس تي بم اڇلايو ويو.{{Sfn|Hollister|1979|p=178}} * '''1994ع:''' [[1994 امام رضا مزار بم ڌماڪو|امام رضا جي روضي تي بم ڌماڪو]]، [[مشهد]]، [[ايران]]، 20 جون؛ 20 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url = http://www.southasiaanalysis.org/papers5/paper484.html |title=Sipah-E-Sahaba Pakistan, Lashkar-e-Jhangvi, Bin Laden & Ramzi Yousef |date=7 January 2002 |first=B. |last=Raman |url-status=usurped |archive-url = https://web.archive.org/web/20090429091133/http://southasiaanalysis.org/papers5/paper484.html |archive-date=29 April 2009 }}</ref> * '''2004ع:''' [[2004 ڪربلا ۽ نجف بم ڌماڪا]]، [[ڪربلا]] ۽ [[نجف]]، [[عراق]]، 2 مارچ؛ 180 کان وڌيڪ شيعه زائر مارجي ويا ۽ 5,000 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web |url = https://www.nytimes.com/2004/03/02/international/middleeast/blasts-at-shiite-ceremonies-in-iraq-kill-more-than.html?_r=0 |title=Blasts at Shia Ceremonies in Iraq Kill More Than 140 |work=The New York Times |date=2 March 2004 |access-date=18 March 2017}}</ref>{{Sfn|Hassner|2016|p=145}} * '''2008ع:''' [[عراق]] ۾ 19 جنوري تي عاشوري جي جلوسن تي ٻن الڳ حملن ۾ 9 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news |url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7197473.stm |title=Iraqi Shia pilgrims mark holy day |website=bbc.co.uk |access-date=10 October 2015 |date=19 January 2008}}</ref> * '''2009ع:''' [[2009 ڪراچي بم ڌماڪو|ڪراچي ۾ عاشوري جي جلوس تي بم ڌماڪو]]، [[پاڪستان]]، 28 ڊسمبر؛ 43 ماڻهو مارجي ويا ۽ 60 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=2009-12-30 |title=Pakistan Taliban says carried out Karachi bombing |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-violence-idUSTRE5BM15820091230 |access-date=2023-08-22}}</ref> * '''2011ع:''' [[مرڪزي عراق]] ۾ 6 ڊسمبر تي عاشوري جي جلوسن تي ڪيترائي بم ڌماڪا؛ 30 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16035254 |title=Deadly bomb attacks on Shia pilgrims in Iraq |publisher=bbc.co.uk |date=5 December 2011 |access-date=30 June 2012}}</ref> * '''2011ع:''' [[2011 افغانستان عاشورا بم ڌماڪا|ڪابل، افغانستان ۾ عاشوري جي عزادارن تي ٻه الڳ بم ڌماڪا]]، 6 ڊسمبر؛ 80 ماڻهو مارجي ويا ۽ 160 زخمي ٿيا.<ref name="fox">{{Citation |title=Afghanistan's President Says Death Toll From Shrine Blast Has Risen to at Least 80 |date=11 December 2011 |url=https://www.foxnews.com/world/afghanistans-president-says-death-toll-from-shrine-blast-has-risen-to-at-least-80/ |access-date=11 Dec 2011 |publisher=[[Fox News]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Harooni |first=Mirwais |url=https://www.reuters.com/article/us-kabul-blast-idUSTRE7B50C320111206 |title=Blasts across Afghanistan target Shia, 59 dead |work=Reuters |date=6 December 2011 |access-date=30 June 2012 }}</ref> * '''2015ع:''' [[ڍاڪا]]، [[بنگلاديش]] ۾ 24 آڪٽوبر تي هڪ مسجد اندر عاشوري جي تقريب دوران بم ڌماڪو؛ هڪ عزادار مارجي ويو ۽ 80 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-asia-34625375 |title=Dhaka blasts: One dead in attack on Shia Ashura ritual |date=24 October 2015 |access-date=24 February 2016 |work=[[BBC News]]}}</ref> ==گريگورين ڪئلينڊر ۾== [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ، يعني عاشورو، هر سال [[گريگورين ڪئلينڊر]] ۾ مختلف تاريخ تي اچي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي ڪئلينڊر قمري آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر شمسي آهي.<ref name="vangent">{{cite web |last=Gent |first=R.H. van |title=The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia |url=https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/islam/ummalqura.htm |website=webspace.science.uu.nl}}</ref> {| class="wikitable" |- ! '''اسلامي ڪئلينڊر''' |1447 |1448 |1449 |- ! '''گريگورين ڪئلينڊر''' |5 جولاءِ 2025<ref name=":0">{{Cite web |title=Hijri to Gregorian Date Converter - Islamic Date Converter |url=https://www.islamicfinder.org/islamic-date-converter/ |access-date=10 August 2024 |website=IslamicFinder |language=en}}</ref> |25 جون 2026<ref name=":0" /> |15 جون 2027<ref name=":0" /> |} == پڻ ڏسو == {{Portal|شيعه اسلام|اسلام|تعليم|نفسيات|مذهب}} * [[محرم جو سوڳ]] * [[تاسوعا]] * [[ٻاره امامي شيعن جا مقدس ڏينهن]] * [[زيارت عاشورا]] {{Clear}} ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> ==حوالا== {{Reflist}} {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] == خارجي ڳنڍڻا == * {{Commons-inline}} {{محرم جو سوڳ}} {{Muslimholidays}} {{Public holidays in Algeria}} {{Public holidays in Pakistan}} {{Sufism terminology}} {{Authority control}} [[زمرو:عاشورا]] [[زمرو:بحر احمر جو پار ٿيڻ]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] [[زمرو:الجيريا جا ميلا]] [[زمرو:حسينيه]] [[زمرو:اسلامي موڪلون]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:موسى]] [[زمرو:محرم جو سوڳ]] [[زمرو:واقعي ڪربلا ۾ شهيد ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:الجيريا جون سرڪاري موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش جون سرڪاري موڪلون]] [[زمرو:شيعن جا يادگاري ڏينهن]] [[زمرو:الجيريا ۾ تصوف]] c27nq90mjf7fwb6d5oqjbptt3c9dzqr 400014 400011 2026-07-31T16:12:10Z Intisar Ali 8681 400014 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جو بڻ بنياد == '''عاشورو''' جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي. ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن اسيرويا يا اسورا مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو. هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو. [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي. == ابتدا == [[عاشورو]] جي ڏينهن [[روزو]] رکڻ جي روايت بابت ڪيترن ئي محققن جو خيال آهي ته [[اسلام]] جي شروعاتي دور ۾ اها [[يهوديت|يهودي]] مذهبي روايت سان لاڳاپيل هئي، جنهن کي [[محمد ﷺ]] 622ع ۾ [[مدينو|مديني]] پهچڻ کان پوءِ اختيار ڪيو. [[حديث]] جي ڪتابن ۾ عاشوري جي روزي کي [[يوم ڪپور]] (''ڏڻِ ڪفارو'' يا ''ڏڻِ معافي'') سان پڻ لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي. {{Quote |text=جڏهن رسول الله ﷺ مديني پهتا ته ڏٺائون ته يهودي محرم جي ڏهين تاريخ جو احترام ڪندا هئا ۽ ان ڏينهن روزو رکندا هئا. پاڻ ﷺ فرمايائون: "اسان موسيٰؑ جي نسبت سان انهن کان وڌيڪ حق وارا آهيون." پوءِ پاڻ ان ڏينهن روزو رکڻ جو حڪم ڏنو. |author=صحيح البخاري، حديث 3942 }} بعد ۾، جڏهن رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا، تڏهن عاشوري جو روزو فرض نه رهيو ۽ نفلي عبادت جي صورت اختيار ڪري ويو. ڪيترن محققن موجب، اهو تبديلي تقريباً هڪ سال اندر آئي، جڏهن مديني جي يهودين ۽ مسلمانن جا لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا. هن تبديليءَ کي [[قرآن]] جي سورت البقره (2:183–185) سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[رمضان]] کي روزن لاءِ مقرر مهينو قرار ڏنو ويو آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شروعاتي دور ۾ عاشورو لازمي طور [[محرم]] جي ڏهين تاريخ سان لاڳاپيل نه هو. انهن جي راءِ موجب، عاشورو غالباً شروعات ۾ [[يوم ڪپور]] سان گڏ، يهودي مهيني [[تشري]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو هو. بعد ۾، جڏهن يهودي ۽ اسلامي ڪئلينڊر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، تڏهن عاشوري کي محرم جي ڏهين تاريخ سان وابسته ڪيو ويو. محققن موجب، ٻنهي ڪئلينڊرن جي هن فرق جو هڪ سبب اهو پڻ هو ته [[محمد ﷺ]] [[قرآن]] جي سورت التوبه (9:37) جي هدايت مطابق يهودين ۾ رائج ڪئلينڊري ترتيبن (''نسيء'') کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ اسلامي ڪئلينڊر مستقل طور قمري بنيادن تي هليو، جڏهن ته يهودي ڪئلينڊر پنهنجي الڳ نظام تي جاري رهيو. == سني اسلام ۾ == [[سني اسلام|سني]] روايتن ۾ عاشوري بابت هڪ اهڙي ئي روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن ڏينهن جي شروعات حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] جي نجات سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Reid2011" /> ان کان علاوه، سني حديثن جي معتبر مجموعن ۾ اهڙيون روايتون پڻ موجود آهن، جن موجب عاشوري جو روزو [[قريش]] قبيلي ۾ اسلام کان اڳ به رائج هو، ۽ [[محمد ﷺ]] پڻ [[مڪو|مڪي]] ۾ رهائش دوران اهو روزو رکندا هئا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه ابتدائي سني روايتون، جن مان گهڻين کي حديث جي ماهرن ڪمزور قرار ڏنو آهي، عاشوري کي مختلف تاريخي ۽ مذهبي واقعن سان پڻ ڳنڍين ٿيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Crow2016" /> انهن روايتن موجب، هن ڏينهن حضرت [[موسيٰ]]ؑ سمنڊ کي ڦاڙي [[بني اسرائيل]] کي نجات ڏني،<ref name="Newman2023" /><ref name="Katz2007" /> حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي خشڪيءَ تي پهتي،<ref name="Katz2007" /> الله تعاليٰ حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ڪئي، حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي، حضرت [[عيسيٰ]]ؑ، حضرت [[ابراهيم]]ؑ ۽ حضرت آدمؑ جي پيدائش ٿي، حضرت محمد ﷺ جي حمل جو آغاز ٿيو،<ref name="Reid2011" /> ۽ حضرت [[يونس]]ؑ کي مڇيءَ جي پيٽ مان نجات ملي.<ref name="GordonMelton2010" /> [[تاسوعا]]، يعني محرم جي نائين تاريخ جو روزو، ڪيترن محققن موجب بعد ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مسلمانن جي عمل کي يهودين کان الڳ ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="Wensinck2012" /><ref name="Reid2011" /> === رسمون === {{See also|الجيريا ۾ عاشورو|سبيبا|عاشوري}} سني اسلام ۾ محرم جي نائين ۽ ڏهين تاريخ تي نفلي روزا رکڻ کي مستحب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ سني فقهاءَ ان جي همٿ افزائي ڪئي آهي.<ref name="Reid2011" /> جيتوڻيڪ سڀئي سني عالم ان بابت هڪجهڙي راءِ نٿا رکن،<ref name="Reid2011" /><ref name="Katz2007" /> پر ڪيترين سني روايتن ۾ عاشوري کي الله تعاليٰ جي شڪرگذاري جو ڏينهن پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن کي عبادت، دعا ۽ جائز خوشيءَ جي اظهار سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Katz2007" /> اهڙيءَ طرح ڪيترين سني برادرين ۾ عاشورو هڪ مذهبي موقعي طور ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمان ساڳئي ڏينهن [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ [[حسين ابن علي]] ۽ سندس ساٿين جي شهادت تي سوڳ ملهائين ٿا.<ref name="Reid2011" /> ڪجهه محققن جو خيال آهي ته سني جشن جون ڪجهه رسمون شيعن جي ماتمي رسمن جي جواب ۾ يا وري اسلام کان اڳ واريون روايتون اختيار ڪرڻ سان وجود ۾ آيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Reid2011" /> تاريخي حوالن موجب، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي دور خلافت ۾ عاشوري کي سرڪاري جشن جي صورت ڏني وئي ته جيئن امام حسين جي يادگيريءَ جي مقابلي ۾ هڪ مختلف روايت قائم ڪئي وڃي.<ref name="Hussain2005" /> [[عباسي خلافت|عباسي]] خليفي [[القادر بالله]] جي دور ۾ پڻ بغداد ۾ اهڙيون تقريبون منعقد ڪيون ويون.<ref name="Rahimi2012" /> 973ع ۾ [[بويهين]] جي دور واري بغداد ۾ ڪجهه سني گروهن عاشوري جي ڏينهن [[جنگ جمل]] جي منظرڪشي پڻ ڪئي، جيڪا حضرت [[علي ابن ابي طالب]] خلاف جنگ جي ياد سان لاڳاپيل هئي.<ref name="Hussain2005" /><ref name="Chelkowski1985" /> چاهي انهن رسمن جي ابتدا جيڪا به هجي، [[ابن تيميه]] (وفات: 1328ع) جي زماني تائين اهي روايتون مضبوط ٿي چڪيون هيون. ابن تيميه ڏانهن موڪليل هڪ سوال ۾ ذڪر آهي ته ماڻهو عاشوري تي غسل ڪندا هئا، نوان ڪپڙا پائيندا هئا، هڪ ٻئي سان مصافحو ڪندا هئا ۽ خاص کاڌا تيار ڪندا هئا.<ref name="Katz2007" /> اڄ به [[مغرب عربي]] جي ملڪن ۾ عاشورو روزن، خيرات، فوت ٿيلن جي ياد، خاص کاڌن، باهين مٿان ٽپ ڏيڻ ۽ ميلن سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Wensinck2012" /> ٻئي طرف، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۾، ڪيترائي سني مسلمان پڻ عاشوري جي موقعي تي شيعن جي ڪجهه ماتمي رسمن ۾ شرڪت ڪندا رهيا آهن، گهٽ ۾ گهٽ جديد دور کان اڳ تائين.<ref name="Reid2011" /> [[تصوف|صوفي]] روايتن ۾ پڻ امام حسين جي شهادت جي ياد کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جيتوڻيڪ اها روايت ڪڏهن ڪڏهن سني مذهبي اشرافيه جي نظرين کان مختلف سمجهي وئي آهي.<ref name="Aghaie2013" /> صوفين جي نظر ۾ عاشورو صرف هڪ سانحو نه، پر امام حسين ۽ سندس ساٿين جي دائمي روحاني حياتيءَ ۽ خدا جي راهه ۾ سندن شهادت جي ياد جو ڏينهن پڻ آهي.<ref name="Hyder2006" /> === ابن تيميه === عاشوري تي ماتم يا جشن جي شرعي حيثيت بابت پڇيل هڪ سوال جي جواب ۾ [[ابن تيميه]] ٻنهي عملن کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب نه ماتم ۽ نه ئي جشن [[محمد ﷺ]] جي سنت مان ثابت آهي. البت، هن عاشوري جي روزي رکڻ جي حوصلا افزائي ڪئي، جيئن رسول الله ﷺ جي عمل جي پيروي ٿي سگهي.<ref name="Katz2007" /> اسلاميات جي ماهر ايم. ڪيٽز جي راءِ آهي ته ابن تيميه روزي کي صرف هڪ عمل تائين محدود ڪري ڇڏيو ۽ ان جي روحاني مقصد بابت سني روايتن کي مناسب اهميت نه ڏني.<ref name="Katz2007" /> == شيعه اسلام ۾ == === جنگ ڪربلا === {{Main|جنگ ڪربلا}} شيعه اسلام ۾ عاشورو [[حسين ابن علي]]، جيڪو حضرت [[محمد]] ﷺ جو ڏوهٽو ۽ شيعن جو ٽيون امام هو، جي شهادت جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}} حسين ابن علي 10 محرم 61 هجري (10 آڪٽوبر 680ع) تي [[جنگ ڪربلا]] دوران [[اموي خلافت|اموي خليفي]] [[يزيد اول|يزيد ابن معاويه]] ({{Reign|680|683}}) جي لشڪر هٿان پنهنجي گهڻن مرد مائٽن ۽ ٿورڙن ساٿين سان گڏ شهيد ڪيو ويو.{{Sfn|Aghaie|2013}} جنگ کان ڪجهه ڏينهن اڳ حسين ۽ سندس ساٿي ويجهي [[فرات]] درياهه جي پاڻي کان محروم ڪري گهيري ۾ رکيا ويا هئا. جنگ کان پوءِ حسين جي قافلي جون عورتون ۽ ٻار قيدي بڻائي [[دمشق]]، [[شام]] جي گاديءَ واري شهر ڏانهن روانا ڪيا ويا. هي جنگ ناڪام ڳالهين ۽ حسين ابن علي جي يزيد جي خلافت جي بيعت کان انڪار کان پوءِ پيش آئي. مسلمان مؤرخن جي نظر ۾ يزيد کي اڪثر بي دين ۽ بدڪردار حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Momen|1985|p=28}}{{Sfn|Pinault|2000|p=70}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=117}} هي جنگ [[ڪربلا]] جي ريگستاني ميدان ۾، ويجهي شهر [[ڪوفو]] ڏانهن ويندڙ رستي تي وڙهي وئي، جتي جي رهواسين حسين کي يزيد جي خلاف اڳواڻي ڪرڻ لاءِ دعوت ڏني هئي.{{Sfn|Madelung|2004}} === اهميت === {{Main|محرم جو سوڳ#اهميت}} [[File:Tehran Ashura Demonstration, 11 December 1978 (12).jpg|thumb|1978ع ۾ [[ايران]] ۾ [[پهلوي خاندان]] خلاف عاشوري جا احتجاج]] شيعه مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ ڏک جو ڏينهن آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} شيعه امامن پڻ هن ڏينهن کي اهڙي ئي حيثيت سان ملهايو،{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=163}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}} ۽ شيعه برادريءَ کي به اهڙو ئي عمل اختيار ڪرڻ جي بار بار تلقين ڪئي.{{Sfn|Rahimi|2012|p=205}} مثال طور، شيعه امام [[علي رضا]] ({{Died in|818}}) ڏانهن منسوب هڪ روايت ۾ عاشوري کي غم، ماتم ۽ دنياوي مشغلن کان ڪناره ڪشيءَ جو ڏينهن قرار ڏنو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150{{ndash}}151}} شيعه روايت موجب اهي سني [[حديث]]ون، جيڪي عاشوري کي خوشي ۽ جشن جو ڏينهن قرار ڏين ٿيون، من گهڙت سمجهيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150}} شيعه امامن ڏانهن منسوب روايتن موجب هن ڏينهن روزو رکڻ کان منع ڪئي وئي آهي،{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}} ۽ عاشوري کي برڪت يا خوشيءَ جو ڏينهن ملهائيندڙن لاءِ دائمي عذاب جو وعدو بيان ڪيو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}}{{Sfn|Nakash|1993|p=166}} شيعه اسلام ۾ ڪربلا نيڪي ۽ بدي جي وچ ۾ دائمي جدوجهد،{{Sfn|Aghaie|2004|p=9}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=112}} اعليٰ ترين ايثار ۽ قرباني،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=19}} ۽ حضرت محمد ﷺ جي نبوي مشن جي خلاف ٿيندڙ سڀ کان وڏي سازش جي علامت آهي.{{Sfn|Crow|2016}} تاريخي لحاظ کان ڪربلا جي واقعي شيعه جماعت کي هڪ الڳ مذهبي فرقي طور مستحڪم ڪيو، ۽ اڄ تائين اهو سندن مذهبي سڃاڻپ جو بنيادي حصو آهي.{{Sfn|Kennedy|2016|p=77}}{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} هڪ پاسي، عزادار پاڻ کي حسين جي غم ۾ شريڪ سمجهن ٿا ۽ اميد رکن ٿا ته [[قيامت جو ڏينهن]] تي کين سندس شفاعت نصيب ٿيندي.{{Sfn|Blank|2001|p=84}}{{Sfn|Munson|1988|p=24}} ٻئي پاسي، حسين لاءِ سوڳ کي ظلم جي خلاف احتجاج، خدا جي راهه ۾ جدوجهد ([[جهاد]])، ۽ عبادت جو هڪ عمل تصور ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=142{{ndash}}143}}{{Sfn|Nakash|1993|p=165}} === رسمون === {{Main|محرم جو سوڳ#شيعه اسلام ۾ محرم جون رسمون}} [[File:Mourning_of_Muharram_in_cities_and_villages_of_Iran-342_16_(136).jpg|thumb|220x220px|ايران ۾ شيعن جو تعزيي (تعزيه) وارو مذهبي ڊرامو]] [[عراق]] جي شهر ڪربلا ۾ واقع [[امام حسين جو روضو|امام حسين جي روضي]] جي زيارت کان علاوه،{{Sfn|Szanto|2018|p=14}} شيعه مسلمان هر سال محرم ۽ [[صفر]] جي مهينن دوران ڪربلا جي واقعن کي ياد ڪندا آهن.{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} اڪثر مذهبي رسمون محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن ۾ ادا ڪيون وينديون آهن، جيڪي عاشوري جي ڏينهن وڏن شيعه شهرن ۾ نڪرندڙ ماتمي جلوسن تي پنهنجي عروج تي پهچنديون آهن.{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Momen|1985|p=240}} انهن رسمن جو بنيادي جزو مجلسون (واحد:مجلس) آهن، جن ۾ ڪربلا جي واقعن جو بيان [[روضه خواني]] يا قراءه ڪيو ويندو آهي،{{Sfn|D'Souza|1998}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} ۽ مرثيا، نوحا ۽ ماتمي شاعري ([[نوحو|نوحه]]، [[نياحه]]، [[مرثيه خواني]]) پڙهي ويندي آهي،{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} جن جو مقصد سامعين جي دلين ۾ حسين لاءِ همدردي پيدا ڪرڻ ۽ کين روئڻ تي آماده ڪرڻ هوندو آهي.{{Sfn|Pinault|2000|p=77}}{{Sfn|Chelkowski|2012b}} مجلسون اڪثر اهڙين عمارتن يا هنڌن تي منعقد ٿينديون آهن، جيڪي مختلف علائقن ۾ [[حسينيه]]، [[تڪيه]]، [[امام باڙه]] يا [[عزاخانو]] جي نالن سان سڃاتيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Campo|2009|p=320}} ماتمي رسمن جو ٻيو اهم حصو عزادارن جو مرثين ۽ نوحن جي ڌُن تي ماتم ڪرڻ آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} هي عمل قديم [[عرب]] روايتن مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=169}} اڄڪلهه شيعه برادرين ۾ هلڪي نوعيت جو ماتم، جهڙوڪ چهري ۽ سيني تي هٿ هڻڻ ([[لطم]]، [[سِينا زني]]، [[ماتم]])، وڏي پيماني تي رائج آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Pinault|1992|p=99}}{{Sfn|Flaskerud|2015}} ان کان علاوه سخت نوعيت جا ماتمي طريقا پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[تطبير]]، [[تيغ زني]] يا [[قمه زني]]، جن ۾ عزادار چاقن، تلوارن يا زنجيرن سان، جن ۾ ڪڏهن تيز ڌارون لڳل هونديون آهن، پنهنجي مٿي يا پٺ تي وار ڪندا آهن.{{Sfn|Flaskerud|2015}} اهڙي قسم جي ماتم تي 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ايران]] ۽ [[لبنان]] جي شيعه برادرين ۾ پابندي لڳائي وئي،{{Sfn|Szanto|2013|p=75}} ۽ ڪيترن ئي شيعه عالمن ان جي مخالفت ڪئي آهي،{{Sfn|Calmard|2004}} تنهنڪري اڄ به اهو عمل شيعه برادرين ۾ اختلاف جو موضوع آهي.{{Sfn|Calmard|1987}} هڪ ٻي اهم رسم ڪربلا جي واقعن جي ڊرامائي پيشڪش آهي، جنهن کي [[تعزيه]] يا [[شبيه خواني]] چيو وڃي ٿو.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} هي روايت اڄ به ايران، نارِ فارس جي اولهندي سامونڊي علائقن ۽ لبنان ۾ جاري آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} عاشوري جي ڏينهن انهن پيشڪشن ۾ هميشه حسين جي شهادت کي مرڪزي موضوع بڻايو ويندو آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} ڪربلا ۾ هر سال عاشوري تي هڪ نمائشي تقريب ۾ جنگ کان پوءِ اموي لشڪر طرفان حسين جي خيمن کي ساڙڻ ۽ عورتن ۽ ٻارن کي قيد ڪرڻ جا منظر پيش ڪيا ويندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} محرم، خاص طور تي عاشوري جي ڏينهن،{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} ماتمي جلوس (دسته، موڪب) شهرن جي گهٽين مان گذرندا آهن،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=27}} جتي نوحا ۽ مرثيا پڙهيا ويندا آهن،{{Sfn|Ayoub|1978|p=154}} ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماتم پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مثال طور ڪربلا ۾ [[طويريج]] نالي جلوس ۾ مرد ۽ پوءِ عورتون عاشوري جي منجهند ڌاري اگهاڙن پيرن سان امام حسين جي روضي ڏانهن پنڌ ڪندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مختلف علائقن ۾ جلوسن دوران علامتي شيون پڻ کنيون وينديون آهن، جهڙوڪ [[علم (جهنڊي جو نشان)|علم]] (جهنڊو)،{{Sfn|Calmard|Allan|1985}} [[نخل گرداني|نخل]] (کجيءَ جو وڻ)،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} [[تعزيه]]،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} ۽ ''[[تاجيه]]''.{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=154{{ndash}}155}} ''علم'' ڪربلا ۾ حسين جي جهنڊي جي علامت آهي،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} جڏهن ته ''[[نخل]]''، ''تعزيه'' ۽ ''تاجيه'' حسين جي جنازي يا مزار جي علامتي نمائندگي ڪن ٿا.{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}}{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=152, 154{{ndash}}155}} <gallery widths="200" heights="160" mode="packed" caption="عاشوري جون شيعه مذهبي رسمون"> File:Tuwairij run 1.jpg|ڪربلا ۾ عاشوري جي ڏينهن طويريج جلوس File:Tuwairij run 2.jpg File:Tuwairij run.jpg|طويريج جلوس، 2019ع File:Ashura in Syria- 2017 01 (2).jpg|[[شام]] ۾ عاشوري جو ماتمي جلوس File:Ashura in Qatif 3.jpg|[[سعودي عرب]] ۾ عاشوري تي شيعه عزادار File:Muharram (Al'am) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|[[ڀارت]] ۾ عاشوري جو جلوس، جنهن ۾ علم کنيل آهن File:Ashura procession in Tehran, Iran.jpg|ايران ۾ عاشوري جي جلوس جو علم File:Muharram (Ta'ziya) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|ڀارت ۾ تعزيه، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:Mourning of Muharram in cities and villages of Iran-342 16 (66).jpg|ايران ۾ نخل، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:A tadjah at Hosay.jpg|[[ٽرينڊيڊ]] جي [[حُسَي]] رسم ۾ ''تاجيه''، جيڪو حسين جي مزار جي علامت آهي (1950ع وارو ڏهاڪو) File:Tabuik festival.jpg|[[انڊونيشيا]] ۾ عاشوري تي [[تابوئڪ]] جي رسم File:Ashura 2016 mourning in Imam Hossein Square, Tehran 05.jpg|ايران ۾ حسين جي خيمن کي ساڙڻ واري واقعي جي تعزيي پيشڪش </gallery> == عاشوري دوران دهشتگرد حملا == {{See also|فهرست دهشتگرد حملن جا محرم دوران شيعه عزادارن تي|شيعه مخالف جذبا}} عاشورو ڪڏهن ڪڏهن شيعه مسلمانن خلاف سني انتهاپسندن جي پرتشدد حملن جو موقعو پڻ بڻيو آهي، خاص طور تي انهن ملڪن ۾ جتي شيعا اقليت ۾ آهن.{{Sfn|Gordon Melton|2010}} مثال طور، هندستان ۾ سني مذهبي اڳواڻ [[سيد احمد بريلوي]] (وفات: 1831ع) عاشوري جي رسمن جي مخالفت ڪئي ۽، شايد مبالغي سان، دعويٰ ڪئي ته هن هزارين [[امام بارگاهه|امام بارگاهون]] ڊهرائي ڇڏيون، جيڪي عزاداري لاءِ مخصوص عمارتون آهن.{{Sfn|Metcalf|2014|p=58}} عاشوري جي موقعي تي ٿيل ڪجهه اهم دهشتگرد حملن جا مثال هيٺ ڏجن ٿا: * '''1940ع:''' [[دهلي]]، [[ڀارت]] ۾ 21 فيبروري تي عاشوري جي جلوس تي بم اڇلايو ويو.{{Sfn|Hollister|1979|p=178}} * '''1994ع:''' [[1994 امام رضا مزار بم ڌماڪو|امام رضا جي روضي تي بم ڌماڪو]]، [[مشهد]]، [[ايران]]، 20 جون؛ 20 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url = http://www.southasiaanalysis.org/papers5/paper484.html |title=Sipah-E-Sahaba Pakistan, Lashkar-e-Jhangvi, Bin Laden & Ramzi Yousef |date=7 January 2002 |first=B. |last=Raman |url-status=usurped |archive-url = https://web.archive.org/web/20090429091133/http://southasiaanalysis.org/papers5/paper484.html |archive-date=29 April 2009 }}</ref> * '''2004ع:''' [[2004 ڪربلا ۽ نجف بم ڌماڪا]]، [[ڪربلا]] ۽ [[نجف]]، [[عراق]]، 2 مارچ؛ 180 کان وڌيڪ شيعه زائر مارجي ويا ۽ 5,000 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web |url = https://www.nytimes.com/2004/03/02/international/middleeast/blasts-at-shiite-ceremonies-in-iraq-kill-more-than.html?_r=0 |title=Blasts at Shia Ceremonies in Iraq Kill More Than 140 |work=The New York Times |date=2 March 2004 |access-date=18 March 2017}}</ref>{{Sfn|Hassner|2016|p=145}} * '''2008ع:''' [[عراق]] ۾ 19 جنوري تي عاشوري جي جلوسن تي ٻن الڳ حملن ۾ 9 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news |url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7197473.stm |title=Iraqi Shia pilgrims mark holy day |website=bbc.co.uk |access-date=10 October 2015 |date=19 January 2008}}</ref> * '''2009ع:''' [[2009 ڪراچي بم ڌماڪو|ڪراچي ۾ عاشوري جي جلوس تي بم ڌماڪو]]، [[پاڪستان]]، 28 ڊسمبر؛ 43 ماڻهو مارجي ويا ۽ 60 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=2009-12-30 |title=Pakistan Taliban says carried out Karachi bombing |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-violence-idUSTRE5BM15820091230 |access-date=2023-08-22}}</ref> * '''2011ع:''' [[مرڪزي عراق]] ۾ 6 ڊسمبر تي عاشوري جي جلوسن تي ڪيترائي بم ڌماڪا؛ 30 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16035254 |title=Deadly bomb attacks on Shia pilgrims in Iraq |publisher=bbc.co.uk |date=5 December 2011 |access-date=30 June 2012}}</ref> * '''2011ع:''' [[2011 افغانستان عاشورا بم ڌماڪا|ڪابل، افغانستان ۾ عاشوري جي عزادارن تي ٻه الڳ بم ڌماڪا]]، 6 ڊسمبر؛ 80 ماڻهو مارجي ويا ۽ 160 زخمي ٿيا.<ref name="fox">{{Citation |title=Afghanistan's President Says Death Toll From Shrine Blast Has Risen to at Least 80 |date=11 December 2011 |url=https://www.foxnews.com/world/afghanistans-president-says-death-toll-from-shrine-blast-has-risen-to-at-least-80/ |access-date=11 Dec 2011 |publisher=[[Fox News]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Harooni |first=Mirwais |url=https://www.reuters.com/article/us-kabul-blast-idUSTRE7B50C320111206 |title=Blasts across Afghanistan target Shia, 59 dead |work=Reuters |date=6 December 2011 |access-date=30 June 2012 }}</ref> * '''2015ع:''' [[ڍاڪا]]، [[بنگلاديش]] ۾ 24 آڪٽوبر تي هڪ مسجد اندر عاشوري جي تقريب دوران بم ڌماڪو؛ هڪ عزادار مارجي ويو ۽ 80 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-asia-34625375 |title=Dhaka blasts: One dead in attack on Shia Ashura ritual |date=24 October 2015 |access-date=24 February 2016 |work=[[BBC News]]}}</ref> ==گريگورين ڪئلينڊر ۾== [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ، يعني عاشورو، هر سال [[گريگورين ڪئلينڊر]] ۾ مختلف تاريخ تي اچي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي ڪئلينڊر قمري آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر شمسي آهي.<ref name="vangent">{{cite web |last=Gent |first=R.H. van |title=The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia |url=https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/islam/ummalqura.htm |website=webspace.science.uu.nl}}</ref> {| class="wikitable" |- ! '''اسلامي ڪئلينڊر''' |1447 |1448 |1449 |- ! '''گريگورين ڪئلينڊر''' |5 جولاءِ 2025<ref name=":0">{{Cite web |title=Hijri to Gregorian Date Converter - Islamic Date Converter |url=https://www.islamicfinder.org/islamic-date-converter/ |access-date=10 August 2024 |website=IslamicFinder |language=en}}</ref> |25 جون 2026<ref name=":0" /> |15 جون 2027<ref name=":0" /> |} == پڻ ڏسو == {{Portal|شيعه اسلام|اسلام|تعليم|نفسيات|مذهب}} * [[محرم جو سوڳ]] * [[تاسوعا]] * [[ٻاره امامي شيعن جا مقدس ڏينهن]] * [[زيارت عاشورا]] {{Clear}} ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> ==حوالا== {{Reflist}} {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] == خارجي ڳنڍڻا == * {{Commons-inline}} {{محرم جو سوڳ}} {{Muslimholidays}} {{Public holidays in Algeria}} {{Public holidays in Pakistan}} {{Sufism terminology}} {{Authority control}} [[زمرو:عاشورا]] [[زمرو:بحر احمر جو پار ٿيڻ]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] [[زمرو:الجيريا جا ميلا]] [[زمرو:حسينيه]] [[زمرو:اسلامي موڪلون]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:موسى]] [[زمرو:محرم جو سوڳ]] [[زمرو:واقعي ڪربلا ۾ شهيد ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:الجيريا جون سرڪاري موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش جون سرڪاري موڪلون]] [[زمرو:شيعن جا يادگاري ڏينهن]] [[زمرو:الجيريا ۾ تصوف]] t7at50i9fajg9e2dyb8wjdembhud1o9 400016 400014 2026-07-31T16:14:52Z Intisar Ali 8681 400016 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جو بڻ بنياد == '''عاشورو''' جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي. ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن اسيرويا يا اسورا مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو. هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو. [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي. == ابتدا == [[عاشورو]] جي ڏينهن [[روزو]] رکڻ جي روايت بابت ڪيترن ئي محققن جو خيال آهي ته [[اسلام]] جي شروعاتي دور ۾ اها [[يهوديت|يهودي]] مذهبي روايت سان لاڳاپيل هئي، جنهن کي [[محمد ﷺ]] 622ع ۾ [[مدينو|مديني]] پهچڻ کان پوءِ اختيار ڪيو. [[حديث]] جي ڪتابن ۾ عاشوري جي روزي کي [[يوم ڪپور]] (''ڏڻِ ڪفارو'' يا ''ڏڻِ معافي'') سان پڻ لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي. {{Quote |text=جڏهن رسول الله ﷺ مديني پهتا ته ڏٺائون ته يهودي محرم جي ڏهين تاريخ جو احترام ڪندا هئا ۽ ان ڏينهن روزو رکندا هئا. پاڻ ﷺ فرمايائون: "اسان موسيٰؑ جي نسبت سان انهن کان وڌيڪ حق وارا آهيون." پوءِ پاڻ ان ڏينهن روزو رکڻ جو حڪم ڏنو. |author=صحيح البخاري، حديث 3942 }} بعد ۾، جڏهن رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا، تڏهن عاشوري جو روزو فرض نه رهيو ۽ نفلي عبادت جي صورت اختيار ڪري ويو. ڪيترن محققن موجب، اهو تبديلي تقريباً هڪ سال اندر آئي، جڏهن مديني جي يهودين ۽ مسلمانن جا لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا. هن تبديليءَ کي [[قرآن]] جي سورت البقره (2:183–185) سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[رمضان]] کي روزن لاءِ مقرر مهينو قرار ڏنو ويو آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شروعاتي دور ۾ عاشورو لازمي طور [[محرم]] جي ڏهين تاريخ سان لاڳاپيل نه هو. انهن جي راءِ موجب، عاشورو غالباً شروعات ۾ [[يوم ڪپور]] سان گڏ، يهودي مهيني [[تشري]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو هو. بعد ۾، جڏهن يهودي ۽ اسلامي ڪئلينڊر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، تڏهن عاشوري کي محرم جي ڏهين تاريخ سان وابسته ڪيو ويو. محققن موجب، ٻنهي ڪئلينڊرن جي هن فرق جو هڪ سبب اهو پڻ هو ته [[محمد ﷺ]] [[قرآن]] جي سورت التوبه (9:37) جي هدايت مطابق يهودين ۾ رائج ڪئلينڊري ترتيبن (''نسيء'') کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ اسلامي ڪئلينڊر مستقل طور قمري بنيادن تي هليو، جڏهن ته يهودي ڪئلينڊر پنهنجي الڳ نظام تي جاري رهيو. == سني اسلام ۾ == [[سني اسلام|سني]] روايتن ۾ عاشوري بابت هڪ اهڙي ئي روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن ڏينهن جي شروعات حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] جي نجات سان لاڳاپيل آهي. ان کان علاوه، سني حديثن جي معتبر مجموعن ۾ اهڙيون روايتون پڻ موجود آهن، جن موجب عاشوري جو روزو [[قريش]] قبيلي ۾ اسلام کان اڳ به رائج هو، ۽ [[محمد ﷺ]] پڻ [[مڪو|مڪي]] ۾ رهائش دوران اهو روزو رکندا هئا. ڪجهه ابتدائي سني روايتون، جن مان گهڻين کي حديث جي ماهرن ڪمزور قرار ڏنو آهي، عاشوري کي مختلف تاريخي ۽ مذهبي واقعن سان پڻ ڳنڍين ٿيون.<ref name="Katz2007" /><ref name="Crow2016" /> انهن روايتن موجب، هن ڏينهن حضرت [[موسيٰ]]ؑ سمنڊ کي ڦاڙي [[بني اسرائيل]] کي نجات ڏني،<ref name="Newman2023" /><ref name="Katz2007" /> حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي خشڪيءَ تي پهتي، الله تعاليٰ حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ڪئي، حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي، حضرت [[عيسيٰ]]ؑ، حضرت [[ابراهيم]]ؑ ۽ حضرت آدمؑ جي پيدائش ٿي، حضرت محمد ﷺ جي حمل جو آغاز ٿيو، ۽ حضرت [[يونس]]ؑ کي مڇيءَ جي پيٽ مان نجات ملي. [[تاسوعا]]، يعني محرم جي نائين تاريخ جو روزو، ڪيترن محققن موجب بعد ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مسلمانن جي عمل کي يهودين کان الڳ ظاهر ڪرڻ هو. === رسمون === {{See also|الجيريا ۾ عاشورو|سبيبا|عاشوري}} سني اسلام ۾ محرم جي نائين ۽ ڏهين تاريخ تي نفلي روزا رکڻ کي مستحب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ سني فقهاءَ ان جي همٿ افزائي ڪئي آهي. جيتوڻيڪ سڀئي سني عالم ان بابت هڪجهڙي راءِ نٿا رکن، پر ڪيترين سني روايتن ۾ عاشوري کي الله تعاليٰ جي شڪرگذاري جو ڏينهن پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن کي عبادت، دعا ۽ جائز خوشيءَ جي اظهار سان ملهايو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح ڪيترين سني برادرين ۾ عاشورو هڪ مذهبي موقعي طور ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمان ساڳئي ڏينهن [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ [[حسين ابن علي]] ۽ سندس ساٿين جي شهادت تي سوڳ ملهائين ٿا. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته سني جشن جون ڪجهه رسمون شيعن جي ماتمي رسمن جي جواب ۾ يا وري اسلام کان اڳ واريون روايتون اختيار ڪرڻ سان وجود ۾ آيون. تاريخي حوالن موجب، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي دور خلافت ۾ عاشوري کي سرڪاري جشن جي صورت ڏني وئي ته جيئن امام حسين جي يادگيريءَ جي مقابلي ۾ هڪ مختلف روايت قائم ڪئي وڃي. [[عباسي خلافت|عباسي]] خليفي [[القادر بالله]] جي دور ۾ پڻ بغداد ۾ اهڙيون تقريبون منعقد ڪيون ويون.<ref name="Rahimi2012" /> 973 ع ۾ [[بويهين]] جي دور واري بغداد ۾ ڪجهه سني گروهن عاشوري جي ڏينهن [[جنگ جمل]] جي منظرڪشي پڻ ڪئي، جيڪا حضرت [[علي ابن ابي طالب]] خلاف جنگ جي ياد سان لاڳاپيل هئي. چاهي انهن رسمن جي ابتدا جيڪا به هجي، [[ابن تيميه]] (وفات: 1328ع) جي زماني تائين اهي روايتون مضبوط ٿي چڪيون هيون. ابن تيميه ڏانهن موڪليل هڪ سوال ۾ ذڪر آهي ته ماڻهو عاشوري تي غسل ڪندا هئا، نوان ڪپڙا پائيندا هئا، هڪ ٻئي سان مصافحو ڪندا هئا ۽ خاص کاڌا تيار ڪندا هئا. اڄ به [[مغرب عربي]] جي ملڪن ۾ عاشورو روزن، خيرات، فوت ٿيلن جي ياد، خاص کاڌن، باهين مٿان ٽپ ڏيڻ ۽ ميلن سان ملهايو وڃي ٿو. ٻئي طرف، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۾، ڪيترائي سني مسلمان پڻ عاشوري جي موقعي تي شيعن جي ڪجهه ماتمي رسمن ۾ شرڪت ڪندا رهيا آهن، گهٽ ۾ گهٽ جديد دور کان اڳ تائين. [[تصوف|صوفي]] روايتن ۾ پڻ امام حسين جي شهادت جي ياد کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جيتوڻيڪ اها روايت ڪڏهن ڪڏهن سني مذهبي اشرافيه جي نظرين کان مختلف سمجهي وئي آهي. صوفين جي نظر ۾ عاشورو صرف هڪ سانحو نه، پر امام حسين ۽ سندس ساٿين جي دائمي روحاني حياتيءَ ۽ خدا جي راهه ۾ سندن شهادت جي ياد جو ڏينهن پڻ آهي. === ابن تيميه === عاشوري تي ماتم يا جشن جي شرعي حيثيت بابت پڇيل هڪ سوال جي جواب ۾ [[ابن تيميه]] ٻنهي عملن کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب نه ماتم ۽ نه ئي جشن [[محمد ﷺ]] جي سنت مان ثابت آهي. البت، هن عاشوري جي روزي رکڻ جي حوصلا افزائي ڪئي، جيئن رسول الله ﷺ جي عمل جي پيروي ٿي سگهي. اسلاميات جي ماهر ايم. ڪيٽز جي راءِ آهي ته ابن تيميه روزي کي صرف هڪ عمل تائين محدود ڪري ڇڏيو ۽ ان جي روحاني مقصد بابت سني روايتن کي مناسب اهميت نه ڏني. == شيعه اسلام ۾ == === جنگ ڪربلا === {{Main|جنگ ڪربلا}} شيعه اسلام ۾ عاشورو [[حسين ابن علي]]، جيڪو حضرت [[محمد]] ﷺ جو ڏوهٽو ۽ شيعن جو ٽيون امام هو، جي شهادت جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}} حسين ابن علي 10 محرم 61 هجري (10 آڪٽوبر 680ع) تي [[جنگ ڪربلا]] دوران [[اموي خلافت|اموي خليفي]] [[يزيد اول|يزيد ابن معاويه]] ({{Reign|680|683}}) جي لشڪر هٿان پنهنجي گهڻن مرد مائٽن ۽ ٿورڙن ساٿين سان گڏ شهيد ڪيو ويو.{{Sfn|Aghaie|2013}} جنگ کان ڪجهه ڏينهن اڳ حسين ۽ سندس ساٿي ويجهي [[فرات]] درياهه جي پاڻي کان محروم ڪري گهيري ۾ رکيا ويا هئا. جنگ کان پوءِ حسين جي قافلي جون عورتون ۽ ٻار قيدي بڻائي [[دمشق]]، [[شام]] جي گاديءَ واري شهر ڏانهن روانا ڪيا ويا. هي جنگ ناڪام ڳالهين ۽ حسين ابن علي جي يزيد جي خلافت جي بيعت کان انڪار کان پوءِ پيش آئي. مسلمان مؤرخن جي نظر ۾ يزيد کي اڪثر بي دين ۽ بدڪردار حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Momen|1985|p=28}}{{Sfn|Pinault|2000|p=70}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=117}} هي جنگ [[ڪربلا]] جي ريگستاني ميدان ۾، ويجهي شهر [[ڪوفو]] ڏانهن ويندڙ رستي تي وڙهي وئي، جتي جي رهواسين حسين کي يزيد جي خلاف اڳواڻي ڪرڻ لاءِ دعوت ڏني هئي.{{Sfn|Madelung|2004}} === اهميت === {{Main|محرم جو سوڳ#اهميت}} [[File:Tehran Ashura Demonstration, 11 December 1978 (12).jpg|thumb|1978ع ۾ [[ايران]] ۾ [[پهلوي خاندان]] خلاف عاشوري جا احتجاج]] شيعه مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ ڏک جو ڏينهن آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} شيعه امامن پڻ هن ڏينهن کي اهڙي ئي حيثيت سان ملهايو،{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=163}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}} ۽ شيعه برادريءَ کي به اهڙو ئي عمل اختيار ڪرڻ جي بار بار تلقين ڪئي.{{Sfn|Rahimi|2012|p=205}} مثال طور، شيعه امام [[علي رضا]] ({{Died in|818}}) ڏانهن منسوب هڪ روايت ۾ عاشوري کي غم، ماتم ۽ دنياوي مشغلن کان ڪناره ڪشيءَ جو ڏينهن قرار ڏنو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150{{ndash}}151}} شيعه روايت موجب اهي سني [[حديث]]ون، جيڪي عاشوري کي خوشي ۽ جشن جو ڏينهن قرار ڏين ٿيون، من گهڙت سمجهيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150}} شيعه امامن ڏانهن منسوب روايتن موجب هن ڏينهن روزو رکڻ کان منع ڪئي وئي آهي،{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}} ۽ عاشوري کي برڪت يا خوشيءَ جو ڏينهن ملهائيندڙن لاءِ دائمي عذاب جو وعدو بيان ڪيو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}}{{Sfn|Nakash|1993|p=166}} شيعه اسلام ۾ ڪربلا نيڪي ۽ بدي جي وچ ۾ دائمي جدوجهد،{{Sfn|Aghaie|2004|p=9}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=112}} اعليٰ ترين ايثار ۽ قرباني،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=19}} ۽ حضرت محمد ﷺ جي نبوي مشن جي خلاف ٿيندڙ سڀ کان وڏي سازش جي علامت آهي.{{Sfn|Crow|2016}} تاريخي لحاظ کان ڪربلا جي واقعي شيعه جماعت کي هڪ الڳ مذهبي فرقي طور مستحڪم ڪيو، ۽ اڄ تائين اهو سندن مذهبي سڃاڻپ جو بنيادي حصو آهي.{{Sfn|Kennedy|2016|p=77}}{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} هڪ پاسي، عزادار پاڻ کي حسين جي غم ۾ شريڪ سمجهن ٿا ۽ اميد رکن ٿا ته [[قيامت جو ڏينهن]] تي کين سندس شفاعت نصيب ٿيندي.{{Sfn|Blank|2001|p=84}}{{Sfn|Munson|1988|p=24}} ٻئي پاسي، حسين لاءِ سوڳ کي ظلم جي خلاف احتجاج، خدا جي راهه ۾ جدوجهد ([[جهاد]])، ۽ عبادت جو هڪ عمل تصور ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=142{{ndash}}143}}{{Sfn|Nakash|1993|p=165}} === رسمون === {{Main|محرم جو سوڳ#شيعه اسلام ۾ محرم جون رسمون}} [[File:Mourning_of_Muharram_in_cities_and_villages_of_Iran-342_16_(136).jpg|thumb|220x220px|ايران ۾ شيعن جو تعزيي (تعزيه) وارو مذهبي ڊرامو]] [[عراق]] جي شهر ڪربلا ۾ واقع [[امام حسين جو روضو|امام حسين جي روضي]] جي زيارت کان علاوه،{{Sfn|Szanto|2018|p=14}} شيعه مسلمان هر سال محرم ۽ [[صفر]] جي مهينن دوران ڪربلا جي واقعن کي ياد ڪندا آهن.{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} اڪثر مذهبي رسمون محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن ۾ ادا ڪيون وينديون آهن، جيڪي عاشوري جي ڏينهن وڏن شيعه شهرن ۾ نڪرندڙ ماتمي جلوسن تي پنهنجي عروج تي پهچنديون آهن.{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Momen|1985|p=240}} انهن رسمن جو بنيادي جزو مجلسون (واحد:مجلس) آهن، جن ۾ ڪربلا جي واقعن جو بيان [[روضه خواني]] يا قراءه ڪيو ويندو آهي،{{Sfn|D'Souza|1998}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} ۽ مرثيا، نوحا ۽ ماتمي شاعري ([[نوحو|نوحه]]، [[نياحه]]، [[مرثيه خواني]]) پڙهي ويندي آهي،{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} جن جو مقصد سامعين جي دلين ۾ حسين لاءِ همدردي پيدا ڪرڻ ۽ کين روئڻ تي آماده ڪرڻ هوندو آهي.{{Sfn|Pinault|2000|p=77}}{{Sfn|Chelkowski|2012b}} مجلسون اڪثر اهڙين عمارتن يا هنڌن تي منعقد ٿينديون آهن، جيڪي مختلف علائقن ۾ [[حسينيه]]، [[تڪيه]]، [[امام باڙه]] يا [[عزاخانو]] جي نالن سان سڃاتيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Campo|2009|p=320}} ماتمي رسمن جو ٻيو اهم حصو عزادارن جو مرثين ۽ نوحن جي ڌُن تي ماتم ڪرڻ آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} هي عمل قديم [[عرب]] روايتن مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=169}} اڄڪلهه شيعه برادرين ۾ هلڪي نوعيت جو ماتم، جهڙوڪ چهري ۽ سيني تي هٿ هڻڻ ([[لطم]]، [[سِينا زني]]، [[ماتم]])، وڏي پيماني تي رائج آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Pinault|1992|p=99}}{{Sfn|Flaskerud|2015}} ان کان علاوه سخت نوعيت جا ماتمي طريقا پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[تطبير]]، [[تيغ زني]] يا [[قمه زني]]، جن ۾ عزادار چاقن، تلوارن يا زنجيرن سان، جن ۾ ڪڏهن تيز ڌارون لڳل هونديون آهن، پنهنجي مٿي يا پٺ تي وار ڪندا آهن.{{Sfn|Flaskerud|2015}} اهڙي قسم جي ماتم تي 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ايران]] ۽ [[لبنان]] جي شيعه برادرين ۾ پابندي لڳائي وئي،{{Sfn|Szanto|2013|p=75}} ۽ ڪيترن ئي شيعه عالمن ان جي مخالفت ڪئي آهي،{{Sfn|Calmard|2004}} تنهنڪري اڄ به اهو عمل شيعه برادرين ۾ اختلاف جو موضوع آهي.{{Sfn|Calmard|1987}} هڪ ٻي اهم رسم ڪربلا جي واقعن جي ڊرامائي پيشڪش آهي، جنهن کي [[تعزيه]] يا [[شبيه خواني]] چيو وڃي ٿو.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} هي روايت اڄ به ايران، نارِ فارس جي اولهندي سامونڊي علائقن ۽ لبنان ۾ جاري آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} عاشوري جي ڏينهن انهن پيشڪشن ۾ هميشه حسين جي شهادت کي مرڪزي موضوع بڻايو ويندو آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} ڪربلا ۾ هر سال عاشوري تي هڪ نمائشي تقريب ۾ جنگ کان پوءِ اموي لشڪر طرفان حسين جي خيمن کي ساڙڻ ۽ عورتن ۽ ٻارن کي قيد ڪرڻ جا منظر پيش ڪيا ويندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} محرم، خاص طور تي عاشوري جي ڏينهن،{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} ماتمي جلوس (دسته، موڪب) شهرن جي گهٽين مان گذرندا آهن،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=27}} جتي نوحا ۽ مرثيا پڙهيا ويندا آهن،{{Sfn|Ayoub|1978|p=154}} ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماتم پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مثال طور ڪربلا ۾ [[طويريج]] نالي جلوس ۾ مرد ۽ پوءِ عورتون عاشوري جي منجهند ڌاري اگهاڙن پيرن سان امام حسين جي روضي ڏانهن پنڌ ڪندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مختلف علائقن ۾ جلوسن دوران علامتي شيون پڻ کنيون وينديون آهن، جهڙوڪ [[علم (جهنڊي جو نشان)|علم]] (جهنڊو)،{{Sfn|Calmard|Allan|1985}} [[نخل گرداني|نخل]] (کجيءَ جو وڻ)،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} [[تعزيه]]،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} ۽ ''[[تاجيه]]''.{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=154{{ndash}}155}} ''علم'' ڪربلا ۾ حسين جي جهنڊي جي علامت آهي،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} جڏهن ته ''[[نخل]]''، ''تعزيه'' ۽ ''تاجيه'' حسين جي جنازي يا مزار جي علامتي نمائندگي ڪن ٿا.{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}}{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=152, 154{{ndash}}155}} <gallery widths="200" heights="160" mode="packed" caption="عاشوري جون شيعه مذهبي رسمون"> File:Tuwairij run 1.jpg|ڪربلا ۾ عاشوري جي ڏينهن طويريج جلوس File:Tuwairij run 2.jpg File:Tuwairij run.jpg|طويريج جلوس، 2019ع File:Ashura in Syria- 2017 01 (2).jpg|[[شام]] ۾ عاشوري جو ماتمي جلوس File:Ashura in Qatif 3.jpg|[[سعودي عرب]] ۾ عاشوري تي شيعه عزادار File:Muharram (Al'am) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|[[ڀارت]] ۾ عاشوري جو جلوس، جنهن ۾ علم کنيل آهن File:Ashura procession in Tehran, Iran.jpg|ايران ۾ عاشوري جي جلوس جو علم File:Muharram (Ta'ziya) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|ڀارت ۾ تعزيه، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:Mourning of Muharram in cities and villages of Iran-342 16 (66).jpg|ايران ۾ نخل، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:A tadjah at Hosay.jpg|[[ٽرينڊيڊ]] جي [[حُسَي]] رسم ۾ ''تاجيه''، جيڪو حسين جي مزار جي علامت آهي (1950ع وارو ڏهاڪو) File:Tabuik festival.jpg|[[انڊونيشيا]] ۾ عاشوري تي [[تابوئڪ]] جي رسم File:Ashura 2016 mourning in Imam Hossein Square, Tehran 05.jpg|ايران ۾ حسين جي خيمن کي ساڙڻ واري واقعي جي تعزيي پيشڪش </gallery> == عاشوري دوران دهشتگرد حملا == {{See also|فهرست دهشتگرد حملن جا محرم دوران شيعه عزادارن تي|شيعه مخالف جذبا}} عاشورو ڪڏهن ڪڏهن شيعه مسلمانن خلاف سني انتهاپسندن جي پرتشدد حملن جو موقعو پڻ بڻيو آهي، خاص طور تي انهن ملڪن ۾ جتي شيعا اقليت ۾ آهن.{{Sfn|Gordon Melton|2010}} مثال طور، هندستان ۾ سني مذهبي اڳواڻ [[سيد احمد بريلوي]] (وفات: 1831ع) عاشوري جي رسمن جي مخالفت ڪئي ۽، شايد مبالغي سان، دعويٰ ڪئي ته هن هزارين [[امام بارگاهه|امام بارگاهون]] ڊهرائي ڇڏيون، جيڪي عزاداري لاءِ مخصوص عمارتون آهن.{{Sfn|Metcalf|2014|p=58}} عاشوري جي موقعي تي ٿيل ڪجهه اهم دهشتگرد حملن جا مثال هيٺ ڏجن ٿا: * '''1940ع:''' [[دهلي]]، [[ڀارت]] ۾ 21 فيبروري تي عاشوري جي جلوس تي بم اڇلايو ويو.{{Sfn|Hollister|1979|p=178}} * '''1994ع:''' [[1994 امام رضا مزار بم ڌماڪو|امام رضا جي روضي تي بم ڌماڪو]]، [[مشهد]]، [[ايران]]، 20 جون؛ 20 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url = http://www.southasiaanalysis.org/papers5/paper484.html |title=Sipah-E-Sahaba Pakistan, Lashkar-e-Jhangvi, Bin Laden & Ramzi Yousef |date=7 January 2002 |first=B. |last=Raman |url-status=usurped |archive-url = https://web.archive.org/web/20090429091133/http://southasiaanalysis.org/papers5/paper484.html |archive-date=29 April 2009 }}</ref> * '''2004ع:''' [[2004 ڪربلا ۽ نجف بم ڌماڪا]]، [[ڪربلا]] ۽ [[نجف]]، [[عراق]]، 2 مارچ؛ 180 کان وڌيڪ شيعه زائر مارجي ويا ۽ 5,000 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web |url = https://www.nytimes.com/2004/03/02/international/middleeast/blasts-at-shiite-ceremonies-in-iraq-kill-more-than.html?_r=0 |title=Blasts at Shia Ceremonies in Iraq Kill More Than 140 |work=The New York Times |date=2 March 2004 |access-date=18 March 2017}}</ref>{{Sfn|Hassner|2016|p=145}} * '''2008ع:''' [[عراق]] ۾ 19 جنوري تي عاشوري جي جلوسن تي ٻن الڳ حملن ۾ 9 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news |url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7197473.stm |title=Iraqi Shia pilgrims mark holy day |website=bbc.co.uk |access-date=10 October 2015 |date=19 January 2008}}</ref> * '''2009ع:''' [[2009 ڪراچي بم ڌماڪو|ڪراچي ۾ عاشوري جي جلوس تي بم ڌماڪو]]، [[پاڪستان]]، 28 ڊسمبر؛ 43 ماڻهو مارجي ويا ۽ 60 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=2009-12-30 |title=Pakistan Taliban says carried out Karachi bombing |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-violence-idUSTRE5BM15820091230 |access-date=2023-08-22}}</ref> * '''2011ع:''' [[مرڪزي عراق]] ۾ 6 ڊسمبر تي عاشوري جي جلوسن تي ڪيترائي بم ڌماڪا؛ 30 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16035254 |title=Deadly bomb attacks on Shia pilgrims in Iraq |publisher=bbc.co.uk |date=5 December 2011 |access-date=30 June 2012}}</ref> * '''2011ع:''' [[2011 افغانستان عاشورا بم ڌماڪا|ڪابل، افغانستان ۾ عاشوري جي عزادارن تي ٻه الڳ بم ڌماڪا]]، 6 ڊسمبر؛ 80 ماڻهو مارجي ويا ۽ 160 زخمي ٿيا.<ref name="fox">{{Citation |title=Afghanistan's President Says Death Toll From Shrine Blast Has Risen to at Least 80 |date=11 December 2011 |url=https://www.foxnews.com/world/afghanistans-president-says-death-toll-from-shrine-blast-has-risen-to-at-least-80/ |access-date=11 Dec 2011 |publisher=[[Fox News]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Harooni |first=Mirwais |url=https://www.reuters.com/article/us-kabul-blast-idUSTRE7B50C320111206 |title=Blasts across Afghanistan target Shia, 59 dead |work=Reuters |date=6 December 2011 |access-date=30 June 2012 }}</ref> * '''2015ع:''' [[ڍاڪا]]، [[بنگلاديش]] ۾ 24 آڪٽوبر تي هڪ مسجد اندر عاشوري جي تقريب دوران بم ڌماڪو؛ هڪ عزادار مارجي ويو ۽ 80 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-asia-34625375 |title=Dhaka blasts: One dead in attack on Shia Ashura ritual |date=24 October 2015 |access-date=24 February 2016 |work=[[BBC News]]}}</ref> ==گريگورين ڪئلينڊر ۾== [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ، يعني عاشورو، هر سال [[گريگورين ڪئلينڊر]] ۾ مختلف تاريخ تي اچي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي ڪئلينڊر قمري آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر شمسي آهي.<ref name="vangent">{{cite web |last=Gent |first=R.H. van |title=The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia |url=https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/islam/ummalqura.htm |website=webspace.science.uu.nl}}</ref> {| class="wikitable" |- ! '''اسلامي ڪئلينڊر''' |1447 |1448 |1449 |- ! '''گريگورين ڪئلينڊر''' |5 جولاءِ 2025<ref name=":0">{{Cite web |title=Hijri to Gregorian Date Converter - Islamic Date Converter |url=https://www.islamicfinder.org/islamic-date-converter/ |access-date=10 August 2024 |website=IslamicFinder |language=en}}</ref> |25 جون 2026<ref name=":0" /> |15 جون 2027<ref name=":0" /> |} == پڻ ڏسو == {{Portal|شيعه اسلام|اسلام|تعليم|نفسيات|مذهب}} * [[محرم جو سوڳ]] * [[تاسوعا]] * [[ٻاره امامي شيعن جا مقدس ڏينهن]] * [[زيارت عاشورا]] {{Clear}} ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> ==حوالا== {{Reflist}} {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] == خارجي ڳنڍڻا == * {{Commons-inline}} {{محرم جو سوڳ}} {{Muslimholidays}} {{Public holidays in Algeria}} {{Public holidays in Pakistan}} {{Sufism terminology}} {{Authority control}} [[زمرو:عاشورا]] [[زمرو:بحر احمر جو پار ٿيڻ]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] [[زمرو:الجيريا جا ميلا]] [[زمرو:حسينيه]] [[زمرو:اسلامي موڪلون]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:موسى]] [[زمرو:محرم جو سوڳ]] [[زمرو:واقعي ڪربلا ۾ شهيد ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:الجيريا جون سرڪاري موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش جون سرڪاري موڪلون]] [[زمرو:شيعن جا يادگاري ڏينهن]] [[زمرو:الجيريا ۾ تصوف]] fw59jec0obxdq2vyg89gf4n7hcq227x 400017 400016 2026-07-31T16:16:37Z Intisar Ali 8681 400017 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسلامي مهيني محرم جي ڏهين تاريخ}} {{Infobox holiday | holiday_name = عاشورو | native_name = {{lang|ar|عَاشُورَاء}} | image = Tuwairij run 5.jpg | caption = [[ڪربلا]]، [[عراق]] ۾ شيعن جو تويريج جلوس | nickname = يومِ عاشور | duration = هڪ ڏينهن | frequency = هر سال ([[اسلامي ڪئلينڊر]]) | observedby = | date = 10 [[محرم]] | date2021 = 19 آگسٽ | date2022 = 9 آگسٽ | date2023 = 29 جولاءِ | date2024 = 17 جولاءِ | date2025 = 6 جولاءِ | date2026 = 26 جون | date2027 = 15 جون | observances = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[محرم جو ماتم|سوڳ جون رسمون]]{{break}}سبيل ۽ نياز جي ورڇ {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}نفلي روزو | type = اسلامي | significance = '''شيعه اسلام ۾:'''{{break}}[[حسين ابن علي]]، اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جي ڏوهٽي ۽ ٽئين شيعه امام جي شهادت جي ياد {{hr}} '''سني اسلام ۾:'''{{break}}حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] کي فرعون کان نجات ملڻ ۽ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ]] جي ياد | longtype = اسلامي (شيعه ۽ سني) }} '''عاشورو''' (عربي: {{lang|ar|عَاشُورَاء}}، ''عاشوراء'')، جنهن کي '''يومِ عاشور''' پڻ چيو ويندو آهي، [[اسلام]] ۾ هڪ اهم مذهبي ڏينهن آهي. هي هر سال [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو آهي. [[سني اسلام|سني]] روايتن موجب، عاشوري جي ڏينهن [[حضرت موسيٰ]]ؑ جي وسيلي الله تعاليٰ [[سمنڊ جي ڦاٽڻ|سمنڊ کي ڦاڙي]] [[بني اسرائيل]] کي فرعون جي غلاميءَ کان نجات ڏني. ڪجهه روايتن مطابق، انهيءَ ڏينهن حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي ڪناري تي پهتي، حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ٿي ۽ حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي. سني مسلمان هن ڏينهن نفلي روزو رکڻ، عبادت، دعا ۽ خيرات ذريعي عبادت ڪن ٿا. ڪيترائي سني مسلمان [[ڪربلا]] ۾ [[حسين ابن علي]] جي شهادت کي پڻ اسلامي تاريخ جو هڪ المناڪ واقعو سمجهن ٿا ۽ ان جي ياد ۾ بيان، وعظ يا ذڪر جون مجلسون منعقد ڪن ٿا، جيتوڻيڪ اهي رسمون عام طور شيعن جي ماتمي روايتن کان مختلف هونديون آهن. ٻئي طرف، [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ غم جو ڏينهن آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڏينهن 61هه (680ع) ۾ [[ڪربلا جي جنگ]] دوران [[حسين ابن علي]]، جيڪي اسلامي پيغمبر [[محمد]] ﷺ جا ڏوهٽا ۽ ٽئين شيعه امام هئا، [[يزيد اول|يزيد بن معاويه]] جي لشڪر هٿان شهيد ٿيا. شيعه عقيدي موجب، امام حسين ظلم ۽ ناانصافي جي مخالفت ۾ بيٺا ۽ يزيد جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. انهيءَ سبب عاشوري تي شيعه مسلمان مجلسون، جلوس ۽ ٻين ماتمي رسمن ذريعي امام حسين ۽ سندس ساٿين جي قرباني کي ياد ڪن ٿا. ڪيترين شيعه برادرين ۾ ماتم دوران سينو ڪوٽڻ عام روايت آهي، جڏهن ته پاڻ کي زخمي ڪرڻ يا رت وهائڻ جهڙيون رسمون تڪراري سمجهيون وڃن ٿيون. ڪيترن ئي شيعه عالمن انهن جي مخالفت ڪئي آهي، ۽ ڪجهه ملڪن يا برادرين ۾ اهڙين رسمن تي پابندي پڻ لاڳو آهي. تاريخي طور، عاشورو ڪڏهن ڪڏهن فرقيواراڻي ڇڪتاڻ ۽ تشدد جو سبب پڻ بڻيو آهي، خاص طور انهن علائقن ۾ جتي شيعه اقليت ۾ رهن ٿا. == نالي جو بڻ بنياد == '''عاشورو''' جو نالو [[آرامي ٻولي]] جي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ''"ڏهون"'' آهي. ڪجهه محققن موجب، اهو [[سرياني ٻولي]] جي لفظن اسيرويا يا اسورا مان پڻ نڪتل ٿي سگهي ٿو. هي لفظ [[عبراني ٻولي]] جي لفظ ''ʿāsōr'' سان پڻ ساڳئي بنيادي پاڙ رکي ٿو. [[عربي ٻولي]] ۾ '''عاشورو''' مان مراد [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرئين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ آهي. [[اسلام]] کان اڳ به محرم کي عزت ۽ حرمت وارو مهينو سمجهيو ويندو هو، جنهن دوران جنگ ۽ خونريزي کان پاسو ڪيو ويندو هو، ۽ اسلام اچڻ کان پوءِ به ان جي حرمت برقرار رهي. == ابتدا == [[عاشورو]] جي ڏينهن [[روزو]] رکڻ جي روايت بابت ڪيترن ئي محققن جو خيال آهي ته [[اسلام]] جي شروعاتي دور ۾ اها [[يهوديت|يهودي]] مذهبي روايت سان لاڳاپيل هئي، جنهن کي [[محمد ﷺ]] 622ع ۾ [[مدينو|مديني]] پهچڻ کان پوءِ اختيار ڪيو. [[حديث]] جي ڪتابن ۾ عاشوري جي روزي کي [[يوم ڪپور]] (''ڏڻِ ڪفارو'' يا ''ڏڻِ معافي'') سان پڻ لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي. {{Quote |text=جڏهن رسول الله ﷺ مديني پهتا ته ڏٺائون ته يهودي محرم جي ڏهين تاريخ جو احترام ڪندا هئا ۽ ان ڏينهن روزو رکندا هئا. پاڻ ﷺ فرمايائون: "اسان موسيٰؑ جي نسبت سان انهن کان وڌيڪ حق وارا آهيون." پوءِ پاڻ ان ڏينهن روزو رکڻ جو حڪم ڏنو. |author=صحيح البخاري، حديث 3942 }} بعد ۾، جڏهن رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا، تڏهن عاشوري جو روزو فرض نه رهيو ۽ نفلي عبادت جي صورت اختيار ڪري ويو. ڪيترن محققن موجب، اهو تبديلي تقريباً هڪ سال اندر آئي، جڏهن مديني جي يهودين ۽ مسلمانن جا لاڳاپا خراب ٿيڻ لڳا. هن تبديليءَ کي [[قرآن]] جي سورت البقره (2:183–185) سان پڻ لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ [[رمضان]] کي روزن لاءِ مقرر مهينو قرار ڏنو ويو آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته شروعاتي دور ۾ عاشورو لازمي طور [[محرم]] جي ڏهين تاريخ سان لاڳاپيل نه هو. انهن جي راءِ موجب، عاشورو غالباً شروعات ۾ [[يوم ڪپور]] سان گڏ، يهودي مهيني [[تشري]] جي ڏهين تاريخ تي ملهايو ويندو هو. بعد ۾، جڏهن يهودي ۽ اسلامي ڪئلينڊر هڪ ٻئي کان الڳ ٿي ويا، تڏهن عاشوري کي محرم جي ڏهين تاريخ سان وابسته ڪيو ويو. محققن موجب، ٻنهي ڪئلينڊرن جي هن فرق جو هڪ سبب اهو پڻ هو ته [[محمد ﷺ]] [[قرآن]] جي سورت التوبه (9:37) جي هدايت مطابق يهودين ۾ رائج ڪئلينڊري ترتيبن (''نسيء'') کي ختم ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ اسلامي ڪئلينڊر مستقل طور قمري بنيادن تي هليو، جڏهن ته يهودي ڪئلينڊر پنهنجي الڳ نظام تي جاري رهيو. == سني اسلام ۾ == [[سني اسلام|سني]] روايتن ۾ عاشوري بابت هڪ اهڙي ئي روايت ملي ٿي، جنهن موجب هن ڏينهن جي شروعات حضرت [[موسيٰ]]ؑ ۽ [[بني اسرائيل]] جي نجات سان لاڳاپيل آهي. ان کان علاوه، سني حديثن جي معتبر مجموعن ۾ اهڙيون روايتون پڻ موجود آهن، جن موجب عاشوري جو روزو [[قريش]] قبيلي ۾ اسلام کان اڳ به رائج هو، ۽ [[محمد ﷺ]] پڻ [[مڪو|مڪي]] ۾ رهائش دوران اهو روزو رکندا هئا. ڪجهه ابتدائي سني روايتون، جن مان گهڻين کي حديث جي ماهرن ڪمزور قرار ڏنو آهي، عاشوري کي مختلف تاريخي ۽ مذهبي واقعن سان پڻ ڳنڍين ٿيون. انهن روايتن موجب، هن ڏينهن حضرت [[موسيٰ]]ؑ سمنڊ کي ڦاڙي [[بني اسرائيل]] کي نجات ڏني، حضرت [[نوح]]ؑ جي ٻيڙي خشڪيءَ تي پهتي، الله تعاليٰ حضرت [[آدم]]ؑ جي توبهه قبول ڪئي، حضرت [[يوسف]]ؑ کي قيد مان آزادي ملي، حضرت [[عيسيٰ]]ؑ، حضرت [[ابراهيم]]ؑ ۽ حضرت آدمؑ جي پيدائش ٿي، حضرت محمد ﷺ جي حمل جو آغاز ٿيو، ۽ حضرت [[يونس]]ؑ کي مڇيءَ جي پيٽ مان نجات ملي. [[تاسوعا]]، يعني محرم جي نائين تاريخ جو روزو، ڪيترن محققن موجب بعد ۾ شامل ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مسلمانن جي عمل کي يهودين کان الڳ ظاهر ڪرڻ هو. === رسمون === {{See also|الجيريا ۾ عاشورو|سبيبا|عاشوري}} سني اسلام ۾ محرم جي نائين ۽ ڏهين تاريخ تي نفلي روزا رکڻ کي مستحب سمجهيو وڃي ٿو، ۽ سني فقهاءَ ان جي همٿ افزائي ڪئي آهي. جيتوڻيڪ سڀئي سني عالم ان بابت هڪجهڙي راءِ نٿا رکن، پر ڪيترين سني روايتن ۾ عاشوري کي الله تعاليٰ جي شڪرگذاري جو ڏينهن پڻ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن کي عبادت، دعا ۽ جائز خوشيءَ جي اظهار سان ملهايو وڃي ٿو. اهڙيءَ طرح ڪيترين سني برادرين ۾ عاشورو هڪ مذهبي موقعي طور ملهايو وڃي ٿو، جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] مسلمان ساڳئي ڏينهن [[ڪربلا جي جنگ]] ۾ [[حسين ابن علي]] ۽ سندس ساٿين جي شهادت تي سوڳ ملهائين ٿا. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته سني جشن جون ڪجهه رسمون شيعن جي ماتمي رسمن جي جواب ۾ يا وري اسلام کان اڳ واريون روايتون اختيار ڪرڻ سان وجود ۾ آيون. تاريخي حوالن موجب، [[عبدالملڪ بن مروان]] جي دور خلافت ۾ عاشوري کي سرڪاري جشن جي صورت ڏني وئي ته جيئن امام حسين جي يادگيريءَ جي مقابلي ۾ هڪ مختلف روايت قائم ڪئي وڃي. [[عباسي خلافت|عباسي]] خليفي [[القادر بالله]] جي دور ۾ پڻ بغداد ۾ اهڙيون تقريبون منعقد ڪيون ويون. ع ۾ [[بويهين]] جي دور واري بغداد ۾ ڪجهه سني گروهن عاشوري جي ڏينهن [[جنگ جمل]] جي منظرڪشي پڻ ڪئي، جيڪا حضرت [[علي ابن ابي طالب]] خلاف جنگ جي ياد سان لاڳاپيل هئي. چاهي انهن رسمن جي ابتدا جيڪا به هجي، [[ابن تيميه]] (وفات: 1328ع) جي زماني تائين اهي روايتون مضبوط ٿي چڪيون هيون. ابن تيميه ڏانهن موڪليل هڪ سوال ۾ ذڪر آهي ته ماڻهو عاشوري تي غسل ڪندا هئا، نوان ڪپڙا پائيندا هئا، هڪ ٻئي سان مصافحو ڪندا هئا ۽ خاص کاڌا تيار ڪندا هئا. اڄ به [[مغرب عربي]] جي ملڪن ۾ عاشورو روزن، خيرات، فوت ٿيلن جي ياد، خاص کاڌن، باهين مٿان ٽپ ڏيڻ ۽ ميلن سان ملهايو وڃي ٿو. ٻئي طرف، خاص طور [[ڏکڻ ايشيا]] ۾، ڪيترائي سني مسلمان پڻ عاشوري جي موقعي تي شيعن جي ڪجهه ماتمي رسمن ۾ شرڪت ڪندا رهيا آهن، گهٽ ۾ گهٽ جديد دور کان اڳ تائين. [[تصوف|صوفي]] روايتن ۾ پڻ امام حسين جي شهادت جي ياد کي وڏي اهميت حاصل رهي آهي، جيتوڻيڪ اها روايت ڪڏهن ڪڏهن سني مذهبي اشرافيه جي نظرين کان مختلف سمجهي وئي آهي. صوفين جي نظر ۾ عاشورو صرف هڪ سانحو نه، پر امام حسين ۽ سندس ساٿين جي دائمي روحاني حياتيءَ ۽ خدا جي راهه ۾ سندن شهادت جي ياد جو ڏينهن پڻ آهي. === ابن تيميه === عاشوري تي ماتم يا جشن جي شرعي حيثيت بابت پڇيل هڪ سوال جي جواب ۾ [[ابن تيميه]] ٻنهي عملن کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال موجب نه ماتم ۽ نه ئي جشن [[محمد ﷺ]] جي سنت مان ثابت آهي. البت، هن عاشوري جي روزي رکڻ جي حوصلا افزائي ڪئي، جيئن رسول الله ﷺ جي عمل جي پيروي ٿي سگهي. اسلاميات جي ماهر ايم. ڪيٽز جي راءِ آهي ته ابن تيميه روزي کي صرف هڪ عمل تائين محدود ڪري ڇڏيو ۽ ان جي روحاني مقصد بابت سني روايتن کي مناسب اهميت نه ڏني. == شيعه اسلام ۾ == === جنگ ڪربلا === {{Main|جنگ ڪربلا}} شيعه اسلام ۾ عاشورو [[حسين ابن علي]]، جيڪو حضرت [[محمد]] ﷺ جو ڏوهٽو ۽ شيعن جو ٽيون امام هو، جي شهادت جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}} حسين ابن علي 10 محرم 61 هجري (10 آڪٽوبر 680ع) تي [[جنگ ڪربلا]] دوران [[اموي خلافت|اموي خليفي]] [[يزيد اول|يزيد ابن معاويه]] ({{Reign|680|683}}) جي لشڪر هٿان پنهنجي گهڻن مرد مائٽن ۽ ٿورڙن ساٿين سان گڏ شهيد ڪيو ويو.{{Sfn|Aghaie|2013}} جنگ کان ڪجهه ڏينهن اڳ حسين ۽ سندس ساٿي ويجهي [[فرات]] درياهه جي پاڻي کان محروم ڪري گهيري ۾ رکيا ويا هئا. جنگ کان پوءِ حسين جي قافلي جون عورتون ۽ ٻار قيدي بڻائي [[دمشق]]، [[شام]] جي گاديءَ واري شهر ڏانهن روانا ڪيا ويا. هي جنگ ناڪام ڳالهين ۽ حسين ابن علي جي يزيد جي خلافت جي بيعت کان انڪار کان پوءِ پيش آئي. مسلمان مؤرخن جي نظر ۾ يزيد کي اڪثر بي دين ۽ بدڪردار حڪمران طور پيش ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Momen|1985|p=28}}{{Sfn|Pinault|2000|p=70}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=117}} هي جنگ [[ڪربلا]] جي ريگستاني ميدان ۾، ويجهي شهر [[ڪوفو]] ڏانهن ويندڙ رستي تي وڙهي وئي، جتي جي رهواسين حسين کي يزيد جي خلاف اڳواڻي ڪرڻ لاءِ دعوت ڏني هئي.{{Sfn|Madelung|2004}} === اهميت === {{Main|محرم جو سوڳ#اهميت}} [[File:Tehran Ashura Demonstration, 11 December 1978 (12).jpg|thumb|1978ع ۾ [[ايران]] ۾ [[پهلوي خاندان]] خلاف عاشوري جا احتجاج]] شيعه مسلمانن لاءِ عاشورو سوڳ ۽ ڏک جو ڏينهن آهي.{{Sfn|Aghaie|2013}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} شيعه امامن پڻ هن ڏينهن کي اهڙي ئي حيثيت سان ملهايو،{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=163}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}} ۽ شيعه برادريءَ کي به اهڙو ئي عمل اختيار ڪرڻ جي بار بار تلقين ڪئي.{{Sfn|Rahimi|2012|p=205}} مثال طور، شيعه امام [[علي رضا]] ({{Died in|818}}) ڏانهن منسوب هڪ روايت ۾ عاشوري کي غم، ماتم ۽ دنياوي مشغلن کان ڪناره ڪشيءَ جو ڏينهن قرار ڏنو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150{{ndash}}151}} شيعه روايت موجب اهي سني [[حديث]]ون، جيڪي عاشوري کي خوشي ۽ جشن جو ڏينهن قرار ڏين ٿيون، من گهڙت سمجهيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Ayoub|1978|p=150}} شيعه امامن ڏانهن منسوب روايتن موجب هن ڏينهن روزو رکڻ کان منع ڪئي وئي آهي،{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}} ۽ عاشوري کي برڪت يا خوشيءَ جو ڏينهن ملهائيندڙن لاءِ دائمي عذاب جو وعدو بيان ڪيو ويو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=149, 151}}{{Sfn|Nakash|1993|p=166}} شيعه اسلام ۾ ڪربلا نيڪي ۽ بدي جي وچ ۾ دائمي جدوجهد،{{Sfn|Aghaie|2004|p=9}}{{Sfn|Aghaie|2007|p=112}} اعليٰ ترين ايثار ۽ قرباني،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=19}} ۽ حضرت محمد ﷺ جي نبوي مشن جي خلاف ٿيندڙ سڀ کان وڏي سازش جي علامت آهي.{{Sfn|Crow|2016}} تاريخي لحاظ کان ڪربلا جي واقعي شيعه جماعت کي هڪ الڳ مذهبي فرقي طور مستحڪم ڪيو، ۽ اڄ تائين اهو سندن مذهبي سڃاڻپ جو بنيادي حصو آهي.{{Sfn|Kennedy|2016|p=77}}{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} هڪ پاسي، عزادار پاڻ کي حسين جي غم ۾ شريڪ سمجهن ٿا ۽ اميد رکن ٿا ته [[قيامت جو ڏينهن]] تي کين سندس شفاعت نصيب ٿيندي.{{Sfn|Blank|2001|p=84}}{{Sfn|Munson|1988|p=24}} ٻئي پاسي، حسين لاءِ سوڳ کي ظلم جي خلاف احتجاج، خدا جي راهه ۾ جدوجهد ([[جهاد]])، ۽ عبادت جو هڪ عمل تصور ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Ayoub|1978|p=142{{ndash}}143}}{{Sfn|Nakash|1993|p=165}} === رسمون === {{Main|محرم جو سوڳ#شيعه اسلام ۾ محرم جون رسمون}} [[File:Mourning_of_Muharram_in_cities_and_villages_of_Iran-342_16_(136).jpg|thumb|220x220px|ايران ۾ شيعن جو تعزيي (تعزيه) وارو مذهبي ڊرامو]] [[عراق]] جي شهر ڪربلا ۾ واقع [[امام حسين جو روضو|امام حسين جي روضي]] جي زيارت کان علاوه،{{Sfn|Szanto|2018|p=14}} شيعه مسلمان هر سال محرم ۽ [[صفر]] جي مهينن دوران ڪربلا جي واقعن کي ياد ڪندا آهن.{{Sfn|Hyder|2006|p=9}} اڪثر مذهبي رسمون محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن ۾ ادا ڪيون وينديون آهن، جيڪي عاشوري جي ڏينهن وڏن شيعه شهرن ۾ نڪرندڙ ماتمي جلوسن تي پنهنجي عروج تي پهچنديون آهن.{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Momen|1985|p=240}} انهن رسمن جو بنيادي جزو مجلسون (واحد:مجلس) آهن، جن ۾ ڪربلا جي واقعن جو بيان [[روضه خواني]] يا قراءه ڪيو ويندو آهي،{{Sfn|D'Souza|1998}}{{Sfn|Osman|2014|p=133}}{{Sfn|Beverley|2011|p=48}} ۽ مرثيا، نوحا ۽ ماتمي شاعري ([[نوحو|نوحه]]، [[نياحه]]، [[مرثيه خواني]]) پڙهي ويندي آهي،{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} جن جو مقصد سامعين جي دلين ۾ حسين لاءِ همدردي پيدا ڪرڻ ۽ کين روئڻ تي آماده ڪرڻ هوندو آهي.{{Sfn|Pinault|2000|p=77}}{{Sfn|Chelkowski|2012b}} مجلسون اڪثر اهڙين عمارتن يا هنڌن تي منعقد ٿينديون آهن، جيڪي مختلف علائقن ۾ [[حسينيه]]، [[تڪيه]]، [[امام باڙه]] يا [[عزاخانو]] جي نالن سان سڃاتيون وڃن ٿيون.{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Campo|2009|p=320}} ماتمي رسمن جو ٻيو اهم حصو عزادارن جو مرثين ۽ نوحن جي ڌُن تي ماتم ڪرڻ آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} هي عمل قديم [[عرب]] روايتن مان نڪتل سمجهيو وڃي ٿو.{{Sfn|Hussain|2005|p=81}}{{Sfn|Nakash|1993|p=169}} اڄڪلهه شيعه برادرين ۾ هلڪي نوعيت جو ماتم، جهڙوڪ چهري ۽ سيني تي هٿ هڻڻ ([[لطم]]، [[سِينا زني]]، [[ماتم]])، وڏي پيماني تي رائج آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Calmard|1987}}{{Sfn|Pinault|1992|p=99}}{{Sfn|Flaskerud|2015}} ان کان علاوه سخت نوعيت جا ماتمي طريقا پڻ موجود آهن، جهڙوڪ [[تطبير]]، [[تيغ زني]] يا [[قمه زني]]، جن ۾ عزادار چاقن، تلوارن يا زنجيرن سان، جن ۾ ڪڏهن تيز ڌارون لڳل هونديون آهن، پنهنجي مٿي يا پٺ تي وار ڪندا آهن.{{Sfn|Flaskerud|2015}} اهڙي قسم جي ماتم تي 1990ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري [[ايران]] ۽ [[لبنان]] جي شيعه برادرين ۾ پابندي لڳائي وئي،{{Sfn|Szanto|2013|p=75}} ۽ ڪيترن ئي شيعه عالمن ان جي مخالفت ڪئي آهي،{{Sfn|Calmard|2004}} تنهنڪري اڄ به اهو عمل شيعه برادرين ۾ اختلاف جو موضوع آهي.{{Sfn|Calmard|1987}} هڪ ٻي اهم رسم ڪربلا جي واقعن جي ڊرامائي پيشڪش آهي، جنهن کي [[تعزيه]] يا [[شبيه خواني]] چيو وڃي ٿو.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} هي روايت اڄ به ايران، نارِ فارس جي اولهندي سامونڊي علائقن ۽ لبنان ۾ جاري آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} عاشوري جي ڏينهن انهن پيشڪشن ۾ هميشه حسين جي شهادت کي مرڪزي موضوع بڻايو ويندو آهي.{{Sfn|Chelkowski|2012a}} ڪربلا ۾ هر سال عاشوري تي هڪ نمائشي تقريب ۾ جنگ کان پوءِ اموي لشڪر طرفان حسين جي خيمن کي ساڙڻ ۽ عورتن ۽ ٻارن کي قيد ڪرڻ جا منظر پيش ڪيا ويندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} محرم، خاص طور تي عاشوري جي ڏينهن،{{Sfn|Hussain|2005|p=79}} ماتمي جلوس (دسته، موڪب) شهرن جي گهٽين مان گذرندا آهن،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=27}} جتي نوحا ۽ مرثيا پڙهيا ويندا آهن،{{Sfn|Ayoub|1978|p=154}} ۽ ڪڏهن ڪڏهن ماتم پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Sfn|Hussain|2005|p=79}}{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مثال طور ڪربلا ۾ [[طويريج]] نالي جلوس ۾ مرد ۽ پوءِ عورتون عاشوري جي منجهند ڌاري اگهاڙن پيرن سان امام حسين جي روضي ڏانهن پنڌ ڪندا آهن.{{Sfn|Szanto|2018|p=12}} مختلف علائقن ۾ جلوسن دوران علامتي شيون پڻ کنيون وينديون آهن، جهڙوڪ [[علم (جهنڊي جو نشان)|علم]] (جهنڊو)،{{Sfn|Calmard|Allan|1985}} [[نخل گرداني|نخل]] (کجيءَ جو وڻ)،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} [[تعزيه]]،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} ۽ ''[[تاجيه]]''.{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=154{{ndash}}155}} ''علم'' ڪربلا ۾ حسين جي جهنڊي جي علامت آهي،{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}} جڏهن ته ''[[نخل]]''، ''تعزيه'' ۽ ''تاجيه'' حسين جي جنازي يا مزار جي علامتي نمائندگي ڪن ٿا.{{Sfn|Chelkowski|1985|p=24}}{{Sfn|Korom|Chelkowski|1994|pp=152, 154{{ndash}}155}} <gallery widths="200" heights="160" mode="packed" caption="عاشوري جون شيعه مذهبي رسمون"> File:Tuwairij run 1.jpg|ڪربلا ۾ عاشوري جي ڏينهن طويريج جلوس File:Tuwairij run 2.jpg File:Tuwairij run.jpg|طويريج جلوس، 2019ع File:Ashura in Syria- 2017 01 (2).jpg|[[شام]] ۾ عاشوري جو ماتمي جلوس File:Ashura in Qatif 3.jpg|[[سعودي عرب]] ۾ عاشوري تي شيعه عزادار File:Muharram (Al'am) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|[[ڀارت]] ۾ عاشوري جو جلوس، جنهن ۾ علم کنيل آهن File:Ashura procession in Tehran, Iran.jpg|ايران ۾ عاشوري جي جلوس جو علم File:Muharram (Ta'ziya) procession Barabanki India (Jan 2009).jpg|ڀارت ۾ تعزيه، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:Mourning of Muharram in cities and villages of Iran-342 16 (66).jpg|ايران ۾ نخل، جيڪو حسين جي جنازي جي علامت آهي File:A tadjah at Hosay.jpg|[[ٽرينڊيڊ]] جي [[حُسَي]] رسم ۾ ''تاجيه''، جيڪو حسين جي مزار جي علامت آهي (1950ع وارو ڏهاڪو) File:Tabuik festival.jpg|[[انڊونيشيا]] ۾ عاشوري تي [[تابوئڪ]] جي رسم File:Ashura 2016 mourning in Imam Hossein Square, Tehran 05.jpg|ايران ۾ حسين جي خيمن کي ساڙڻ واري واقعي جي تعزيي پيشڪش </gallery> == عاشوري دوران دهشتگرد حملا == {{See also|فهرست دهشتگرد حملن جا محرم دوران شيعه عزادارن تي|شيعه مخالف جذبا}} عاشورو ڪڏهن ڪڏهن شيعه مسلمانن خلاف سني انتهاپسندن جي پرتشدد حملن جو موقعو پڻ بڻيو آهي، خاص طور تي انهن ملڪن ۾ جتي شيعا اقليت ۾ آهن.{{Sfn|Gordon Melton|2010}} مثال طور، هندستان ۾ سني مذهبي اڳواڻ [[سيد احمد بريلوي]] (وفات: 1831ع) عاشوري جي رسمن جي مخالفت ڪئي ۽، شايد مبالغي سان، دعويٰ ڪئي ته هن هزارين [[امام بارگاهه|امام بارگاهون]] ڊهرائي ڇڏيون، جيڪي عزاداري لاءِ مخصوص عمارتون آهن.{{Sfn|Metcalf|2014|p=58}} عاشوري جي موقعي تي ٿيل ڪجهه اهم دهشتگرد حملن جا مثال هيٺ ڏجن ٿا: * '''1940ع:''' [[دهلي]]، [[ڀارت]] ۾ 21 فيبروري تي عاشوري جي جلوس تي بم اڇلايو ويو.{{Sfn|Hollister|1979|p=178}} * '''1994ع:''' [[1994 امام رضا مزار بم ڌماڪو|امام رضا جي روضي تي بم ڌماڪو]]، [[مشهد]]، [[ايران]]، 20 جون؛ 20 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url = http://www.southasiaanalysis.org/papers5/paper484.html |title=Sipah-E-Sahaba Pakistan, Lashkar-e-Jhangvi, Bin Laden & Ramzi Yousef |date=7 January 2002 |first=B. |last=Raman |url-status=usurped |archive-url = https://web.archive.org/web/20090429091133/http://southasiaanalysis.org/papers5/paper484.html |archive-date=29 April 2009 }}</ref> * '''2004ع:''' [[2004 ڪربلا ۽ نجف بم ڌماڪا]]، [[ڪربلا]] ۽ [[نجف]]، [[عراق]]، 2 مارچ؛ 180 کان وڌيڪ شيعه زائر مارجي ويا ۽ 5,000 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web |url = https://www.nytimes.com/2004/03/02/international/middleeast/blasts-at-shiite-ceremonies-in-iraq-kill-more-than.html?_r=0 |title=Blasts at Shia Ceremonies in Iraq Kill More Than 140 |work=The New York Times |date=2 March 2004 |access-date=18 March 2017}}</ref>{{Sfn|Hassner|2016|p=145}} * '''2008ع:''' [[عراق]] ۾ 19 جنوري تي عاشوري جي جلوسن تي ٻن الڳ حملن ۾ 9 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news |url = https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7197473.stm |title=Iraqi Shia pilgrims mark holy day |website=bbc.co.uk |access-date=10 October 2015 |date=19 January 2008}}</ref> * '''2009ع:''' [[2009 ڪراچي بم ڌماڪو|ڪراچي ۾ عاشوري جي جلوس تي بم ڌماڪو]]، [[پاڪستان]]، 28 ڊسمبر؛ 43 ماڻهو مارجي ويا ۽ 60 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite news |date=2009-12-30 |title=Pakistan Taliban says carried out Karachi bombing |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-violence-idUSTRE5BM15820091230 |access-date=2023-08-22}}</ref> * '''2011ع:''' [[مرڪزي عراق]] ۾ 6 ڊسمبر تي عاشوري جي جلوسن تي ڪيترائي بم ڌماڪا؛ 30 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-16035254 |title=Deadly bomb attacks on Shia pilgrims in Iraq |publisher=bbc.co.uk |date=5 December 2011 |access-date=30 June 2012}}</ref> * '''2011ع:''' [[2011 افغانستان عاشورا بم ڌماڪا|ڪابل، افغانستان ۾ عاشوري جي عزادارن تي ٻه الڳ بم ڌماڪا]]، 6 ڊسمبر؛ 80 ماڻهو مارجي ويا ۽ 160 زخمي ٿيا.<ref name="fox">{{Citation |title=Afghanistan's President Says Death Toll From Shrine Blast Has Risen to at Least 80 |date=11 December 2011 |url=https://www.foxnews.com/world/afghanistans-president-says-death-toll-from-shrine-blast-has-risen-to-at-least-80/ |access-date=11 Dec 2011 |publisher=[[Fox News]]}}</ref><ref>{{cite news|last=Harooni |first=Mirwais |url=https://www.reuters.com/article/us-kabul-blast-idUSTRE7B50C320111206 |title=Blasts across Afghanistan target Shia, 59 dead |work=Reuters |date=6 December 2011 |access-date=30 June 2012 }}</ref> * '''2015ع:''' [[ڍاڪا]]، [[بنگلاديش]] ۾ 24 آڪٽوبر تي هڪ مسجد اندر عاشوري جي تقريب دوران بم ڌماڪو؛ هڪ عزادار مارجي ويو ۽ 80 زخمي ٿيا.<ref>{{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-asia-34625375 |title=Dhaka blasts: One dead in attack on Shia Ashura ritual |date=24 October 2015 |access-date=24 February 2016 |work=[[BBC News]]}}</ref> ==گريگورين ڪئلينڊر ۾== [[اسلامي ڪئلينڊر]] جي پهرين مهيني [[محرم]] جي ڏهين تاريخ، يعني عاشورو، هر سال [[گريگورين ڪئلينڊر]] ۾ مختلف تاريخ تي اچي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اسلامي ڪئلينڊر قمري آهي ۽ گريگورين ڪئلينڊر شمسي آهي.<ref name="vangent">{{cite web |last=Gent |first=R.H. van |title=The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia |url=https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/islam/ummalqura.htm |website=webspace.science.uu.nl}}</ref> {| class="wikitable" |- ! '''اسلامي ڪئلينڊر''' |1447 |1448 |1449 |- ! '''گريگورين ڪئلينڊر''' |5 جولاءِ 2025<ref name=":0">{{Cite web |title=Hijri to Gregorian Date Converter - Islamic Date Converter |url=https://www.islamicfinder.org/islamic-date-converter/ |access-date=10 August 2024 |website=IslamicFinder |language=en}}</ref> |25 جون 2026<ref name=":0" /> |15 جون 2027<ref name=":0" /> |} == پڻ ڏسو == {{Portal|شيعه اسلام|اسلام|تعليم|نفسيات|مذهب}} * [[محرم جو سوڳ]] * [[تاسوعا]] * [[ٻاره امامي شيعن جا مقدس ڏينهن]] * [[زيارت عاشورا]] {{Clear}} ==گيلري== <gallery> Ashura 1.jpg Ashura 2.jpg Ashura 3.jpg Ashura 4.jpg Ashura 6.jpg Ashura 5.jpg </gallery> ==حوالا== {{Reflist}} {{اسلامي تعطيلات}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] == خارجي ڳنڍڻا == * {{Commons-inline}} {{محرم جو سوڳ}} {{Muslimholidays}} {{Public holidays in Algeria}} {{Public holidays in Pakistan}} {{Sufism terminology}} {{Authority control}} [[زمرو:عاشورا]] [[زمرو:بحر احمر جو پار ٿيڻ]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] [[زمرو:الجيريا جا ميلا]] [[زمرو:حسينيه]] [[زمرو:اسلامي موڪلون]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:موسى]] [[زمرو:محرم جو سوڳ]] [[زمرو:واقعي ڪربلا ۾ شهيد ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:الجيريا جون سرڪاري موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش جون سرڪاري موڪلون]] [[زمرو:شيعن جا يادگاري ڏينهن]] [[زمرو:الجيريا ۾ تصوف]] hzpxwvntjea6267vwlhowmfhiawugv7 0 17059 399977 399763 2026-07-31T14:50:40Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 399977 wikitext text/x-wiki {{Short description|عراق جي ڪربلا گورنريٽ ۾ شهر}} {{Infobox settlement | name = ڪربلا | population_metro = | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 42.4 | elevation_m = 28 | population_rank = [[عراق جي وڏن شهرن جي فهرست|عراق ۾ اٺون نمبر]] | population_density_km2 = {{#expr:784219/42.4 round 0}} | population_total = 784,219 | population_as_of = 2024ع جي مردم شماري | mapframe = yes | mapframe-zoom = 11 | mapframe-wikidata = yes | pop_est_footnotes = <ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/iraq/cities.html|title=Iraq: Governorates & Cities}}</ref> | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_density_metro_km2 = | leader_name = | population_density_metro_sq_mi = | population_demonym = ڪربلائي | population_note = | timezone1 = عرب معياري وقت | utc_offset1 = +3 | timezone1_DST = اونهاري جو وقت لاڳو ناهي | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = ٽپال ڪوڊ | postal_code = 10001 کان 10090 | area_code_type = | website = | footnotes = | total_type = | leader_title = | official_name = بلديه ڪربلا | pushpin_mapsize = | native_name = {{lang|ar|كَرْبَلَاء}} | native_name_lang = ميسوپوٽيميائي عربي | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/2 | footer = | width = | image1 = Karbala City 3.jpg | image2 = حرم الامام الحسين.jpg | image3 = KARBALA.jpg | image4 = بحيرة الرزازة في كربلاء.jpg | image5 = مرقد أبي الفضل العباس (ع.jpg | image6 = Karbala 56001, Iraq - panoramio (17).jpg | image7 = Karbala 56001, Iraq - panoramio (11).jpg }} | image_size = 275 | image_alt = | image_caption = مٿان کان هيٺ، کاٻي کان ساڄي: ڪربلا جو منظر، [[حضرت عباس جو روضو]]، [[امام حسين جو روضو]]، [[الخضير قلعو]]، امام حسين جو لشڪرگاهه، ڪربلا جا باغ ۽ الطار غار | image_seal = | nickname = | pushpin_map = Iraq#Asia | pushpin_label_position = left | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = عراق ۾ ڪربلا جو مقام | coordinates = {{coord|32|37|N|44|02|E|region:IQ|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Iraq}} | subdivision_type1 = گورنريٽ | subdivision_name1 = [[ڪربلا گورنريٽ]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = 690ع | founder = | government_type = [[ميئر–ڪائونسل حڪومت]] | governing_body = | Increase in population = }} '''ڪربلا''':{{efn|({{IPAc-en|ˈ|k|ɑːr|b|ə|l|ə}} {{respell|KAR|bə|lə}},<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/karbala|title=Karbala|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=30 July 2019}}</ref><ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Karbala |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322182548/https://www.lexico.com/definition/karbala |url-status=dead |archive-date=2020-03-22 |title=Karbala |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref> [[شيعه اسلام]] ۾ ان جي مقدس حيثيت سبب هن شهر کي '''ڪربلا المقدسه''' ({{langx|ar|كربلاء المقدسة||مقدس ڪربلا}}) پڻ چيو ويندو آهي.}} مرڪزي [[عراق]] جو هڪ اهم شهر آهي ۽ [[ڪربلا گورنريٽ]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي. 2024ع جي مردم شماري موجب هن شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 784٬219 آهي، جنهن جي بنياد تي ڪربلا [[بغداد]] کان پوءِ مرڪزي عراق جو ٻيو وڏو شهر آهي. شهر [[رزازه ڍنڍ]] (جنهن کي [[ملح ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو) جي اوڀر ۾ واقع آهي. ڪربلا [[شيعه اسلام]] جي اهم سياسي، روحاني ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Karbala, Iraq Metro Area Population 1950-2024 |url=https://www.macrotrends.net/global-metrics/cities/21533/karbala/population |access-date=2024-06-18 |website=www.macrotrends.net}}</ref><ref>{{Cite web |title=Population of cities in Iraq 2024 - StatisticsTimes.com |url=https://statisticstimes.com/demographics/country/iraq-cities-population.php |access-date=2025-03-12 |website=statisticstimes.com}}</ref> 680ع ۾ هتي [[ڪربلا جي جنگ]] ٿي، جنهن ۾ [[امام حسين بن علي]] ۽ سندن ساٿين، جن ۾ ڪجهه هٿياربند عورتون پڻ شامل هيون، [[عبيد الله بن زياد]] جي حڪم هيٺ [[عمر بن سعد]] جي اڳواڻيءَ ۾ آيل هزارين سپاهين سان مقابلو ڪيو. ان واقعي کان پوءِ ڪربلا [[زيارت]] جو هڪ وڏو مرڪز بڻجي ويو. 1258ع ۾ بغداد جي زوال کان پوءِ شهر [[منگول سلطنت]] جي حڪمران [[هلاڪو خان]] جي قبضي هيٺ آيو. بعد ۾ ڪربلا مختلف سلطنتن جي حڪمراني هيٺ رهيو. [[پهريون سعودي رياست|پهرين سعودي رياست]] جي حملي کان پوءِ شهر کي ڪجهه عرصي لاءِ نيم خودمختيار حيثيت حاصل ٿي. 1843ع ۾ [[1843ع ڪربلا جو گهيرو|عثماني فوجن ڪربلا جو گهيرو ڪيو]]، جڏهن ته 1915ع ۾ هتي هڪ بغاوت ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ عثماني فوجون شهر مان نڪري ويون. [[امام حسين روضو]] ۽ [[حضرت عباس روضو]] جي موجودگي سبب ڪربلا شيعه اسلام جي مقدس ترين شهرن مان هڪ آهي.<ref name="Shimoni & Levine, 1974, p. 160">{{cite book |last1=Shimoni |first1=Yaacov |last2=Levine |first2=Evyatar |title=Political Dictionary of the Middle East in the 20th Century |publisher=Quadrangle/The New York Times Book Co. |year=1974 |page=160 |isbn=9780812904017 }}</ref> <ref name="Aghaie, 2004, pp. 10-11">{{cite book |last=Aghaie |first=Kamran Scot |title=The Martyrs of Karbala: Shi'i Symbols and Rituals in Modern Iran |publisher=University of Washington Press |year=2004 |pages=10–11 |isbn=9780295984551 }}</ref> هر سال لکين شيعا مسلمان شهر جي زيارت لاءِ ايندا آهن.<ref>{{cite book|author1=Paul Grieve|title=A Brief Guide to Islam: History, Faith and Politics: The Complete Introduction|date=2006|publisher=Carroll and Graf Publishers|isbn=9780786718047|page=[https://archive.org/details/briefguidetoisla00grie/page/212 212]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/briefguidetoisla00grie/page/212}}</ref> [[امام حسين]] ۽ [[حضرت عباس بن علي]] جي شهادت جي ياد هر سال ڪروڙين مسلمان ملهائيندا آهن. [[عاشورا]] ۽ خاص طور تي [[اربعين جي زيارت]] دوران دنيا جي سڀ کان وڏي سالياني عوامي اجتماع مان هڪ ڪربلا ۾ منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ لکين زائر پيدل سفر ڪري عراق ۽ دنيا جي لڳ ڀڳ 60 ملڪن مان شرڪت ڪندا آهن.<ref>{{Cite web |last=Peacock |first=Ruth |date=2024-08-26 |title=Millions join the Arbaeen pilgrimage in Iraq, the biggest annual gathering on earth |url=https://religionmediacentre.org.uk/news/the-largest-annual-event-on-earth-millions-join-the-arbaeen-pilgrimage-in-iraq/ |access-date=2026-02-14 |website=Religion Media Centre |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-30 |title=Arba'een Pilgrimage; world's largest annual public gathering |url=https://en.abna24.com/news/1390182/Arba-een-Pilgrimage-world-s-largest-annual-public-gathering |access-date=2026-02-14 |website=ABNA English |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Interactive Maps: Sunni & Shia: The Worlds of Islam |url=https://www.pbs.org/wnet/wideangle/shows/iran/map2.html |work=PBS |access-date=June 9, 2017}}</ref> == نالي جو بنياد == '''ڪربلا''' نالي جي بڻ بابت محققن مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن جي خيال موجب ''ڪربلا'' جو تعلق قديم ''ڪربلاتو'' (Karbalato) ٻوليءَ سان آهي، جڏهن ته ٻين محققن هن لفظ جي هجي ۽ لساني جوڙجڪ جي بنياد تي ان جي معنيٰ معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |date=2023-07-31 |title=موقع وتسمية كربلاء من خلال أقوال الإمام الحسين عليه السلام |url=https://uokerbala.edu.iq/archives/27846 |access-date=2025-10-20 |website=University of Kerbala |language=ar}}</ref><ref>{{Cite web |title=الاسماء التأريخية لمدينة كربلاء المقدسة |url=https://www.c-karbala.com/content/10475 |access-date=2025-10-20 |website=مركز كربلاء للدراسات والبحوث |language=ar}}</ref> انهن مان ڪجهه محققن جي راءِ آهي ته هي نالو قديم بابلي ڳوٺن جي هڪ مجموعي ''ڪار بابيل'' (Kar Babel) مان نڪتل آهي، جنهن ۾ نينوا، الغاضرية، ڪربلا (يا ڪرب إيلو)، النواويس ۽ الحير شامل هئا. انهن مان آخري نالو اڄ '''الحائر''' جي نالي سان مشهور آهي، جتي [[امام حسين بن علي]] جو روضو واقع آهي. محقق [[ياقوت حموي]] موجب ''ڪربلا'' جي معنيٰ بابت ڪيترائي امڪان موجود آهن. سندس هڪ راءِ اها آهي ته اهو هنڌ، جتي [[امام حسين بن علي]] شهيد ٿيا، نرم زمين تي مشتمل هو، جنهن کي عربي ۾ ''الڪربلات'' چيو ويندو هو. هڪ ٻي راءِ مطابق هي لفظ آشوري ٻوليءَ مان نڪتل آهي ۽ ٻن لفظن ''ڪرب'' ۽ ''إيلا'' جو مرڪب آهي. هتي ''ڪرب'' جي معنيٰ "ويجهڙائي"، "مقدس جڳهه" يا "ڪروبي فرشتا" ۽ ''إيلا'' جي معنيٰ "خدا" آهي؛ تنهنڪري ''ڪربلا'' جي معنيٰ "خدا جي مقدس جاءِ" يا "خدا جو گهر" ٿئي ٿي. هڪ ٻي لساني راءِ موجب هن لفظ جي معنيٰ "وڏي ڪرب" آهي، ۽ ان ۾ موجود ''لا'' جو جز قديم ميسوپوٽيميا جي لفظن (جهڙوڪ ''لوگال'') ۾ ايندڙ ''لا/لو'' سان ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref>Al-Rahim, Abd al-Hussein Mahdi. "The Etymology of the Name of Karbala and its Location." ''Al-Sibt Scientific Refereed Journal'', Karbala Center for Studies and Research, vol. 1, no. 1, 2015, pp. 15–65.</ref><ref>''Electronic Pennsylvania Sumerian Dictionary'', University of Pennsylvania Museum, psd.museum.upenn.edu/epsd/e3389.html.</ref><ref>Gelb, Ignace Jay, Benno Landsberger, A. Leo Oppenheim, Erica Reiner, and Verlag JJ Augustin, eds. ''Assyrian Dictionary''. Vol. 1, no. 1. The Institute, 1956.</ref><ref>{{Cite web |title=مركز كربلاء للدراسات والبحوث {{!}} Etymology of the name Karbala and its location... A specialized study published by Karbala Center - Part One |url=https://www.c-karbala.com/content/9087 |access-date=2025-07-06 |website=www.c-karbala.com}}</ref> شيعه اسلامي روايت موجب، [[حضرت علي بن ابي طالب]] ۽ [[حضرت محمد]] کان منقول ٻن حديثن ۾ ڪربلا جي نالي کي ''ڪرب'' (غم يا سخت تڪليف) ۽ ''بلا'' (آزمائش يا مصيبت) سان ڳنڍيو ويو آهي. هڪ ٻي روايت ۾ هن نالي کي [[حضرت نوح]] جي طوفان سان پڻ نسبت ڏني وئي آهي، جنهن کي قرآن ۾ "ڪرب عظيم" سان تعبير ڪيو ويو آهي.<ref>Al-Rahim, Abd al-Hussein Mahdi. "The Etymology of the Name of Karbala and its Location." ''Al-Sibt Scientific Refereed Journal'', Karbala Center for Studies and Research, vol. 1, no. 1, 2015, pp. 15–65.</ref> شيعه عقيدي موجب، [[جبرائيل]] [[حضرت محمد]] کي ''ڪربلا'' نالي جي حقيقي معنيٰ ٻڌائي، جيڪا ''ڪرب'' ({{langx|ar|كَرْب|links=no}}، "اهڙي زمين جيڪا گهڻي ڏک ۽ غم جو سبب بڻجندي") ۽ ''بلا'' ({{langx|ar|بَلاء|links=no}}، "آزمائشون ۽ مصيبتون") جي ميلاپ مان ٺهيل آهي.<ref name="kamil01">{{cite book |last=al-Qummi |first=Ja'far ibn Qūlawayh |translator=Sayyid Mohsen al-Husaini al-Mīlāni |title=Kāmil al-Ziyārāt |year=2008 |publisher=Shiabooks.ca Press |page=545}}</ref> == تاريخ == === مذهبي اهميت === {{See also|ذوالڪفل|هاروت ۽ ماروت|ادريس (نبي)|اسلام ۾ نوح|اسلامي روايت ۾ بابل جو مينار}} [[File:Meso2mil-English.JPG|thumb|<!--No need to "fix" this false-positive Linter bogus image option error. See phab:T279682-->ٽين هزارين ق.م. دوران [[ميسوپوٽيميا]] جو نقشو، جنهن ۾ اتر کان ڏکڻ تائين [[نينوا]] (حضرت [[يونس]] جو شهر)،<ref name="qref|10|98|b=y">{{qref|10|98|b=y}}</ref><ref name="IbnHisham, V.1, P.419–421">Summarized from the book of story of Muhammad by [[Ibn Hisham]] Volume 1 pg.419–421</ref><ref name="SycOrth">{{cite web |title=Three Day Fast of Nineveh |url=http://syrianorthodoxchurch.org/news/2011/02/10/three-day-fast-of-nineveh/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121025123007/http://syrianorthodoxchurch.org/news/2011/02/10/three-day-fast-of-nineveh/ |archive-date=2012-10-25 |access-date=1 February 2012 |publisher=Syrian orthodox Church}}</ref> [[تل الرمّاح|قطاره (يا ڪارانا)]], [[دور ڪتلمو]], [[آشور]], [[اررافا]], [[ترقا]], [[نوزي]], [[ماري]], [[ايشنونا]], [[دور ڪوريگالزو]], [[دير (سومر)]], [[سپر]], [[بابل]], [[ڪش (سومر)]], [[سوسا]], [[بورسيپا]], [[نپور]], [[اسين]], [[اوروڪ]], [[لارسا]] ۽ [[اور]] ڏيکاريل آهن. ڌيان ڏيو ته بابل ۽ سپر [[رزازه ڍنڍ]] (Lake Milh) جي نسبتاً ويجهو هئا، جيڪا ڪربلا جي ڀرسان واقع آهي.]] [[ميسوپوٽيميا]] جو ذڪر قرآن مجيد ۾ پڻ اچي ٿو. ڪجهه شيعا مفسر هن آيت کي عراق ڏانهن اشارو سمجهن ٿا، جيڪو شيعن جي مقدس شهرن [[ڪوفو]],<ref name="Tabatabaei1979">{{Cite book |last=Tabatabaei |first=Sayyid Mohammad Hosayn |title=Shi'ite Islam |publisher=Suny Press |year=1979 |isbn=978-0-87395-272-9 |pages=192}}</ref><ref name="Kamil2008">{{cite book |last=al-Qummi |first=Ja'far ibn Qūlawayh |title=Kāmil al-Ziyārāt |publisher=Shiabooks.ca Press |year=2008 |pages=66–67 |translator=Sayyid Mohsen al-Husaini al-Mīlāni}}</ref> [[نجف]], [[ڪربلا]], [[ڪاظميه]]{{efn|ڪاظميه اڳ هڪ الڳ شهر هو، پر هاڻي بغداد جو حصو آهي.<ref name="EOIAH, Kadhimiyyah">{{Cite encyclopedia |title=Kadhimiya |encyclopedia=Encyclopaedia of Iranian Architectural History |language=fa |url=http://iranshahrpedia.ir/view/9341 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151003210802/http://iranshahrpedia.ir/view/9341 |archive-date=3 October 2015 |url-status=dead }}</ref>}} ۽ [[سامرا]]<ref name="AI2006">{{cite web |title=History of the Shrine of Imam Ali al-Naqi & Imam Hasan Al-Askari, Peace Be Upon Them |url=http://www.al-islam.org/shrines/samarra.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060223121838/http://www.al-islam.org/shrines/samarra.htm |archive-date=23 February 2006 |access-date=23 February 2006 |work=Al-Islam.org}}</ref><ref name="BBC2007Unesco">{{cite news |date=2007-06-28 |title=Unesco names World Heritage sites |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6248244.stm |access-date=2010-05-23 |publisher=[[BBC News]]}}</ref> سان لاڳاپيل آهي. اسلامي روايت موجب، [[حضرت ابراهيم]] ۽ [[حضرت لوط]]، جيڪي اسلام ۾ نبي مڃيا وڃن ٿا،<ref name="Wheeler2002">{{cite book |last=Wheeler |first=Brannon M. |url=https://books.google.com/books?id=qIDZIep-GIQC&q=%2225+prophets+mentioned+by+name%22&pg=PA8 |title=Prophets in the Quran: an introduction to the Quran and Muslim exegesis |publisher=Continuum International Publishing Group |year=2002 |isbn=978-0-8264-4957-3 |series=Comparative Islamic studies |pages=1–393}}</ref> قديم عراقي شهر [[ڪوثا]] ۾ رهندا هئا<ref name="MAH">''History of Islam'', volume 1, by Professor Masudul Hasan.{{page needed|date=September 2021}}{{edition needed|date=September 2021}}</ref> ۽ پوءِ "برڪت واري سرزمين" ڏانهن لڏي ويا.<ref name="qref|21|51|b=y}">{{qref|21|51|b=y}}</ref> {{blockquote|پوءِ اسان ابراهيم ۽ لوط کي انهيءَ سرزمين ڏانهن نجات ڏني، جنهن کي اسان سڀني جهانن لاءِ برڪت وارو بڻايو هو.|{{qref|21|71|b=yl}}}} حضرت ابراهيم ۽ حضرت لوط جي روايت کان علاوه، قرآن مجيد ۾ [[جودي جبل]],<ref name="qref|11|44|b=y">{{qref|11|44|b=y}}</ref><ref name="qref|23|23|b=y">{{qref|23|23|b=y}}</ref><ref name="Lewis1984">J. P. Lewis, ''Noah and the Flood: In Jewish, Christian, and Muslim Tradition'', The Biblical Archaeologist, December 1984, p.237</ref> [[بابل]],<ref name="qref|2|102|b=y">{{qref|2|102|b=y}}</ref><ref name="JE">[[Morris Jastrow]], Ira Maurice Price, [[Marcus Jastrow]], [[Louis Ginzberg]], and [[Duncan Black MacDonald|Duncan B. MacDonald]]; "[http://www.jewishencyclopedia.com/articles/2279-babel-tower-of Babel, Tower of]", ''[[Jewish Encyclopedia]]''; Funk & Wagnalls, 1906.</ref> ۽ [[نينوا]] (يونس جو شهر) جو پڻ ذڪر موجود آهي.<ref name="qref|10|98|b=y" /><ref name="IbnHisham, V.1, P.419–421" /><ref name="SycOrth" /> شيعا روايت ۾ [[امام حسين بن علي]] جي مزار کي غيرمعمولي اهميت حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ امام حسين ۽ سندن ساٿي شهيدن کي خدا جي راهه ۾ جهاد جو اعليٰ نمونو تصور ڪيو وڃي ٿو. شيعا عقيدي موجب ڪربلا زمين جي سڀ کان مقدس هنڌن مان هڪ آهي. ان بابت ڪيترين ئي روايتن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون. فرشتي [[جبرائيل]] [[حضرت محمد]] کي فرمايو:<ref name="kamil01" /> {{blockquote|ڪربلا، جتي توهان جو ڏوهٽو [[امام حسين بن علي]] ۽ سندس اهل بيت شهيد ٿيندا، زمين جي سڀ کان وڌيڪ برڪت واري ۽ مقدس علائقن مان هڪ آهي، ۽ اها جنت جي وادين مان هڪ وادي آهي.}} چوٿين شيعا امام [[امام زين العابدين]] کان روايت آهي:<ref>{{cite book |last=al-Qummi |first=Ja'far ibn Qūlawayh |title=Kāmil al-Ziyārāt |publisher=Shiabooks.ca Press |year=2008 |page=534 |translator=Sayyid Mohsen al-Husaini al-Mīlāni}}</ref> {{blockquote|الله تعاليٰ ڪربلا جي زمين کي ڪعبي جي زمين پيدا ڪرڻ کان چوويهه هزار سال اڳ ئي امن ۽ برڪت وارو حرم قرار ڏنو هو، ۽ ان کي پنهنجو مقدس مقام بڻايو. بيشڪ ڪربلا جنت جي باغن ۾ اهڙيءَ طرح چمڪندي، جيئن زمين وارن لاءِ تارن جي وچ ۾ روشن تارو چمڪندو آهي.}} انهيءَ سلسلي ۾ [[امام جعفر صادق]] کان روايت آهي ته: ''الله تعاليٰ منهنجي ڏاڏي امام حسينؑ جي قبر جي مٽيءَ کي هر بيماري جي شفا ۽ هر خوف کان امان بڻايو آهي.''<ref>Amali by [[Shaykh Tusi]], vol. 1 pg. 326</ref> هڪ ٻي روايت موجب: ''امام حسين بن عليؑ جي پاڪ قبر جي مٽي پاڪ ۽ برڪت واري مُشڪ آهي. جيڪو ان کي استعمال ڪري، ان لاءِ اها هر بيماريءَ جي شفا آهي، ۽ جيڪڏهن اسان جو دشمن ان کي استعمال ڪري ته هو اهڙيءَ طرح ڳري ويندو، جيئن چرٻي ڳري وڃي ٿي.''<ref>Mustadrakul Wasail, vol. 10, pg 339-40 tradition 2; Jadid Makarimul Akhlaq pg.189; Beharul Anwaar vol. 101, tradition 60</ref> === ڪربلا جي جنگ === {{main|ڪربلا جي جنگ}} [[فائل:Battle of Karbala (Without written version).jpg|thumb|ڪربلا جي جنگ]] 680ع (10 محرم 61هه) تي ڪربلا جي جنگ ڪوفي ڏانهن ويندڙ رستي جي ريگستان ۾ وڙهي وئي. [[امام حسين بن علي]] ۽ سندن ڀاءُ [[حضرت عباس بن علي]] کي مقامي [[بني اسد]] قبيلي دفن ڪيو. بعد ۾ اهو هنڌ ''مشهد الحسين'' جي نالي سان مشهور ٿيو. هي جنگ ان وقت شروع ٿي، جڏهن امام حسين [[يزيد اول]] جي بيعت ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ڪوفي جي والي [[عبيدالله بن زياد]]، [[عمر بن سعد]] جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه هزار سوار امام حسين جي مقابلي لاءِ موڪليا. امام حسين وٽ ڪا باقاعده فوج نه هئي؛ ساڻن فقط سندن خاندان ۽ ڪجهه وفادار ساٿي هئا، جن جو تعداد لڳ ڀڳ 73 هو، جن ۾ ڇهن مهينن جو [[علي اصغر بن حسين]] پڻ شامل هو. عمر بن سعد جي لشڪر کي حڪم ڏنو ويو ته امام حسين ۽ سندن ساٿين کي پاڻي کان محروم رکيو وڃي ته جيئن هو بيعت تي مجبور ٿين. 9 محرم تي امام حسين بيعت کان انڪار ڪيو ۽ رات عبادت لاءِ گهرڻ جي درخواست ڪئي. 10 محرم تي صبح جي نماز کان پوءِ پاڻ پنهنجي ساٿين سان گڏ جنگ ۾ لٿا. هن جنگ ۾ سندن تقريباً سڀئي ساٿي، جن ۾ سندن فرزند [[علي اڪبر بن حسين]]، [[علي اصغر بن حسين]] ۽ ڀائيٽا [[قاسم بن حسن]]، [[عون بن عبدالله]] ۽ [[محمد بن عبدالله]] شامل هئا، شهيد ٿي ويا.<ref>al-Tabari, Muhammad ibn Jarir – History of the Prophets and Kings; Volume XIX The Caliphate of Yazid ibn Muawiyah, translated by I.K.A Howard, SUNY Press, 1991</ref> 63هه (683ع) ۾ يزيد، امام حسين جي بچيل اهل بيت کي قيد مان آزاد ڪيو. جڏهن ماڻهن کي معلوم ٿيو ته رسول الله ﷺ جي اولاد کي قتل ڪيو ويو آهي ته وڏي صدمو ۽ ناراضگي پيدا ٿي. مڪي ڏانهن ويندي اهل بيت ڪربلا ۾ شهيدن جي مزارن تي به آيا. 65هه (685ع) ۾ [[سليمان بن صرد خزاعي]] جي زيارت لاءِ اچڻ جو به ذڪر ملي ٿو. آهستي آهستي امام حسين جي مزار جي چوڌاري شهر آباد ٿيڻ لڳو ۽ زائرن جي ضرورتن سان گڏ وڌندو ويو. مختلف مسلمان حڪمرانن هن شهر ۽ روضن کي وسيع ڪيو، جيتوڻيڪ ڪيترائي ڀيرا حملي آورن انهن کي نقصان پڻ پهچايو. اصل روضو 850ع ۾ عباسي خليفي [[المتوڪل]] ڊهرائي ڇڏيو، پر 979ع ڌاري ٻيهر تعمير ٿيو. 1086ع ۾ باهه سبب جزوي نقصان کان پوءِ وري بحال ڪيو ويو. === ابتدائي جديد دور === عثماني دور ۾ ڪربلا، [[نجف]] وانگر، پاڻيءَ جي شديد کوٽ جو شڪار رهي. ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ فرات مان حسينيه واهه تي بند ٻڌڻ کان پوءِ اها تڪليف گهڻي حد تائين ختم ٿي. 1737ع ۾ ڪربلا، [[اصفهان]] جي جاءِ تي شيعا علمي مرڪز بڻجي ويو. ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري شهر تي مشهور عالم [[يوسف البحراني]] جو علمي اثر غالب رهيو، جيڪو اخباري مذهب جو وڏو عالم هو. سندس وفات (1772ع) کان پوءِ اصولي فڪر وڌيڪ اثرائتو ٿيو.<ref>Juan Cole, ''Sacred Space and Holy War'', IB Tauris, 2007, pp. 71–72.</ref> 21 اپريل 1802ع تي [[ڪربلا تي وهابي حملو]] ٿيو، جڏهن [[پهريون سعودي رياست|پهرين سعودي رياست]] جي حڪمران [[عبدالعزيز بن محمد آل سعود]] جي حڪم هيٺ نجد مان آيل لڳ ڀڳ 12,000 وهابي لشڪر شهر تي حملو ڪيو.<ref name="LOC">{{cite web|last1=Staff writers|title=The Saud Family and Wahhabi Islam, 1500–1818|url=http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/loc/sa/saud_wahhabi.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040317191304/http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/loc/sa/saud_wahhabi.htm|url-status=dead|archive-date=March 17, 2004|website=www.au.af.mil|access-date=8 August 2016}}</ref> حملي ۾ هزارين ماڻهو مارجي ويا ۽ [[امام حسين بن علي]] جي روضي جي گنبذ کي به نقصان پهتو. ان کان پوءِ عثماني دور ۾ ڪربلا کي ڪجهه عرصي لاءِ نيم خودمختياري حاصل رهي. 1843ع ۾ عثماني فوج شهر جو گهيرو ڪري اندر داخل ٿي. هن ڪارروائي ۾ هزارين ماڻهو مارجي ويا، جنهن کان پوءِ ڪيترائي عالم ۽ شاگرد [[نجف]] منتقل ٿي ويا، جيڪو پوءِ شيعا مذهبي تعليم جو اهم مرڪز بڻجي ويو.<ref>Cole, Juan R.I. and Moojan Momen. 1986. "Mafia, Mob and Shiism in Iraq: The Rebellion of Ottoman Karbala 1824–1843." ''Past & Present'', No. 112.</ref> === جديد تاريخ === [[File:Karbala 07402u.jpg|thumb|1932ع ۾ ڪربلا جي هڪ مسجد|left]] 1915ع ۾ ڪربلا عثماني سلطنت خلاف بغاوت جو مرڪز بڻيو.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zZgAAwAAQBAJ|title=The Arab Movements in World War I|last=Tauber|first=Eliezer|date=2014-03-05|publisher=Routledge|isbn=9781135199784|pages=30|language=en}}</ref> 1928ع ۾ شهر جي چوڌاري دلدلن کي ختم ڪرڻ لاءِ وڏو نيڪاليءَ وارو منصوبو مڪمل ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|title=Report by His Britannic Majesty's Government to the Council of the League of Nations on the Administration of Iraq 1927–28|url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uc1.$b405474&view=1up&seq=177&q1=Karbala|page=177}}</ref> 2003ع ۾ عراق تي آمريڪي حملي کان پوءِ ڪربلا جي شهري ڪائونسل آمريڪي بحري فوج جي ليفٽيننٽ ڪرنل ميٿيو لوپز کي ميئر چونڊڻ جي ڪوشش ڪئي، ته جيئن سندس فوجي ۽ مالي وسيلا شهر ۾ موجود رهن.<ref>{{Cite book|last=Mattis, James N.|title=Call Sign Chaos: Learning to Lead|year=2019|pages=112}}</ref> 3 کان 6 اپريل 2004ع تائين [[ڪربلا سٽي هال جو دفاع]] جي نالي سان مشهور ويڙهه ٿي، جنهن ۾ [[مهدي آرمي]] جي ويڙهاڪن ۽ پولينڊ ۽ بلغاريا جي فوجين وچ ۾ سخت جهيڙا ٿيا. 14 اپريل 2007ع تي امام حسين جي روضي کان لڳ ڀڳ 600 فوٽ پري ڪار بم ڌماڪي ۾ 47 ماڻهو مارجي ويا ۽ 150 کان وڌيڪ زخمي ٿيا.<ref>{{cite news |first=Lily |last=Hamourtziadou |title=A Week in Iraq |url=http://iraqbodycount.org/editorial/weekiniraq/40/ |publisher=iraqbodycount.org |date=2007-04-15}}</ref> 19 جنوري 2008ع تي لڳ ڀڳ ويهه لک عراقي شيعا [[عاشورا]] جي موقعي تي ڪربلا پهتا. تقريب جي حفاظت لاءِ 20,000 فوجي ۽ پوليس مقرر ڪئي وئي، جڏهن ته بصره ۽ ناصريه ۾ ٿيل جهيڙن سبب مجموعي طور 263 ماڻهو مارجي ويا.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7197473.stm|title=Iraqi Shia pilgrims mark holy day|date=19 January 2008|via=BBC News}}</ref> == جاگرافي == ڪربلا ۾ لڳ ڀڳ 39 لک کجيءَ جا وڻ موجود آهن، جن مان 90 مختلف قسمن جون لڳ ڀڳ 160,000 ٽن کجورون پيدا ٿين ٿيون.<ref name=":0">{{Cite web |last=admin |date=2024-10-19 |title=Iraq's Agricultural Triumph - Karbala Becomes the World's Largest Palm Oasis |url=https://tijaraiq.com/iraqs-agricultural-triumph-karbala-becomes-the-worlds-largest-palm-oasis/ |access-date=2025-02-23 |website=Trade In Iraq |language=en}}</ref> کجين جي تعداد جي لحاظ کان ڪربلا، سعودي عرب جي [[الاحساء نخلستان]] کان اڳتي نڪري دنيا جو سڀ کان وڏو کجين وارو نخلستان بڻجي ويو آهي.<ref name=":0" /> هي شهر [[بغداد]] کان لڳ ڀڳ {{convert|100|km|mi|abbr=on}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. === آبهوا === [[File:Trees in Karbala.jpg|thumb|هڪ ڍنڍ جي پٺيان ڪربلا جا کجيءَ جا وڻ]] ڪربلا ۾ [[گرم ريگستاني آبهوا]] رهي ٿي، جيڪا [[ڪوپن آبهوا درجيبندي]] موجب ''BWh'' درجي ۾ اچي ٿي. هتي اونهارو تمام گرم، ڊگهو ۽ خشڪ هوندو آهي، جڏهن ته سيارو نسبتاً نرم هوندو آهي. سالياني برسات جو لڳ ڀڳ سمورو حصو نومبر کان اپريل تائين پوندو آهي، پر ڪنهن به مهيني ۾ تمام گهڻي برسات نه پوندي آهي. {{Weather box | width = auto | location = ڪربلا (1991–2020ع) | metric first = Y | single line = Y | collapsed = Y | Jan high C = 16.6 | Feb high C = 19.5 | Mar high C = 24.6 | Apr high C = 31.3 | May high C = 37.6 | Jun high C = 42.4 | Jul high C = 44.7 | Aug high C = 44.7 | Sep high C = 40.9 | Oct high C = 34.2 | Nov high C = 24.1 | Dec high C = 18.3 | Jan mean C = 10.6 | Feb mean C = 12.9 | Mar mean C = 17.4 | Apr mean C = 23.9 | May mean C = 29.7 | Jun mean C = 33.9 | Jul mean C = 36.4 | Aug mean C = 35.9 | Sep mean C = 32.3 | Oct mean C = 26.2 | Nov mean C = 17.7 | Dec mean C = 12.3 | Jan low C = 6.0 | Feb low C = 8.0 | Mar low C = 12.1 | Apr low C = 17.9 | May low C = 23.5 | Jun low C = 27.6 | Jul low C = 29.8 | Aug low C = 29.3 | Sep low C = 25.6 | Oct low C = 20.1 | Nov low C = 12.1 | Dec low C = 7.4 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 17.6 | Feb precipitation mm = 14.5 | Mar precipitation mm = 14.1 | Apr precipitation mm = 11.9 | May precipitation mm = 2.4 | Jun precipitation mm = 0.0 | Jul precipitation mm = 0.0 | Aug precipitation mm = 0.0 | Sep precipitation mm = 0.3 | Oct precipitation mm = 4.1 | Nov precipitation mm = 14.8 | Dec precipitation mm = 13.8 | Jan humidity = 72.1 | Feb humidity = 60.7 | Mar humidity = 49.8 | Apr humidity = 42.5 | May humidity = 34.1 | Jun humidity = 28.2 | Jul humidity = 28.6 | Aug humidity = 30.2 | Sep humidity = 34.9 | Oct humidity = 44.7 | Nov humidity = 61.5 | Dec humidity = 70.5 | source 1 = <ref>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Iraq/CSV/KERBALLA_40656.csv |title=World Meteorological Organization Climate Normals for 1991–2020: Kerballa |format=CSV |publisher=[[قومي سامونڊي ۽ فضائي انتظاميا]] |access-date=2 August 2023 }}</ref> }} == معيشت == ڪربلا شيعا مسلمانن لاءِ هڪ اهم زيارتي مرڪز آهي، خاص طور [[محرم]] جي مقدس مهيني دوران. ڪربلا ۾ هوٽلن ۽ سياحتي ريسٽورنٽن جي انجمن جي نائب صدر اظهر الڪلاش موجب، عراق جي ٻين شهرن جي ڀيٽ ۾ ڪربلا ۾ هوٽلن جو تعداد سڀ کان وڌيڪ آهي. شهر ۾ مختلف درجن جون لڳ ڀڳ 900 هوٽلون موجود آهن، جيڪي سڄي عراق جي هوٽلن جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو بڻجن ٿيون. سندس چوڻ موجب ڪجهه هوٽلن بابت شهري بچاءَ واري اداري حفاظتي خدشا ظاهر ڪيا آهن، پر گهڻيون هوٽلون لاڳو ضابطن ۽ هدايتن تي عمل ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=2018-08-18 |title=Al-Abbas Holy Shrine opens al-'Afaf Shopping Center in Karbala – International Shia News Agency |url=https://en.shafaqna.com/68997/al-abbas-holy-shrine-opens-al-afaf-shopping-center-in-karbala/ |access-date=2025-02-23 |language=en-US}}</ref> شهر جي سياحتي معيشت تي طلب ۽ فراهميءَ جو نمايان اثر پوي ٿو. زيارتن جي موسم دوران هوٽلن ۽ ٽرانسپورٽ جون قيمتون وڌي وڃن ٿيون. عام ڏينهن ۾ ڪربلا ۾ هڪ رات لاءِ هوٽل جو گهٽ ۾ گهٽ اگهه لڳ ڀڳ 10 آمريڪي ڊالر هوندو آهي، جڏهن ته [[عاشورا]] دوران اهو 50 ڊالرن تائين پهچي سگهي ٿو. [[اربعين جي زيارت]] دوران وڏي طلب سبب اهي اگهه ٻيڻا به ٿي سگهن ٿا. اربعين کي هوٽل مالڪن لاءِ سڄي سال جي سڀ کان اهم زيارتي موسم سمجهيو وڃي ٿو. زيارت ۽ مذهبي سياحت شهر جي هوٽلن، زراعت، واپار، ٽرانسپورٽ ۽ ٻين خدمتي شعبن ۾ روزگار ۽ اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏين ٿيون. '''ڪربلا تيل صاف ڪرڻ وارو ڪارخانو''' روزانو 140,000 بيرل تيل صاف ڪرڻ جي گنجائش رکي ٿو ۽ چئن ڏهاڪن دوران عراق جو سڀ کان وڏو تيل صاف ڪرڻ وارو منصوبو آهي.<ref name=":2">{{Cite web |title=Iraq's Karbala oil refinery to produce 70% of country's petroleum products and generate $3bn in revenue |url=https://shafaq.com/en/Economy/Iraq-s-Karbala-oil-refinery-to-produce-70-of-country-s-petroleum-products-and-generate-3bn-in-revenue |access-date=2025-02-23 |website=Shafaq News |language=en}}</ref> ڪارخاني مارچ 2024ع جي وچ ڌاري واپاري پيداوار شروع ڪئي، جڏهن شروعاتي طور اهو پنهنجي مجموعي گنجائش جي 60 سيڪڙو تي ڪم ڪري رهيو هو. ان وقت آگسٽ 2024ع تائين مڪمل پيداواري گنجائش حاصل ڪرڻ جو منصوبو مقرر ڪيو ويو هو.<ref name=":2" /> اندازي موجب هي ڪارخانو عراق جي پيٽروليم شين جي ضرورتن جو لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو پيدا ڪري سگهي ٿو ۽ ساليانو لڳ ڀڳ 3 ارب آمريڪي ڊالر آمدني پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref name=":2" /> == ثقافت == === مذهبي سياحت === [[File:Shrine in Karbala.jpg|thumb|ڪربلا ۾ روضو، جنهن ۾ [[عربيسڪ]] طرزِ آرائش نظر اچي ٿي]] [[File:العتبة العباسية المقدسة (6).jpg|thumb|[[حضرت عباس جو روضو]]]] [[ڪربلا]]، [[نجف]] سان گڏ، شيعا مسلمانن لاءِ دنيا جي اهم ترين مذهبي زيارتي شهرن مان هڪ آهي. [[صدام حسين]] جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ شهر ۾ مذهبي سياحت ۾ نمايان واڌ آئي، جنهن سان مقامي سياحتي صنعت به تيزيءَ سان ترقي ڪئي.<ref>{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/en/life-style/art-and-culture/2013/04/04/Iraq-s-holy-cities-enjoy-boom-in-religious-tourism.html|title=Iraq's holy cities enjoy boom in religious tourism|publisher=Al Arabiya|date=4 April 2013}}</ref> ڪربلا جا اهم مذهبي ۽ سياحتي ماڳ هي آهن: * [[حضرت عباس جو روضو]] * [[امام حسين جو روضو]] * [[فرات درياهه]] * [[موجده جا آثار]]، جيڪي شهر کان لڳ ڀڳ {{convert|40|km|mile|abbr=in}} اولهه طرف واقع آهن.<ref name="Al-Shirazi">[http://www.alshirazi.net/karbala/torath/04.htm منارة موجدة «مَعلَمٌ حددت وظيفته تسميته»]. ''Al-Shirazi''. Retrieved January 5, 2018.</ref><ref name="Holy Karbala">[http://www.holykarbala.net/v2/index.php/ar/%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D9%83%D8%B1%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3%D8%A9-3/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1/258-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D9%85%D9%88%D8%AC%D8%AF%D8%A9 الآثار منارة موجدة] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202211246/http://www.holykarbala.net/v2/index.php/ar/%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86%D8%A9-%D9%83%D8%B1%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%A1-%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%82%D8%AF%D8%B3%D8%A9-3/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B2%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1/258-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%A9-%D9%85%D9%88%D8%AC%D8%AF%D8%A9 |date=2020-12-02 }}. ''Holy Karbala''. Retrieved January 5, 2018.</ref> [[اربعين جي زيارت]] هر سال ڪربلا ۾ ٿيندڙ هڪ عظيم مذهبي اجتماع آهي، جنهن کي دنيا جي سڀ کان وڏن پُرامن اجتماعن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. 2017ع ۾ لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ ماڻهن هن زيارت ۾ شرڪت ڪئي. 6 سيپٽمبر 2023ع تي سرڪاري انگن اکرن موجب ڏهن ڏينهن جي عرصي دوران زائرن جو تعداد 2 ڪروڙ 20 لک کان وڌي ويو، جنهن سان اربعين دنيا جو سڀ کان وڏو ۽ پُرامن عوامي اجتماع بڻجي ويو. هن زيارت ۾ وڏي انگ ۾ شيعا مسلمان شرڪت ڪندا آهن، جڏهن ته ڪيترائي سني مسلمان ۽ عيسائي پڻ امام حسين کي عقيدت پيش ڪرڻ لاءِ ڪربلا اچن ٿا. '''هو اِز حسين؟''' (''Who Is Hussain'') نالي خيراتي تنظيم، جيڪا ڪربلا سان لاڳاپيل آهي، تقريباً 50 هزار رت جا عطيا گڏ ڪري چڪي آهي، جن جي نتيجي ۾ هڪ لک 40 هزار کان وڌيڪ زندگيون بچائڻ ۾ مدد ملي آهي. ان کان علاوه تنظيم 7 لک کان وڌيڪ ماڻهن کي خوراڪ فراهم ڪري چڪي آهي. اربعين دوران تنظيم جون رضاڪار ٽيمون دنيا جي مختلف ملڪن، جن ۾ آمريڪا، فرانس، برطانيا، پاڪستان، لبنان ۽ ڪيترائي آفريقي ملڪ شامل آهن، رت جي عطين، کاڌي، پيئڻ جي پاڻي ۽ حفاظتي ماسڪن جي ورڇ جهڙيون انساني ڀلائي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿيون. === رانديون === [[ڪربلا فٽبال ڪلب]] ڪربلا جو هڪ پيشه ور فٽبال ڪلب آهي، جيڪو [[عراق اسٽارز ليگ]] ۾ حصو وٺي ٿو، جيڪا عراقي فٽبال ليگ نظام جي سڀ کان مٿانهين ڊويزن آهي. [[ڪربلا اسپورٽس سٽي]]، جيڪو ڪربلا شهر جي ڏکڻ ۾ واقع آهي، هڪ وڏو راندين جو مرڪز آهي. هن ڪمپليڪس ۾ 30,000 تماشائين جي گنجائش وارو [[ڪربلا انٽرنيشنل اسٽيڊيم]]، 2,000 تماشائين جي گنجائش وارو هڪ ننڍو فٽبال اسٽيڊيم، تربيتي فٽبال ميدان، ترڻ جو هال ۽ هڪ هوٽل پڻ شامل آهن. == تعليم == === يونيورسٽيون === {{main|ڪربلا يونيورسٽي|اهل البيت يونيورسٽي ڪاليج}} [[ڪربلا يونيورسٽي]]، جيڪا 1 مارچ 2002ع تي قائم ڪئي وئي، علمي انتظام، انساني وسيلن ۽ سائنسي تحقيق جي لحاظ کان عراق جي نمايان يونيورسٽين مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web|url=http://en.uokerbala.edu.iq/index.php/about-us-uni|title=Karbala University: A General View|website=University of Karbala|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010075548/http://en.uokerbala.edu.iq/index.php/about-us-uni|archive-date=2017-10-10|url-status=dead|access-date=2017-04-21}}</ref> [[اهل البيت يونيورسٽي]] جو بنياد سيپٽمبر 2003ع ۾ ڊاڪٽر محسن باقر محمد صالح القزويني وڌو. هن يونيورسٽي ۾ ڇهه اهم فئڪلٽيون آهن: قانون، فنون، اسلامي علوم، ميڊيڪل ۽ صحت ٽيڪنالاجي، فارمييسي ۽ ڏندن جي طب.<ref>{{Cite web|url=http://abu.edu.iq/en|title=Ahl Al Bayt University Website|website=Ahl Al Bayt University|access-date=2019-11-23}}</ref> [[وارث الانبياء يونيورسٽي]]، جيڪا [[امام حسين جو روضو|امام حسين جي روضي]] جي سرپرستي هيٺ ڪربلا ۾ 2017ع ۾ قائم ڪئي وئي، انجنيئرنگ، انتظاميا، معاشيات، قانون ۽ پئٿالاجي جون فئڪلٽيون رکي ٿي. هن يونيورسٽي 2017–2018ع جي تعليمي سال ۾ شاگردن جي پهرين بيچ کي داخلا ڏني.<ref>{{cite web|author=Ali Tekmaji|url=http://im.imamhussain.org/english/reports/7306|title=Karbala opens new advanced academic university|publisher=Imam Hussein Holy Shrine (International Media)|date=September 20, 2017|access-date=September 23, 2017}}</ref> === حوزو === [[حوزو]] شيعا اسلامي تعليمي ادارا آهن، جيڪي ڪنهن وڏي آيت الله يا عالمن جي گروهه جي نگراني هيٺ هلن ٿا. انهن جو مقصد شيعا مسلمانن کي ديني تعليم ڏيڻ ۽ کين ''عالم'' (ديني عالم) بڻجڻ لاءِ اعليٰ مذهبي تربيت فراهم ڪرڻ آهي. شروعاتي دور ۾ ڪربلا جا حوزا گهڻو ڪري [[ايراني قومون|ايراني]] ۽ ترڪ عالمن تي مشتمل هئا. 1830ع ۾ شريف العلماء مازندراني جي وفات ۽ 1843ع ۾ عثماني حڪومت پاران شيعن تي ٿيل جبر سبب ڪيترائي عالم [[نجف]] منتقل ٿي ويا، جتي اڳ ئي هڪ وڏو [[حوزو]] موجود هو.<ref>{{Cite web |title=مركز الأبحاث العقائدية |url=https://aqaed.net/ |access-date=2025-10-20 |website=مركز الأبحاث العقائدية |language=ar}}</ref> ان لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ [[نجف جو حوزو]] شيعا اسلامي قيادت ۽ ديني تعليم جو مرڪزي ادارو بڻجي ويو.<ref>{{Cite book|title=Shi'i Scholars of Nineteenth Century: The Ulama of Najaf and Karbala|last=Litvak|first=Meir|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=0-521-62356-1|location=United Kingdom|pages=51–141}}</ref> اڄ به ڪربلا ۾ حوزا موجود آهن، جهڙوڪ [[علامه ابن فهد اسڪول]]، پر انهن جو اثر ۽ اهميت نجف جي حوزي جي مقابلي ۾ نسبتاً گهٽ آهي. == بنيادي ڍانچو == === هوائي اڏا === ڪربلا ۾ هيٺيان هوائي اڏا شامل آهن:<ref name="Frbiu 03-2017">{{cite news |publisher=[[عراق جي پرڏيهي معاملن واري وزارت|Foreign Relations Bureau – Iraq]] |title=$500 Million Airport Scandal Exposes Industrial Scale Corruption in Holy Karbala |url=https://www.frbiu.com/articles/500-million-airport-scandal-exposes-industrial-scale-corruption-in-holy-karbala |date=2017-03-07 |access-date=2018-11-21}}</ref> * [[ڪربلا اتر اوڀر هوائي اڏو]]<ref name="CAPA">{{cite web |publisher=CAPA Centre for Aviation |title=Karbala Northeast (Imam Hussein) Airport |url=https://centreforaviation.com/data/profiles/newairports/karbala-northeast-imam-hussein-airport |access-date=2018-11-20}}</ref> * [[ڪربلا بين الاقوامي هوائي اڏو]]<ref name="MEED 2018">{{cite book |publisher=[[MEED|Economic East Economic Digest]] |title=MEED |volume=42 |issue=27–39 |pages=38–48 |url=https://books.google.com/books?id=559WAAAAYAAJ&q=karbala+international+airport |year=2018}}</ref> (ڪربلا جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع) === شهرن جي وچ ۾ تيز رفتار ريلوي نظام === فيبروري 2024ع ۾ [[عراقي قومي سيڙپڪاري ڪميشن]] (NIC) ڪربلا ۽ [[نجف]] جي وچ ۾ [[تيز رفتار ريل]] تعمير ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو. منصوبو مڪمل ٿيڻ کان پوءِ اها ريل هر ڪلاڪ لڳ ڀڳ 25,000 مسافرن کي کڻي وڃڻ جي گنجائش رکندي.<ref>{{cite web|url=https://www.railway-technology.com/news/iraqi-government-opens-two-rail-project-tenders/|title=Iraqi government opens two rail project tenders|publisher=Railway Technology}}</ref><ref>{{cite web|url=https://shiawaves.com/english/news/101296-work-on-high-speed-train-project-linking-holy-karbala-to-holy-najaf-to-begin-soon-ministry-says/|title=Work on high-speed train project linking Holy Karbala to Holy Najaf to begin soon, ministry says|publisher=ShiaWaves}}</ref> == بين الاقوامي لاڳاپا == === ڀيڻ شهر === 2020ع تائين، ڪربلا جا هيٺيان ٻه [[ڀيڻ شهر]] آهن: * {{flagicon|IRN}} [[مشهد]]، ايران<ref name=mashhad>{{cite web|title=Town Twinning|url=https://en.mashhad.ir/portal_content/782528-Town-Twinning.html|website=mashhad.ir|publisher=Mashhad|access-date=2020-06-22|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027212121/http://en.mashhad.ir/portal_content/782528-Town-Twinning.html|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|IRN}} [[تبريز]]، ايران<ref>{{cite web|title=Tabriz and Shanghai agree to be sister cities|url=https://en.tabriz.ir/News/281/Tabriz-and-Shanghai-agree-to-be-sister-cities-.html|website=tabriz.ir|publisher=Tabriz|date=2019-05-06|access-date=2020-06-22|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128020427/https://en.tabriz.ir/News/281/Tabriz-and-Shanghai-agree-to-be-sister-cities-.html|url-status=dead}}</ref> == ڪربلا شهر جا مشهور محلا == * باب السلامة * باب الطاق * باب بغداد * باب الخان * باب مخيّم * باب نجف == وڌيڪ مطالعو == === اوڻيهين صديءَ ۾ شايع ٿيل === * {{cite book |title=Dictionnaire geographique, historique, descriptif, acheologique des pèlerinages anciens et modernes |year=1859 |location=Paris |language=fr |editor=Louis de Sivry |chapter-url=https://books.google.com/books?id=jRsAAAAAQAAJ&pg=PA859 |chapter=Karbala }} === ويهين صديءَ ۾ شايع ٿيل === * {{Cite EB1911 |wstitle=Kerbela |volume=15 |last=Peters |first=John Punnett |author-link=John Punnett Peters |pages=753–754 |short=1 }} === ايڪويهين صديءَ ۾ شايع ٿيل === * {{cite book |title=Historic Cities of the Islamic World |editor=C. Edmund Bosworth |year=2007 |publisher=[[ڪوننڪليڪه برل]] |location=Leiden |chapter=Karbala }} * {{Citation |publisher=[[ABC-CLIO]] |location=Santa Barbara, USA |editor1=Michael R.T. Dumper |editor2=Bruce E. Stanley |title=Cities of the Middle East and North Africa |date=2008 |chapter=Karbala }} ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Karbala}} {{Wikivoyage}} * [http://www.sacred-destinations.com/iraq/karbala.htm ڪربلا جا شيعا روضا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618005545/http://www.sacred-destinations.com/iraq/karbala.htm |date=2009-06-18 }} – Sacred Destinations * [http://www.123shayari.com/category/karbala-shayari/ ڪربلا بابت شيعا شاعري] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131106044903/http://www.123shayari.com/category/karbala-shayari/ |date=6 November 2013 }}. * [http://indianmuslims.in/karbala-a-lesson-for-mankind/ ڪربلا – انسانيت لاءِ هڪ سبق] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130618103308/http://indianmuslims.in/karbala-a-lesson-for-mankind/ |date=2013-06-18 }} (محفوظ ڪيل نسخو) * [http://www.smsblaze.com/category/karbala-sms/ ڪربلا بابت قول ۽ چوڻيون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307211319/http://smsblaze.com/category/karbala-sms |date=2016-03-07 }} * [http://minhaj-al-nubuwwah.cf/karbala.html ڪربلا ۽ شهادت] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210512041144/http://minhaj-al-nubuwwah.cf/karbala.html |date=2021-05-12 }} * [http://twelvershia.net/2016/01/29/karbala-the-facts-and-the-fairytales/ ڪربلا – حقيقتون ۽ افسانا] * [https://www.al-islam.org/articles/karbala-the-chain-of-events ڪربلا: واقعن جو سلسلو] {{عراق جا ضلعا}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪربلا]] [[زمرو:مقدس شهر]] [[زمرو:شيعن جا مقدس شهر]] [[زمرو:ڪربلا گورنري ۾ آباديون]] [[زمرو:عراق جي ضلعن جا صدر مقام]] [[زمرو:عراق جا شهر]] [[زمرو:حسين بن علي جا ساٿي]] [[زمرو:ڪربلا گورنري]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:عراق]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]] [[زمرو:اسلامي جایون]] [[زمرو:عراق ۾ شهر]] dmcbm0ig0nbxqgok62gu3knr0gpvlsw 0 30367 399948 315964 2026-07-31T12:43:38Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[سرحدي علائقو ٽانڪ]] کي [[جنڊوله تعلقو]] ڏانھن چوريو 315964 wikitext text/x-wiki [[فائل:FATA_(8).jpg|thumb|سرحدي علائقو ٽانڪ]] '''سرحدي علائقو ٽانڪ''' (Frontier Region Tank) [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا|قبائلي علاقن]] ۾ ھڪ ننڍو علائقو آھي۔ علائقي جو نالو [[ٽانڪ ضلعو|ضلعي ٽانڪ]] جي نالي تي آھي جيڪو انجي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آھي۔ انجي  [[اتر]] ۾ ڏکڻ وزيرستان، اتر اوڀر ۾ [[لڪي مروت ضلعو|ضلعو لڪي مروت]] واقع آھن۔ <ref name="tank">{{حوالو ويب|url=http://www.fata.gov.pk/subpages/tank.php|title=Historical and administrative profile of the FR Tank|publisher=FATA Secretariat|accessdate=2010-04-05}}</ref> ھي [[ٽانڪ ضلعو|ضلعي ٽانڪ]] جي ڊسٽرڪٽ ڪوآرڊينيشن آفيسر (ڊي سي او) جي زير انتظام آھي۔ <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.fata.gov.pk/subpages/admnsystem.php|title=Administrative System|publisher=FATA Secretariat|accessdate=2010-04-05}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا|قبائلي علاقا]] * [[ٽانڪ ضلعو|ضلعو ٽانڪ]] == خارجي ڳنڍڻا == * [http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/part12.ch3.html قبائلي علائقن تي آئيني شقون] - باب 3, پاڪستان جي آئين جو حصو ٻارنھن * [http://www.fata.gov.pk حڪومت قبائلي علاقا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720052328/http://www.fata.gov.pk/ |date=2009-07-20 }} * [http://www.safron.gov.pk پاڪستاني وفاقي وزارت براءِ رياستون ۽ سرحدي علائقا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220318132844/http://www.safron.gov.pk/ |date=2022-03-18 }} == حوالا == {{حوالا}} {{حوالو}} [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] anw9bpbqeusg8bkzr5ex023ynubd83d 399950 399948 2026-07-31T12:44:04Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ٽانڪ ضلعو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 399950 wikitext text/x-wiki [[فائل:FATA_(8).jpg|thumb|سرحدي علائقو ٽانڪ]] '''سرحدي علائقو ٽانڪ''' (Frontier Region Tank) [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا|قبائلي علاقن]] ۾ ھڪ ننڍو علائقو آھي۔ علائقي جو نالو [[ٽانڪ ضلعو|ضلعي ٽانڪ]] جي نالي تي آھي جيڪو انجي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آھي۔ انجي  [[اتر]] ۾ ڏکڻ وزيرستان، اتر اوڀر ۾ [[لڪي مروت ضلعو|ضلعو لڪي مروت]] واقع آھن۔ <ref name="tank">{{حوالو ويب|url=http://www.fata.gov.pk/subpages/tank.php|title=Historical and administrative profile of the FR Tank|publisher=FATA Secretariat|accessdate=2010-04-05}}</ref> ھي [[ٽانڪ ضلعو|ضلعي ٽانڪ]] جي ڊسٽرڪٽ ڪوآرڊينيشن آفيسر (ڊي سي او) جي زير انتظام آھي۔ <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.fata.gov.pk/subpages/admnsystem.php|title=Administrative System|publisher=FATA Secretariat|accessdate=2010-04-05}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا|قبائلي علاقا]] * [[ٽانڪ ضلعو|ضلعو ٽانڪ]] == خارجي ڳنڍڻا == * [http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/part12.ch3.html قبائلي علائقن تي آئيني شقون] - باب 3, پاڪستان جي آئين جو حصو ٻارنھن * [http://www.fata.gov.pk حڪومت قبائلي علاقا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720052328/http://www.fata.gov.pk/ |date=2009-07-20 }} * [http://www.safron.gov.pk پاڪستاني وفاقي وزارت براءِ رياستون ۽ سرحدي علائقا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220318132844/http://www.safron.gov.pk/ |date=2022-03-18 }} == حوالا == {{حوالا}} {{حوالو}} [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ٽانڪ ضلعو]] 7vrwiktzs9htqpf2xm58zz60igcij6i 399951 399950 2026-07-31T12:44:45Z Ibne maryam 17680 399951 wikitext text/x-wiki [[فائل:FATA_(8).jpg|thumb|سرحدي علائقو ٽانڪ]] '''سرحدي علائقو ٽانڪ''' (Frontier Region Tank) [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا|قبائلي علاقن]] ۾ ھڪ ننڍو علائقو آھي۔ علائقي جو نالو [[ٽانڪ ضلعو|ضلعي ٽانڪ]] جي نالي تي آھي جيڪو انجي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آھي۔ انجي  [[اتر]] ۾ ڏکڻ وزيرستان، اتر اوڀر ۾ [[لڪي مروت ضلعو|ضلعو لڪي مروت]] واقع آھن۔ <ref name="tank">{{حوالو ويب|url=http://www.fata.gov.pk/subpages/tank.php|title=Historical and administrative profile of the FR Tank|publisher=FATA Secretariat|accessdate=2010-04-05}}</ref> ھي [[ٽانڪ ضلعو|ضلعي ٽانڪ]] جي ڊسٽرڪٽ ڪوآرڊينيشن آفيسر (ڊي سي او) جي زير انتظام آھي۔ <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.fata.gov.pk/subpages/admnsystem.php|title=Administrative System|publisher=FATA Secretariat|accessdate=2010-04-05}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا|قبائلي علاقا]] * [[ٽانڪ ضلعو|ضلعو ٽانڪ]] == حوالا == {{حوالا}} {{حوالو}} [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ٽانڪ ضلعو]] 24eo4zw2ybpr0f71bz5wwt3dw243l4x 399953 399951 2026-07-31T12:47:04Z Ibne maryam 17680 399953 wikitext text/x-wiki [[فائل:FATA_(8).jpg|thumb|سرحدي علائقو ٽانڪ]] '''سرحدي علائقو ٽانڪ''' (Frontier Region Tank) [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا|قبائلي علاقن]] ۾ ھڪ ننڍو علائقو آھي۔ علائقي جو نالو [[ٽانڪ ضلعو|ضلعي ٽانڪ]] جي نالي تي آھي جيڪو انجي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آھي۔ انجي  [[اتر]] ۾ ڏکڻ وزيرستان، اتر اوڀر ۾ [[لڪي مروت ضلعو|ضلعو لڪي مروت]] واقع آھن۔ <ref name="tank">{{حوالو ويب|url=http://www.fata.gov.pk/subpages/tank.php|title=Historical and administrative profile of the FR Tank|publisher=FATA Secretariat|accessdate=2010-04-05}}</ref> ھي [[ٽانڪ ضلعو|ضلعي ٽانڪ]] جي ڊسٽرڪٽ ڪوآرڊينيشن آفيسر (ڊي سي او) جي زير انتظام آھي۔ <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.fata.gov.pk/subpages/admnsystem.php|title=Administrative System|publisher=FATA Secretariat|accessdate=2010-04-05}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا|قبائلي علاقا]] * [[ٽانڪ ضلعو|ضلعو ٽانڪ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/part12.ch3.html قبائلي علائقن تي آئيني شقون] - باب 3, پاڪستان جي آئين جو حصو ٻارنھن * [http://www.fata.gov.pk حڪومت قبائلي علاقا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720052328/http://www.fata.gov.pk/ |date=2009-07-20 }} * [http://www.safron.gov.pk پاڪستاني وفاقي وزارت براءِ رياستون ۽ سرحدي علائقا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220318132844/http://www.safron.gov.pk/ |date=2022-03-18 }} [[زمرو:جنڊوله تعلقو]] [[زمرو:ٽانڪ ضلعو]] [[زمرو:ٽانڪ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] d6kqelg1d095xvt4d2eafassi7kjx98 399954 399953 2026-07-31T12:49:37Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 399954 wikitext text/x-wiki [[فائل:FATA_(8).jpg|thumb|سرحدي علائقو ٽانڪ]] '''سرحدي علائقو ٽانڪ''' (Frontier Region Tank) [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا|قبائلي علاقن]] ۾ ھڪ ننڍو علائقو آھي۔ علائقي جو نالو [[ٽانڪ ضلعو|ضلعي ٽانڪ]] جي نالي تي آھي جيڪو انجي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آھي۔ انجي  [[اتر]] ۾ ڏکڻ وزيرستان، اتر اوڀر ۾ [[لڪي مروت ضلعو|ضلعو لڪي مروت]] واقع آھن۔ <ref name="tank">{{حوالو ويب|url=http://www.fata.gov.pk/subpages/tank.php|title=Historical and administrative profile of the FR Tank|publisher=FATA Secretariat|accessdate=2010-04-05}}</ref> ھي [[ٽانڪ ضلعو|ضلعي ٽانڪ]] جي ڊسٽرڪٽ ڪوآرڊينيشن آفيسر (ڊي سي او) جي زير انتظام آھي۔ <ref>{{حوالو ويب|url=http://www.fata.gov.pk/subpages/admnsystem.php|title=Administrative System|publisher=FATA Secretariat|accessdate=2010-04-05}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[وفاقي منتظم شده قبائلي علائقا|قبائلي علاقا]] * [[ٽانڪ ضلعو|ضلعو ٽانڪ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/part12.ch3.html قبائلي علائقن تي آئيني شقون] - باب 3, پاڪستان جي آئين جو حصو ٻارنھن * [http://www.fata.gov.pk حڪومت قبائلي علاقا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090720052328/http://www.fata.gov.pk/ |date=2009-07-20 }} * [http://www.safron.gov.pk پاڪستاني وفاقي وزارت براءِ رياستون ۽ سرحدي علائقا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220318132844/http://www.safron.gov.pk/ |date=2022-03-18 }} [[زمرو:جنڊوله تعلقو]] [[زمرو:ٽانڪ ضلعو]] [[زمرو:ٽانڪ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] pt5q8n2595a4s6b3xa0zuw37hc506tc 0 31830 399968 399543 2026-07-31T14:28:35Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 399968 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See the Table at Infobox settlement for all fields and descriptions of usage --> <!-- Basic info ---->| name = ڍاڪا | official_name = [[گريٽر ڍاڪا جو علائقو]] | native_name = {{lang|bn|ঢাকা}} | other_name = ڊاڪا | settlement_type = گاديءَ جو هنڌ ۽ ميگا سٽي | image_skyline = Dhaka Bd.jpg | imagesize = 280px | image_caption = مٿيان کان، کاٻي کا ساڄي: قومي پارليامينٽ، موتي جھيل ڪمرشيل ايريا، روز گارڊن پئليس، خان محمد مرزا مسجد، رمنا، بنگلاديش جي سپريم ڪورٽ، رڪشا ڀيڙ وقت، ڍاڪا صدر گھاٽ | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | nickname = ''رڪشائن جو شهر'' <br/>''اوڀر جو وينس''<br/>''مسجدن جو شھر'' | motto = | image_map = Dhaka locator map.svg | mapsize = | map_caption = Dhaka in Bangladesh | pushpin_map = Asia | pushpin_label_position = centre | pushpin_mapsize = 250 <!-- Location ---->| pushpin_map_caption = Location of Dhaka in Asia | pushpin_relief = | latd = | latm = | latNS = | longd = | longm = | longEW = | coordinates_region = | coordinates_display = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|بنگلاديش}} | subdivision_type1 = ڊويزن | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name1 = ڍاڪا ڊويزن| | established_title = قيام | established_date = 1608ع | established_title2 = | established_date2 = | established_title3 = | established_date3 = | government_footnotes = | government_type = سٽي ڊسٽرڪٽ | governing_body = {{nowrap|[[Dhaka North City Corporation|DNCC]] & [[Dhaka South City Corporation|DSCC]]}} | unit_pref = Metric <!-- Enter: Metric, if Metric (imperial) is desired --> | area_footnotes = &nbsp;(2011)<ref name="District Statistics 2011, Dhaka">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/District%20Statistics/Dhaka.pdf|title=District Statistics 2011, Dhaka |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics|date=December 2013|accessdate=14 May 2015}}</ref> | area_magnitude = | area_total_km2 = 302.92 | area_land_km2 = 279.43 | area_water_km2 = <!-- Population ----> | elevation_footnotes = <ref name="Elevation of Dhaka">{{cite web|url=http://travel.nationalgeographic.com/places/maps/map_city_dhaka.html|title=Dhaka, Bangladesh Map|work=National Geographic|accessdate=6 September 2009}}</ref> | elevation_m = 4 | elevation_ft = 13.12 <!-- Area/postal codes & others ---->| population_total = {{Increase}}6,970,105 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name="dhakapop1">{{cite web|url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Union%20Statistics.pdf|title=Population & Housing Census-2011|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]|page=41|accessdate=15 December 2015}}</ref> | population_density_km2 = 23,234 | population_density_sq_mi = 60,175 | population_metro = {{nts|8906000}} | population_metro_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> | population_blank2_title = | population_blank2 = 74.6% | population_demonym = Dhakaiya;<br/>Dhakaite | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 1000, 1100, 12xx | area_code = | website = | footnotes = | leader_title1 = ڍاڪا نارٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name1 = انيس الحق | leader_title2 = ڍاڪا سائوٿ سٽي ڪارپوريشن ميئر | leader_name2 = سعيد کوڪون | leader_title3 = ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس ڪمشنر | leader_name3 = اسد زمان ميان | population_blank1_footnotes = <ref>[http://www.newgeography.com/content/003004-evolving-urban-form-dhaka].</ref> | population_blank2_footnotes = <ref name="District Statistics 2011, Dhaka"/> <!-- General information ---->| timezone = | utc_offset = | blank_name = نيشنل ڪالنگ ڪوڊ | blank_info = +880 | blank1_name = [[ڪالنگ ڪوڊ]] | blank1_info = 02 [For Dhaka city only] | blank2_name = [[Gross domestic product|GDP PPP]] (2015) | blank2_info = | blank3_name = [[ISO 3166-2:BD|ISO 3166-2]] | blank3_info = BD-13 | subdivision_name2 = ڍاڪا ضلعو | subdivision_name3 = {{Increase}}$280&nbsp;billion<ref name="PricewaterhouseCoopers">http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 </ref> | subdivision_name4 = 74.6% | subdivision_name5 = 6+ [[Bangladesh Standard Time|BST]] | subdivision_name6 = [http://www.dncc.gov.bd/ Dhaka North City Corporation] <br/> [http://dhakasouthcity.gov.bd/ Dhaka South City Corporation] | subdivision_type3 = جي ڊي پي | subdivision_type4 = خواندگي جي شرح | subdivision_type5 = ٽائيم زون | subdivision_type6 = ويب سائيٽ | established_title1 = شھر جو درجو مليس | established_date1 = 1947ع | leader_title = ميئر | leader_name = ڍاڪا. ڏکڻ ايشيا ۾ مقام. * ڍاڪا ڊويزن. ڍاڪا ضلعو. اسٽيبلشمينٽ: * ميئر- ڪائونسل • جسم: DNCC ۽ DSCC • اتر ايڊمنسٽريٽر: محمد شفيق الاسلام خان. • ڏکڻ ايڊمنسٽريٽر: محمد عبدالسلام. • سٽي ڪائونسل: 129 حلقا. • پارليامينٽ: 15 حلقا. * علائقو • ميگا شهر. • ميٽرو. * بلندي: * ڍاڪي ، ڍاڪي. * ٻوليون: • سرڪاري: بنگالي • انگريزي. * بلين آمريڪي ڊالر. * پوليس: ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس بين الاقوامي هوائي اڏو: حضرت شاهجلال انٽرنيشنل ايئرپورٽ تيز ٽرانزٽ: ڍاڪا ميٽرو ريل ڍاڪا BRT: ميٽروپوليٽن پلاننگ اٿارٽي: راجڌاني Unnayan Kartripakkha. پاڻي جي فراهمي ۽ نيڪال جو اختيار ڍاڪا واسا * | total_type = شهر }} [[فائل:Shahid Sriti Stombho (Proposed).jpg|thumb|300px|کاٻو]] '''ڍاڪا''' (بنگالي:ঢাকা، انگريزي: Dhaka) [[بنگلاديش]] جو گاديءَ جو ھنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، جن جي آبادي سال 2021ع جي آدمشماري موجب ٽي ڪروڙ کان وڌيڪ اهي. برهمپترا ندي ۾ ڪرندڙ پوڙھي گنگا ندي جي ڪناري تي واقع ھن شھر جي آبادي 90 لک کان وڌيڪ آھي، جنھن ڪري ھي بنگلاديش جو سڀ کان وڏو ۽ دنيا جي ڳتيل ترين شھرن مان ھڪ آھي. ھي شھر [[پٽ سن]] جي تمام وڏي منڊي ۽ صنعت ۽ واپار جو مرڪز آھي۔ ھتان جي ململ سڄي دنيا ۾ مشھور ھئي پر برطانوي راڄ جي حڪومت ۾ ھن عظيم شھر جي صنعت کي برباد ڪيو ويو. ڍاڪا پنھنجي خوبصورت مسجدن جي ڪري پڻ شھرت رکي ٿو۔ [[مغليه سلطنت|مغلن جي حڪومت]] جي دور ۾ ھي شھر "جھانگيرنگر" جي نالي سان سڃاتو ويندو ھو. برطانوي راڄ ۾ ھي [[ڪلڪتو|ڪولڪاتا]] کان پوء رياست [[بنگال]] جو ٻيون وڏو شھر بڻجي ويو. سال 1921ع ۾ ھتي [[ڍاڪا يونيورسٽي]] قائم ٿي. ھندستان جي ورھاڱي کان پوء، شهر [[اوڀر پاڪستان]] جو انتظامي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو. سال 1971ع ۾ پاڪستان جي ٽٽڻ کان پوء، سال 1972ع ۾ ان کي نئين ٺھيل مملڪت بنگلاديش جي گاديءَ جو ھنڌ قرار ڏنو ويو. شھر وچ بنگلاديش ۾ پوڙھي گنگا ندي جي اوڀارين ڪنارن تي واقع آھي. شھر جي ڪل پکيڙ 815.85 چورس ڪلوميٽر آھي ۽ ھي ست اهم ٿاڻن ڌان منڊي، ڪوٽ والي، موتي جھيل، رمنا، محمدپور، ستاراپور، تيج ڳوٺ ۽ 14 ثانوي ٿاڻن گلشن، لال باغ، ميرپور، پلابي، سبوج باغ، ڍاڪا ڪنٽونمنٽ، ڊمرا، ھزاري باغ، شيام پور، بڊا، ڪفرل، ڪامرانگير چار، کال ڳوٺ ۽ اتارا تي مشتمل آھي. شھر ۾ ڪل 130 وارڊ ۽ 725 پاڙا آھن. ڍاڪا ضلعي جي ڪل پکيڙ 1463.60 چورس ڪلوميٽر آھي جنھن جي چوڌاري غازي پور، تنگيل، منشي گنج، راجبري، نارائن گنج ۽ مانڪ گنج جا ضلعا واقع آھن. {{-}} ==اشتقاق== [[ڍاڪا]] نالي جي بڻ بابت مختلف نظرين جو ذڪر ملي ٿو، پر ان جي اصل بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. هڪ مشهور راءِ موجب هي نالو [[ڍاڪ وڻ]] (''[[بوٽيا مونو اسپرما]]'') تان پيو، جيڪو ڪنهن زماني ۾ هن علائقي ۾ گهڻو هوندو هو. ٻي راءِ مطابق شهر جو نالو [[ڍاڪيشوري مندر]] تان نڪتل آهي، جيڪو علائقي جي سرپرست هندو ديوي [[ڍاڪيشوري]] سان منسوب آهي.<ref name="britannicaetymology">{{Cite encyclopedia |title=Dhaka |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |url=https://www.britannica.com/place/Dhaka |access-date=11 February 2018 |date=26 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010143325/https://www.britannica.com/place/Dhaka |archive-date=10 October 2017 |quote=Dhaka's name is said to refer to the dhak tree, once common in the area, or to Dhakeshwari ("The Hidden Goddess"), whose shrine is located in the western part of the city. |url-status=live}}</ref><ref name="dailystaretym">{{Cite news |last=Ayan |first=Anindya J. |date=28 January 2018 |title=History of Dhaka's origin |url=https://www.thedailystar.net/video-stories/watch-glimpse-the-history-dhakas-origin-208639?amp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415135035/https://www.thedailystar.net/video-stories/watch-glimpse-the-history-dhakas-origin-208639?amp |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |work=[[دي ڊيلي اسٽار]]}}</ref> هڪ ٻي مشهور روايت موجب [[اسلام خان اول]] 1610ع ۾ جڏهن ڍاڪا کي بنگال جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، تڏهن افتتاحي تقريب دوران ''[[ڍاڪ (ساز)|ڍاڪ]]'' نالي ساز وڄايو ويو، جنهن جي نسبت سان شهر کي "ڍاڪا" سڏڻ شروع ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Islam Khan Chisti |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Islam_Khan_Chisti |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150202002132/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Islam_Khan_Chisti |archive-date=2 February 2015 |access-date=4 February 2013 |website=[[بنگلاپيڊيا]]}}</ref> ڪجهه ٻين حوالن موجب هي نالو [[ڍاڪا ڀاشا]] نالي هڪ [[پراڪرت]] ٻوليءَ تان نڪتل آهي. هڪ ٻيو نظريو اهو به پيش ڪري ٿو ته ''ڍاڪيا'' يا ''ڍڪّا'' جي معنيٰ [[نگراني مينار]] (Watchtower) آهي، جيئن [[راج ترنگڻي]] ۾ ذڪر ٿيل آهي. ڪجهه محققن ان کي [[دواڪا]] سان پڻ ڳنڍين ٿا، جنهن جو ذڪر [[سمندرگپت]] جي [[الهه آباد ستون واري لکت]] ۾ اوڀر واري سرحدي سلطنت طور ملي ٿو.<ref name="banglapedia">{{Cite web |last=Chowdhury |first=A.M. |date=23 April 2007 |title=Dhaka |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Dhaka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190516050956/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Dhaka |archive-date=16 May 2019 |access-date=23 April 2007 |website=Banglapedia}}</ref> [[ڪلھڻ]] جي تصنيف [[راج ترنگڻي]] موجب هن علائقي جو قديم نالو ''ڍڪّا'' هو، جنهن جي معنيٰ "نگراني مينار" آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ [[بڪرامپور]] ۽ [[سونارڳائون]] جهڙا قديم حڪومتي مرڪز هن علائقي جي ويجهو واقع هئا، تنهنڪري امڪان آهي ته ڍاڪا کي دفاعي ۽ نگرانيءَ جي مقصدن لاءِ قائم ڪيل هڪ نگراني مينار جي نسبت سان اهو نالو ڏنو ويو هجي.<ref name="Mamoon 2010">{{Cite book |last=Mamoon |first=Muntassir |title=Dhaka: Smiriti Bismiritir Nogori |publisher=Anannya |year=2010 |page=94 |orig-year=1993}}</ref> ==تاريخ== {{main|ڍاڪا جي تاريخ}} {{For timeline}} [[File:Map of Bengal, Behar, Orissa 1813.jpg|thumb|ڍاڪا مغل دور ۾ [[بنگال صوبو|بنگال]]، [[بهار]] ۽ [[اوڙيسا]] صوبي جي گاديءَ جو هنڌ هو.]] ===مغلن کان اڳ وارو دور=== اڄوڪي [[ڍاڪا]] واري علائقي ۾ شهري آباديءَ جي تاريخ پهرين صدي عيسويءَ کان اڳتي وڃي ٿي.<ref name="Britannica-Dhaka">{{Cite encyclopedia |title=Dhaka |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/160598/Dhaka |access-date=4 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116092341/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/160598/Dhaka |archive-date=16 January 2013 |url-status=live}}</ref> هي علائقو قديم [[بڪرامپور]] ضلعي جو حصو هو، جيڪو [[سينا خاندان]] جي حڪومت هيٺ هو.<ref>{{Cite web |last=Dhaka City Corporation |date=5 September 2006 |title=Pre-Mughal Dhaka (before 1608) |url=http://www.dhakacity.org/his_pre_mughal.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410184215/http://www.dhakacity.org/his_pre_mughal.html |archive-date=10 April 2008 |url-status=usurped |access-date=1 December 2015}}</ref> اسلامي دور ۾ هي علائقو تاريخي [[سونارڳائون]] ضلعي ۾ شامل ٿيو، جيڪو [[دہلي سلطنت]] ۽ پوءِ [[بنگال سلطنت]] جو اهم انتظامي مرڪز هو.<ref name="archive.thedailystar.net">{{Cite news |title=From Jahangirnagar to Dhaka |url=http://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150208123832/http://archive.thedailystar.net/forum/2008/august/jahangirnagar.htm |archive-date=8 February 2015 |access-date=18 February 2015 |work=The Daily Star |department=Forum}}</ref> مشهور [[گرينڊ ٽرنڪ روڊ]] هن علائقي مان گذرندو هو، جيڪو ان کي [[اتر ڀارت]]، [[وچ ايشيا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[چٽگانگ]] جي بندرگاهه سان ڳنڍيندو هو. ڍاڪا کان اڳ [[بنگال]] جي گاديءَ جو هنڌ [[گور (اولهه بنگال)|گور]] هو، جڏهن ته ان کان اڳ [[پانڊوا]]، [[بڪرامپور]] ۽ [[سونارڳائون]] به مختلف دورن ۾ گاديءَ جا هنڌ رهيا.<ref>{{Cite web |last=Daily Bangladesh |date=5 September 2006 |title=Gaur Nagar: The capital of early Bengal |work=Daily Bangladesh |url=https://www.daily-bangladesh.com/english/feature/28842 |access-date=7 January 2024 |archive-date=7 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250107065238/https://www.daily-bangladesh.com/english/feature/28842 |url-status=live }}</ref> سونارڳائون [[عيسيٰ خان]] ۽ سندس پٽ [[موسيٰ خان]] جو مرڪز پڻ هو، جن 16هين صديءَ جي آخر ۾ اوڀر بنگال ۾ مغلن جي توسيع خلاف ٻارهن سردارن جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي. جڏهن [[گنگا درياهه]] جو وهڪرو تبديل ٿيو ته گور جي فوجي ۽ واپاري اهميت گهٽجي وئي، جنهن کان پوءِ مغلن اوڀر بنگال تي پنهنجو ڪنٽرول مضبوط ڪرڻ ۽ [[آسام]] ۽ [[اراڪان]] ڏانهن توسيع لاءِ ڍاڪا کي وڌيڪ موزون سمجهيو. نتيجي ۾ ڍاڪا ۽ [[چٽگانگ]] مغل سلطنت جون اوڀر واريون سرحدي چوڪيون بڻجي ويون. ===بنگال جي مغل دور جو شروعاتي زمانو=== [[File:Lalbagh Kella (Lalbagh Fort) Dhaka Bangladesh 2011 54.JPG|thumb|upright|[[لال باغ قلعو]] جا آثار]] [[File:Asiatic Society Heritage Museum.jpg|thumb|[[نم تلي محراب]]]] [[File:Renaldis muslin woman.jpg|thumb|1789ع ۾ ڍاڪا جي ململ جو لباس پاتل ۽ [[حقو]] هٿ ۾ جهليل عورت]] 1610ع ۾ ڍاڪا کي [[بنگال صوبو|بنگال]]، [[بهار]] ۽ [[اوڙيسا]] جي مغل صوبي جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. هن صوبي جي حدن ۾ موجوده [[بنگلاديش]] ۽ اوڀر [[ڀارت]] جا علائقا، جن ۾ [[اولهه بنگال]]، [[بهار]] ۽ [[اوڙيسا]] شامل هئا، اچي ويندا هئا. ان وقت هي صوبو [[بنگال صوبو|بنگال سبح]] جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. شهر جي ترقي [[جهانگير]] جي دور حڪومت ۾ شروع ٿي.<ref>{{Cite web |date=7 September 2023 |title=Shah Jahan's Dhaka visit before he became the Mughal emperor |url=https://www.thedailystar.net/my-dhaka/news/shah-jahans-dhaka-visit-he-became-the-mughal-emperor-3413231 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230908153928/https://www.thedailystar.net/my-dhaka/news/shah-jahans-dhaka-visit-he-became-the-mughal-emperor-3413231 |archive-date=8 September 2023 |access-date=8 September 2023}}</ref> [[شاهجهان]] 1624ع ۾ ڍاڪا آيو ۽ شهنشاهه بڻجڻ کان چار سال اڳ هتي هڪ هفتو رهيو. 17هين صديءَ دوران ڍاڪا دنيا جي امير ترين ۽ وڏن شهرن مان هڪ بڻجي ويو، خاص ڪري [[شائسته خان]] (1644–1677ع ۽ 1680–1688ع) جي حڪومت دوران، جڏهن شهر پنهنجي عروج تي پهتو. ان دور ۾ هڪ رپئي ۾ اٺ مڻ چانور ملندا هئا. انگريز واپاري [[ٿامس بوري]]، جنهن 1669ع ۽ 1670ع جي وچ ۾ شهر جو دورو ڪيو، لکي ٿو ته شهر جو گهيرو لڳ ڀڳ 40 ميل هو ۽ ان جي آبادي اٽڪل 900,000 هئي، جيڪا ان وقت جي [[لنڊن]] کان به وڌيڪ هئي.<ref>Historical Background for the Establishment of Naib-Nazimship (Deputy Governorship for the four Divisions of Subah Bangla), Asiatic Society of Bangladesh</ref> ان دور ۾ [[بنگال]] مغل سلطنت جي اقتصادي مرڪز طور اڀريو، جڏهن ته ڍاڪا [[بنگال جي ململ واپار]] جو عالمي مرڪز بڻجي ويو. ڍاڪا جي ململ ايتري مشهور ٿي جو وچ ايشيا تائين ان کي "ڊاڪا" جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref>Richard Maxwell Eaton (1996), The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760, p. 202.</ref> بنگال مان چانور، ريشم ۽ ڪپهه جا ڪپڙا نه رڳو مغل سلطنت جي مختلف حصن ڏانهن پر يورپي واپاري ڪمپنين، جهڙوڪ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، فرانسيسي ۽ ڊينش واپارين ڏانهن پڻ برآمد ٿيندا هئا.<ref>Om Prakash, "Empire, Mughal", in John J. McCusker (ed.), ''History of World Trade Since 1450'', vol. 1, 2006.</ref> ڍاڪا جهاز سازيءَ جي صنعت جو پڻ اهم مرڪز هو، جتي تيار ٿيندڙ جهاز [[مغل بحري فوج]] ۾ استعمال ٿيندا هئا.<ref>Indrajit Ray (2011). ''Bengal Industries and the British Industrial Revolution (1757–1857)''.</ref> مغلن شهر کي خوبصورت باغن، سرائن ۽ شاندار عمارتن سان سينگاريو، جن ۾ [[بڙا ڪٽرا]] ۽ [[ڇوٽو ڪٽرا]] نمايان آهن. وڏو ڪٽرا مغل گورنرن، جن ۾ [[شاهه شجاع]] پڻ شامل هو، جي رهائشگاهه طور استعمال ٿيندو هو.<ref name="thedailystar3">{{Cite news |title=A discovery that may save Bara Katra |url=https://www.thedailystar.net/weekend-read/news/discovery-may-save-bara-katra-3132221 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001050745/https://www.thedailystar.net/weekend-read/news/discovery-may-save-bara-katra-3132221 |archive-date=1 October 2022 |access-date=1 October 2022 |work=The Daily Star}}</ref> شهر ۾ مغل درٻار جا عملدار، فوجي آفيسر ۽ شاهي خاندان جا فرد رهندا هئا. ان جي حفاظت لاءِ [[بيبي مريم توپ]] جهڙيون مشهور مغل توپون مقرر هيون. [[اسلام خان اول]] ڍاڪا ۾ رهندڙ پهريون مغل گورنر هو، جنهن شهر جو نالو شهنشاهه [[جهانگير]] جي اعزاز ۾ "جهانگير نگر" رکيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=TwHFBAAAQBAJ&pg=PA60 |title=Megacities: Our Global Urban Future |publisher=Springer |year=2013 |page=60}}</ref> انگريزن جي قبضي کان پوءِ هي نالو آهستي آهستي متروڪ ٿي ويو ۽ ٻيهر "ڍاڪا" رائج ٿيو. [[شائسته خان]] جي دور ۾ شهر جو وڏو واڌارو ٿيو. ان وقت شهر لڳ ڀڳ 19 × 13 ڪلوميٽرن تي پکڙيل هو ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه لک هئي.<ref>{{Cite web |date=May 2012 |title=State of Cities: Urban Governance in Dhaka |url=http://dspace.bracu.ac.bd/bitstream/handle/10361/2055/SOC%20Report-%2005-07-12.pdf?sequence=1 |website=BRAC University}}</ref> ان دور ۾ ڍاڪا مغل هندستان جي امير ترين اشرافيه جي رهائشگاهه بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |last=Shay |first=Christopher |title=Travel – Saving Dhaka's heritage |url=http://www.bbc.com/travel/feature/20110815-saving-dhakas-heritage |website=BBC}}</ref> [[لال باغ قلعو]] جي تعمير 1678ع ۾ [[محمد اعظم شاهه]]، جيڪو [[اورنگزيب]] جو پٽ ۽ ان وقت بنگال جو گورنر هو، شروع ڪرائي. هن قلعي کي اوڀر هندستان ۾ مغل وائسراءِ جي رهائشگاهه بڻائڻ جو ارادو هو، پر اعظم شاهه کي واپس درٻار گهرايو ويو. بعد ۾ [[شائسته خان]] پنهنجي ڌيءَ [[پري بيبي]] جي وفات کان پوءِ قلعي جي تعمير روڪي ڇڏي. پري بيبي جو مقبرو اڄ به قلعي جي وچ ۾ موجود آهي، ۽ هوءَ پنهنجي حسن ۽ اعظم شاهه سان منسوب شاديءَ سبب مشهور تاريخي شخصيت سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{Cite news |date=12 June 2015 |title=Legends of Lalbagh |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/heritage/legends-lalbagh-95554 |work=The Daily Star}}</ref> مغل درٻار جي اندروني سياسي تڪرارن سبب ڍاڪا جي ترقي سست ٿي وئي. [[محمد اعظم شاهه]] ۽ [[مرشد قلي خان]] جي رقابت کان پوءِ 1717ع ۾ صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[مرشدآباد]] منتقل ڪيو ويو، جتي مرشد قلي خان پاڻ کي [[بنگال جو نواب]] قرار ڏنو. ===نائب نظامت=== [[File:Columbo Sahib Tomb 4.jpg|thumb|1791ع ۾ تعمير ٿيل [[ڪولمبو]] صاحب جو مقبرو، جيڪو [[ناريندا عيسائي قبرستان]] ۾ واقع آهي. ڪولمبو صاحب جي سڃاڻپ اڄ تائين پڪ سان معلوم نه ٿي سگهي آهي، پر عام خيال آهي ته هو ڊچ يا پورچوگالي نسل سان واسطو رکندڙ شخص هو.<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/slow-reads/focus/news/the-enduring-enigma-columbo-sahib-2018125|title=The Enduring Enigma of Columbo Sahib! &#124; The Daily Star|website=www.thedailystar.net}}</ref>]] [[بنگال جو نواب|بنگال جي نوابن]] جي دور ۾ [[ڍاڪا جو نائب ناظم]] شهر جو اعليٰ انتظامي عملدار هوندو هو. نائب ناظم، بنگال جي گورنر جو نائب هو ۽ شهر جي سول انتظام سان گڏ [[مغل بحري فوج]] جي سارسنڀال جي ذميواري پڻ سنڀاليندو هو. سندس انتظامي دائري ۾ [[ڍاڪا]]، [[ڪميلا]] ۽ [[چٽگانگ]] شامل هئا. ڍاڪا ڊويزن، نوابن جي دور ۾ بنگال جي چئن انتظامي ڊويزنن مان هڪ هئي. نوابن يورپي واپاري ڪمپنين کي بنگال ۾ پنهنجون واپاري ڪوٺيون (فيڪٽريون) قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني، جنهن سبب هي علائقو يورپي طاقتن جي مقابلي جو مرڪز بڻجي ويو. 1757ع ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، فرانسيسين سان اتحاد رکندڙ بنگال جي آخري خودمختيار نواب کي اقتدار تان هٽائڻ لاءِ مهم هلائي. نواب جي فوجي سالار [[مير جعفر]] جي انگريزن سان ملي وڃڻ سبب نواب [[پلاسي جي جنگ]] ۾ شڪست کاڌي.<ref>{{citation needed|date=May 2024}}</ref> 1765ع ۾ [[بڪسر جي جنگ]] کان پوءِ ٿيل [[الهه آباد جو معاهدو]] تحت [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي دهليءَ جي مغل شهنشاهه جي نمائندي طور بنگال مان ماليات گڏ ڪرڻ جو حق ملي ويو. نائب ناظم جو عهدو 1793ع تائين برقرار رهيو، پر ان سال سندس سمورا اختيار ايسٽ انڊيا ڪمپني حوالي ڪيا ويا ۽ ڍاڪا باضابطه طور ڪمپني جي انتظام هيٺ اچي ويو. برطانوي فوجي ڪاررواين دوران شهر جي ڪيترين ئي عمارتن ۽ ڍانچن کي نقصان پهتو، جنهن سبب آباديءَ ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>Lloyd's Evening Post, 16–18 May 1764</ref><ref>Historical Background for the Establishment of Naib-Nazimship (Deputy Governorship for the four Divisions of Subah Bangla), Asiatic Society of Bangladesh</ref> برطانوي سلطنت جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجڻ کان پوءِ ڍاڪا جي واپار کي نئين هٿي ملي.<ref>{{Cite magazine |last=Srangio |first=Sebastian |date=1 October 2010 |title=Dhaka: Saving Old Dhaka's Landmarks |url=http://www.caravanmagazine.in/letters/dhaka-saving-old-dhaka's-landmarks |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909110251/http://www.caravanmagazine.in/letters/dhaka-saving-old-dhaka%E2%80%99s-landmarks |archive-date=9 September 2015 |magazine=The Caravan}}</ref> [[برطانيا]] ۾ [[صنعتي انقلاب]] جي شروعات سان ڍاڪا [[پٽ سن]] جي واپار جو اهم عالمي مرڪز بڻجي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت دنيا جي پٽ سن جي وڏي پيداوار بنگال مان ٿيندي هئي.<ref name="worldviewcities.org">{{Cite web |title=Worldview |url=http://www.worldviewcities.org/dhaka/unconcealed.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150413054048/http://worldviewcities.org/dhaka/unconcealed.html |archive-date=13 April 2015 |access-date=14 August 2015}}</ref> تنهن هوندي به، انگريزن 19هين صديءَ جي آخر تائين ڍاڪا جي صنعتي ۽ شهري ترقيءَ تي خاص ڌيان نه ڏنو. نوآبادياتي دور کان اڳ جي مشهور ڪپڙي جي صنعت آهستي آهستي زوال جو شڪار ٿي وئي. بنگال مان ڪپهه جي برآمد تي 75 سيڪڙو محصول لاڳو ڪرڻ ۽ برطانيا ۾ تيار ٿيندڙ سستي مشيني ڪپڙي جي وڏي مقدار ۾ درآمد سبب مقامي جولاهن جو روزگار سخت متاثر ٿيو.<ref>Taylor, James (1840). ''A Sketch of the Topography and Statistics of Dacca''. Calcutta: G.H. Huttmann, Military Orphan Press. pp. 301–307.</ref> ساڳئي وقت نوآبادياتي گاديءَ واري شهر [[ڪولڪتا]] جي تيز ترقي سبب 19هين صديءَ جي شروعات ۾ ڍاڪا جي آبادي ۽ معيشت ۾ به نمايان گهٽتائي آئي. 1824ع ۾ هڪ اينگليڪن بشپ ڍاڪا کي "شاندار کنڊرن جو شهر" قرار ڏنو.<ref>Lalbagh Kella (Lalbagh Fort) Dhaka Bangladesh 2011 54.JPG</ref> ان هوندي به، 1840ع واري ڏهاڪي تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 90 هزار گهر ۽ جهوپڙيون موجود هيون ۽ آبادي اندازاً ٽي لک ماڻهن تي مشتمل هئي.<ref>{{cite book |title=The National Cyclopaedia of Useful Knowledge |date=1848 |publisher=Charles Knight |location=London |page=202, Vol V |edition=First}}</ref> ===واپار ۽ لڏپلاڻ=== [[File:19th century porcelain rice dish of Old Dhaka family.jpg|thumb|19هين صديءَ ۾ پراڻي ڍاڪا جي هڪ خاندان جي ملڪيت رهندڙ [[چيني مٽي]] جي چانورن واري ٿالهي]] ڍاڪا ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]]، [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]]<ref>{{Cite news |date=5 February 2018 |title=The rise and fall of the Dutch in Dhaka |url=https://www.thedailystar.net/in-focus/the-rise-and-fall-the-dutch-dhaka-1530046 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928164533/https://www.thedailystar.net/in-focus/the-rise-and-fall-the-dutch-dhaka-1530046 |archive-date=28 September 2022 |access-date=28 September 2022 |work=The Daily Star}}</ref> ۽ [[فرانسيسي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جون واپاري ڪوٺيون قائم هيون.<ref>{{Cite web |title=French, the |url=https://en.banglapedia.org/index.php/French,_The |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928164533/https://en.banglapedia.org/index.php/French,_The |archive-date=28 September 2022 |access-date=28 September 2022 |website=Banglapedia}}</ref> [[احسن منزل]] جي ملڪيت شروعات ۾ فرانسيسين پنهنجي واپاري ڪوٺيءَ لاءِ خريد ڪئي هئي، جيڪا پوءِ [[ڍاڪا نواب خاندان]] کي وڪرو ڪئي وئي. ڪجهه ذريعن موجب بنگال ۾ پنير متعارف ڪرائڻ ۾ [[پورچوگالي ماڻهو|پورچوگالين]] جو ڪردار هو.<ref>{{Cite news |date=24 January 2014 |title=Você fala Bangla? |url=https://archive.dhakatribune.com/uncategorized/2014/01/24/voce-fala-bangla |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928164533/https://archive.dhakatribune.com/uncategorized/2014/01/24/voce-fala-bangla |archive-date=28 September 2022 |access-date=28 September 2022 |work=Dhaka Tribune}}</ref><ref>{{Cite news |title=Portuguese influence in Bengal |url=https://dailyasianage.com/news/241706/portuguese-influence-in-bengal |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928164531/https://dailyasianage.com/news/241706/portuguese-influence-in-bengal |archive-date=28 September 2022 |access-date=28 September 2022 |work=The Asian Age |location=Bangladesh}}</ref> مغل دور ۾ ڍاڪا ڏانهن مختلف علائقن مان واپارين، عملدارن ۽ ڪاريگرن جي وڏي لڏپلاڻ ٿي. [[صفوي سلطنت]] مان آيل [[ڍاڪا جي آرمينيائي برادري|آرمينيائي برادري]] شهر ۾ آباد ٿي ۽ ڪپڙي جي واپار ۾ سرگرم رهي؛ هن برادريءَ کان واپار تي 3.5 سيڪڙو محصول ورتو ويندو هو.<ref>{{Cite book |last1=Ali |first1=Ansar |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |last2=Chaudhury |first2=Sushil |last3=Islam |first3=Sirajul |publisher=[[بنگلاديش ايشيائي سوسائٽي]] |year=2012 |editor-last=Islam |editor-first=Sirajul |edition=Second |chapter=Armenians, The |access-date=28 September 2022 |editor-last2=Jamal |editor-first2=Ahmed A. |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Armenians,_The |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140831/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Armenians,_The |archive-date=12 June 2018 |url-status=live}}</ref> آرمينيائي شهر جي سماجي زندگيءَ ۾ به نمايان هئا ۽ هنن [[پوگوز اسڪول]] قائم ڪيو. [[مارواڙي ماڻهو|مارواڙي]] هندو واپاري برادريءَ جو اهم حصو هئا. شهر ۾ [[بنگلاديش ۾ يهودين جي تاريخ|يهودي]] ۽ يوناني برادريون به آباد هيون، ۽ اڄ به [[ڍاڪا جو يوناني يادگار]] انهن جي موجودگيءَ جي نشاني آهي.<ref name="thejc">{{Cite news |title=The extraordinary story of the Bangladesh Jews |url=https://www.thejc.com/life/the-extraordinary-story-of-the-bangladesh-jews-dsm9giwo |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928164532/https://www.thejc.com/lifestyle/features/the-extraordinary-story-of-the-bangladesh-jews-1.58433 |archive-date=28 September 2022 |access-date=28 September 2022 |work=The Jewish Chronicle}}</ref><ref>{{Cite news |date=11 January 2021 |title=History of the Greek community in Dhaka |url=https://www.thedailystar.net/in-focus/news/history-the-greek-community-dhaka-2025501 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928164535/https://www.thedailystar.net/in-focus/news/history-the-greek-community-dhaka-2025501 |archive-date=28 September 2022 |access-date=28 September 2022 |work=The Daily Star}}</ref> ڍاڪا جي اشرافيه جي ڪيترن خاندانن ۾ [[ڍاڪائي اردو]] ڳالهائي ويندي هئي ۽ انهن مان ڪي اردو شاعر پڻ هئا. [[فارسي ماڻهو|فارسي]] پڻ مغل حڪومت جي انتظامي ۽ فوجي عهدن تي ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ۾ اچي آباد ٿيا.<ref>{{Cite book |last=Karim |first=Abdul |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |publisher=[[بنگلاديش ايشيائي سوسائٽي]] |year=2012 |editor-last=Islam |editor-first=Sirajul |edition=Second |chapter=Iranians, The |access-date=28 September 2022 |editor-last2=Jamal |editor-first2=Ahmed A. |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Iranians,_The |archive-url=https://web.archive.org/web/20180702011005/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Iranians,_The |archive-date=2 July 2018 |url-status=live}}</ref> پراڻي ڍاڪا جي ڪيترن پاڙن جا نالا انهن واپاري برادرين جي موجودگيءَ جو ورثو آهن، جهڙوڪ [[فراش گنج]]، يعني فرانسيسي بازار؛ [[آرميني ٽولا]]، يعني آرمينيائي پاڙو؛ ۽ [[پوستوگولا]]، جنهن کي پورچوگالي پاڙي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. تاريخي شهر جي رهواسين جي بيانن موجب ڍاڪا هڪ درٻاري ۽ نفيس شهري ثقافت وارو شهر هو، جتي مغل آداب، رهڻي ڪهڻي ۽ فن تعمير جا اثر گهڻي عرصي تائين قائم رهيا. پراڻي شهر جون تنگ ۽ وڪڙدار گهٽيون، اوچين ڀتين وارا رستا، ورانڊن ۽ بالڪنين سان پراڻا گهر، پاڙا، قبرستان، باغ، مسجدون ۽ وڏيون حويليون اڄ به ان تاريخي دور جون نشانيون آهن، جيتوڻيڪ ڪيترائي آثار ڊگهي بي ڌياني سبب زوال پذير آهن.<ref name="himalmag1">{{Cite magazine |date=26 March 2019 |title=Out of place, out of time |url=https://www.himalmag.com/zafar-sobhan-dhaka-bangladesh/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928164534/https://www.himalmag.com/zafar-sobhan-dhaka-bangladesh/ |archive-date=28 September 2022 |access-date=28 September 2022 |magazine=Himal Southasian}}</ref> نوآبادياتي دور ۾ ريلوي اسٽيشنن، ٽپال کاتن، هيٺين درجي جي سرڪاري عهدن ۽ درياهي بندرگاهن تي اڪثر [[اينگلو-انڊين]] ملازم مقرر هوندا هئا.<ref>Railways, steamer services, postal departments and lower civil services</ref> ڍاڪا جي پٺتي پيل زرعي علائقن مان شهر ڏانهن چانور، پٽ سن، [[گوني ٿيلهو|گوني جا ٿيلها]]، هيڊ، ادرڪ، چمڙو، ريشم، غاليچا، [[شورائي لوڻ]]،<ref>{{Cite web |title=Saltpetre |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Saltpetre |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024151133/https://en.banglapedia.org/index.php/Saltpetre |archive-date=24 October 2022 |access-date=24 October 2022 |website=Banglapedia}}</ref> لوڻ،<ref>{{Cite web |title=Salt Industry |url=https://en.banglapedia.org/index.php?title=Salt_Industry |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024151131/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Salt_Industry |archive-date=24 October 2022 |access-date=24 October 2022 |website=Banglapedia}}</ref> کنڊ، [[نير]]، ڪپهه ۽ لوهه آندو ويندو هو.<ref name="bp-americans">{{Cite web |title=Americans, The |url=https://en.banglapedia.org/index.php?title=Americans,_The |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024151135/https://en.banglapedia.org/index.php?title=Americans,_The |archive-date=24 October 2022 |access-date=24 October 2022 |website=Banglapedia}}</ref> بنگال بابت برطانوي آفيم پاليسي بعد ۾ [[چين]] سان [[آفيم جنگيون|آفيم جي جنگين]] جو هڪ اهم سبب بڻي. آمريڪي واپارين بنگال مان فن پارا، هٿ جو هنر، پڪل مٽيءَ جون شيون، مجسما، مذهبي ۽ ادبي متن، قلمي نسخا ۽ فوجي هٿيار پڻ گڏ ڪيا. علائقي جون ڪجهه اهڙيون شيون اڄ [[پيباڊي ايسيڪس ميوزيم]] ۾ محفوظ آهن.<ref name="bp-americans" /> بين الاقوامي واپار جي واڌ سان ڍاڪا جي ڪيترن واپاري خاندانن کي وڏو منافعو ٿيو، جنهن سبب اهي پرڏيهي عيش و عشرت جون شيون خريد ڪرڻ جي قابل ٿيا. ===برطانوي راڄ=== 1857ع جي [[1857ع جي هندستاني بغاوت|هندستاني بغاوت]] دوران ڍاڪا ۾ [[بنگال فوج]] جي سپاهين پاران بغاوتون ٿيون.<ref>{{Cite news |title=Rare 1857 reports on Bengal uprisings |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/Rare-1857-reports-on-Bengal-uprisings/articleshow/4637780.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170105205019/http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/Rare-1857-reports-on-Bengal-uprisings/articleshow/4637780.cms |archive-date=5 January 2017 |access-date=14 August 2015 |work=[[ٽائمز آف انڊيا]]}}</ref> بغاوت دٻجڻ کان پوءِ هندستان تي [[برطانوي راڄ|برطانوي تاج جي سڌي حڪمراني]] قائم ڪئي وئي. ان دور ۾ [[ڍاڪا نواب خاندان]] کي خاص مراعتون مليون ۽ اهو خاندان شهر جي سياسي ۽ سماجي اشرافيه ۾ غالب رهيو. [[ڍاڪا ڇانوڻي]] [[برطانوي هندستاني فوج]] جي اهم فوجي اڏي طور قائم ڪئي وئي. انگريزن [[رمنا]]، [[شاهه باغ]] ۽ [[بهادر شاهه پارڪ|وڪٽوريا پارڪ]] جي آس پاس جديد شهر جي توسيع ڪئي. 1856ع ۾ ڍاڪا ۾ عوامي آمدرفت لاءِ [[هينسم گاڏي]] جهڙي گهوڙي گاڏي متعارف ٿي.<ref name="transport">{{Cite news |date=24 September 2018 |title=From Elephants to Motor Cars |url=https://www.thedailystar.net/in-focus/news/elephants-motor-cars-1637557 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200609060318/https://www.thedailystar.net/in-focus/news/elephants-motor-cars-1637557 |archive-date=9 June 2020 |access-date=9 June 2020 |work=The Daily Star |language=en}}</ref> اهڙين گاڏين جو انگ 1867ع ۾ 60 مان وڌي 1889ع ۾ 600 ٿي ويو.<ref name="transport"/> [[File:Race-course-dhaka-1890 2.jpg|thumb|1890ع ۾ ڍاڪا ۾ گھوڙن جي ڊوڙ]] [[File:Lord Curzon at Ramna.jpg|thumb|1904ع ۾ [[شاهه باغ]] ۾ شروعاتي موٽر گاڏين سان [[لارڊ ڪرزن]]، کاٻي پاسي بيٺل]] [[File:Northbrook Hall (14).jpg|thumb|[[نارٿ بروڪ هال]] جي فن تعمير ۾ [[موري طرز تعمير|موري]] ۽ [[هند-ساراسيني طرز تعمير|هند-ساراسيني]] عنصر]] 1874ع ۾ شهر ۾ جديد شهري پاڻيءَ جي فراهميءَ جو نظام قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Dhaka WASA |url=http://dwasa.org.bd/index.php/home/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206090551/http://dwasa.org.bd/index.php/home/history/ |archive-date=6 February 2015 |access-date=18 February 2015 |publisher=Dwasa.org.bd}}</ref> 1885ع ۾ [[ڍاڪا رياستي ريلوي]] کوليو ويو، جنهن جي 144 ڪلوميٽر ڊگهي ميٽر گيج ريلوي لائين ڍاڪا وسيلي [[ميمڻ سنگهه]] کي [[نارائڻ گنج بندرگاهه]] سان ڳنڍيندي هئي.<ref name="en.banglapedia.org">{{Cite web |title=Railway |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Railway |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010143242/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Railway |archive-date=10 October 2017 |access-date=11 February 2018}}</ref> بعد ۾ شهر [[اوڀر بنگال رياستي ريلوي]] جو اهم مرڪز بڻيو.<ref name="en.banglapedia.org"/> ڍاڪا ۾ پهرين [[فلم]] 17 اپريل 1898ع تي درياهه جي ڪناري واقع ڪرائون ٿيٽر ۾ ڏيکاري وئي، جنهن جو انتظام بيڊفورڊ بايوسڪوپ ڪمپني ڪيو هو.<ref name="ReferenceA">{{Cite web |title=Film, Feature |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Film,_Feature |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926202745/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Film,_Feature |archive-date=26 September 2018 |access-date=11 February 2018}}</ref> شهر ۾ بجليءَ جي فراهمي 1901ع ۾ شروع ٿي.<ref name="tusher.kobiraj.com">{{Cite web |date=18 July 2013 |title=History of Electricity in Bangladesh &#124; Thcapriciousboy |url=http://www.tusher.kobiraj.com/history-electricity-bangladesh.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216195149/http://www.tusher.kobiraj.com/history-electricity-bangladesh.html |archive-date=16 February 2015 |access-date=18 February 2015 |publisher=Tusher.kobiraj.com}}</ref> 20هين صديءَ جي شروعات ۾ انگريزن پاران اڏيل نوآبادياتي ڍاڪا وسيع، وڻن سان ڍڪيل رستن، وڏين سرڪاري عمارتن ۽ باغن ۾ قائم سفيد بنگلن سان نمايان هو. جيتوڻيڪ اهو علائقو هاڻي شهر جو سڀ کان شاهوڪار حصو ناهي، پر اتي جا رستا اڃا به ٻين ڪيترن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ويڪرا ۽ ساوڪ وڌيڪ نمايان آهي.<ref name="himalmag1"/> برطانوي دور ۾ قائم ٿيندڙ شروعاتي تعليمي ادارن ۾ [[ڍاڪا ڪاليج]]، [[ڍاڪا ميڊيڪل اسڪول]]، [[ايڊن عورتن جو ڪاليج]]، [[سينٽ گريگوري اسڪول]]، [[محسنيه مدرسو]]، [[جگن ناٿ ڪاليج]] ۽ [[احسن الله انجنيئرنگ اسڪول]] شامل هئا. [[رمنا ريس ڪورس]] ۾ [[ڍاڪا ڪلب]] ڀرسان گھوڙن جون ڊوڙون شهر جي اشرافيه جي پسنديده وندر هيون.<ref>{{Cite web |title=Ramna Racecourse |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Ramna_Racecourse |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221001145756/https://en.banglapedia.org/index.php/Ramna_Racecourse |archive-date=1 October 2022 |access-date=1 October 2022 |website=Banglapedia}}</ref> [[هندستان جو وائسراءِ]] به شهر جي بنگالي نوابن ۽ اشرافيه سان دعوتن ۽ سماجي تقريبن ۾ شرڪت ڪندو هو. 20هين صديءَ جي شروعات کان پوءِ شهر ۾ موٽر گاڏيون ظاهر ٿيڻ لڳيون. 1937ع جي [[سن بيم-ٽالبوٽ ٽين]] گاڏي [[آزاديءَ جي جنگ جو عجائب گهر]] ۾ محفوظ ڪئي وئي. ڍاڪا جي نوابن وٽ [[رولز رائس]] گاڏيون هيون، جڏهن ته [[آسٽن موٽر ڪمپني]] جون گاڏيون به عام استعمال ۾ هيون. [[بيوٽي بورڊنگ]] هڪ مشهور مهمان خانو ۽ ريسٽورنٽ هو. 20هين صديءَ جي شروعات ۾ ڍاڪا جي سياسي ۽ شهري اهميت ٻيهر وڌي. 1905ع ۾ [[بنگال جي ورهاڱي (1905ع)|بنگال جي پهرين ورهاڱي]] کان پوءِ ڍاڪا کي علائقائي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو ۽ اهو [[اوڀر بنگال ۽ آسام]] جي حڪومت جو مرڪز ٿيو. هن نئين صوبي ۾ اڄوڪي بنگلاديش جو وڏو حصو ۽ موجوده [[اتر اوڀر ڀارت]] جا علائقا شامل هئا. هي ورهاڱو [[لارڊ ڪرزن]] جي پاليسيءَ جو نتيجو هو، جنهن جو مقصد انتظام، تعليم ۽ واپار کي وڌيڪ منظم ڪرڻ ڄاڻايو ويو. ڍاڪا [[اوڀر بنگال ۽ آسام قانون ساز ڪائونسل]] جو مرڪز بڻيو. سال جي گهڻي حصي ۾ ڍاڪا گاديءَ جو هنڌ هوندو هو، جڏهن ته [[شيلانگ]] اونهاري جي گادي طور استعمال ٿيندو هو. صوبي جو انتظام ليفٽيننٽ گورنرن وٽ هو، جن ۾ سر بيمفيلڊ فلر (1905–1906ع)، سر لانسلوٽ هيئر (1906–1911ع) ۽ سر چارلس اسٽوارٽ بيلي (1911–1912ع) شامل هئا. سندن نالا اڄ به ڍاڪا جي هيئر روڊ، [[بيلي روڊ، ڍاڪا|بيلي روڊ]] ۽ فلر روڊ ۾ محفوظ آهن.<ref>{{Cite news |last=Rahman Chowdhury |first=Abida |date=11 February 2014 |title=Dhaka through its streets |url=https://www.thedailystar.net/dhaka-through-its-streets-10591 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929125945/https://www.thedailystar.net/dhaka-through-its-streets-10591 |archive-date=29 September 2022 |access-date=29 September 2022 |work=[[دي ڊيلي اسٽار]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 July 2018 |title=A Short, Winding and Legendary Dhaka Road |url=https://www.thedailystar.net/literature/short-winding-and-legendary-dhaka-road-1601140 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929125942/https://www.thedailystar.net/literature/short-winding-and-legendary-dhaka-road-1601140 |archive-date=29 September 2022 |access-date=29 September 2022 |work=[[دي ڊيلي اسٽار]]}}</ref> هن دور ۾ هاءِ ڪورٽ ۽ [[ڪرزن هال]] جهڙيون شاندار عمارتون تعمير ٿيون. [[File:Panorama of Dacca 19th century 1.jpg|thumb|center|800px|1847ع ۾ ڍاڪا جي درياهي ڪناري جو منظر]] اوڀر بنگال ۽ آسام صوبي ۾ آسام وادي، چٽگانگ، ڍاڪا، راجشاهي ۽ سرما وادي سميت پنج وڏا انتظامي ڀاڱا ۽ مجموعي طور 30 ضلعا هئا. صوبي جون حدون [[ڪوچ بهار رياست]]، [[هل ٽپرا]] ۽ [[ڀوٽان جي بادشاهي]] سان ملنديون هيون.<ref>{{Cite EB1911|wstitle=Eastern Bengal and Assam}}</ref> [[File:Bengal gazetteer 1907-9.jpg|thumb|1905ع کان 1912ع تائين ڍاڪا [[برطانوي راڄ]] هيٺ [[اوڀر بنگال ۽ آسام]] جي گاديءَ جو هنڌ هو]] [[File:DG 21 -08 HIGH COURT DHAKA IMG 3402.jpg|thumb|[[ڍاڪا جي پراڻي هاءِ ڪورٽ عمارت]]]] سياسي طور 1905ع جي ورهاڱي ڍاڪا کي برطانوي هندستان جي مسلمان برادرين جي اهم نمائنده مرڪز طور اڀاريو، جڏهن ته ڪولڪتا ۾ هندو اشرافيه جو اثر وڌيڪ هو.<ref name="worldviewcities.org"/> 1906ع ۾ [[ڍاڪا جو نواب|نواب ڍاڪا]] [[خواجه سليم الله]] ۽ [[آغا خان ٽيون]] جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيل تعليمي ڪانفرنس دوران شهر ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] قائم ڪئي وئي. ڍاڪا ۽ اوڀر بنگال جي ڪيترن مسلمانن ورهاڱي جي حمايت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن کي روزگار ۽ تعليم ۾ وڌيڪ موقعن جي اميد هئي. تنهن هوندي به ڪيترن بنگالين لساني ۽ ثقافتي بنگال جي ورهاڱي جي مخالفت ڪئي. 1911ع جي [[دهلي درٻار]] ۾ بادشاهه [[جارج پنجون]] جي اعلان سان ورهاڱو ختم ڪيو ويو ۽ بنگال ٻيهر گڏ ڪيو ويو. ساڳئي وقت برطانوي هندستان جي گادي ڪولڪتا کان [[نئين دهلي]] منتقل ڪئي وئي. 1905ع واري ورهاڱي جي منسوخيءَ جي بدلي ۾ ”شاندار تلافي“ طور انگريزن 1920ع واري ڏهاڪي ۾ شهر کي هڪ نئين يونيورسٽي ڏني.<ref>{{Cite news |date=25 August 2017 |title=University of Dhaka and the partitioning of Bengal |url=https://www.thedailystar.net/star-weekend/dhaka-university-and-the-partitioning-bengal-1453546 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929125945/https://www.thedailystar.net/star-weekend/dhaka-university-and-the-partitioning-bengal-1453546 |archive-date=29 September 2022 |access-date=29 September 2022 |work=The Daily Star}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] کي شروعات ۾ [[آڪسفورڊ يونيورسٽي]] جي رهائشي نظام جي نموني تي قائم ڪيو ويو. ان رهائشي خاصيت سبب ان کي ”اوڀر جو آڪسفورڊ“ به سڏيو ويو. آڪسفورڊ وانگر، ڍاڪا يونيورسٽيءَ جا شاگرد پنهنجي تدريسي شعبن بدران رهائشي هالن سان لاڳاپيل هوندا هئا؛ 1947ع کان پوءِ هي نظام ختم ڪيو ويو ۽ شاگردن کي تدريسي شعبن سان وابسته ڪيو ويو.<ref>{{Cite news |date=28 December 2014 |title=Was Dhaka University ever the "Oxford of the East"? |url=https://www.thedailystar.net/was-dhaka-university-ever-the-oxford-of-the-east-57343 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929125941/https://www.thedailystar.net/was-dhaka-university-ever-the-oxford-of-the-east-57343 |archive-date=29 September 2022 |access-date=29 September 2022 |work=The Daily Star}}</ref><ref name="newagebd1">{{Cite news |title='Oxford of the East' or the 'Mecca University'? |url=https://www.newagebd.net/article/156210/oxford-of-the-east-or-the-mecca-university |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220929125943/https://www.newagebd.net/article/156210/oxford-of-the-east-or-the-mecca-university |archive-date=29 September 2022 |access-date=29 September 2022 |work=New Age}}</ref> يونيورسٽيءَ جي استادن ۾ سائنسدان [[ستيندر ناٿ بوس]]، جنهن جي نالي سان [[هگس بوسون]] ۾ ”بوسون“ اصطلاح لاڳاپيل آهي؛ لسانيات جو ماهر [[محمد شهيدالله]]؛ [[احمد فضل الرحمان|سر اي. ايف. رحمان]]، جيڪو يونيورسٽيءَ جو پهريون بنگالي وائيس چانسلر هو؛ ۽ مؤرخ [[آر. سي. مجمدار]] شامل هئا.<ref name="newagebd1" /> يونيورسٽي 1921ع ۾ [[شاهي قانون ساز ڪائونسل]] جي قانون تحت قائم ٿي. ان جي شروعات ٽن فيڪلٽين ۽ ٻارهن شعبن سان ٿي، جن ۾ سنسڪرت، بنگالي، انگريزي، [[لبرل آرٽس جي تعليم|آزاد فنون]]، تاريخ، عربي، اسلامي اڀياس، فارسي، اردو، فلسفو، اقتصاديات، سياست، طبعيات، ڪيميا، رياضي ۽ قانون جا مضمون شامل هئا. [[File:Dance party at Ahsan Manzil.jpg|thumb|[[احسن منزل]] جي پهرين ماڙ تي [[ڍاڪا جو نواب|ڍاڪا جي نواب]] پاران منعقد ڪيل [[بال روم رقص]] ۽ [[هندستاني ڪلاسيڪي موسيقي]] جي محفل]] اوڀر بنگال سئنيماٽوگراف ڪمپني 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ڍاڪا ۾ پهريون مڪمل ڊيگهه جا [[خاموش فلم|خاموش فلمون]] تيار ڪيون، جن ۾ ''[[سڪماري]]'' ۽ ''[[دي لاسٽ ڪِس (1931ع جي فلم)|دي لاسٽ ڪِس]]'' شامل هيون.<ref name="ReferenceA" /> اوڪٽيوين اسٽيل ڪمپنيءَ جي ماتحت ڪمپني ڊيَوڪو 1930ع ۾ وڏي پيماني تي بجليءَ جي ورڇ شروع ڪئي.<ref name="tusher.kobiraj.com" /> [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[تيج ڳائون هوائي اڏو]] [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي فوجن]] جي اڏي طور تعمير ڪيو ويو. [[ڍاڪا ميڊيڪل ڪاليج]] 1946ع ۾ قائم ٿيو. شهر جي بااثر آرمينيائي برادريءَ ۾ واپاري ۽ زميندار شامل هئا. آرمينيائي زميندارن ڪيترين عمارتن جي اڏاوت ڪرائي، جن ۾ [[ڍاڪا جو آرمينيائي گرجا گهر]] پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web|url=http://armenianchurchbangladesh.com/armenian-families-of-dhaka/dhaka-memories-of-the-peterson-family/|title=Dhaka Memories of the Peterson Family – Armenian Church of Bangladesh}}</ref> ڍاڪا جي ڀرپاسي جا علائقا [[بنگال جا زميندار|بنگالي زميندارن]] جي اختيار هيٺ هئا، جن ۾ اردو ڳالهائيندڙ ڍاڪا نواب ملڪيت، بنگالي هندو [[ڀاوال ملڪيت]] ۽ بنگالي مسلمان [[ڌن باري نواب خاندان|ڌن باري ملڪيت]] شامل هئا. 1800ع واري ڏهاڪي تائين ڍاڪا مسلمان اڪثريتي شهر هو، جنهن ۾ هڪ وڏي هندو اقليت به رهندي هئي. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ هندو آباديءَ ۾ نمايان واڌ ٿي ۽ 1872ع جي آدمشماريءَ تائين شهر جي آباديءَ ۾ هندو سڀ کان وڏو واحد مذهبي گروهه بڻجي ويا. 1881ع جي آدمشماريءَ ۾ هندو شهر جي اڪثريتي آبادي بڻجي چڪا هئا. نئين هندو اشرافيه شهر جي معيشت تي وڏي حد تائين ڪنٽرول رکندي هئي ۽ 1885ع جي پهرين ميونسپل چونڊ کان ئي شهري انتظام ۾ وڌيڪ اثر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{citation |last=Ahmed |first=Sharif Uddin |title=Dacca: A Study in Urban History and Development |year=2018 |publisher=Routledge |url=https://books.google.com/books?id=ae1GDwAAQBAJ |orig-year=1986 |isbn=978-0-8153-9407-5 |page=191 |quote=The leadership of the Hindu community was shared between the Western-educated intelligentsia and the leading bankers, traders and merchants who, with another stratum of zamindars, largely controlled the economy of the city. Backed by increasing numbers of wealthy Hindus, this new élite was able to bid for a controlling influence over the administration of the city, even as early as the first municipal election in 1885.}}</ref> هندو تعليم، طب، قانون ۽ واپار جهڙن شعبن ۾ سرگرم هئا.<ref>{{Cite news |last=Rahman |first=Mohammad Afzalur |date=2 December 2022 |title=Dhaka before and after Partition |url=https://www.thedailystar.net/opinion/views/news/dhaka-and-after-partition-3185521 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416162455/https://www.thedailystar.net/opinion/views/news/dhaka-and-after-partition-3185521 |archive-date=16 April 2023 |access-date=16 April 2023 |work=The Daily Star |type=Opinion}}</ref> مستقبل جو نوبيل انعام يافته [[امرتيا سين]] پنهنجي ننڍپڻ جو ڪجهه حصو ڍاڪا ۾ گذاريو.<ref>{{Cite web|url=https://frontline.thehindu.com/other/article30159120.ece|title=A rousing reception|date=2 January 1999|website=Frontline}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/daily-star-books/news/amartya-sens-home-the-world-life-intellectual-3004781|title=Amartya Sen’s ‘Home in the World’: The life of an intellectual &#124; The Daily Star|website=www.thedailystar.net}}</ref> جديد [[ايوورويڊڪ طب]] جي اڳواڻ [[جوڳيش چندر گهوش]] به پنهنجي پهرين ڪارخاني جو بنياد ڍاڪا ۾ وڌو.<ref>Sengupta, Subhodh Chandra; Basu, Anjali, eds. (January 2002). যোগেশচন্দ্র ঘোষ [Jogesh Chandra Ghosh]. ''Samsad Bangali Charitabhidhan''. Vol. 1, 4th ed. Kolkata: Shishu Sahitya Samsad. p. 445. {{ISBN|81-85626-65-0}}.</ref> 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] وقت ڍاڪا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 58.5 سيڪڙو هندو هو. شهر جون گهڻيون عمارتون ۽ بازارون هندو مالڪن وٽ هيون؛ هڪ اندازي موجب 1947ع ۾ ڍاڪا جي لڳ ڀڳ 85 سيڪڙو غير منقول ملڪيت هندن جي ملڪيت هئي. برطانوي دور ۾ هندو سياسي ۽ اقتصادي اثر جي واڌ مسلمان آباديءَ ۾ ناراضگي پيدا ڪئي.<ref>https://www.ide.go.jp/library/English/Publish/Periodicals/De/pdf/72_01_04.pdf {{Bare URL PDF|date=June 2026}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ ڍاڪا مان هندو آباديءَ جي وڏي لڏپلاڻ ٿي ۽ گهڻا ماڻهو [[اولهه بنگال]] منتقل ٿيا.<ref>{{citation |last1=Talbot |first1=Ian |last2=Singh |first2=Gurharpal |title=The Partition of India |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-67256-6 |year=2009 |url=https://www.cambridge.org/in/academic/subjects/history/twentieth-century-regional-history/partition-india?format=PB&isbn=9780521672566 |page=118}}</ref> غير يقيني سياسي مستقبل، فرقيوارانه ڇڪتاڻ ۽ سرڪاري پاليسين سبب وچولي ۽ خوشحال طبقي سان تعلق رکندڙ ڪيترائي هندو شهر ڇڏڻ تي مجبور ٿيا.<ref>{{cite web |last=Rahman |first=Mohammad Afzalur |title=Dhaka before and after Partition |url=https://www.thedailystar.net/opinion/views/news/dhaka-and-after-partition-3185521 |work=[[دي ڊيلي اسٽار]] |date=2 December 2022}}</ref> ڪيترن خاندانن تشدد جي ڊپ کان پنهنجون ملڪيتون ڇڏي ڏنيون، جڏهن ته ڪجهه ملڪيتون حڪومت معاوضي کان سواءِ پنهنجي قبضي ۾ ورتيون. انهن مان ڪي عمارتون سرڪاري انتظامي استعمال لاءِ مختص ڪيون ويون ۽ ڪي نون آيل مسلمان پناهگيرن يا مقامي مسلمانن جي حوالي ڪيون ويون.<ref>{{citation|last1=Tan |first1=Tai Yong |last2=Kudaisya |first2=Gyanesh |title=The Aftermath of Partition in South Asia |url=https://books.google.com/books?id=O5zEtBxk72wC |year=2002 |orig-year=2000 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-203-45060-4 |page=169}}</ref><ref>{{cite web |last=Rahman |first=Mohammad Afzalur |title=Dhaka before and after Partition |url=https://www.thedailystar.net/opinion/views/news/dhaka-and-after-partition-3185521 |work=[[دي ڊيلي اسٽار]] |date=2 December 2022 |quote=The ruthless requisition of Hindu houses to accommodate the new government forced many Hindus to leave Dhaka. In addition to the urgency of the situation, there was a retaliatory aspect to the way these houses were requisitioned. ... More often than not, the owners of these houses were not given any compensation or alternative accommodation. ... Even though these houses were requisitioned for an urgent requirement of administrative purposes, many were handed over to Muslim refugees and local Muslims.}}</ref> بعد ۾ اهڙين ملڪيتن جي قبضي کي انهن قانونن هيٺ قانوني شڪل ڏني وئي، جيڪي آخرڪار [[بنگلاديش جو ويستڊ پراپرٽي ايڪٽ|ويستڊ پراپرٽي ايڪٽ]] جي نالي سان سڃاتا ويا.<ref>{{Cite magazine |last=Roy |first=Dipanwita |date=21 April 2007 |title=Vested Property Act: A story of deprivation and exploitation |url=https://archive.thedailystar.net/law/2007/04/03/rights.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416164939/https://archive.thedailystar.net/law/2007/04/03/rights.htm |archive-date=16 April 2023 |access-date=16 April 2023 |magazine=Law & Our Rights |publisher=The Daily Star}}</ref> 1950ع ۾ اوڀر پاڪستان ۾ ٿيندڙ هندو مخالف فسادن کان پوءِ وڌيڪ هندو شهر ڇڏي ويا.<ref>{{cite web |last=Rahman |first=Mohammad Afzalur |title=Dhaka before and after Partition |url=https://www.thedailystar.net/opinion/views/news/dhaka-and-after-partition-3185521 |work=[[دي ڊيلي اسٽار]] |date=2 December 2022 |quote=The riot of January-February 1950, one of the most violent riots in East Bengal, forced many Hindus to flee and further demoralised and dispossessed those who stayed back. Hindus were at the receiving end of carnage conducted by Muslims emboldened by state power. Not only middle-class Hindus, this time Scheduled Castes and various other lower-caste Hindus, too, fled the city in huge numbers.}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ ٿيل پهرين [[1951ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب ڍاڪا جي آباديءَ ۾ هندن جو تناسب رڳو 11.7 سيڪڙو رهجي ويو هو.<ref name=religioncensus1951>{{cite web |url=https://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7452/1/1422_1951_POP.pdf |title=Population According to Religion |work=[[1951ع جي پاڪستاني آدمشماري]] |page=4}}</ref> ===ميٽروپوليٽن ڍاڪا=== [[File:Time-lapse of the urban growth of Dhaka, Bangladesh as seen from space (1972 to 2001).webm|thumb|1972ع کان 2001ع تائين ڍاڪا جي شهري واڌ ڏيکاريندڙ [[ناسا]] جي متحرڪ تصوير]] [[File:Motijheel, Dhaka, 1980s.jpg|thumb|1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڍاڪا جي مکيه مرڪزي ڪاروباري علائقي جو هوائي منظر]] [[File:Gulshan, Dhaka, 1980s.jpg|thumb|1980ع واري ڏهاڪي ۾ هڪ مضافاتي رهائشي پاڙو]] جديد ڍاڪا جي حقيقي شهري توسيع [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شروع ٿي.<ref name="himalmag1" /> ورهاڱي کان پوءِ ڍاڪا کي [[پاڪستان]] جي ”ٻي گادي“ سڏيو ويو.<ref name="himalmag1" /><ref>{{Cite news |date=20 August 2018 |title=How politics and architecture blended in Dhaka |url=https://www.thedailystar.net/news/opinion/the-grudging-urbanist/how-politics-and-architecture-blended-dhaka-1623103 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928164532/https://www.thedailystar.net/news/opinion/the-grudging-urbanist/how-politics-and-architecture-blended-dhaka-1623103 |archive-date=28 September 2022 |access-date=28 September 2022 |work=The Daily Star |type=Opinion}}</ref> 1962ع ۾ [[ايوب خان]] [[1962ع جو پاڪستاني آئين|1962ع واري آئين]] تحت شهر کي باضابطه طور قانون ساز گاديءَ جو درجو ڏنو. ان دور ۾ اڳ ويران يا زرعي زمينن تي نوان رهائشي پاڙا قائم ٿيا. انهن ۾ [[ڌان منڊي ٿاڻو|ڌان منڊي]]، جنهن جي معنيٰ چانورن جو گودام؛ ڪٽابن، يعني ڪنڊن وارو ٻيلو؛ ڪٺل باغان، يعني ڪٺل جو باغ؛ [[ڪلا باغان]]، يعني ڪيلي جو باغ؛ [[سيگون باغيچا]]، يعني ساڳ جو باغ؛ ۽ [[گلشن ٿاڻو|گلشن]]، يعني گلن جو باغ شامل هئا.<ref name="himalmag1" /><ref>{{Cite web |title=পুরান ঢাকার সাতসতেরো |url=https://www.sonalinews.com/feature/news/114285 |access-date=2024-05-01 |website=সোনালী নিউজ |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501132638/https://www.sonalinews.com/feature/news/114285 |url-status=live}}</ref> ورهاڱي کان اڳ جي ڀيٽ ۾ شهر جي رهڻي ڪهڻيءَ جو معيار تيزيءَ سان بهتر ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Ahmed |first=K. Anis |date=16 August 2017 |title=Opinion &#124; Why do Bangladeshis Seem Indifferent to Partition? |url=https://www.nytimes.com/2017/08/16/opinion/bangladesh-bengali-muslims-partition.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829170711/https://www.nytimes.com/2017/08/16/opinion/bangladesh-bengali-muslims-partition.html |archive-date=29 August 2017 |access-date=28 September 2022 |work=The New York Times}}</ref> شهر جي معيشت ۾ صنعتڪاري شروع ٿي ۽ ان جي ڀرپاسي [[آدمجي پٽ سن ڪارخانا|دنيا جو سڀ کان وڏو پٽ سن ڪارخانو]] قائم ڪيو ويو. هن ڪارخاني جون تيار ڪيل پٽ سن جون شيون [[ڪوريا جي جنگ]] دوران وڏي گهرج ۾ هيون.<ref>{{Cite news |title=Unthreading Partition: The politics of jute sharing between two Bengals |url=https://www.thedailystar.net/in-focus/news/unthreading-partition-the-politics-jute-sharing-between-two-bengals-1778560 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106084737/https://www.thedailystar.net/in-focus/news/unthreading-partition-the-politics-jute-sharing-between-two-bengals-1778560 |archive-date=6 November 2022 |access-date=24 October 2022 |work=The Daily Star}}</ref> شهر ۾ ٻه ماڙ رهائشي گهرن جي اڏاوت به وڌڻ لڳي. 1961ع ۾ [[ايلزبيٿ ٻيون|راڻي ايلزبيٿ ٻيون]] ۽ [[شهزادو فلپ]] ڍاڪا جي رهواسين جي بهتر ٿيندڙ زندگيءَ جو مشاهدو ڪيو.<ref>{{Cite web |date=22 November 2018 |title=Queen Elizabeth II in Bangladesh (1961) |url=https://www.youtube.com/watch?v=-_sS-WU9yWc |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928164532/https://www.youtube.com/watch?v=-_sS-WU9yWc&gl=US&hl=en |archive-date=28 September 2022 |access-date=28 September 2022 |website=[[يوٽيوب]]}}</ref> [[وليم بي ٽئبلر]] جي جوڙجڪ هيٺ تيار ڪيل [[انٽرڪانٽينينٽل ڍاڪا|انٽرڪانٽينينٽل هوٽل]] 1966ع ۾ کوليو ويو. ايسٽونيا ڄاول آمريڪي معمار [[لوئي آءِ ڪان]] کي ڍاڪا اسيمبليءَ جي عمارت جو خاڪو تيار ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو؛ اها عمارت اصل ۾ پاڪستان جي وفاقي پارليامينٽ لاءِ رٿيل هئي، پر پوءِ آزاد بنگلاديش جي پارليامينٽ بڻجي وئي. [[اوڀر پاڪستان هيلي ڪاپٽر سروس]] شهر کي علائقائي شهرن سان ڳنڍيو. [[ڍاڪا اسٽاڪ ايڪسچينج]] 28 اپريل 1954ع تي قائم ٿيو. پهرين مقامي هوائي ڪمپني [[اورينٽ ايئر ويز]] 6 جون 1954ع تي ڍاڪا ۽ [[ڪراچي]] وچ ۾ اڏامون شروع ڪيون. شهر جي رٿابندي ۽ ترقيءَ لاءِ 1956ع ۾ [[راجوڪ|ڍاڪا امپروومينٽ ٽرسٽ]] قائم ڪيو ويو، جڏهن ته شهر جو پهريون جامع ترقياتي خاڪو 1959ع ۾ تيار ٿيو.<ref>{{Cite web |title=Part II: Formulation of Urban and Transport Plan |url=http://open_jicareport.jica.go.jp/pdf/11996774_06.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180212084236/http://open_jicareport.jica.go.jp/pdf/11996774_06.pdf |archive-date=12 February 2018 |access-date=11 February 2018}}</ref> [[ڏکڻ اوڀر ايشيا معاهدي واري تنظيم]] 1960ع ۾ شهر ۾ طبي تحقيق جو مرڪز قائم ڪيو، جيڪو هاڻي [[آءِ سي ڊي ڊي آر، بي]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. 1947ع کان 1952ع تائين ڍاڪا سياسي افراتفريءَ جو مرڪز رهيو، خاص طور [[بنگالي ٻولي تحريڪ]] دوران. 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ کان [[عوامي ليگ]] جي ڇهن نڪتن واري خودمختياريءَ جي مطالبي سان [[اوڀر پاڪستان]] ۾ آزاديءَ جون خواهشون وڌڻ لڳيون. 1969ع ۾ عوامي اڀار دوران [[شيخ مجيب الرحمان]] کي جيل مان آزاد ڪيو ويو، جنهن کان پوءِ ايوب خان اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ٿيو. ان دور ۾ شهر جي پريس به سياسي طور اثرائتي هئي، جنهن ۾ ''[[پاڪستان آبزرور]]''، ''[[دي ڊيلي اتفاق|اتفاق]]''، ''[[فورم (بنگلاديش)|فورم]]'' ۽ ''[[ويڪلي هاليڊي]]'' جهڙيون اخبارون ۽ رسالا شامل هئا. 1971ع جي سياسي ۽ آئيني بحران دوران [[يحييٰ خان]] جي فوجي حڪومت نئين چونڊيل قومي اسيمبليءَ کي اقتدار منتقل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ احتجاج، شهري نافرماني ۽ [[حق خود اراديت]] جي تحريڪ شروع ٿي. 7 مارچ 1971ع تي عوامي ليگ جي اڳواڻ شيخ مجيب الرحمان ڍاڪا جي [[سهروردي اديان|رمنا ريس ڪورس ميدان]] ۾ هڪ وڏي عوامي ميڙ کي خطاب ڪيو، جنهن ۾ هن آزاديءَ جي جدوجهد بابت خبردار ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Sheikh Mujibur Rahman |url=http://www.virtualbangladesh.com/culture/people-of-bangladesh/sheikh-mujibur-rahman/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216193211/http://www.virtualbangladesh.com/culture/people-of-bangladesh/sheikh-mujibur-rahman/ |archive-date=16 February 2015 |access-date=18 February 2015 |publisher=Virtual Bangladesh}}</ref><ref name="Richards2003">{{Cite journal |last=Richards |first=John |date=July–September 2003 |title=Calcutta and Dhaka: A Tale of Two Cities |url=http://www.cdrb.org/journal/2003/3/3.pdf |url-status=dead |journal=Asian Affairs |volume=25 |issue=3 |pages=49–57 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216201250/http://www.cdrb.org/journal/2003/3/3.pdf |archive-date=16 February 2015 |access-date=1 March 2015}}</ref> ان کان پوءِ اوڀر پاڪستان ۾ پاڪستاني رياست خلاف [[1971ع جي عدم تعاون تحريڪ|عدم تعاون جي تحريڪ]] شروع ٿي. 23 مارچ 1971ع تي پاڪستان جي جمهوري ڏينهن جي موقعي تي مزاحمت جي علامت طور سڄي ڍاڪا ۾ [[بنگلاديش جو جهنڊو|بنگلاديشي جهنڊا]] ڦڙڪايا ويا.<ref>{{Cite book |last=Thorpe |first=Edgar |url=https://books.google.com/books?id=I9OyQ9mEpxkC&pg=SL1-PA125 |title=The Pearson General Knowledge Manual 2012 |publisher=Pearson Education India |year=2012 |isbn=978-81-317-6190-8 |page=A.125 |access-date=18 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118102206/https://books.google.com/books?id=I9OyQ9mEpxkC&pg=SL1-PA125&lpg=SL1-PA125&q=23+march+1971+republic+day+east+pakistan |archive-date=18 January 2021 |url-status=live}}</ref> 25 مارچ 1971ع تي [[پاڪستاني فوج]] اوڀر پاڪستان جي آباديءَ خلاف [[آپريشن سرچ لائيٽ]] شروع ڪيو.<ref name="books.google.com.bd">{{Cite book |last=Jahan |first=Rounaq |author-link=Rounaq Jahan |title=Centuries of Genocide: Essays and Eyewitness Accounts |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-0-415-87191-4 |editor-last=Totten |editor-first=Samuel |edition=4th |page=254 |chapter=Genocide in Bangladesh |access-date=18 February 2015 |editor-last2=Parsons |editor-first2=William Spencer |chapter-url=https://books.google.com/books?id=6XYp-z5aP4MC&pg=PA254}}</ref> ڍاڪا فوجي ظلم جو مرڪز بڻيو ۽ شهر ۾ [[1971ع جو بنگلاديشي نسل ڪشي|نسل ڪشي]]، وڏي پيماني تي دٻاءُ، گرفتاريون، تشدد ۽ شهرين، شاگردن، [[دانشور طبقو|دانشورن]]، سياسي ڪارڪنن ۽ مذهبي اقليتن جون قتل عام واريون ڪارروايون ٿيون. فوج کي [[اوڀر پاڪستان رائفلز]] ۽ بنگالي پوليس جي بغاوتن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{Cite book |last=Nandi |first=Bibhuti Bhusan |title=Science, Technology, Imperialism, and War |publisher=Pearson Education India |year=2007 |isbn=978-81-317-0851-4 |editor-last=Gupta |editor-first=Jyoti Bhusan Das |page=732 |chapter=Low-Intensity War |access-date=18 February 2015 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=EJuM4FylchwC&pg=PA732}}</ref> شهر جا وڏا حصا، خاص ڪري هندو پاڙا، ساڙي تباهه ڪيا ويا.<ref name="books.google.com.bd" /> شهر جي وڏي آبادي بي گهر ٿي يا ٻهراڙين ڏانهن لڏڻ تي مجبور ٿي.<ref>{{Cite news |date=16 December 2014 |title=Fall of Dhaka: Memories of a bloody December – Pakistan |url=https://www.dawn.com/news/1151151 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150130124156/http://www.dawn.com/news/1151151 |archive-date=30 January 2015 |access-date=18 February 2015 |work=Dawn |location=Pakistan}}</ref> ڊسمبر 1971ع ۾ [[1971ع جي هندستان-پاڪستان جنگ]] دوران [[ڀارتي هوائي فوج]] ڍاڪا تي ڪيترائي هوائي حملا ڪيا.<ref>{{Cite book |last=Salik |first=Siddiq |author-link=Siddique Salik |title=Witness to Surrender |publisher=Oxford University Press |year=1977 |isbn=0-19-577257-1 |page=195}}</ref> 16 ڊسمبر 1971ع تي پاڪستان جي اوڀر ڪمان [[پاڪستاني هٿيار ڦٽا ڪرڻ وارو دستاويز|هٿيار ڦٽا ڪيا]] ۽ [[رمنا ريس ڪورس]] تي ليفٽيننٽ جنرل [[جگجيت سنگهه اروڙا]] آڏو سرينڊر ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Jacob |first=J. F. R. |author-link=J. F. R. Jacob |title=Surrender at Dacca: Birth of a Nation |publisher=Manohar |year=1997 |isbn=81-7304-189-X |pages=146–147}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ پنجاهه سالن اندر ڍاڪا جي آبادي چند لک ماڻهن مان وڌي ڪيترن ئي ملين تائين پهچي وئي. 1972ع ۾ [[بنگلاديش جي آئين ساز اسيمبلي]] ڍاڪا کي ملڪ جي قومي گادي قرار ڏنو. آزاديءَ کان پوءِ شهر تيز رفتاريءَ سان وڌيو، ڇاڪاڻ⁠تہ بنگلاديش جي ٻهراڙين مان مزدور ۽ روزگار ڳوليندڙ ماڻهو وڏي انگ ۾ هتي لڏي آيا. آباديءَ جي واڌ جو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو حصو ٻهراڙيءَ جي لڏپلاڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي.{{citation needed|date=April 2025}} 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ شهر کي [[سوشلسٽ]] افراتفريءَ کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن کان پوءِ ڪجهه سال [[مارشل لا]] هيٺ گذريا. 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ [[آزاد منڊي]] بحال ڪئي وئي. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ [[قومي پارليامينٽ عمارت]]، جنهن کي [[آغا خان فن تعمير ايوارڊ]] مليو، نئون [[ڍاڪا هوائي اڏو|بين الاقوامي هوائي اڏو]] ۽ [[بنگلاديش قومي عجائب گهر]] کوليا ويا. بنگلاديش [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي قيام ۾ اڳڀرو رهيو ۽ 1985ع ۾ ان جو پهريون سربراهي اجلاس ڍاڪا ۾ ٿيو.<ref>{{Cite web |title=Dhaka Declaration |url=http://www.saarc-sec.org/userfiles/01-Dhaka-1stSummit1985.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160607131812/http://www.saarc-sec.org/userfiles/01-Dhaka-1stSummit1985.pdf |archive-date=7 June 2016 |access-date=17 February 2015}}</ref> 1990ع جي عوامي بغاوت سان [[پارلياماني جمهوريت]] بحال ٿي. 1998ع ۾ ڍاڪا ڀارت، پاڪستان ۽ بنگلاديش جي ٽه ڌري سربراهي اجلاس جي ميزباني ڪئي،<ref>{{Cite magazine |last=Habib |first=Haroon |date=24 January 1998 |title=An economic initiative |url=http://www.frontline.in/static/html/fl1502/15020520.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118102213/https://frontline.thehindu.com/magazine/issue/vol15-02/ |archive-date=18 January 2021 |access-date=11 February 2018 |magazine=Frontline}}</ref> جڏهن ته 1999ع ۾ [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] جو اجلاس ۽ مختلف سالن ۾ [[دولت مشترڪه]]، سارڪ، [[اسلامي سهڪار تنظيم]] ۽ [[گڏيل قومن]] جي ادارن جون ڪانفرنسون پڻ هتي ٿيون. 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ڍاڪا جي معيشت ۾ تيزي آئي ۽ شاهوڪار ڪاروباري علائقا ۽ سيٽلائيٽ شهر وجود ۾ آيا.<ref>{{Cite journal |last=Hossain |first=Shahadat |date=January 2008 |title=Rapid Urban Growth and Poverty in Dhaka City |url=http://www.bangladeshsociology.org/BEJS%205.1%20Rapid%20Urban%20Growth%20and%20Poverty%20final.pdf?q=dhaka |url-status=live |journal=Bangladesh e-Journal of Sociology |volume=5 |issue=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818115752/http://www.bangladeshsociology.org/BEJS%205.1%20Rapid%20Urban%20Growth%20and%20Poverty%20final.pdf?q=dhaka |archive-date=18 August 2016 |access-date=24 September 2016}}</ref> 1990ع کان 2005ع تائين شهر جي آبادي 60 لک مان وڌي 1 ڪروڙ 20 لک ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Dhaka: fastest growing megacity in the world |url=https://theworld.org/stories/2010-09-08/dhaka-fastest-growing-megacity-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119194102/https://theworld.org/stories/2010-09-08/dhaka-fastest-growing-megacity-world |archive-date=19 January 2022 |access-date=19 January 2022 |website=The World from PRX |date=2 August 2016 |language=en}}</ref> خاص ڪري مالياتي ۽ ڪپڙي جي صنعتن ۾ [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] وڌي. 2008ع کان 2011ع تائين [[بنگلاديش حڪومت]] ڍاڪا جي اوائلي جديد شهر طور قيام جا 400 سال مڪمل ٿيڻ تي ٽن سالن تائين تقريبون منعقد ڪيون. تنهن هوندي به سياسي پارٽين جي بار بار [[هڙتال]] شهر جي معيشت کي سخت متاثر ڪيو.<ref>{{Cite book |url=http://www.un-bd.org/Docs/Publication/Beyond%20Hartals.pdf |title=Beyond Hartals: Towards Democratic Dialogue in Bangladesh |date=March 2005 |publisher=United Nations Development Programme (UNDP) Bangladesh |isbn=984-32-1424-2 |access-date=4 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063333/http://www.un-bd.org/Docs/Publication/Beyond%20Hartals.pdf |archive-date=5 March 2018 |url-status=dead}}</ref> 2014ع کان پوءِ هڙتالن جي شرح گهٽجي وئي. برساتي موسم ۾ شهر ڪجهه سالن دوران وڏي پيماني تي [[اوچتو ٻوڏ]] جو شڪار پڻ ٿيندو رهيو آهي. ڍاڪا دنيا جي سڀ کان تيزيءَ سان وڌندڙ [[ميگا شهر|ميگا شهرن]] مان هڪ آهي.<ref name="content.time.com">{{Cite magazine |last=Carbone |first=Nick |date=26 October 2011 |title=The 10 Fastest-Growing Cities of Tomorrow: 2. Dhaka, Bangladesh |url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2097720_2097718_2097713,00.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708134803/http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2097720_2097718_2097713,00.html |archive-date=8 July 2017 |access-date=19 January 2022 |magazine=[[ٽائيم رسالو|ٽائيم]] |issn=0040-781X}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2025ع تائين اهو [[ٽوڪيو]]، [[ميڪسيڪو شهر]]، [[شنگهائي]]، [[بيجنگ]] ۽ [[نيو يارڪ شهر]] سان گڏ دنيا جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ بڻجي ويندو.<ref name="CBSN">{{Cite news |title=Dhaka, Bangladesh: Fastest Growing City in the World |url=https://www.cbsnews.com/news/dhaka-bangladesh-fastest-growing-city-in-the-world/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917105225/https://www.cbsnews.com/news/dhaka-bangladesh-fastest-growing-city-in-the-world/ |archive-date=17 September 2018 |access-date=22 February 2019 |work=CBS News}}</ref> شهر جي آباديءَ جو وڏو حصو ٻهراڙيءَ مان آيل لڏپلاڻ ڪندڙن تي مشتمل آهي، جن ۾ [[آبهوا پناهگير]] پڻ شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=A Short City Profile on Dhaka City: Adaptation Issues for Climate Change?? |url=http://resilient-cities.iclei.org/fileadmin/sites/resilient-cities/files/docs/B4-Bonn2010-Hamidul.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411211112/http://resilient-cities.iclei.org/fileadmin/sites/resilient-cities/files/docs/B4-Bonn2010-Hamidul.pdf |archive-date=11 April 2019 |access-date=4 March 2018}}</ref> [[ٽرئفڪ جي گنجائش|ٽرئفڪ جام]] جديد ڍاڪا جي سڀ کان نمايان مسئلن مان هڪ آهي. 2014ع جي هڪ رپورٽ موجب شهر جي رڳو 7 سيڪڙو ايراضي رستن هيٺ هئي.<ref name="TNR">{{Cite magazine |title=Welcome to the Traffic Capital of the World |url=https://newrepublic.com/article/118416/what-dhaka-bangladesh-traffic-capital-world-can-teach-us |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180917143131/https://newrepublic.com/article/118416/what-dhaka-bangladesh-traffic-capital-world-can-teach-us |archive-date=17 September 2018 |access-date=22 February 2019 |magazine=The New Republic}}</ref> [[ڍاڪا ميٽرو ريل]] جي پهرين مرحلي، جيڪو [[اترا (شهر)|اترا]] کان [[آگار ڳائون]] تائين آهي، جو افتتاح 28 ڊسمبر 2022ع تي بنگلاديش جي وزيراعظم [[شيخ حسينه]] ڪيو.<ref>{{Cite news |date=2022-12-28 |title=PM opens country's first metro rail |url=https://www.thedailystar.net/special-events/dhaka-metro-rail-opening/news/pm-opens-countrys-first-metro-rail-3207081 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20230115043453/https://www.thedailystar.net/special-events/dhaka-metro-rail-opening/news/pm-opens-countrys-first-metro-rail-3207081 |archive-date=2023-01-15 |access-date=2023-01-15 |work=[[دي ڊيلي اسٽار]]}}</ref> ان هوندي به، 2016ع تائين ڍاڪا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي جي آبادي [[ڪچي آبادي|ڪچين آبادين]] ۾ رهندي هئي.<ref name=":1" /> شهر جو مکيه درياهه [[بڙي گنگا درياهه]] ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ آلودہ درياهن مان هڪ بڻجي چڪو آهي.<ref name="Majumder 2009" /><ref name="the Guardian 2015" /> == جاگرافي == {{See also|بنگلاديش جي جاگرافي}} ===زميني بناوت=== {{multiple image | direction = horizontal | total_width = 400 | caption_align = centre | image1 = Dhaka, Bangladesh.jpg | image2 = | caption1 = [[بين الاقوامي خلائي اسٽيشن]] تان ڍاڪا جو ڏيک | caption2 = | image3 = Dhaka oli 202279 lrg.jpg | caption3 = [[وڏو ڍاڪا]] ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ ڏيک }} ڍاڪا وچ بنگلاديش ۾ {{Coord|23|42|N|90|22|E|type:city_region:BD|display=inline}} تي، [[بڙي گنگا ندي]] جي اوڀرندي ڪناري تي واقع آهي. هي شهر [[گنگا ٽڪنڊي علائقو|گنگا ٽڪنڊي علائقي]] جي هيٺئين ڀاڱي ۾ پکڙيل آهي ۽ ان جي ڪُل ايراضي {{convert|270|km2|sqmi}} آهي. هن علائقي جي زمين هموار ۽ سمنڊ جي سطح جي ويجهو آهي، جنهن جي خاصيتن ۾ استوائي وڻڪار ۽ آليون مٽيون شامل آهن. ان ڪري گهڻي برسات ۽ [[سامونڊي طوفان]]ن سبب [[چؤماسي]] جي مند ۾ ڍاڪا ٻوڏن جي خطري هيٺ رهي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Hough |first=Michael |title=Cities and natural process |publisher=Routledge |year=2004 |isbn=0-415-29855-5 |pages=64–65}}</ref> گنگا ٽڪنڊي علائقي جي هيٺانهين ميدان ۾ واقع هجڻ سبب شهر جي چوڌاري وڏي پيماني تي تمر جا ٻيلا ۽ ويرن سان لاڳاپيل گپ وارا هموار ماحولياتي نظام موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Murray |first1=N.J. |last2=Clemens |first2=R.S. |last3=Phinn |first3=S.R. |last4=Possingham |first4=H.P. |last5=Fuller |first5=R.A. |date=2014 |title=Tracking the rapid loss of tidal wetlands in the Yellow Sea |url=https://researchonline.jcu.edu.au/60169/1/130260.pdf |url-status=live |journal=Frontiers in Ecology and the Environment |volume=12 |issue=5 |pages=267–272 |bibcode=2014FrEE...12..267M |doi=10.1890/130260 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211207073933/https://researchonline.jcu.edu.au/60169/1/130260.pdf |archive-date=7 December 2021 |access-date=11 August 2021}}</ref> ڍاڪا ضلعو [[گازيپور ضلعو|گازيپور]]، [[ٽانگائل ضلعو|ٽانگائل]]، [[منشي گنج ضلعو|منشي گنج]]، [[راجٻاڙي ضلعو|راجٻاڙي]]، [[نارائڻ گنج ضلعو|نارائڻ گنج]] ۽ [[مانڪ گنج ضلعو|مانڪ گنج]] ضلعن سان گهيريل آهي. ڍاڪا شهر ندين جي هڪ ڄار مٿان اڏيل آهي. شهر جي زندگيءَ جو ندين سان گهرو لاڳاپو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي اچ وڃ سميت ڪيترن ئي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿيون.<ref name=":02">{{Cite journal |last1=Bussi |first1=Gianbattista |last2=Shawal |first2=Shammi |last3=Hossain |first3=Mohammed Abed |last4=Whitehead |first4=Paul G. |last5=Jin |first5=Li |date=2023 |title=Multibranch Modelling of Flow and Water Quality in the Dhaka River System, Bangladesh: Impacts of Future Development Plans and Climate Change |journal=Water |language=en |volume=15 |issue=17 |pages=3027 |doi=10.3390/w15173027 |issn=2073-4441 |doi-access=free |bibcode=2023Water..15.3027B}} [[File:CC-BY_icon.svg|50x50px]] متن هن ماخذ تان نقل ڪيو ويو آهي، جيڪو [[creativecommons:by/4.0/|ڪريئيٽو ڪامنز انتساب 4.0 بين الاقوامي اجازتنامي]] هيٺ دستياب آهي.</ref> === شهري ڏيک === [[File:Dhaka 14th March (32595709004).jpg|thumb|ڍاڪا جو شهري ڏيک]] [[پراڻو ڍاڪا|پراڻي ڍاڪا]] کان سواءِ، جيڪو هڪ پراڻو [[بازار]] نموني جو پاڙو آهي، شهر جي جوڙجڪ ڄاريءَ جهڙي رٿا تي ٻڌل آهي، جڏهن تہ ان جي قدرتي واڌ تي روايتي ڏکڻ ايشيائي، وچ اوڀر ۽ اولهه جي نمونن جو اثر پيل آهي. شهر جي واڌ گهڻي ڀاڱي اڻرٿيل آهي ۽ اها اترين علائقن توڙي شهر جي مرڪز جي چوڌاري مرڪوز آهي، جتي گهڻا شاهوڪار پاڙا موجود آهن.<ref name="Sohn Moudon Lee pp. 115–128">{{Cite journal |last1=Sohn |first1=Dong Wook |last2=Moudon |first2=Anne Vernez |last3=Lee |first3=Jeasun |date=4 April 2012 |title=The economic value of walkable neighborhoods |journal=Urban Design International |publisher=Springer Science and Business Media LLC |volume=17 |issue=2 |pages=115–128 |doi=10.1057/udi.2012.1 |issn=1357-5317 |s2cid=109091026}}</ref> شهر ۾ گهڻيون اڏاوتون ڪنڪريٽ جي [[اوچي عمارت|اوچين عمارتن]] تي مشتمل آهن. وچولي ۽ مٿئين طبقي جي رهائشي علائقن سان گڏ واپاري ۽ صنعتي علائقا شهر جي گهڻي حصي تي پکڙيل آهن. تنهن هوندي بہ 2016ع تائين ڍاڪا جي لڳ ڀڳ ٽئين حصي جي آبادي [[ڪچي آبادي|ڪچين آبادين]] ۾ رهندي هئي (هيٺ ڏسو).<ref name=":1" /> ڍاڪا ۾ چٽي نموني مقرر ڪيل [[مرڪزي واپاري علائقو]] موجود ناهي. [[پراڻو ڍاڪا]] تاريخي واپاري مرڪز آهي، پر گهڻي ترقي اتر ڏانهن منتقل ٿي چڪي آهي. 1985ع ۾ [[موتي جهيل ٿاڻو|موتي جهيل]] جي چوڌاري علائقي کي ”جديد“ مرڪزي واپاري علائقو سمجهيو ويندو هو، جڏهن تہ 2005ع تائين [[گلشن ٿاڻو|گلشن]] کي مرڪزي واپاري علائقي جو ”نئون ترين“ حصو سمجهيو ويندو هو. بنگلاديش جا ڪيترائي سرڪاري ادارا [[موتي جهيل ٿاڻو|موتي جهيل]]، [[سيگون باغيچا]]، [[تيج گائون ٿاڻو|تيج گائون]]، [[ڪروان بازار]] ۽ [[شير بنگلا نگر]] ۾ واقع آهن.<ref name="Siddiqui2010">{{Cite book |last1=Siddiqui |first1=K. |url=https://books.google.com/books?id=xqTeCwAAQBAJ&pg=PT32 |title=Social Formation in Dhaka, 1985-2005: A Longitudinal Study of Society in a Third World Megacity |last2=Ahmed |first2=J. |last3=Siddique |first3=K. |last4=Huq |first4=S. |last5=Hossain |first5=A. |last6=Nazimud-Doula |first6=S. |last7=Rezawana |first7=N. |publisher=Routledge |year=2010 |isbn=978-1-317-05400-9 |pages=6, 12 |access-date=3 February 2022}}</ref> گهڻي سرگرمي چند وڏن رستن جي چوڌاري مرڪوز آهي، جتي ٽريفڪ قانونن تي گهٽ ئي عمل ڪيو ويندو آهي ۽ رستن تي سامان وڪڻندڙ توڙي فقير عام طور ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Sohn Moudon Lee pp. 115–128" /><ref name="Kalabamu 1987 pp. 123–131">{{Cite journal |last=Kalabamu |first=Faustin T. |year=1987 |title=Rickshaws and the traffic problems of Dhaka |journal=Habitat International |publisher=Elsevier BV |volume=11 |issue=2 |pages=123–131 |doi=10.1016/0197-3975(87)90063-4 |issn=0197-3975}}</ref> ويجهي تاريخ جي گهڻي عرصي دوران ڍاڪا جي سڃاڻپ رستن ڀرسان بازارن ۽ ننڍن دڪانن سان ٿيندي هئي، جتي مختلف قسمن جون شيون وڪرو ڪيون وينديون هيون.<ref>{{Cite book |last=Seabrook |first=Jeremy |url=https://archive.org/details/incitiesofsouths0004seab/page/221 |title=In the Cities of the South: Scenes from a Developing World |publisher=Verso Books |year=1996 |isbn=1-85984-081-7 |page=[https://archive.org/details/incitiesofsouths0004seab/page/221 221]}}</ref> ويجهن سالن ۾ شهر ۾ وڏي پيماني تي خريداري مرڪزن جي اڏاوت ٿي آهي.<ref>{{Cite book |title=World and Its Peoples |publisher=Marshall Cavendish Corporation |year=2008 |isbn=978-0-7614-7631-3 |page=489}}</ref> شهر ۽ وسيع ڏکڻ ايشيائي علائقي جي ٽن وڏن خريداري مرڪزن ۾ [[جمنا فيوچر پارڪ]]، [[سينٽر پوائنٽ، ڍاڪا|سينٽر پوائنٽ]] ۽ [[بسوندرا سٽي]] شامل آهن. === آبهوا === {{Main|ڍاڪا جي آبهوا}} [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب ڍاڪا ۾ [[استوائي ساوانا آبهوا]]، يعني ڪوپن ''Aw''، موجود آهي. شهر ۾ چؤماسي جي هڪ چٽي مند هوندي آهي، جڏهن تہ سراسري سالياني گرمي پد {{convert|26|C|F|abbr=on}} آهي. ماهوار سراسري گرمي پد جنوري ۾ {{convert|19|C|F|abbr=on}} کان مئي ۾ {{convert|29|C|F|abbr=on}} تائين رهي ٿو.<ref name="weather1">{{Cite web |title=Weatherbase: Historical Weather for Dhaka, Bangladesh |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=032914&refer=/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151123042049/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=032914&refer=%2F |archive-date=23 November 2015 |access-date=15 December 2008 |publisher=weatherbase.com}}</ref> سراسري سالياني برسات {{convert|2123|mm|in|abbr=off}} جو لڳ ڀڳ 87 سيڪڙو مئي کان آڪٽوبر جي وچ ۾ پوي ٿو.<ref name="weather1" /> دنيا جي هوائي معيار بابت 2024ع واري رپورٽ موجب ڍاڪا دنيا جي 20 سڀ کان وڌيڪ گدلاڻ وارن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 {{!}} AQI Ranking |url=https://www.aqi.in/world-most-polluted-cities |access-date=2025-03-19 |website=www.aqi.in |language=en |archive-date=19 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319161950/https://www.aqi.in/world-most-polluted-cities |url-status=live }}</ref> {{Dhaka weatherbox}} === باغ ۽ ساوڪ === [[File:Ramna Park, Dhaka , Bangladesh 10.jpg|thumb|[[رمنا باغ]] شهر جو سڀ کان وڏو باغ آهي]] ڍاڪا شهر ۾ ڪيترائي باغ موجود آهن، جن ۾ [[رمنا باغ]]، [[سهروردي اديان]]، [[ٻارن جو باغ، ڍاڪا|ٻارن جو باغ]]، [[بنگلاديش جو قومي نباتاتي باغ|قومي نباتاتي باغ]]، [[بلڌا باغ]]، [[چندريما اديان]]، گلشن باغ ۽ [[ڍاڪا چڙيا گهر]] شامل آهن. === نديون ۽ ڍنڍون === شهر جي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو پاڻيءَ تي مشتمل آهي، جنهن ۾ 676 تلاءَ ۽ 43 واهه شامل آهن.<ref name=":1" /> [[بڙي گنگا ندي]] ڍاڪا جي ڏکڻ-اولهندي ٻاهرين حصي ڀرسان وهي ٿي. ان جي سراسري اونهائي {{convert|25|ft|m|disp=flip}} ۽ وڌ ۾ وڌ اونهائي {{convert|58|ft|m|disp=flip}} آهي. اها ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ گدلاڻ وارين ندين مان هڪ آهي.<ref name="Majumder 2009">{{Cite web |last=Majumder |first=Azad |date=19 May 2009 |title=Bangladesh river pollution threatens millions |url=https://www.reuters.com/article/us-bangladesh-rivers-idUSTRE54I04G20090519 |access-date=9 January 2020 |website=Reuters |archive-date=21 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221151829/https://www.reuters.com/article/us-bangladesh-rivers-idUSTRE54I04G20090519 |url-status=live}}</ref><ref name="the Guardian 2015">{{Cite web |date=23 October 2015 |title=The river runs black: pollution from Bangladesh's tanneries – in pictures |url=http://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/gallery/2015/oct/23/the-river-runs-black-pollution-from-bangladeshs-tanneries-in-pictures |access-date=9 January 2020 |website=the Guardian}}</ref> شهر جي چوڌاري هڪٻئي سان ڳنڍيل ڇهن ندين جا سرشتا موجود آهن، جن ۾ ڏکڻ-اولهه ۾ بڙي گنگا ۽ [[ڌاليشوري ندي|ڌاليشوري]]، اتر ۾ [[توراگ ندي|توراگ]] ۽ ٽونگي کَل، جڏهن تہ اوڀر ۾ [[بالو ندي|بالو]] ۽ [[شيتلکيا ندي|شيتلکيا]] شامل آهن. اهي نديون واپار، اچ وڃ ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال ۾ مدد ڏين ٿيون.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Hoque |first1=Sonia Ferdous |last2=Peters |first2=Rebecca |last3=Whitehead |first3=Paul |last4=Hope |first4=Robert |last5=Hossain |first5=Mohammed Abed |date=2021 |title=River pollution and social inequalities in Dhaka, Bangladesh |url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:8432a5ca-0570-4f93-b082-8d158dc6dc66/files/sws859g42w |journal=Environmental Research Communications |volume=3 |issue=9 |pages=095003 |bibcode=2021ERCom...3i5003H |doi=10.1088/2515-7620/ac2458 |issn=2515-7620 |doi-access=free |archive-date=18 June 2024 |access-date=18 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240618165139/https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:8432a5ca-0570-4f93-b082-8d158dc6dc66/files/sws859g42w |url-status=live}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] متن هن ماخذ تان نقل ڪيو ويو آهي، جيڪو [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ ڪريئيٽو ڪامنز انتساب 4.0 بين الاقوامي اجازتنامي] هيٺ دستياب آهي. {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16 October 2017 }}</ref> تنهن هوندي بہ گهرن ۽ صنعتن مان نڪرندڙ اڻصاف ٿيل [[گندو پاڻي]] ندين ۾ ڇوڙ ٿيڻ سبب دريائي ڄار جي موجوده [[پاڻيءَ جو معيار|پاڻيءَ جو معيار]] تمام خراب آهي.<ref name=":02" /> شهر اندر ڪيتريون ڍنڍون موجود آهن، جهڙوڪ ڪريسينٽ ڍنڍ، [[ڌان منڊي ڍنڍ]]، [[باري ڌارا]]-[[گلشن ڍنڍ]]، [[بناني ڍنڍ]]، [[اترا ڍنڍ]]، [[هاتير جهيل|هاتير جهيل-بيگن ٻاڙي ڍنڍ]] ۽ رمنا ڍنڍ.<ref>{{Cite web |date=9 October 2020 |title=20 Best Places to Visit in Dhaka Division |url=https://mybangla24.com/best-places-to-visit-in-dhaka-division |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029125856/https://mybangla24.com/best-places-to-visit-in-dhaka-division |archive-date=29 October 2020 |access-date=25 October 2020}}</ref><ref name=":1" /> === ماحولياتي گدلاڻ === {{See also|بنگلاديش جا ماحولياتي مسئلا}} [[File:Pollution by a factory on the bank of the Buriganga near Dhaka 04.jpg|thumb|2020ع ۾ ڍاڪا ڀرسان [[بڙي گنگا ندي|بڙي گنگا]] جي ڪناري تي هڪ ڪارخاني مان ٿيندڙ گدلاڻ]] وڌندڙ هوائي ۽ پاڻيءَ جي گدلاڻ شهر ۾ عوامي صحت ۽ زندگيءَ جي معيار تي اثرانداز ٿئي ٿي.<ref name="Geo2">{{Cite news |last=Mondal |first=M. Abdul Latif |date=27 September 2006 |title=Our Cities: 15th Anniversary Special |url=http://www.thedailystar.net/suppliments/2006/15thanniv/ourcities/ourcities28.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070302043917/http://www.thedailystar.net/suppliments/2006/15thanniv/ourcities/ourcities28.htm |archive-date=2 March 2007 |access-date=27 September 2006 |work=The Daily Star}}</ref> [[هوائي گدلاڻ]] جا سبب گاڏين جي اچ وڃ ۽ ٽريفڪ جي ڳاهٽ سميت مختلف عنصر آهن. ان کان سواءِ [[سرن]] جي اڻضابطي واري تياري ۽ ٻين سببن جي ڪري ڍاڪا ۾ هوا اندر سنهڙن ذرن، يعني [[پي ايم 2.5]]، جي گدلاڻ جي سطح تمام گهڻي آهي.<ref name="UD9518">{{Cite news |last=Sohara Mehroze Shachi |date=5 September 2018 |title=Bangladesh's Air Pollution Problem Grows, Brick by Brick |url=https://undark.org/article/air-pollution-dhaka/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180907141106/https://undark.org/article/air-pollution-dhaka/ |archive-date=7 September 2018 |access-date=7 September 2018 |work=Undark |quote=The kiln operations alone – while representing just 1 percent of the country's GDP – generate nearly 60 percent of the particulate pollution in Dhaka, according to Bangladesh's Department of Environment (DOE).}}</ref> [[پاڻيءَ جي گدلاڻ]] گهرن ۽ صنعتن مان نڪرندڙ شهري گندي پاڻيءَ کي صاف ڪرڻ کان سواءِ خارج ڪرڻ سبب ٿئي ٿي. 2011ع تائين شهر جو رڳو 20 سيڪڙو حصو [[گندي پاڻيءَ جو نيڪال|گندي پاڻيءَ جي نيڪال واري سرشتي]] سان ڳنڍيل هو، جڏهن تہ 80 سيڪڙو حصو ان سان ڳنڍيل نہ هو.<ref name=":1" /> نتيجي طور ڍاڪا جي ندين ۾ بيماري پيدا ڪندڙ جيوڙن جي سخت گدلاڻ موجود آهي. ان جو اندازو [[فيڪل ڪوليفارم]] جي ڳڻپ مان ٿئي ٿو، جيڪا وهنجڻ ۽ ترڻ لاءِ مقرر قومي ۽ بين الاقوامي معيار، يعني في ليٽر 200 کان گهٽ [[نوآبادي ٺاهيندڙ ايڪو|سي ايف يو]]، کان ڪيترائي سئو ڀيرا وڌيڪ آهي.<ref name=":2" /> ڍاڪا ڀرسان ندين جي ڪيميائي جاچن مان نامياتي گدلاڻ جو انتهائي گهڻو بار، [[امونيا گدلاڻ|امونيا]] جي وڏي مقدار ۽ [[پاڻيءَ ۾ حل ٿيل آڪسيجن]] جي تمام گهٽ سطح ظاهر ٿئي ٿي، جيڪا سڪي مند ۾ لڳ ڀڳ ٻڙي تائين پهچي وڃي ٿي.<ref name=":02" /> 12 لک م³ اڻصاف ٿيل گندي پاڻيءَ مان پيدا ٿيندڙ نامياتي ۽ بيماري پيدا ڪندڙ گدلاڻ کان سواءِ، 2021ع تائين نون وڏن صنعتي مرڪزن مان روزانو لڳ ڀڳ 60,000 م³ صنعتي گندو پاڻي پڻ ندين ۾ ڇوڙ ڪيو ويندو هو.<ref name=":2" /> هڪ اندازي موجب آلي طريقي سان ڪپڙو تيار ڪندڙ ۽ [[رڱائي]] ڪندڙ 500 کان 700 [[ڪپڙي جو ڪارخانو|ڪپڙي جا ڪارخانا]] لوڻن، رنگن ۽ سفيد ڪندڙ ڪيميائي مادن سميت مختلف ڪيميائي مادا خارج ڪن ٿا، جڏهن تہ 155 [[چمڙو صاف ڪرڻ جو ڪارخانو|چمڙي صاف ڪرڻ جا ڪارخانا]] [[ڪروميم]] سميت [[ڳريون ڌاتوئون]] خارج ڪن ٿا.<ref name=":2" /> ڍاڪا جي چوڌاري وهندڙ چئن ندين—[[بڙي گنگا ندي|بڙي گنگا]]، [[شيتلکيا ندي|شيتلکيا]]، [[بالو ندي|بالو]] ۽ [[توراگ ندي|توراگ]]—۾ گدلاڻ ايتري وڌي چڪي آهي، جو ماحوليات کاتي 2009ع ۾ انهن کي ”ماحولياتي لحاظ کان نازڪ علائقا“ قرار ڏنو. ان سبب اهي ڪنهن بہ انساني استعمال لاءِ مناسب نہ رهيون آهن.<ref name=":2" /> تنهن هوندي بہ گهٽ آمدني وارن ۽ ڪچين آبادين ۾ رهندڙ ماڻهن جو اڃا تائين دريائي پاڻيءَ سان گهڻو سڌو واسطو رهي ٿو، جنهن ڪري اهي صحت جي خطرن کي منهن ڏين ٿا. اهي دريائي پاڻي ٿانوَ ڌوئڻ، ڪپڙا ڌوئڻ، مڇيون ۽ ڀاڄيون صاف ڪرڻ، ذاتي صفائي، [[ڊينم]] ڌوئڻ ۽ رڱڻ، مڇين جون ٽوڪريون يا پلاسٽڪ جون چادرون ڌوئڻ، پلاسٽڪ جو ڪچرو گڏ ڪرڻ ۽ مڇي مارڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا.<ref name=":2" /> نتيجي طور دريائي گدلاڻ جا ڪيترائي سڌا ماحولياتي بار انهن گهٽ آمدني وارن رهواسين کي برداشت ڪرڻا پون ٿا.<ref name=":2" /> ڍاڪا جي چوڌاري پاڻيءَ جا ذخيرا ۽ [[آبي زمين]]ون تباهيءَ کي منهن ڏئي رهيون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻ ماڙ عمارتن ۽ ٻين ملڪيتن جي ترقياتي رٿائن لاءِ انهن کي مٽيءَ سان ڀريو پيو وڃي. گدلاڻ سان گڏ قدرتي رهائشي ماڳن جي اهڙي تباهي علائقائي حياتياتي گوناگونيت جي وڏي حصي کي ناس ڪرڻ جو خطرو پيدا ڪري ٿي.<ref name="Geo2" /> == حڪومت == === گاديءَ وارو شهر === [[File:1.জাতীয় সংসদ ভবন.jpg|thumb|300px|[[قومي اسيمبلي عمارت]] جو مجموعو شهر جي مرڪز ۾ 200 ايڪڙن تي پکڙيل باغن سان گهيريل آهي]] [[عوامي جمهوريه بنگلاديش]] جي گاديءَ واري شهر هجڻ سبب ڍاڪا ۾ ڪيترائي رياستي ۽ سفارتي ادارا موجود آهن. [[بنگا ڀبن]] [[بنگلاديش جو صدر|بنگلاديش جي صدر]] جي سرڪاري رهائشگاهه ۽ ڪم ڪرڻ جي جاءِ آهي، جيڪو آئين موجب ملڪ جو رسمي سربراهه آهي. [[جاتيو سنگساد ڀبن|قومي اسيمبلي عمارت]] [[شير بنگلا نگر]] ۾ [[لوئس ڪان]] جي جوڙيل جديد طرز جي گاديءَ واري مجموعي ۾ واقع آهي، جڏهن تہ اڳوڻي وزيراعظم [[شيخ حسينا]] جي سرڪاري رهائشگاهه طور مشهور [[گڻ ڀبن]] ان جي اترئين پاسي واقع آهي. [[بنگلاديش جي وزيراعظم جي آفيس|وزيراعظم جي آفيس]] تيج گائون ۾ آهي. [[بنگلاديش جي حڪومت]] جون گهڻيون وزارتون بنگلاديش سيڪريٽريٽ ۾ قائم آهن.<ref name="cabinet">{{Cite web |date=20 November 2016 |title=List of Ministries and Divisions |url=http://www.cabinet.gov.bd/site/page/55bcf4d6-dd85-45c1-94b6-bcb06e4b1b12/45/%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A3%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%AF%E0%A6%BC-%E0%A6%93-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%97%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A7%82%E0%A6%B9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119141454/http://cabinet.gov.bd/site/page/55bcf4d6-dd85-45c1-94b6-bcb06e4b1b12/45/%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A3%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A6%AF%E0%A6%BC-%E0%A6%93-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%97%E0%A6%B8%E0%A6%AE%E0%A7%82%E0%A6%B9 |archive-date=19 November 2016 |access-date=27 November 2016 |publisher=Cabinet Division}}</ref> [[بنگلاديش جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]]، [[ڍاڪا هاءِ ڪورٽ]] ۽ [[بنگلاديش جي پرڏيهي معاملن واري وزارت|پرڏيهي معاملن واري وزارت]] [[سيگون باغيچا]]–[[شاهه باغ]] واري علائقي ۾ واقع آهن. [[بنگلاديش جي دفاع واري وزارت|دفاع واري وزارت]] ۽ [[بنگلاديش جي رٿابندي واري وزارت|رٿابندي واري وزارت]] شير بنگلا نگر ۾ واقع آهن.<ref name=cabinet/> بنگلاديش حڪومت جو [[هٿياربند فوجن وارو شعبو]] ۽ [[بنگلاديش جون هٿياربند فوجون|بنگلاديش جي هٿياربند فوجن]] جي بري فوج، سامونڊي فوج ۽ هوائي فوج جا مرڪزي دفتر ڍاڪا ڇانوڻيءَ ۾ واقع آهن.<ref name=cabinet/> [[بنگلاديش جي بري فوج]] جون ڪيتريون اهم تنصيبات پڻ ڍاڪا ۽ [[ميرپور ڇانوڻي]] ۾ واقع آهن. [[بنگلاديش جي سامونڊي فوج]] جو مکيه انتظامي ۽ رسد وارو اڏو، [[بي اين ايس حاجي محسن]]، ڍاڪا ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web |title=Navy Bases |url=http://www.navy.mil.bd/bases.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527111317/http://www.navy.mil.bd/bases.php |archive-date=27 May 2019 |access-date=30 January 2017 |publisher=Bangladesh Navy}}</ref> [[بنگلاديش جي هوائي فوج]] ڍاڪا ۾ بي اي ايف بنگابندھو هوائي اڏي ۽ بي اي ايف خادم البشر هوائي اڏي کي هلائي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Locations of Bangladesh Air Force Bases |url=http://www.joinbangladeshairforce.mil.bd/index.php/main_controll/location_baf?1=1&pagemenu=location_baf&submenu=0&leafsub=0 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170119095215/http://www.joinbangladeshairforce.mil.bd/index.php/main_controll/location_baf?1=1&pagemenu=location_baf&submenu=0&leafsub=0 |archive-date=19 January 2017 |access-date=30 January 2017 |publisher=Join Bangladesh Air Force}}</ref> ڍاڪا ۾ [[بنگلاديش ۾ سفارتي مشنن جي فهرست|54 مستقل سفارتخانا ۽ اعليٰ سفارتي ڪميشنون]] توڙي ڪيترين ئي بين الاقوامي تنظيمن جون آفيسون موجود آهن. گهڻا سفارتي مشن شهر جي [[گلشن ٿاڻو|گلشن]] ۽ [[باري ڌارا]] وارن علائقن ۾ واقع آهن. اسيمبليءَ ڀرسان [[آگار گائون]] واري علائقي ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[عالمي بئنڪ]]، [[ايشيائي ترقياتي بئنڪ]] ۽ [[اسلامي ترقياتي بئنڪ]] جون ملڪي آفيسون قائم آهن. === شهري انتظاميا === [[File:DG 81 - 09 NAGAR BHABAN ANCIENT DHAKA IMG 1655.jpg|thumb|[[نگر ڀبن]]، [[ڍاڪا ڏکڻ شهري ڪارپوريشن]] جو مرڪزي دفتر آهي]] ==== تاريخ ==== ڍاڪا جي ميونسپالٽي 1 آگسٽ 1864ع تي قائم ڪئي وئي ۽ 1978ع ۾ ان کي ”[[ميونسپل ڪارپوريشن|ميٽروپوليٽن]]“ درجو ڏنو ويو. 1983ع ۾ ڍاڪا جو انتظام هلائڻ لاءِ [[ڍاڪا شهري ڪارپوريشن]] کي هڪ خودمختيار اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref name="star052015">{{Cite news |last=Md Shahnawaz Khan Chandan |date=8 May 2015 |title=Reminiscing Dhaka's Legacy |url=http://www.thedailystar.net/star-weekend/heritage/reminiscing-dhakas-legacy-80994 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201030749/http://www.thedailystar.net/star-weekend/heritage/reminiscing-dhakas-legacy-80994 |archive-date=1 December 2017 |access-date=22 June 2017 |work=The Daily Star}}</ref> 1993ع ۾ نئون قانون منظور ٿيڻ کان پوءِ 1994ع ۾ ڍاڪا جي پهرئين چونڊيل ميئر جي چونڊ لاءِ چونڊون ڪرايون ويون.<ref>{{Cite news |date=28 November 2010 |title=Mayor Hanif's death anniversary today |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=163943 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150212231852/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=163943 |archive-date=12 February 2015 |access-date=12 February 2015 |work=[[دي ڊيلي اسٽار، بنگلاديش|دي ڊيلي اسٽار]]}}</ref> ڍاڪا شهري ڪارپوريشن نومبر 2011ع تائين شهر جا معاملا هلائيندي رهي.<ref name="sum">{{Cite news |date=12 November 2011 |title=Don't split Dhaka, Khoka urges govt |url=http://www.unbconnect.com/component/news/task-show/id-64245 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405174018/http://www.unbconnect.com/component/news/task-show/id-64245 |archive-date=5 April 2012 |access-date=12 September 2012 |work=UNBConnect}}</ref> ==== ميونسپل حڪومت ==== بهتر شهري سهولتون مهيا ڪرڻ لاءِ 2011ع ۾ [[ڍاڪا شهري ڪارپوريشن]] کي ٻن الڳ ڪارپوريشنن، يعني [[ڍاڪا اتر شهري ڪارپوريشن]] ۽ [[ڍاڪا ڏکڻ شهري ڪارپوريشن]] ۾ ورهايو ويو.<ref>{{Cite news |last=Hasan Jahid Tusher |date=18 October 2011 |title=Dhaka set to split into two |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=206982 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213005705/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=206982 |archive-date=13 February 2015 |access-date=12 February 2015 |work=The Daily Star}}</ref> ٻنهي ڪارپوريشنن جا سربراهه ٻه ميئر هوندا آهن، جيڪي شهرين جي سڌي ووٽ وسيلي پنجن سالن لاءِ چونڊيا ويندا آهن. شهري ڪارپوريشنن جي حدن اندر علائقي کي ڪيترن وارڊن ۾ ورهايو ويو آهي ۽ هر وارڊ جو هڪ چونڊيل ڪمشنر هوندو آهي. مجموعي طور شهر ۾ 130 وارڊ ۽ 725 ''[[محلو|محلا]]'' آهن. * [[راجڌاني اُناين ڪرتپککها|راجوڪ]] [[وڏو ڍاڪا|وڏي ڍاڪا]] واري علائقي ۾ [[شهري رٿابندي|شهري ترقي]] جي هم آهنگيءَ جو ذميوار آهي.<ref>{{Cite web |last=Islam |first=Md Asraful |title=Rajdhani Unnayan Kartripakkha |url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Rajdhani_Unnayan_Kartripakkha |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507105228/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Rajdhani_Unnayan_Kartripakkha |archive-date=7 May 2016 |access-date=26 July 2015 |website=Banglapedia}}</ref> * [[ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس|ڊي ايم پي]] ميٽروپوليٽن علائقي اندر امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. اها 1976ع ۾ قائم ڪئي وئي. ڊي ايم پي جي انتظامي يونٽن طور 56 پوليس ٿاڻا آهن.<ref name="A">{{Cite web |title=History of the DMP |url=http://www.dmp.gov.bd/application/index/page/history |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019123329/http://www.dmp.gov.bd/application/index/page/history |archive-date=19 October 2013 |access-date=18 October 2013 |publisher=[[ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس]]}}</ref><ref name="Z">{{Cite web |title=DMP – New Initiatives |url=http://www.dmp.gov.bd/static/new_initiative.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100916060427/http://www.dmp.gov.bd/static/new_initiative.php |archive-date=16 September 2010 |access-date=30 September 2008 |publisher=Dhaka Metropolitan Police}}</ref> === انتظامي ادارا === دنيا جي ٻين وڏن شهرن جي ابتڙ، ڍاڪا ۾ مختلف وزارتن جي ماتحت ٻن درجن کان وڌيڪ سرڪاري ادارا شهري خدمتون مهيا ڪن ٿا. انهن ادارن جي وچ ۾ هم آهنگيءَ جي کوٽ ۽ سمورن اختيارن جو بنگلاديش حڪومت وٽ مرڪوز هجڻ سبب شهر جي ترقي ۽ سارسنڀال گهڻو ڪري افراتفريءَ جو شڪار رهي ٿي.<ref>{{Cite news |date=23 January 2016 |title=What should we do for better civic services |url=http://www.thedailystar.net/frontpage/what-should-we-do-better-civic-services-205963 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630121655/http://www.thedailystar.net/frontpage/what-should-we-do-better-civic-services-205963 |archive-date=30 June 2016 |access-date=18 June 2016 |work=The Daily Star}}</ref> {|class="wikitable sortable" |- !ادارو!!خدمت!!ماتحت ادارو |- |[[ڍاڪا اتر شهري ڪارپوريشن]]<br />[[ڍاڪا ڏکڻ شهري ڪارپوريشن]] |[[عوامي خدمت]] |[[مقامي حڪومت، ڳوٺاڻي ترقي ۽ ڪوآپريٽو واري وزارت]]<br />&nbsp;∟ [[مقامي حڪومت وارو شعبو]] |- |[[ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس]] |[[قانون لاڳو ڪندڙ ادارو]] |[[بنگلاديش جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن واري وزارت]]<br />&nbsp;∟ [[بنگلاديش پوليس]] |- |[[راجڌاني اُناين ڪرتپککها|راجوڪ]] |[[شهري رٿابندي]] |[[رهائش ۽ سرڪاري اڏاوتن واري وزارت]] |- |[[ڍاڪا بجلي فراهمي ڪمپني محدود]]<br />[[ڍاڪا بجلي ورڇ ڪمپني محدود]] |[[بجليءَ جي ورڇ]] |[[بجلي، توانائي ۽ معدني وسيلن واري وزارت]]<br />&nbsp;∟ [[بجلي وارو شعبو]] |- |[[پاڻي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي نيڪال وارو ادارو|ڍاڪا واسا]] |[[پاڻيءَ جي فراهمي]] |[[مقامي حڪومت، ڳوٺاڻي ترقي ۽ ڪوآپريٽو واري وزارت]]<br />&nbsp;∟ [[مقامي حڪومت وارو شعبو]] |- |[[ڍاڪا آمدرفت هم آهنگي اٿارٽي]] |[[آمدرفت]] |[[روڊ آمدرفت ۽ پلن واري وزارت]]<br />&nbsp;∟ [[روڊ آمدرفت ۽ شاهراهن وارو شعبو]] |} == معيشت == {{See also|ڍاڪا جي معيشت}} [[File:Gulshan one crossing 01.jpg|thumb|گلشن-1 چوڪ]] ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ صنعتي بڻايل علائقي طور [[وڏو ڍاڪا|وڏي ڍاڪا]] وارو علائقو [[بنگلاديش جي معيشت|بنگلاديش جي معيشت]] جو 46 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿو.<ref name="Rezaul Karim">{{Cite news |last=Rezaul Karim |date=24 February 2017 |title=Dhaka's economic activities unplanned: analysts |url=https://www.thedailystar.net/business/dhakas-economic-activities-unplanned-analysts-1366252 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713203402/https://www.thedailystar.net/business/dhakas-economic-activities-unplanned-analysts-1366252 |archive-date=13 July 2019 |access-date=13 July 2019 |work=The Daily Star}}</ref> [[عالمگيريت ۽ عالمي شهرن جو تحقيقاتي ڄار]] ڍاڪا کي [[عالمي شهر|گاما+ عالمي شهر]] قرار ڏئي ٿو؛ يعني اهڙو شهر، جيڪو پنهنجي علائقي کي عالمي معيشت سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. وڏن صنعتي علائقن ۾ [[تيج گائون ٿاڻو|تيج گائون]]، [[شيام پور ٿاڻو|شيام پور]] ۽ [[هزاري باغ ٿاڻو|هزاري باغ]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |year=2005 |title=Dhaka City State of Environment |url=http://www.rrcap.unep.org/reports/soe/dhaka-soe-05/3-4dhaka-noise.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090207025410/http://www.rrcap.unep.org/reports/soe/dhaka-soe-05/3-4dhaka-noise.pdf |archive-date=7 February 2009 |access-date=24 January 2009 |publisher=Regional Resource centre for Asia and the Pacific, [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]]}}</ref> شهر ۾ وچولي طبقي جي آبادي وڌي رهي آهي، جيڪا جديد واهپي وارين ۽ آسائشي شين جي بازار کي هٿي ڏئي ٿي.<ref name="banglapedia" /> خريداري مرڪز شهر جي معيشت جا اهم جزا آهن. تاريخي طور شهر وڏي انگ ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ پورهيتن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندو رهيو آهي.<ref name="EDemo1">{{Cite web |last=McGee |first=Terry |date=27 September 2006 |title=Urbanization Takes on New Dimensions in Asia's Population Giants |url=http://www.prb.org/Articles/2001/UrbanizationTakesonNewDimensionsinAsiasPopulationGiants.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080214234539/http://www.prb.org/Articles/2001/UrbanizationTakesonNewDimensionsinAsiasPopulationGiants.aspx |archive-date=14 February 2008 |access-date=27 September 2006 |publisher=Population Reference Bureau}}</ref> [[گهٽيءَ جا وڪرو مرڪز|رستن جا وڪرو ڪندڙ]]، گهورڙيا، ننڍا دڪان، [[سائيڪل رڪشا|رڪشا]] اچ وڃ، رستن ڀرسان وڪرو ڪندڙ ۽ ٿلها آباديءَ جي وڏي حصي کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref name="EDemo1" /><ref name="Rick">{{Cite news |date=20 July 1998 |title=Does Dhaka need rickshaws? |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/136074.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080308190144/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/136074.stm |archive-date=8 March 2008 |access-date=27 September 2006 |work=BBC News}}</ref> رڳو رڪشا هلائيندڙن جو انگ لڳ ڀڳ 400,000 آهي.<ref>{{Cite book |last=Robert Cervero |title=Informal Transport in the Developing World |publisher=UN-HABITAT |year=2000 |isbn=92-1-131453-4 |page=39}}</ref> اڌ پورهيت قوت گهريلو ۽ غير منظم پورهئي ۾ رڌل آهي، جڏهن تہ لڳ ڀڳ 800,000 ماڻهو ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪن ٿا. 2013ع ۾ ڍاڪا ۾ بيروزگاريءَ جي شرح 23 سيڪڙو هئي.<ref>{{Cite web |last=Dhaka City Corporation |title=Dhaka City at a Glance |url=http://www.dhakacity.org/Page/Search_item_details/Search/Item_id/31/Item/employment/Dhaka_City_At_a_Glance |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115171206/http://www.dhakacity.org/Page/Search_item_details/Search/Item_id/31/Item/employment/Dhaka_City_At_a_Glance |archive-date=15 January 2013 |access-date=1 December 2015}}</ref> لڳ ڀڳ سڀني وڏن مقامي واپاري مجموعن جون مرڪزي ڪاروباري آفيسون ڍاڪا ۾ قائم آهن. [[ننڍو قرض]] پڻ هتان شروع ٿيو ۽ نوبل انعام ماڻيندڙ [[گرامين بئنڪ]]<ref>{{Cite news |date=5 November 2007 |title=Poverty Alleviation: Yunus calls for major reforms in World Bank |url=http://www.thedailystar.net/story.php?nid=10351 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080305083011/http://www.thedailystar.net/story.php?nid=10351 |archive-date=5 March 2008 |access-date=17 December 2008 |work=The Daily Star}}</ref> ۽ [[براڪ، تنظيم|براڪ]]، جيڪا دنيا جي سڀ کان وڏي [[غير سرڪاري تنظيم|غير سرڪاري ترقياتي تنظيم]] آهي، جون مرڪزي آفيسون به ڍاڪا ۾ آهن.<ref>{{Cite news |date=5 December 2007 |title=Blind eye to urban poor to spell social disaster:Conference on the poor told |url=http://www.thedailystar.net/2006/12/05/d61205011711.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080723203409/http://www.thedailystar.net/2006/12/05/d61205011711.htm |archive-date=23 July 2008 |access-date=17 December 2008 |work=The Daily Star}}</ref> شهري ترقيءَ سبب اڏاوتي سرگرمين ۾ وڏي واڌ آئي آهي؛ نون اوچين عمارتن ۽ [[آسمان ڇهندڙ عمارت|آسمان ڇهندڙ عمارتن]] شهر جي ڏيک کي بدلائي ڇڏيو آهي. مالي خدمتن، بئنڪنگ، پيداوار، ڏور ربط ۽ خدمتن وارن شعبن ۾ واڌ خاص طور تي تيز رهي آهي، جڏهن تہ سياحت، هوٽل ۽ ريسٽورنٽ ڍاڪا جي معيشت جا اهم جزا رهندا اچن ٿا.<ref name="EDemo1" /> ڍاڪا ۾ وڌندڙ ٽريفڪ ڳاهٽ ۽ اڻپورو بنيادي ڍانچو اهم مسئلا آهن. قومي حڪومت تازو ڍاڪا کان ٻاهر نين سهولتن ۽ عمارتن جي اڏاوت تي ڏهن سالن لاءِ [[آمدني محصول]] ۾ ڇوٽ ڏئي ڀرپاسي ۽ ان کان ٻاهر وارن علائقن جي تيز شهري واڌ لاءِ هڪ پاليسي لاڳو ڪئي آهي.<ref name="townplan">{{Cite news |date=8 November 2008 |title=Town planning for Bangladesh: Vision 2020 |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=62337 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219005519/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=62337 |archive-date=19 December 2013 |access-date=15 December 2008 |work=The Daily Star}}</ref> === مرڪزي واپاري علائقا === ڍاڪا ميٽروپوليٽن علائقي ۾ ڪيترائي [[مرڪزي واپاري علائقو|مرڪزي واپاري علائقا]] موجود آهن. شهر جي ڏاکڻي حصي ۾ [[پراڻو ڍاڪا|پراڻي ڍاڪا]] جي دريائي ڪناري تي ڪيترائي ننڍا ڪاروبار، ڪارخانا ۽ واپاري ڪمپنيون واقع آهن. پراڻي ڍاڪا ڀرسان [[موتي جهيل ٿاڻو|موتي جهيل]] واقع آهي، جيڪو بنگلاديش جو سڀ کان وڏو مرڪزي واپاري علائقو آهي. موتي جهيل وارو علائقو 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ترقي وٺڻ لڳو. [[موتي جهيل ٿاڻو|موتي جهيل]] ۾ ملڪ جي مرڪزي بئنڪ [[بنگلاديش بئنڪ]] سان گڏ وڏين سرڪاري بئنڪن، جهڙوڪ [[جنتا بئنڪ]]، [[پبالي بئنڪ]]، [[سونالي بئنڪ]] ۽ [[روپالي بئنڪ]] جا مرڪزي دفتر پڻ واقع آهن. 1990ع واري ڏهاڪي تائين شهر جي اترئين حصي ۾ واقع شاهوڪار رهائشي پاڙا [[گلشن ٿاڻو|گلشن]]، [[بناني، شهر|بناني]] ۽ [[اترا ٿاڻو|اترا]] اهم واپاري مرڪز بڻجي ويا ۽ هاڻي بنگلاديش ۾ ڪم ڪندڙ ڪيترين بين الاقوامي ڪمپنين جون آفيسون هتي آهن. [[پورباچل نئون شهر رٿا]] کي شهر جي مستقبل جي مرڪزي واپاري علائقي طور رٿيو ويو آهي. هيٺ ڍاڪا جي مکيه مرڪزي واپاري علائقن جي فهرست ڏنل آهي: * [[موتي جهيل ٿاڻو|موتي جهيل]] * [[ڪروان بازار]] * [[پلٽن]] * [[ڌان منڊي]] * [[گلشن ٿاڻو|گلشن]] * [[بناني، شهر|بناني]] * [[اترا ٿاڻو|اترا]] * [[ميرپور ڊي او ايڇ ايس|ميرپور/ڊي او ايڇ ايس]] * [[بسوندرا رهائشي علائقو]] * [[پنٿ پٿ]] * [[مغ بازار]] * [[مهاکالي]] * [[گلستان، ڍاڪا|گلستان]] * [[جاترا ٻاڙي ٿاڻو|جاترا ٻاڙي]] === صنعتي علائقا === * [[تيج گائون صنعتي علائقو ٿاڻو|تيج گائون صنعتي علائقو]] * [[پراڻو ڍاڪا]] === واپاري انجمنون === شهر ۾ قائم اهم واپاري انجمنن ۾ هي شامل آهن: * [[بنگلاديش واپار ۽ صنعتن جي ايوانن جي وفاق]] (ايف بي سي سي آءِ) * [[ڍاڪا واپار ۽ صنعت جو ايوان]] (ڊي سي سي آءِ) * [[ميٽروپوليٽن واپار ۽ صنعت جو ايوان، ڍاڪا|ميٽروپوليٽن واپار ۽ صنعت جو ايوان]] (ايم سي سي آءِ) * [[بنگلاديش پوشاڪ ٺاهيندڙن ۽ روانگي واپار ڪندڙن جي انجمن]] (بي جي ايم اي اي) * [[بنگلاديش بنايل ڪپڙا ٺاهيندڙن ۽ روانگي واپار ڪندڙن جي انجمن]] (بي ڪي ايم اي اي) * [[بنگلاديش اخبار مالڪن جي انجمن]] (اين او اي بي) * [[بنگلاديش ملڪيت ۽ رهائش انجمن]] (ريهيب) === حصص بازار === [[ڍاڪا اسٽاڪ ايڪسچينج]] جي 2021ع ۾ [[بازاري سرمايو]] 5,136,979.000 ملين بنگلاديشي ٽڪا هو.<ref>{{Cite web |title=Bangladesh Dhaka Stock Exchange: Market Capitalization |url=https://www.ceicdata.com/en/bangladesh/dhaka-stock-exchange-market-capitalization |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303084751/https://www.ceicdata.com/en/bangladesh/dhaka-stock-exchange-market-capitalization |archive-date=3 March 2022 |access-date=3 March 2022 |website=CEIC Data}}</ref> ڍاڪا اسٽاڪ ايڪسچينج ۾ درج ڪجهه وڏين ڪمپنين ۾ هي شامل آهن:<ref>{{Cite web |title=DS30 Index |url=https://www.dsebd.org/dse30_share.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102131439/https://www.dsebd.org/dse30_share.php |archive-date=2 November 2021 |access-date=4 March 2022 |website=Dhaka Stock Exchange}}</ref> * [[گرامين فون]] * [[بيڪسمڪو]] * [[بي ايس آر ايم]] * [[تيتاس گئس]] * [[سمٽ گروپ]] * [[دي سٽي بئنڪ]] * [[براڪ بئنڪ]] * [[آءِ ڊي ايل سي فنانس محدود]] * [[اسڪوائر دواسازي]] * [[ايسٽرن بئنڪ محدود، بنگلاديش|ايسٽرن بئنڪ محدود]] * [[اورين گروپ، بنگلاديش|اورين گروپ]] == آباديءَ جا انگ اکر == {{See also|بنگلاديش جي آباديءَ جا انگ اکر}} {{Historical populations |align=right |footnote=ڍاڪا شهري ميڙ لاءِ:{{citation needed|date=April 2025}} |1951|335,760 |1961|507,921 |1971|1,373,718 |1981|3,265,663 |1991|6,620,697 |2001|10,284,947 |2011|14,730,537 |2022|22,478,116 }} === آبادي === شهر ۽ وسيع ميٽروپوليٽن علائقو ٺاهيندڙ ڀرپاسي وارين آبادين ۾ {{as of|2022|lc=on}} 22 ملين کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا. آباديءَ ۾ هر سال اندازي موجب 3.3 سيڪڙو واڌ ٿي رهي آهي،{{citation needed|date=April 2025}} جيڪا ايشيائي شهرن ۾ سڀ کان وڌيڪ شرحن مان هڪ آهي.<ref name="EDemo1" /> اها لڳاتار واڌ ڳوٺاڻن علائقن کان ڍاڪا جي شهري علائقي ڏانهن جاري لڏپلاڻ کي ظاهر ڪري ٿي، جيڪا 1960ع ۽ 1970ع وارن ڏهاڪن ۾ شهر جي واڌ جو 60 سيڪڙو حصو هئي. ويجهي دور ۾ شهر جي حدن جي واڌ سبب پڻ آبادي وڌي آهي؛ ان عمل دوران 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو شهر جي آباديءَ ۾ شامل ٿيا.<ref name="EDemo1" /> ''[[فار ايسٽرن اڪنامڪ ريويو]]'' موجب 2025ع جي پڄاڻيءَ تائين ڍاڪا جي آبادي 25 ملين ٿي ويندي.<ref>{{Cite news |last=Pepe Escobar |author-link=پيپي اسڪوبار |date=20 May 2006 |title=The accumulation of the wretched |url=http://www.atimes.com/atimes/Front_Page/HE20Aa01.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101031210457/http://atimes.com/atimes/Front_Page/HE20Aa01.html |archive-date=31 October 2010 |access-date=8 May 2010 |work=[[ايشيا ٽائمز]] |type=Book review}}</ref> آباديءَ جي اهڙي تيز واڌ سبب شهري حڪومت لاءِ پاڻيءَ جي فراهمي، بجلي ۽ ڪچري جي انتظام جهڙو ضروري بنيادي ڍانچو وقت سر مهيا ڪرڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Brouwer |first1=Roy |last2=Sharmin |first2=Dilruba F. |last3=Elliott |first3=Susan |last4=Liu |first4=Jennifer |last5=Khan |first5=Mizan R. |date=2023 |title=Costs and benefits of improving water and sanitation in slums and non-slum neighborhoods in Dhaka, a fast-growing mega-city |journal=Ecological Economics |language=en |volume=207 |article-number=107763 |bibcode=2023EcoEc.20707763B |doi=10.1016/j.ecolecon.2023.107763 |doi-access=free |url=https://research.vu.nl/en/publications/16276eec-0223-4f02-a528-c7a842614c34|hdl=1871.1/16276eec-0223-4f02-a528-c7a842614c34 |hdl-access=free }}</ref> ==== ڪچيون آباديون ==== {{See also|بنگلاديش ۾ غير قانوني رهائش}} [[File:Karail03.jpg|thumb|[[ڪورائل ڪچي آبادي]]، [[بناني، پاڙو|بناني]] ۾]] 2016ع تائين ڍاڪا جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو آبادي [[ڪچي آبادي|ڪچين آبادين]] يا اڻرٿيل شهري وسندين ۾ رهندي هئي.<ref name=":1" /> 2011ع ۽ 2015ع جي اندازن موجب، ”سڄي شهر ۾ لڳ ڀڳ 3 کان 5 هزار ڪچيون آباديون ۽ غير قانوني وسنديون پکڙيل آهن“.<ref name=":1" /> اڪثر نوان ايندڙ ماڻهو، يعني [[ڳوٺ کان شهر ڏانهن لڏپلاڻ|ڳوٺاڻن علائقن کان لڏپلاڻ ڪندڙ]]، آخرڪار ڪچين آبادين ۾ رهڻ تي مجبور ٿين ٿا. انهن علائقن ۾ ماڻهن کي پاڻي، [[صفائي سٿرائي]] ۽ ٻين خدمتن تائين تمام محدود پهچ حاصل آهي. ڪچيون آباديون شهر جي ٻاهرين حصن ۽ گهٽ نظر ايندڙ هنڌن، جهڙوڪ سوڙهين گهٽين، ۾ به ملن ٿيون.<ref name="Gruebner Sachs Nockert Frings pp. 1–7">{{Cite journal |last1=Gruebner |first1=Oliver |last2=Sachs |first2=Jonathan |last3=Nockert |first3=Anika |last4=Frings |first4=Michael |last5=Khan |first5=Md. Mobarak Hossain |last6=Lakes |first6=Tobia |last7=Hostert |first7=Patrick |date=25 June 2014 |title=Mapping the Slums of Dhaka from 2006 to 2010 |journal=Dataset Papers in Science |publisher=Hindawi Limited |volume=2014 |pages=1–7 |article-number=172182 |doi=10.1155/2014/172182 |issn=2314-8497 |doi-access=free}}</ref> 2021ع تائين سڀ کان وڏي ڪچي آبادي [[ڪامرانگير چر ٿاڻو|ڪامرانگير چر]] ۾ هئي، جتي لڳ ڀڳ 600,000 ماڻهو ڪچي آباديءَ وارين حالتن ۾ رهندا هئا.<ref name=":2" /> === نسلي گروهه === شهر جي آبادي بنگلاديش جي لڳ ڀڳ هر علائقي سان واسطو رکندڙ ماڻهن تي مشتمل آهي. پراڻي شهر جي ڊگهي عرصي کان رهندڙ ماڻهن کي ڍاڪائيا سڏيو وڃي ٿو ۽ انهن جي بنگالي ٻوليءَ جي هڪ الڳ لهجي ۽ ثقافت آهي. ڍاڪا ۾ [[بنگلاديش ۾ ڦاٿل پاڪستاني|بهاري پناهگيرن]] جو پڻ وڏو انگ رهي ٿو، جيڪي 1947ع دوران اوڀر هندستان مان لڏي اوڀر پاڪستان ۾ اچي آباد ٿيل [[مسلمان]]ن جو اولاد آهن. شهر ۾ رهندڙ [[بهاري ماڻهو|بهارين]] جي صحيح آبادي غير واضح آهي، پر اندازو آهي تہ سڄي بنگلاديش ۾ گهٽ ۾ گهٽ 300,000 اردو ڳالهائيندڙ ماڻهو رهن ٿا، جن مان گهڻا پراڻي ڍاڪا ۽ ڍاڪا جي پناهگير ڪيمپن ۾ آباد آهن، جڏهن تہ سرڪاري انگ رڳو 40,000 ڄاڻائين ٿا.<ref name="fe">{{Cite news |title=Govt ready to offer nationality to Urdu-speaking people: Moni |url=http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=110539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111104171314/http://www.thefinancialexpress-bd.com/more.php?news_id=110539 |archive-date=4 November 2011 |access-date=12 April 2011 |work=The Financial Express |location=Dhaka}}</ref><ref name="dw">{{Cite web |title=Socio-economic Problems of the Urdu Speaking Residents at Mohammadpur |url=http://www.dwatch-bd.org/ggtp/Research%20Reports/research3.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110612081936/http://www.dwatch-bd.org/ggtp/Research%20Reports/research3.pdf |archive-date=12 June 2011 |access-date=12 April 2011 |publisher=Democracy Watch}}</ref><ref name="ju">{{Cite web |last=Tasmia Persoob |title=The Forgotten Community: Camp Based Urdu Speaking People in Bangladesh |url=http://akira-foundation.org/Documents/fellow%20product%20%28Tasmia%29.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322152732/http://akira-foundation.org/Documents/fellow%20product%20%28Tasmia%29.pdf |archive-date=22 March 2012 |access-date=12 April 2011 |publisher=Jahangirnagar University}}</ref> شهر ۾ [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]]، [[سنٿال ماڻهو|سنٿال]]، [[خاصي ماڻهو|خاصي]]، [[گارو قبيلو|گارو]]، [[چڪما ماڻهو|چڪما]] ۽ [[منڊي رياست|منڊي]] قبائلي گروهن جا 15,000 کان 20,000 ماڻهو رهن ٿا.<ref>{{Cite news |title=Our Cities: 15th Anniversary Special |url=http://www.thedailystar.net/suppliments/2006/15thanniv/ourcities/ourcities06.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070302043551/http://www.thedailystar.net/suppliments/2006/15thanniv/ourcities/ourcities06.htm |archive-date=2 March 2007 |access-date=8 May 2010 |work=The Daily Star}}</ref> === ٻولي === {{Pie chart |caption=ڍاڪا ۾ ٻوليون (2011ع) |label1=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] |value1=98 |color1=Blue |label2=[[اردو]]|value2=1 |color2=Green |label3=ٻيون|value3=1 |color3=Orange}} ڍاڪا جا گهڻا رهواسي ملڪ جي قومي ٻولي [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائين ٿا. واپار ۽ تعليم ۾ استعمال ٿيندڙ معياري بنگالي کان سواءِ، شهر ۾ ڳالهائجندڙ نمايان [[بنگالي لهجا|بنگالي لهجن]] ۾ ”شهري اوڀر بنگال ڳالهائجندڙ لهجو“ شامل آهي،<ref>Khaleda Beena (2000). ''Modern Textbook in Bengali as Foreign Language.'' Bengaliska Magasinet; Dhaka : Rabeya Publishers; Göteborg : Internationella Kojan. p. 105.</ref> جڏهن تہ [[ڍاڪائيا ڪٽي]] پراڻي ڍاڪا ۾ ڳالهائي وڃي ٿي.<ref>[https://bdnews24.com/bangladesh/sa8i3en9g9 Once a hallmark of heritage, Old Dhaka's distinct dialects are slowly fading away] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20241109133649/https://bdnews24.com/bangladesh/sa8i3en9g9 |date=9 November 2024 }} bdnews24.com. 21 Feb 2024. Retrieved on 9 November 2024.</ref> آباديءَ جو وڏو حصو، خاص طور واپاري مقصدن لاءِ، [[بنگلاديشي انگريزي|انگريزي]] پڻ ڳالهائي ٿو. شهر ۾ بنگالي ۽ انگريزي ٻنهي ٻولين جون اخبارون ڇپجن ٿيون. [[اردو]]، جنهن ۾ [[ڍاڪائيا اردو]] به شامل آهي، [[بهاري ماڻهو|بهارين]] سميت ڪيترن غير بنگالي گروهن جا ماڻهو ڳالهائين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Sanghamitra Saha |title=A Linguist Visits Bangladesh: A Travelogue |publisher=International School of Dravidian Linguistics |year=2001 |isbn=978-81-85692-30-2 |page=8}}</ref> === خواندگي === {{Update|part=Section|date=October 2025}} ڍاڪا ۾ خواندگيءَ جي شرح پڻ تيزيءَ سان وڌي رهي آهي. 2001ع ۾ اها شرح اندازي موجب 69.2 سيڪڙو هئي. 2011ع تائين اها وڌي 74.6 سيڪڙو ٿي وئي،<ref name="District Statistics 2011, Dhaka" /> جيڪا ملڪ جي سراسري 72 سيڪڙو شرح کان نمايان طور وڌيڪ آهي.<ref name="bangladesh1">{{Cite web |title=Statistical Yearbook of Bangladesh 2012, Page 35 |url=http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/SubjectMatterDataIndex/YB-2012.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150807103320/http://www.bbs.gov.bd/WebTestApplication/userfiles/Image/SubjectMatterDataIndex/YB-2012.pdf |archive-date=7 August 2015 |access-date=14 May 2015 |publisher=Bangladesh Bureau of Statistics}}</ref> === مذهب === {{bar box |title = ڍاڪا شهر ۾ مذهب (2011ع)<ref name="census2011" /> |titlebar=#Fcd116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float = right |bars = {{bar percent|[[بنگلاديش ۾ اسلام|اسلام]]|green|94.65}} {{bar percent|[[بنگلاديش ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|darkorange|4.70}} {{bar percent|[[بنگلاديش ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|blue|0.52}} {{bar percent|ٻيا يا اڻڄاڻايل|gray|0.13}} }} [[بنگلاديش ۾ اسلام|اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي. شهر جي 19.3 ملين آبادي مسلمان آهي، جن جي اڪثريت [[سني اسلام|سني]] فرقي سان واسطو رکي ٿي. هتي [[شيعو اسلام|شيعن]] جو هڪ ننڍو گروهه ۽ [[احمديت|احمدي]] جماعت پڻ موجود آهي. [[بنگلاديش ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]] ٻيو نمبر وڏو مذهب آهي، جنهن جا لڳ ڀڳ 1.47 ملين پوئلڳ آهن. ننڍا گروهه آباديءَ جو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو آهن ۽ [[بنگلاديش ۾ عيسائيت|عيسائيت]] توڙي [[بنگلاديش ۾ ٻڌ ڌرم|ٻڌ ڌرم]] تي عمل ڪن ٿا. شهر جي اصل حدن اندر 8.9 ملين رهواسين مان 8.5 ملين کان وڌيڪ مسلمان، 320,000 هندو ۽ لڳ ڀڳ 50,000 عيسائي آهن.<ref name="Dhaka - Banglapedia">{{Cite web |title=Dhaka |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Dhaka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624200253/https://en.banglapedia.org/index.php/Dhaka |archive-date=24 June 2021 |access-date=17 June 2021 |website=Banglapedia}}</ref><ref name="census2011">{{Cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Population Census 2011: Dhaka Table C-13 |url=http://www.bbs.gov.bd/Census2011/Dhaka/Dhaka/Dhaka_C13.pdf |url-status=dead |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20141113213203/http://www.bbs.gov.bd/Census2011/Dhaka/Dhaka/Dhaka_C13.pdf |archive-date=13 November 2014 |access-date=11 July 2014 |website=Bangladesh Bureau of Statistics}}</ref> {{Wide table start}} {| class="wikitable collapsible sortable" |+ ڍاڪا شهر ۾ مذهبي گروهه (1872ع−2011ع){{efn|1872ع–1941ع: انگ اکر ڍاڪا جي سڄي شهر جا آهن، جنهن ۾ ڍاڪا ميونسپالٽي پڻ شامل هئي.|name="DhakaCity1872to1941"}} ! rowspan="2" |[[هندستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br />گروهه ! colspan="2" |1872<ref name="Census1872">{{Cite book |last=Beverley |first=H. |title=Report of the census of Bengal, 1872 |year=1872 |page=333 |jstor=saoa.crl.25057646 |jstor-access=free}}</ref> ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881">{{Cite web |year=1881 |title=Report on the census of Bengal, 1881. |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057660 |access-date=29 September 2024 |page=608 |jstor=saoa.crl.25057660 |last1=(India) |first1=Bengal |volume=2 |publisher=Calcutta, 1883. |archive-date=18 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718031701/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057660 |url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891">{{Cite book |last=Baines |first=Jervoise Athelstane |title=Census of India, 1891. General tables for British provinces and feudatory states. |year=1891 |volume=1 |page=68 |jstor=saoa.crl.25318666 |jstor-access=free}}</ref><ref name="Census1891B">{{Cite web |year=1891 |title=Census of India 1891. The lower provinces of Bengal and their feudatories. [4], The Administrative Tables. |volume=4 |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25318680 |access-date=29 September 2024 |page=25 |jstor=saoa.crl.25318680}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901">{{Cite book |title=Census of India 1901. |year=1901 |volume=1A, India. Pt. 2, Tables |page=44 |jstor=saoa.crl.25352838 |jstor-access=free}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911">{{Cite book |last=Edward Albert Gait |title=Census of India, 1911. |publisher=Supt. Govt. Print., India, 1913 |year=1911 |volume=1., Pt. 2, Tables |location=Calcutta |page=23 |jstor=saoa.crl.25393779 |jstor-access=free}}</ref><ref name="Census1911B">{{Cite book |title=Census of India 1911 |year=1911 |volume=5. Pt. 2, Bengal : tables |page=18 |jstor=saoa.crl.25393766 |jstor-access=free}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921">{{Cite book |title=Census of India 1921 |year=1921 |volume=1, India. Pt. 2, Tables |page=25 |jstor=saoa.crl.25394121 |jstor-access=free}}</ref><ref name="Census1921B">{{Cite book |title=Census of India 1921 |year=1921 |volume=5, Bengal. Pt. 2, Tables |page=18 |jstor=saoa.crl.25394125 |jstor-access=free}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931">{{Cite book |title=Census of India 1931 |year=1931 |volume=1, India. Pt. 2, Imperial tables |jstor=saoa.crl.25793234 |jstor-access=free}}</ref><ref name="Census1931B">{{Cite book |title=Census of India 1931 |year=1931 |volume=5, Bengal & Sikkim. Pt. 2, Imperial and provincial tables |page=16 |jstor=saoa.crl.25797126 |jstor-access=free}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941">{{Cite book |title=Census of India, 1941 |year=1941 |volume=4, Bengal (Tables) |page=26 |jstor=saoa.crl.28215987 |jstor-access=free}}</ref> ! colspan="2" |2011<ref name="census2011" /> |- ![[انساني آبادي|{{abbr|آبادي|آبادي}}]] !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|٪|سيڪڙو}} |- | [[هندو ڌرم]] [[File:Om.svg|15px]] | 34,433 | {{Percentage |34433 |69212 |2 }} | 39,635 | {{Percentage |39635 |79076 |2 }} | 41,566 | {{Percentage |41566 |82321 |2 }} | 48,668 | {{Percentage |48668 |90542 |2 }} | 60,235 | {{Percentage |60235 |108551 |2 }} | 69,330 | {{Percentage |69330 |119450 |2 }} | 80,024 | {{Percentage |80024 |138518 |2 }} | 129,233 | {{Percentage |129233 |213218 |2 }} | 566,368 | {{Percentage |566368 |12043977 |2 }} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 34,275 | {{Percentage |34275 |69212 |2 }} | 38,918 | {{Percentage |38918 |79076 |2 }} | 40,183 | {{Percentage |40183 |82321 |2 }} | 41,361 | {{Percentage |41361 |90542 |2 }} | 47,295 | {{Percentage |47295 |108551 |2 }} | 49,325 | {{Percentage |49325 |119450 |2 }} | 57,764 | {{Percentage |57764 |138518 |2 }} | 82,683 | {{Percentage |82683 |213218 |2 }} | 11,400,096 | {{Percentage |11400096 |12043977 |2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 479 | {{Percentage |479 |69212 |2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 467 | {{Percentage |467 |82321 |2 }} | 484 | {{Percentage |484 |90542 |2 }} | 898 | {{Percentage |898 |108551 |2 }} | 710 | {{Percentage |710 |119450 |2 }} | 683 | {{Percentage |683 |138518 |2 }} | 349 | {{Percentage |349 |213218 |2 }} | 62,064 | {{Percentage |62064 |12043977 |2 }} |- | [[ٻڌ ڌرم]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] | 4 | {{Percentage |4 |69212 |2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 76 | {{Percentage |76 |82321 |2 }} | 28 | {{Percentage |28 |90542 |2 }} | 85 | {{Percentage |85 |108551 |2 }} | 12 | {{Percentage |12 |119450 |2 }} | 26 | {{Percentage |26 |138518 |2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 13,267 | {{Percentage |13267 |12043977 |2 }} |- | [[جين ڌرم]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | 13 | {{Percentage |13 |82321 |2 }} | 0 | {{Percentage |0 |90542 |2 }} | 0 | {{Percentage |0 |108551 |2 }} | 5 | {{Percentage |5 |119450 |2 }} | 5 | {{Percentage |5 |138518 |2 }} | 0 | {{Percentage |0 |213218 |2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} |- | قبائلي | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | 9 | {{Percentage |9 |82321 |2 }} | 1 | {{Percentage |1 |90542 |2 }} | 13 | {{Percentage |13 |108551 |2 }} | 1 | {{Percentage |1 |119450 |2 }} | 0 | {{Percentage |0 |138518 |2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- | [[سک ڌرم]] [[File:Khanda.svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | 1 | {{Percentage |1 |82321 |2 }} | 0 | {{Percentage |0 |90542 |2 }} | 16 | {{Percentage |16 |108551 |2 }} | 67 | {{Percentage |67 |119450 |2 }} | 16 | {{Percentage |16 |138518 |2 }} | 53 | {{Percentage |53 |213218 |2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | 1 | {{Percentage |1 |82321 |2 }} | 0 | {{Percentage |0 |90542 |2 }} | 8 | {{Percentage |8 |108551 |2 }} | 4 | {{Percentage |4 |119450 |2 }} | 0 | {{Percentage |0 |138518 |2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- | [[زرتشت ڌرم]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage |0 |82321 |2 }} | 0 | {{Percentage |0 |90542 |2 }} | 1 | {{Percentage |1 |108551 |2 }} | 6 | {{Percentage |6 |119450 |2 }} | 0 | {{Percentage |0 |138518 |2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- | ٻيا | 21 | {{Percentage |21 |69212 |2 }} | 528 | {{Percentage |528 |79076 |2 }} | 5 | {{Percentage |5 |82321 |2 }} | 0 | {{Percentage |0 |90542 |2 }} | 0 | {{Percentage |0 |108551 |2 }} | 0 | {{Percentage |0 |119450 |2 }} | 0 | {{Percentage |0 |138518 |2 }} | 890 | {{Percentage |890 |213218 |2 }} | 2,182 | {{Percentage |2182 |12043977 |2 }} |- ! ڪُل آبادي ! 69,212 ! {{Percentage |69212 |69212 |2 }} ! 79,076 ! {{Percentage |79076 |79076 |2 }} ! 82,321 ! {{Percentage |82321 |82321 |2 }} ! 90,542 ! {{Percentage |90542 |90542 |2 }} ! 108,551 ! {{Percentage |108551 |108551 |2 }} ! 119,450 ! {{Percentage |119450 |119450 |2 }} ! 138,518 ! {{Percentage |138518 |138518 |2 }} ! 213,218 ! {{Percentage |213218 |213218 |2 }} ! 12,043,977 ! {{Percentage |12043977 |12043977 |2 }} |} {{Wide table end}} == بنيادي ڍانچو == === آمدرفت === {{main|ڍاڪا ۾ آمدرفت}} 2023ع ۾ ڍاڪا ۾ رجسٽرڊ گاڏين مان اڌ موٽر سائيڪلون هيون،<ref name=":9">{{Cite news |last=Talukder |first=Riyadh |date=26 August 2023 |title=Motorcycles account for half of Dhaka's registered vehicles |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/323588/motorcycles-account-for-half-of-dhaka-s-registered |access-date=27 May 2024 |work=[[ڍاڪا ٽربيون]] |archive-date=27 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527002452/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/323588/motorcycles-account-for-half-of-dhaka-s-registered |url-status=live}}</ref> جڏهن تہ ڪار جي ملڪيت جي شرح رڳو ڇهه سيڪڙو آهي.<ref name=":4">{{Cite news |date=27 September 2020 |title=Experts: Too many private cars to fix traffic in Dhaka |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/dhaka/224625/experts-too-many-private-cars-to-fix-traffic-in |access-date=27 May 2024 |work=[[ڍاڪا ٽربيون]] |archive-date=26 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526193041/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/dhaka/224625/experts-too-many-private-cars-to-fix-traffic-in |url-status=live}}</ref> دنيا جي سڀ کان گهٽ موٽر گاڏين وارن شهرن مان هڪ ڍاڪا ۾،<ref>{{Cite web |last=Zami |first=Md Tahmid |date=2023-02-17 |title=Congested Dhaka navigates cleaner transport and jobs with first metro rail |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2023/02/17/asia-pacific/dhaka-metro-clean-transport/ |access-date=2024-06-16 |website=The Japan Times |language=en |archive-date=16 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616134032/https://www.japantimes.co.jp/news/2023/02/17/asia-pacific/dhaka-metro-clean-transport/ |url-status=live}}</ref> ٽي ڦيٿي وارو [[سائيڪل رڪشا]] آمدرفت جو سڀ کان مشهور ۽ عام ذريعو آهي، جيڪو 2011ع ۾ گاڏين وسيلي ٿيندڙ سفرن جو 54 سيڪڙو هو.<ref>{{Cite journal |last1=Hossain |first1=Maruf |last2=Susilo |first2=Yusak O. |date=2011 |title=Rickshaw Use and Social Impacts in Dhaka, Bangladesh |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.3141/2239-09 |journal=Transportation Research Record: Journal of the Transportation Research Board |language=en |volume=2239 |issue=1 |pages=74–83 |doi=10.3141/2239-09 |issn=0361-1981 |archive-date=24 May 2024 |access-date=16 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524140757/https://journals.sagepub.com/doi/10.3141/2239-09 |url-status=live |url-access=subscription}}</ref> ڍاڪا دنيا جي سڀ کان وڌيڪ ٽريفڪ ڳاهٽ وارن شهرن مان هڪ آهي ۽ 2020ع ۾ اندازو لڳايو ويو تہ ٽريفڪ سبب مقامي معيشت کي هر سال {{USD|6.5}}{{nbsp}}ارب ڊالرن جو نقصان ٿئي ٿو.<ref name="liaquat2022">{{Cite news |last=Liaquat |first=Zisan Bin |date=16 March 2022 |title=The economic cost of Dhaka's insane traffic |url=https://www.dhakatribune.com/business/265726/the-economic-cost-of-dhaka%E2%80%99s-insane-traffic |access-date=24 May 2024 |work=[[ڍاڪا ٽربيون]] |archive-date=24 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240524140755/https://www.dhakatribune.com/business/265726/the-economic-cost-of-dhaka%E2%80%99s-insane-traffic |url-status=live}}</ref> شهر ۾ هلندڙ ڪار جي سراسري رفتار {{convert|7|km/h|mph}} کان به گهٽ آهي.<ref name="bird2018">{{Cite book |last1=Bird |first1=Julia |url=https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/29925 |title=Toward Great Dhaka: A New Urban Development Paradigm Eastward |last2=Li |first2=Yue |last3=Rahman |first3=Hossain Zillur |last4=Rama |first4=Martin |last5=Venables |first5=Anthony J. |date=2018-07-03 |publisher=Washington, DC: World Bank |isbn=978-1-4648-1238-5 |language=en |doi=10.1596/978-1-4648-1238-5 |hdl=10986/29925 |archive-date=30 May 2023 |access-date=16 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530214815/https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/29925 |url-status=live}}</ref> [[دٻايل قدرتي گئس]] سان هلندڙ [[آٽو رڪشا]]، جن کي مقامي ماڻهو عام طور ”سي اين جي“ چون ٿا، پڻ آمدرفت جو هڪ مشهور ذريعو آهن.<ref name=":15">{{Cite web |last=Rahman |first=Samsur |date=2024-01-29 |title=Use of metres in auto-rickshaw fading from public mind |url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/city/ak08ei9ita |access-date=2024-05-24 |website=Prothom Alo |language=en |archive-date=16 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240616210404/https://en.prothomalo.com/bangladesh/city/ak08ei9ita |url-status=live}}</ref> ==== روڊ ==== {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 350 | image1 = Rickshaws Dhaka.jpg | image2 = Kazi Nazrul Islam Ave Road, Dhaka. .jpg | image3 = Trust taxi Toyota Axio, Bangladesh. (31932338632).jpg | image4 = Mirpur-banani flyover.JPG | footer = مٿي کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: ڍاڪا ۾ رڪشائن جي گهڻي اچ وڃ، ٽريفڪ سان ڀريل مکيه رستو، ميرپور-بناني فلاءِ اوور ۽ ڍاڪا جي پيلي ٽيڪسي. }} شهر شاهراهن ۽ ريلوي رابطن وسيلي ملڪ جي ٻين حصن سان ڳنڍيل آهي. بنگلاديش جي اٺن وڏن [[بنگلاديش جي رستن جي فهرست#رستا ۽ شاهراهون|قومي شاهراهن]] مان پنج شهر کان شروع ٿين ٿا: [[اين 1، بنگلاديش|اين 1]]، [[اين 2، بنگلاديش|اين 2]]، [[اين 3، بنگلاديش|اين 3]]، [[اين 5، بنگلاديش|اين 5]] ۽ [[اين 8، بنگلاديش|اين 8]]. ڍاڪا [[ايشيائي شاهراهن جو ڄار|ايشيائي شاهراهن جي ڄار]] جي ٻن سڀ کان ڊگهن رستن، [[اي ايڇ 1]] ۽ [[اي ايڇ 2]]، سان گڏ [[اي ايڇ 41]] رستي سان پڻ سڌو ڳنڍيل آهي. ڀارت جي شهرن [[ڪولڪتا]]، [[اگرتلا]]، [[گوهاٽي]] ۽ [[شيلانگ]] سان شاهراهي رابطا بي آر ٽي سي ۽ خانگي بس ڪمپنين قائم ڪيا آهن، جيڪي ڍاڪا کان انهن شهرن ڏانهن باقاعدي بين الاقوامي بس خدمتون پڻ هلائين ٿيون.<ref name="BRTC">{{Cite news |last=Lawson |first=Alastair |date=13 October 2003 |title=Passengers shun Dhaka-India bus |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3162854.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080308190204/http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3162854.stm |archive-date=8 March 2008 |access-date=7 September 2006 |work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web |title=Details of Bus Services |url=https://www.hcidhaka.gov.in/pages.php?id=1244 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202043359/https://www.hcidhaka.gov.in/pages.php?id=1244 |archive-date=2 February 2017 |publisher=hcidhaka.gov.in}}</ref> [[ڍاڪا اوچو تيز رفتار رستو]]، جيڪو ملڪ ۾ پنهنجي نوعيت جو پهريون رستو آهي، شهر جي اترئين حصي ۽ مرڪزي، ڏاکڻي توڙي ڏکڻ-اوڀر وارن حصن وچ ۾ رابطي کي بهتر بڻائي ٿو.<ref name=":13">{{Cite web |date=2023-09-02 |title=PM opens country's first elevated expressway |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/transport/news/pm-opens-countrys-first-elevated-expressway-3409266 |access-date=2024-04-14 |website=The Daily Star |language=en |archive-date=23 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240723175646/https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/transport/news/pm-opens-countrys-first-elevated-expressway-3409266 |url-status=live}}</ref> ان جي واڌاري واري منصوبي، [[ڍاڪا–اشوليا اوچو تيز رفتار رستو]]، جي 2026ع ۾ کولجڻ جي اميد آهي.<ref>{{Cite news |date=25 September 2021 |title=Dhaka-Ashulia Elevated Expressway to come into operation in 2026 |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/transport/news/dhaka-ashulia-elevated-expressway-come-operation-2026-2183716 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125090527/https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/transport/news/dhaka-ashulia-elevated-expressway-come-operation-2026-2183716 |archive-date=25 January 2022 |access-date=25 January 2022 |work=The Daily Star |language=en}}</ref> ==== رڪشا ==== [[سائيڪل رڪشا]] ۽ سي اين جي [[آٽو رڪشا#بنگلاديش|آٽو رڪشا]] ميٽروپوليٽن علائقي اندر آمدرفت جا مکيه ذريعا آهن، جتي هر روز 1.5 ملين کان وڌيڪ رڪشا هلن ٿا:<ref name=":23">{{Cite web |last=Abbas |first=Md |date=2024-05-17 |title=Illegal rickshaws rule Dhaka streets |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/transport/news/illegal-rickshaws-rule-dhaka-streets-3611731 |access-date=2024-05-30 |website=The Daily Star |language=en |archive-date=20 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620124815/https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/transport/news/illegal-rickshaws-rule-dhaka-streets-3611731 |url-status=live}}</ref> جيڪو دنيا جي ڪنهن به شهر ۾ سڀ کان وڏو انگ آهي.<ref>{{Cite web |last=Molla |first=Mohammad Al-Masum |date=2019-07-07 |title=Ban on rickshaw: How logical is it? |url=https://www.thedailystar.net/opinion/politics/news/ban-rickshaw-how-logical-it-1767535 |access-date=2024-05-28 |website=The Daily Star |language=en |archive-date=7 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220207075113/https://www.thedailystar.net/opinion/politics/news/ban-rickshaw-how-logical-it-1767535 |url-status=live}}</ref> تنهن هوندي بہ شهري حڪومت وٽ رڳو لڳ ڀڳ 220 هزار رڪشا لائسنس يافته آهن.<ref name=":23" /> ڍاڪا ۾ 15,000 کان وڌيڪ قانوني طور رجسٽرڊ سي اين جي مسافرن کي خدمتون مهيا ڪن ٿيون، جڏهن تہ هزارين وڌيڪ غير قانوني طور هلن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=10 May 2024 |title=Auto-rickshaws run in city despite ban |url=https://www.dailypost.net/todays-newspaper/auto-rickshaws-run-in-city-despite-ban/8722 |access-date=2024-05-28 |website=The Daily Post |language=en |archive-date=31 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240531073749/https://www.dailypost.net/todays-newspaper/auto-rickshaws-run-in-city-despite-ban/8722 |url-status=live}}</ref> ==== سواريءَ جي گڏيل خدمت ==== 2016ع کان وٺي [[اوبر]] ۽ [[پٺائو]] ڍاڪا جي سواريءَ جي گڏيل خدمت واري مارڪيٽ تي حاوي رهيا آهن، جيڪي ڪار ۽ موٽر سائيڪل ٻنهي جون خدمتون مهيا ڪن ٿا.<ref name="f452">{{Cite web |last=Haque |first=Ramisa |date=17 April 2018 |title=Bike-sharing services in Dhaka |url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/spotlight/bike-sharing-services-dhaka-1563373 |access-date=16 June 2024 |website=The Daily Star |archive-date=29 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529100433/https://www.thedailystar.net/lifestyle/spotlight/bike-sharing-services-dhaka-1563373 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Husain |first=Ishtiaq |date=22 November 2016 |title=Uber launches operations in Dhaka |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/bangladesh-others/10312/uber-launches-operations-in-dhaka |access-date=16 June 2024 |work=[[ڍاڪا ٽربيون]]}}</ref> سواريءَ جي گڏيل خدمتن سبب سي اين جي آٽو رڪشائن جي استعمال ۾ گهٽتائي آئي آهي،<ref>{{Cite news |last=Rahman |first=Wafiur |date=24 August 2021 |title=The auto-rickshaw market is shrinking as ride-sharing apps become more popular |url=https://www.dhakatribune.com/business/256267/the-auto-rickshaw-market-is-shrinking-as |access-date=28 May 2024 |work=[[ڍاڪا ٽربيون]] |archive-date=28 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240528151503/https://www.dhakatribune.com/business/256267/the-auto-rickshaw-market-is-shrinking-as |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اوبر 2021ع ۾ پنهنجي خدمتن ۾ سي اين جي آٽو رڪشا پڻ شامل ڪيا.<ref>{{Cite web |date=2021-06-07 |title=Uber now includes CNG auto-rickshaws in Dhaka |url=https://www.thedailystar.net/toggle/news/uber-brings-cng-auto-rickshaws-dhaka-2106561 |access-date=2024-05-28 |website=The Daily Star |language=en |archive-date=28 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240528151502/https://www.thedailystar.net/toggle/news/uber-brings-cng-auto-rickshaws-dhaka-2106561 |url-status=live}}</ref> ==== بس ==== 2007ع ۾ بسن ذريعي روزانو لڳ ڀڳ 1.9 ملين مسافر سفر ڪندا هئا.<ref>{{Cite journal |last=Jinat Jahan & Syeda Bushra Binte Amin |date=2013 |title=An Approach to Estimate Demand and Supply of Bus Service, in Particular, Road Section of Dhaka |url=https://www.bip.org.bd/admin/uploads/bip-publication/publication-11/paper/20141016160305.pdf |url-status=live |journal=Journal of Bangladesh Institute of Planners |volume=6 |pages=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311030819/https://www.bip.org.bd/admin/uploads/bip-publication/publication-11/paper/20141016160305.pdf |archive-date=11 March 2023 |access-date=16 January 2023}}</ref> ڍاڪا ۾ عوامي بسون گهڻو ڪري ڪيترين خانگي ڪمپنين هلائين ٿيون، جڏهن تہ ٿورين بسن کي سرڪاري ملڪيت واري [[بنگلاديش روڊ آمدرفت ڪارپوريشن]]، يعني بي آر ٽي سي، هلائي ٿي.<ref>{{Cite book |last1=Campos |first1=Jose Edgardo |url=https://documents1.worldbank.org/curated/pt/797631467998806501/pdf/693780BRI0P1080Bus0Operations0final.pdf |title=Operationalizing Political Economy: Urban Bus Operations in Dhaka |last2=Akbar |first2=Sameer |publisher=[[عالمي بئنڪ]] |year=2008 |series=South Asia Political Economy and Governance Issues Note No. 1 |location=Washington, DC |access-date=23 May 2024 |archive-date=16 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240716162252/https://documents1.worldbank.org/curated/pt/797631467998806501/pdf/693780BRI0P1080Bus0Operations0final.pdf |url-status=live}}</ref> [[بنگلاديش روڊ آمدرفت ڪارپوريشن|بي آر ٽي سي]] جون بسون ڳاڙهي رنگ جون آهن، جن جو شروعاتي نمونو لنڊن جي [[اي اي سي روٽ ماسٽر|روٽ ماسٽر]] بسن تي ٻڌل هو. ڍاڪا ۾ ٽن بين الضلعي بس اڏن جا هنڌ شهر جي [[مهاکالي]]، سيدآباد ۽ گابتولي وارن علائقن ۾ آهن. هاڻي انهن ٽنهي بين الضلعي بس اڏن کي شهر کان ٻاهر منتقل ڪرڻ جي رٿا آهي.<ref>{{Cite news |date=19 September 2021 |title=Inter-district bus terminals to be moved outside Dhaka |url=https://archive.dhakatribune.com/bangladesh/dhaka/2021/09/19/inter-district-bus-terminals-to-be-moved-outside-dhaka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125090528/https://archive.dhakatribune.com/bangladesh/dhaka/2021/09/19/inter-district-bus-terminals-to-be-moved-outside-dhaka |archive-date=25 January 2022 |access-date=25 January 2022 |work=Dhaka Tribune}}</ref> ڀارت جي شهرن [[ڪولڪتا]]، [[اگرتلا]]، [[گوهاٽي]] ۽ [[شيلانگ]] سان شاهراهي رابطا بي آر ٽي سي ۽ خانگي بس ڪمپنين قائم ڪيا آهن، جيڪي ڍاڪا کان انهن شهرن ڏانهن باقاعدي بين الاقوامي بس خدمتون پڻ هلائين ٿيون.<ref name="BRTC" /> {{Convert|20.5|km|adj=on}} ڊگهو [[ڍاڪا بي آر ٽي|ڍاڪا بس تيز آمدرفت]] سرشتو ڍاڪا کان [[ساٿي شهر]] [[گازيپور]] تائين سفر جو وقت وڌ ۾ وڌ چئن ڪلاڪن مان گهٽائي رڳو 35 کان 40 منٽن تائين آڻڻ لاءِ جوڙيو ويو آهي.<ref name="t839">{{Cite web |last=Adhikary |first=Tuhin Shubhra |date=16 October 2023 |title=BRT-3 not this year |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/brt-3-not-year-3444626 |access-date=16 June 2024 |website=The Daily Star |archive-date=20 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240520170618/https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/brt-3-not-year-3444626 |url-status=live}}</ref> ==== آبي رستا ==== [[File:বুড়িগঙ্গা ৩.jpg|thumb|بڙي گنگا نديءَ تي ڪجهه ٻيڙيون ۽ لانچون]] [[ڍاڪا صدر گهاٽ|صدر گهاٽ دريائي بندرگاهه]] [[بڙي گنگا ندي]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ درياهه جي مٿئين وهڪري ڏانهن توڙي بنگلاديش جي ٻين بندرگاهن تائين سامان ۽ مسافرن جي آمدرفت لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Economic and Social Commission for Asia and the Pacific. |title=Asian Highway Handbook |publisher=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific, United Nations Publications |year=2005 |isbn=92-1-120170-5 |page=28 |chapter=Dhaka}}</ref> ڪيترائي ماڻهو شهر کان ملڪ جي دريائي علائقن ڏانهن سفر ڪرڻ لاءِ بين شهري ۽ بين الضلعي موٽر ٻيڙين توڙي مسافر ٻيڙين جون خدمتون استعمال ڪن ٿا. بڙي گنگا ندي ۽ [[هاتير جهيل ٿاڻو|هاتير جهيل]] توڙي گلشن ڍنڍن تي [[پاڻيءَ جي ٽيڪسي|پاڻيءَ جي بس]] جون خدمتون دستياب آهن، جيڪي ٻن رستن، [[تيج گائون ٿاڻو|تيج گائون]]–[[گلشن ٿاڻو|گلشن]] ۽ تيج گائون–[[رامپورا ٿاڻو|رامپورا]]، وسيلي رابطو مهيا ڪن ٿيون.<ref>{{Cite news |date=6 December 2016 |title=Water taxi services on Dhaka's Hatirjheel 'from Victory Day' |url=http://bdnews24.com/bangladesh/2016/12/06/water-taxi-services-on-dhakas-hatirjheel-from-victory-day |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170402081705/http://bdnews24.com/bangladesh/2016/12/06/water-taxi-services-on-dhakas-hatirjheel-from-victory-day |archive-date=2 April 2017 |access-date=1 April 2017 |work=bdnews24.com}}</ref> ==== ريل ==== {{Further|ڍاڪا ميٽرو ريل|ڍاڪا گول ريلوي}} {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = | image1 = Bangladesh Railway, Komlapur Railway Station.jpg | image2 = Agargaon metro station Platform 10.jpg | image3 = 18Metro at Agargaon metro station Platform.jpg | image4 = Interior of Uttara North 09.jpg | footer = مٿي کاٻي پاسي کان گهڙيال جي رخ ۾: [[ڊيزل گھڻ يونٽ|ڊي اي ايم يو ريل گاڏي]] [[ڪمالاپور ريلوي اسٽيشن]] تي، [[آگار گائون]] ۾ [[ڍاڪا ميٽرو ريل|ميٽرو ريل اسٽيشن]] جو نشان، ۽ ميٽرو ريل گاڏيءَ جو اندريون توڙي ٻاهريون ڏيک. }} [[ڪمالاپور ريلوي اسٽيشن]]، جيڪا [[موتي جهيل]] جي اتر-اوڀر پاسي واقع آهي، شهر جي سڀ کان وڏي ۽ سڀ کان مصروف ريلوي اسٽيشن آهي.<ref name="Morshed">{{Cite news |last=Adnan Zillur Morshed |date=24 July 2017 |title=A quiet masterpiece that serves as Dhaka's gateway |url=https://www.thedailystar.net/perspective/quiet-masterpiece-serves-dhakas-gateway-1437574 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221107103550/https://www.thedailystar.net/perspective/quiet-masterpiece-serves-dhakas-gateway-1437574 |archive-date=7 November 2022 |access-date=24 May 2021 |work=[[دي ڊيلي اسٽار، بنگلاديش|دي ڊيلي اسٽار]]}}</ref> ان جي بناوت آمريڪي معمار [[رابرٽ بوگي]] تيار ڪئي ۽ اها 1969ع ۾ مڪمل ٿي.<ref>{{Cite book |last1=Habib |first1=Kishwar |title=Asian Cities: Colonial to Global |last2=De Meulder |first2=Bruno |publisher=Amsterdam University Press |year=2015 |isbn=978-90-485-2824-0 |editor-last=Bracken |editor-first=Gregory |page=230 |chapter=Rallying Towards the Nation Theatre of Nation Building in Post-colonial Dhaka |jstor=j.ctt16d69sf.14}}</ref> سرڪاري ملڪيت واري [[بنگلاديش ريلوي]] ڀرپاسي ۽ قومي ريل خدمتون مهيا ڪري ٿي، جڏهن تہ باقاعدي تيز رفتار ريل گاڏيون ڍاڪا کي [[چٽاگانگ]]، [[راجشاهي]]، [[کلنا]]، [[سلهٽ]] ۽ [[رنگپور شهر|رنگپور]] جهڙن ٻين وڏن شهري علائقن سان ڳنڍين ٿيون.<ref>{{Cite book |last=Marika McAdam |title=Bangladesh |publisher=Lonely Planet |year=2004 |isbn=1-74059-280-8 |page=66}}</ref> [[ميتري ايڪسپريس]] ۽ [[ميتالي ايڪسپريس]] ڍاڪا کي ڀارت جي [[اولهه بنگال]] سان ڳنڍين ٿيون.<ref>{{Cite news |last=Tuhin Shubhra Adhikary |date=4 September 2019 |title=Maitree to run 6 days a week |url=https://www.thedailystar.net/backpage/maitree-express-run-dhaka-to-kolkata-6-days-week-1795198 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210525115111/https://www.thedailystar.net/backpage/maitree-express-run-dhaka-to-kolkata-6-days-week-1795198 |archive-date=25 May 2021 |access-date=24 May 2021 |work=[[دي ڊيلي اسٽار، بنگلاديش|دي ڊيلي اسٽار]]}}</ref><ref name=":26">{{Cite web |date=1 June 2022 |title=Dhaka-Jalpaiguri 'Mitali Express' train starts operation |url=https://www.jagonews24.com/en/national/news/62084 |access-date=2024-05-31 |website=[[جاگو نيوز 24]] |language=en-US |archive-date=31 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240531223208/https://www.jagonews24.com/en/national/news/62084 |url-status=live}}</ref> ڍاڪا ميٽرو ريل شهر کي خدمت مهيا ڪندڙ هڪ [[تيز رفتار عوامي آمدرفت|گھڻي گنجائش واري تيز آمدرفت]] سرشتو آهي. اهو [[ڍاڪا آمدرفت هم آهنگي اٿارٽي|ڍاڪا آمدرفت هم آهنگي اٿارٽي]] پاران تيار ڪيل ويهن سالن واري حڪمت عمليءَ تي ٻڌل آمدرفت رٿا جو حصو آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=About MRT Line-6 |url=http://www.dmtc.org.bd/about/about-mrt-line-6 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202061003/http://www.dmtc.org.bd/about/about-mrt-line-6 |archive-date=2 February 2017 |access-date=28 January 2017 |website=DHAKA MASS TRANSIT COMPANY LTD.}}</ref> ڍاڪا ميٽرو جي [[ايم آر ٽي لائين 6]] جي پهرئين مرحلي جو افتتاح [[بنگلاديش جو وزيراعظم|وزيراعظم]] [[شيخ حسينا]] ڪيو ۽ ان 28 ڊسمبر 2022ع تي واپاري خدمتون شروع ڪيون.<ref>{{Cite news |date=28 December 2022 |title=PM Hasina becomes first passenger to travel on Metro Rail with ticket |url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/pm-hasina-becomes-first-passenger-travel-metro-rail-ticket-559082 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221228140224/https://www.tbsnews.net/bangladesh/pm-hasina-becomes-first-passenger-travel-metro-rail-ticket-559082 |archive-date=28 December 2022 |access-date=31 December 2022 |work=The Business Standard}}</ref><ref>{{Cite news |title=Passengers gather at Dhaka metro stations at first light |url=https://bdnews24.com/metro-rail/o2sjvoesf1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221229022955/https://bdnews24.com/metro-rail/o2sjvoesf1 |archive-date=29 December 2022 |access-date=2022-12-29 |work=bdnews24.com |language=en}}</ref> ميٽرو ڄار ۾ ڇهه لائينون شامل ڪرڻ جي رٿا آهي. ڍاڪا ميٽرو ريل کولجڻ کان اڳ ڍاڪا دنيا جو سڀ کان وڏو اهڙو شهر هو، جنهن وٽ گھڻي گنجائش وارو تيز آمدرفت سرشتو موجود نه هو.<ref>{{Cite web |date=5 January 2023 |title=Bangladesh's first metro line opens |url=https://www.railwaygazette.com/metros/bangladeshs-first-metro-line-opens/63268.article |access-date=2024-06-16 |website=Railway Gazette International |language=en}}</ref> ميٽرو کان الڳ، [[ڍاڪا زمين هيٺ ريلوي|زمين هيٺ ريلوي]]<ref>{{Cite web |last=Saifuddin |first=Saif |date=2022-01-16 |title=Dhaka Subway: Traffic woes to be eased further by 2030 |url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/infrastructure/dhaka-subway-traffic-woes-be-eased-further-2030-358018 |access-date=2024-06-16 |website=The Business Standard |language=en |archive-date=25 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125013228/https://www.tbsnews.net/bangladesh/infrastructure/dhaka-subway-traffic-woes-be-eased-further-2030-358018 |url-status=live}}</ref> ۽ [[ڍاڪا گول ريلوي|گول ريلوي سرشتي]] جي تعمير جي پڻ تجويز ڏني وئي آهي.<ref name="a604">{{Cite web |last=Adhikary |first=Tuhin Shubhra |date=17 January 2021 |title=Dhaka Circular Rail: Belated but bold |url=https://www.thedailystar.net/frontpage/news/dhaka-circular-rail-belated-bold-2028905 |access-date=16 June 2024 |website=The Daily Star}}</ref> ==== هوائي آمدرفت ==== {{See also|حضرت شاهه جلال بين الاقوامي هوائي اڏو}} [[File:Biman Bangladesh Airlines - S2-AJV - The Gaangchil - Boeing 787-8 Dreamliner - 40125 - HSIA.jpg|thumb|حضرت شاهه جلال بين الاقوامي هوائي اڏي تي بيمان بنگلاديش]] [[شاهه جلال بين الاقوامي هوائي اڏو|حضرت شاهه جلال بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جيڪو اڳ ضياءَ بين الاقوامي هوائي اڏو سڏبو هو،<ref>{{Cite web |title=Brief History Of Hazrat Shahjalal International Airport |url=http://caab.gov.bd/airports/shahjalal.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207091632/http://caab.gov.bd/airports/shahjalal.html |archive-date=7 February 2023 |access-date=2023-01-16 |website=caab.gov.bd}}</ref> ڍاڪا جي شهر مرڪز کان {{Convert|15|km}} اتر ۾ واقع آهي ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو توڙي سڀ کان مصروف بين الاقوامي هوائي اڏو آهي.<ref name="Air">{{Cite book |last=Alam |first=Jobair Bin |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |publisher=[[بنگلاديش جي ايشيائي سوسائٽي]] |year=2012 |isbn=978-984-32-0576-6 |editor-last=Islam |editor-first=Sirajul |editor-link=سراج الاسلام |edition=Second |chapter=Air Transport |access-date=17 January 2008 |editor-last2=Jamal |editor-first2=Ahmed A. |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Air_Transport |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701035850/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Air_Transport |archive-date=1 July 2015}}</ref> جيتوڻيڪ ان کي هر سال 8 ملين مسافرن کي سنڀالڻ جي گنجائش سان تعمير ڪيو ويو هو،<ref name="capacity">{{Cite news |last=Byron |first=Rejaul Karim |date=28 August 2010 |title=New int'l airport to cost Tk 50,000cr |url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=152589 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101031082713/http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=152589 |archive-date=31 October 2010 |access-date=16 November 2011 |work=The Daily Star}}</ref> پر 2023ع ۾ هن 11 ملين کان وڌيڪ مسافرن کي سنڀاليو.<ref>{{Cite web |date=2024-02-17 |title=Record 17m air passengers last year propel Dhaka airport to Tk2,400cr revenue |url=https://www.tbsnews.net/economy/aviation/record-17m-air-passengers-last-year-propel-dhaka-airport-tk2400cr-revenue-794054 |access-date=2024-05-28 |website=The Business Standard |language=en |archive-date=28 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240528163703/https://www.tbsnews.net/economy/aviation/record-17m-air-passengers-last-year-propel-dhaka-airport-tk2400cr-revenue-794054 |url-status=live}}</ref> روزانو هوائي جهازن جي اچ وڃ سراسري طور لڳ ڀڳ 330 اڏامن تي مشتمل آهي.<ref name=":132">{{Cite web |last=Siddiqui |first=Kamran |date=2023-05-29 |title=More foreign airlines keen to connect Bangladesh |url=https://www.tbsnews.net/economy/aviation/more-foreign-airlines-keen-connect-bangladesh-639986 |access-date=2024-06-11 |website=[[دي بزنس اسٽينڊرڊ]] |language=en |archive-date=11 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611115249/https://www.tbsnews.net/economy/aviation/more-foreign-airlines-keen-connect-bangladesh-639986 |url-status=live}}</ref> اهو گهڻين [[بنگلاديش جي هوائي ڪمپنين جي فهرست|بنگلاديشي هوائي ڪمپنين]] جو مرڪزي اڏو آهي. ملڪي هوائي خدمتون [[شاهه امانت بين الاقوامي هوائي اڏو|چٽاگانگ]]، [[عثماني بين الاقوامي هوائي اڏو|سلهٽ]]، [[شاهه مخدوم هوائي اڏو|راجشاهي]]، [[ڪوڪس بازار هوائي اڏو|ڪوڪس بازار]]، [[جيسور هوائي اڏو|جيسور]]، [[بريسال هوائي اڏو|بريسال]] ۽ [[سيدپور هوائي اڏو|سيدپور]] ([[رنگپور ضلعو|رنگپور]]) ڏانهن هلن ٿيون، جڏهن تہ بين الاقوامي خدمتون ايشيا، يورپ ۽ وچ اوڀر جي وڏن شهرن ڏانهن هلن ٿيون.<ref name="intsched">{{Cite web |title=Biman's Destination: International Destinations |url=http://biman-airlines.com/our-network/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701060706/http://biman-airlines.com/our-network |archive-date=1 July 2013 |website=Biman Bangladesh Airlines}}</ref><ref name="dhkcityguide">{{Cite web |title=Dhaka – Zia International Airport (DAC) |url=http://www.worldexecutive.com/locations/asia_pacific/bangladesh/dhaka/airports.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130424120233/http://www.worldexecutive.com/locations/asia_pacific/bangladesh/dhaka/airports.html |archive-date=24 April 2013 |access-date=15 May 2013 |website=World Executive |publisher=OE Interactive}}</ref> جديد [[حضرت شاهه جلال بين الاقوامي هوائي اڏو#ٽيون ٽرمينل|ٽيون ٽرمينل]] آڪٽوبر 2024ع ۾ مڪمل طور کولجڻ کان پوءِ هوائي اڏي جي گنجائش ٻيڻي کان وڌيڪ ٿي 20 ملين مسافرن تائين پهچڻ جي اميد هئي.<ref>{{Cite news |date=28 February 2024 |title=Construction of Dhaka airport's 3rd terminal to be fully completed by April 5 |url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/340518/construction-of-dhaka-airport%E2%80%99s-3rd-terminal-set |access-date=11 June 2024 |work=[[ڍاڪا ٽربيون]] |agency=[[يونائيٽيڊ نيوز آف بنگلاديش]] |archive-date=29 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240529223800/https://www.dhakatribune.com/bangladesh/340518/construction-of-dhaka-airport%E2%80%99s-3rd-terminal-set |url-status=live}}</ref>رٿا جي خاڪي موجب ٽئين ٽرمينل ۾ 12 مسافر چڙهڻ واريون پليون ۽ 16 سامان کڻڻ واريون پٽيون هونديون. ٽرمينل ۾ 115 چيڪ اِن ڪائونٽر ۽ 128 اميگريشن ڊيسڪون هونديون.<ref name="q379">{{Cite web |date=9 October 2023 |title=Dhaka Airport Third Terminal: Promising great travel experiences |url=https://www.thedailystar.net/my-dhaka/news/dhaka-airport-third-terminal-promising-great-travel-experiences-3438391 |access-date=16 June 2024 |website=The Daily Star |archive-date=2 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240802020139/https://www.thedailystar.net/my-dhaka/news/dhaka-airport-third-terminal-promising-great-travel-experiences-3438391 |url-status=live}}</ref> == ثقافت == {{main|ڍاڪا جي ثقافت}} === ادب === ڍاڪا [[بنگالي ادب]] جو هڪ اهم مرڪز آهي. اهو هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان [[بنگالي مسلمان]] ادب جو مرڪز رهيو آهي. ان جي ادبي ورثي ۾ تاريخي [[اردو]] ۽ [[فارسي ٻولي|فارسي]] روايتون پڻ شامل آهن. [[شازيه عمر]] جو ناول ''ڊارڪ ڊائمنڊ'' مغل دور جي ڍاڪا ۾ [[شائسته خان]] جي حڪومت دوران ترتيب ڏنل آهي، جيڪو مغل نائب السلطنت ۽ شهنشاهه اورنگزيب جو مامو هو.<ref>{{Cite magazine |title=Mughal noir |url=https://www.indiatoday.in/magazine/books/story/20161017-dark-diamond-shazia-omar-mughal-era-book-review-829668-2016-10-06 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928194352/https://www.indiatoday.in/magazine/books/story/20161017-dark-diamond-shazia-omar-mughal-era-book-review-829668-2016-10-06 |archive-date=28 September 2022 |access-date=28 September 2022 |magazine=India Today}}</ref> [[اخترالزمان الياس]] جو ''دي سولجر اِن دي اٽڪ'' [[پراڻو ڍاڪا|پراڻي ڍاڪا]] جي زندگيءَ جي بهترين عڪاسين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو ۽ ان جو پسمنظر 1969ع جي بنگالي بغاوتن واري دور ۾ رکيل آهي. [[تهميما انام]] جو ''[[اي گولڊن ايج]]'' پڻ بنگلاديش جي آزاديءَ واري جنگ دوران ڍاڪا ۾ ترتيب ڏنل آهي ۽ ان ۾ [[ڍاڪا ڪلب]]، [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۽ [[ڌان منڊي]] علائقي جا حوالا شامل آهن. === ڪپڙو === [[File:Dhaka Sari Fabric 1.jpg|thumb|ڍاڪا جي هڪ دڪان ۾ [[جامداني]] سميت ڏيهي [[ساڙي]] جا ڪپڙا]] صدين کان ڍاڪا جي ڀرپاسي وارو علائقو نفيس سوٽي ڪپڙي جي پيداوار جو مرڪز رهيو آهي. علائقي ۾ [[ململ]] وڏي مقدار ۾ تيار ٿيندي هئي. بنگال ۽ دهليءَ جا حڪمران ڍاڪا جي اڻندڙن جي سرپرستي ڪندا هئا. اهي مغل شاهي درٻار کي ڪپڙو فراهم ڪندا هئا. 17هين صديءَ ۾ ڍاڪا سوٽي ڪپڙي جي واپار جو سڀ کان اهم مرڪز بڻجي ويو ۽ اهو [[بنگال ۾ ململ جو واپار|ململ جي واپار]] جي گادي هو. دنيا جي مختلف حصن مان واپاري ڍاڪا ايندا هئا ته جيئن هتان جا گهڻي طلب وارا سوٽي ڪپڙا خريد ڪن. [[يونيسڪو]] [[جامداني]] ململ کي [[غير مادي ثقافتي ورثو]] قرار ڏنو آهي.<ref>{{Cite news |date=6 December 2013 |title=Unesco declares Jamdani saris intangible cultural heritage |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/uk/unesco-declares-jamdani-saris-intangible-cultural-heritage/articleshow/26927845.cms |work=The Times of India}}</ref> يونيسڪو موجب، ”جامداني چٽن نمونن وارو، سنهو سوٽي ڪپڙو آهي، جيڪو روايتي طور ڍاڪا جي ڀرپاسي ۾ ڪاريگرن ۽ شاگردن هٿرادو اڏي تي اڻين ٿا“. يونيسڪو جو چوڻ آهي تہ ”جامداني ساڙي سڃاڻپ، وقار ۽ پنهنجي وجود جي سڃاڻپ جي علامت آهي ۽ پائڻ وارن کي ثقافتي سڃاڻپ ۽ سماجي يڪجهتيءَ جو احساس ڏئي ٿي. اڻندڙ پنهنجي پيشي سان هڪ الڳ سڃاڻپ پيدا ڪن ٿا ۽ پنهنجي ورثي تي گهڻو فخر ڪن ٿا؛ انهن کي سماجي سڃاڻپ ملي ٿي ۽ سندن مهارتن جو وڏي عزت سان اعتراف ڪيو وڃي ٿو“. === ميلا ۽ ڏهاڙا === {{multiple image | direction = horizontal | total_width = 400 | caption_align = centre | image1 = Shaheed Minar.JPG | image2 = Mangal Shobhajatra in Dhaka.jpg | caption1 = [[ٻولي تحريڪ جو ڏهاڙو|ٻولي تحريڪ جي ڏهاڙي]] تي [[شهيد مينار، ڍاڪا|مرڪزي شهيد مينار]] | caption2 = [[بنگالي نئون سال|بنگالي نئين سال]] دوران ڍاڪا جي سالياني [[منگل شوڀا جاترا]] کي [[يونيسڪو]] انسانيت جي [[غير مادي ثقافتي ورثي]] طور سڃاتو آهي }} [[ٻولي تحريڪ جو ڏهاڙو|ٻوليءَ جي شهيدن جو ڏهاڙو]] (21 فيبروري)، [[بنگلاديش جي آزاديءَ جو ڏهاڙو|آزاديءَ جو ڏهاڙو]] (26 مارچ) ۽ [[فتح جو ڏهاڙو، بنگلاديش|فتح جو ڏهاڙو]] (16 ڊسمبر) سڄي شهر ۾ وڏي پيماني تي ملهايا وڃن ٿا. ڍاڪا جا ماڻهو آزاديءَ واري جنگ جي قومي هيرن کي ياد ڪرڻ لاءِ [[شهيد مينار، ڍاڪا|شهيد مينار]] ۽ [[جاتيو سمرتي سودهو]] وٽ گڏ ٿين ٿا. اهي موقعا عوامي ميدانن ۾ سرڪاري تقريبن ۽ جلوسن سان ملهايا وڃن ٿا. ڪيترائي اسڪول ۽ ڪاليج ميلا، ثقافتي جشن ۽ راڳ رنگ جون محفلون منعقد ڪن ٿا، جن ۾ سماج جي هر طبقي جا شهري حصو وٺن ٿا.<ref name="Cul" /> ''[[پوهيلا بيشاک]]''، يعني بنگالي نئون سال، هر سال 14 اپريل تي اچي ٿو ۽ سڄي شهر ۾ وڏي جوش سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="Cul">{{Cite news |last=Ahmed |first=Nizamuddin |date=27 September 2006 |title=Happy 400th anniversary, Dhaka! |url=http://www.thedailystar.net/suppliments/2006/15thanniv/ourcities/ourcities01.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070302091655/http://www.thedailystar.net/suppliments/2006/15thanniv/ourcities/ourcities01.htm |archive-date=2 March 2007 |access-date=27 September 2006 |work=The Daily Star}}</ref> جشن ملهائڻ لاءِ ماڻهن جا وڏا ميڙ [[شاهه باغ]]، [[رمنا باغ]] ۽ ڍاڪا يونيورسٽيءَ جي ڪيمپس ۾ گڏ ٿين ٿا. [[بنگالي ڪئلينڊر]] جي مهيني [[فالگون]] جي پهرئين ڏينهن، ''[[پهيلو فالگون]]''، کي به شهر ۾ جشن سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="history">{{Cite news |date=14 February 2011 |title=Pohela Falgun celebrated |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174151/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304074436/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=174151%2F |archive-date=4 March 2016 |access-date=18 January 2021 |work=The Daily Star}}</ref> هي ڏينهن رنگين تقريبن سان ملهايو وڃي ٿو ۽ روايتي طور عورتون پيلو ساڙيون پائين ٿيون. هن جشن کي ''بسنت اُتسو''، يعني بهار جو ميلو، پڻ چيو وڃي ٿو. [[نابنّا]] لاباريءَ جو جشن آهي، جيڪو عام طور بنگالي سال جي اگراهائن مهيني جي پهرئين ڏينهن تي کاڌي، ناچ ۽ راڳ سان ملهايو وڃي ٿو. رابندرناٿ ٽئگور ۽ قاضي نذرالاسلام جا جنم ڏينهن ترتيبوار [[رابندر جينتي]] ۽ [[نذرال جينتي]] طور ملهايا وڃن ٿا. [[اڪشي ڪتاب ميلو]]، جيڪو هر سال [[بنگلا اڪيڊمي]] ڪرائي ٿي، سڄو فيبروري مهينو جاري رهي ٿو. هي ميلو انهن شهيدن جي نالي سان منسوب آهي، جيڪي 21 فيبروري 1952ع تي اڳوڻي [[پاڪستان جا تاريخي علائقا|اوڀر پاڪستان]] ۾ بنگاليءَ کي رياستي ٻولين مان هڪ قرار ڏيڻ جي مطالبي واري مظاهري ۾ مارجي ويا هئا. [[شڪراين|شڪراين ميلو]] هر سال پتنگون اڏائڻ سان ملهايو وڃي ٿو.<ref name="dstar">{{Cite news |date=19 January 2011 |title=Shakrain festival |url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=170574 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210118102208/https://www.thedailystar.net/news-detail-170574 |archive-date=18 January 2021 |access-date=14 January 2019 |work=[[دي ڊيلي اسٽار، بنگلاديش|دي ڊيلي اسٽار]]}}</ref> اهو عام طور پراڻي شهر ۾ بنگالي ڪئلينڊر جي نائين مهيني پوش جي پڄاڻيءَ تي، يعني [[گريگورين ڪئلينڊر]] موجب 14 يا 15 جنوري تي، ملهايو وڃي ٿو. ==== مذهبي ميلا ==== اسلامي ڏهاڙا [[عيدالفطر]]، [[عيدالاضحيٰ]]، [[مولد|عيد ميلادالنبي]] ۽ [[محرم]]؛ هندو ميلو [[درگا پوجا]]؛ ٻڌ ڌرم جو ميلو [[ٻڌ پورنيما]]؛ ۽ [[ڪرسمس|عيسائي ڪرسمس]] سڄي شهر ۾ وڏي پيماني تي ملهايا وڃن ٿا. === موسيقي === [[وارفيز]]، [[شيرونام هين]] ۽ [[آرٽ سيل]] جهڙن موسيقي گروهن ۽ راڪ بينڊن، توڙي آريان چوڌري، [[ايوب بچو]] ۽ [[شافين احمد]] جهڙن اڪيلي فنڪارن جي مقبوليت ڍاڪا جي نئين نسل ۾ ڏينهون ڏينهن وڌي رهي آهي.<ref>{{Cite web |date=2017-05-09 |title=The world of underground music |url=https://www.thedailystar.net/lifestyle/spotlight/the-world-underground-music-1402591 |access-date=2024-12-30 |website=The Daily Star |language=en}}</ref> ان هوندي به روايتي [[بنگلاديش جي موسيقي|لوڪ موسيقي]] اڃا تائين وڏي پيماني تي مشهور آهي.<ref>{{Cite book |last=Siddiqui |first=Kamal |title=Mega Cities |publisher=GEOSPACE Verlag |year=2001 |isbn=3-85313-051-8 |editor-last=Lothar Beckel |page=130 |chapter=Dhaka}}</ref> قومي شاعر [[قاضي نذرالاسلام]]، قومي تراني جي ليکڪ [[رابندرناٿ ٽئگور]] ۽ صوفي شاعر [[لالن]] جي ڪلام کي سڄي ڍاڪا ۾ وڏي پيروي حاصل آهي.<ref>{{Cite book |last=Arnold |first=Alison |title=The Garland Encyclopedia of World Music: The Indian Subcontinent |publisher=Routledge |year=1999 |isbn=0-8240-4946-2 |pages=858–859}}</ref> بيلي روڊ پنهنجي ٻن ناٽڪ گهرن سبب ''ناٽڪ پاڙا''، يعني ناٽڪن وارو پاڙو، طور مشهور آهي.<ref>{{Cite encyclopedia |year=2000 |title=Bangladesh |encyclopedia=The World of Theatre |publisher=Routledge |last=Hoque |first=Mofidul |author-link=مفيد الحق |editor-last=Herbert |editor-first=Ian |edition=2000 |page=12 |isbn=0-415-23866-8 |editor-last2=Leclercq |editor-first2=Nicole}}</ref> [[File:Grave - Kazi Nazrul Islam - University of Dhaka Campus - Dhaka 2015-05-31 2306-2307.tif|thumb|[[قاضي نذرالاسلام جو مقبرو]]]] [[File:Ekushey Book Fair 2018 (24).jpg|thumb|[[اڪشي ڪتاب ميلو|اڪشي ڪتاب ميلي]] ۾ بنگالي ڪتابن جو اسٽال]] === ثقافتي ادارا === * [[بنگال فائونڊيشن]] * [[ڇاياناٽ]] * [[ڍاڪا يونيورسٽيءَ جي لطيف فنن جي فيڪلٽي|لطيف فنن جو ادارو]] * [[نذرال ادارو]] * [[سمداني آرٽ فائونڊيشن]] * [[شلپاڪلا اڪيڊمي]] === ساليانا ۽ ٻن سالن وارا ثقافتي پروگرام === * [[بنگال ڪلاسيڪي موسيقي ميلو]] * [[ڇوبي ميلا بين الاقوامي فوٽوگرافي ميلو]] * [[ڍاڪا آرٽ سمٽ]] * [[ڍاڪا لٽريچر فيسٽيول]] * [[ڍاڪا عالمي موسيقي ميلو]] * [[ڍاڪا بين الاقوامي ڪتاب ميلو]] * [[ڍاڪا بين الاقوامي واپاري ميلو]] * [[اڪشي ڪتاب ميلو]] === رڪشا === [[File:Rickshaw back decoration.jpg|thumb|upright|رڪشا جي سينگار]] [[بنگلاديش ۾ رڪشا|رڪشا]] شهر جي هڪ علامت بڻجي چڪا آهن. رڪشائن کي گلن جي نمونن ۽ پکين، جانورن، فلمي ستارن، مذهبي متن، تاريخي واقعن ۽ قومي هيرن جي تصويرن سان رنگين ڪيو وڃي ٿو. [[يونيسڪو]] موجب، ”رڪشا ۽ رڪشا چٽسالي شهر جي ثقافتي روايت جو اهم حصو ۽ شهري لوڪ فن جي هڪ متحرڪ صورت سمجهيا وڃن ٿا“. == تعليم ۽ تحقيق == {{See also|بنگلاديش ۾ تعليم}} [[File:Curzon Hall, University of Dhaka 2023 department.jpg|thumb|[[ڪرزن هال]] ڍاڪا يونيورسٽيءَ جي سائنس فيڪلٽيءَ جو مرڪز آهي]] ڍاڪا ۾ بنگلاديش جي ٻين سڀني شهرن جي ڀيٽ ۾ اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين جو سڀ کان وڏو انگ آهي. تعليمي سرشتو پنجن سطحن ۾ ورهايل آهي: پرائمري (درجا 1 کان 5)، جونيئر (درجا 6 کان 8)، ثانوي (درجا 9 کان 10)، اعليٰ ثانوي (درجا 11 کان 12) ۽ اعليٰ تعليم.<ref name="CompEd">{{Cite book |last=T. Neville Postlethwaite |title=The Encyclopedia of Comparative Education and National Systems of Education |publisher=Pergamon Press |year=1988 |isbn=0-08-030853-8 |page=130}}</ref> پنجن سالن جي پرائمري تعليم جي پڄاڻي پرائمري اسڪول مڪمل ڪرڻ واري امتحان، يعني پي ايس سي، سان ٿئي ٿي، جڏهن تہ ٽن سالن جي جونيئر تعليم جي پڄاڻي [[جونيئر اسڪول سرٽيفڪيٽ]]، يعني جي ايس سي، امتحان سان ٿئي ٿي. ان کان پوءِ ٻن سالن جي ثانوي تعليم [[ثانوي اسڪول سرٽيفڪيٽ]]، يعني ايس ايس سي، امتحان سان مڪمل ٿئي ٿي. هن امتحان ۾ ڪامياب ٿيندڙ شاگرد ٻن سالن جي اعليٰ ثانوي يا انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪن ٿا، جيڪا [[اعليٰ ثانوي اسڪول سرٽيفڪيٽ]]، يعني ايڇ ايس سي، امتحان تي پڄاڻيءَ تي پهچي ٿي.<ref name=CompEd/> تعليم گهڻو ڪري بنگالي ٻوليءَ ۾ ڏني وڃي ٿي، پر انگريزي پڻ وڏي پيماني تي پڙهائي ۽ استعمال ڪئي وڃي ٿي. ڪيترائي مسلمان خاندان پنهنجن ٻارن کي اڌ وقت وارن ديني ڪورسن ۾ موڪلين ٿا يا ٻين مضمونن سان گڏ مڪمل وقت ديني تعليم حاصل ڪرائين ٿا، جيڪا اسڪولن، ڪاليجن ۽ [[مدرسو#بنگلاديش|مدرسن]] ۾ بنگالي ۽ عربي ٻولين ۾ ڏني وڃي ٿي.<ref name=CompEd/> ڍاڪا ۾ [[بنگلاديش جي يونيورسٽين جي فهرست|52 يونيورسٽيون]] آهن. [[ڍاڪا ڪاليج]] شهر جو سڀ کان پراڻو اعليٰ تعليمي ادارو ۽ برطانوي هندستان ۾ قائم ٿيل شروعاتي ادارن مان هڪ آهي، جيڪو 1841ع ۾ قائم ٿيو. آزاديءَ کان پوءِ ڍاڪا ۾ ڪيترائي سرڪاري ۽ خانگي ڪاليج توڙي يونيورسٽيون قائم ٿيون، جيڪي گريجوئيٽ ۽ پوسٽ گريجوئيٽ ڊگريون، گڏوگڏ مختلف ڊاڪٽريٽ پروگرام مهيا ڪن ٿيون.{{citation needed|date=April 2024}} [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ملڪ جي سڀ کان پراڻي سرڪاري يونيورسٽي آهي، جنهن ۾ 30,000 کان وڌيڪ شاگرد ۽ 1,800 تدريسي عملي جا ميمبر آهن.<ref>{{Cite news |date=11 December 2007 |title=Dhaka teachers on violence charge |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/7138123.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214124759/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/7138123.stm |archive-date=14 December 2007 |access-date=15 May 2008 |work=BBC News}}</ref> اها 1921ع ۾ قائم ٿي ۽ علائقي جي پهرين يونيورسٽي هئي. يونيورسٽيءَ ۾ 23 تحقيقي مرڪز ۽ 70 شعبا، فيڪلٽيون ۽ ادارا آهن.<ref name="DhakaU">{{Cite web |title=Univ. Facts |url=http://www.univdhaka.edu/fastFacts.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20060904074222/http://www.univdhaka.edu/fastFacts.php |archive-date=4 September 2006 |access-date=10 September 2006 |website=University of Dhaka}}</ref> اعليٰ تعليم جي نمايان ادارن ۾ [[بنگلاديش انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي]]، يعني بُوئيٽ، [[بنگلاديش ميڊيڪل يونيورسٽي]]، [[جگناٿ يونيورسٽي]]، [[ڍاڪا مرڪزي يونيورسٽي]] ۽ [[شير بنگلا زرعي يونيورسٽي]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=History & act |url=http://www.sau.edu.bd/about/history-a-act |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928035835/http://www.sau.edu.bd/about/history-a-act |archive-date=28 September 2011 |access-date=19 October 2011 |website=Sher-e-Bangla Agricultural University}}</ref> [[بنگلاديش يونيورسٽي آف پروفيشنلز]]، جيڪا [[ميرپور ڇانوڻي]] ۾ واقع آهي، هٿياربند فوجن سان لاڳاپيل ملڪ جي سڀ کان وڏي سرڪاري يونيورسٽي آهي.<ref>{{Cite web |date=8 April 2009 |title=Bangladesh University of Professionals Act, 2009 (Act No. 30 of 2009) |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-1016.html?lang=en |access-date=5 September 2021 |website=www.bdlaws.minlaw.gov.bd |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003192304/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-1016.html?lang=en |archive-date=2024-10-03}}</ref> [[ڍاڪا ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال|ڍاڪا ميڊيڪل ڪاليج]] ملڪ جي سڀ کان پراڻن ۽ وڏن [[بنگلاديش جا ميڊيڪل ڪاليج|ميڊيڪل ڪاليجن]] مان هڪ آهي.<ref>{{Cite book |last=Muhammad Shamsul Huq |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000075760/PDF/75760eng.pdf.multi |title=Higher Education and Employment in Bangladesh |publisher=UNESCO |year=1983 |isbn=92-803-1102-6 |page=181 |access-date=22 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210519032119/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000075760/PDF/75760eng.pdf.multi |archive-date=19 May 2021 |url-status=live}}</ref> 1875ع ۾ قائم ٿيل ڍاڪا ميڊيڪل اسڪول برطانوي اوڀر بنگال جو پهريون ميڊيڪل اسڪول هو، جيڪو 1962ع ۾ [[سر سليم الله ميڊيڪل ڪاليج]] بڻيو.<ref>{{Citation |last=Shahida Alam |title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |year=2012 |editor-last=Sirajul Islam and Ahmed A. Jamal |access-date=8 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401071734/http://en.banglapedia.org/index.php?title=Mitford_Hospital |archive-date=1 April 2017 |url-status=live |chapter=Mitford Hospital |chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Mitford_Hospital |edition=Second |publisher=[[بنگلاديش جي ايشيائي سوسائٽي]]}}</ref> ٻين سرڪاري ميڊيڪل ڪاليجن ۾ [[شهيد سهروردي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[مگدا ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال|مگدا ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[هٿياربند فوجن جو ميڊيڪل ڪاليج، ڍاڪا، بنگلاديش|هٿياربند فوجن جو ميڊيڪل ڪاليج، ڍاڪا]] شامل آهن. ٻه [[نوبل انعام ماڻيندڙ]] نمايان طور شهر سان لاڳاپيل آهن. انهن ۾ [[امرتيا سين]] شامل آهي، جيڪو 1930ع ۽ 1940ع وارن ڏهاڪن دوران شهر ۾ وڏو ٿيو ۽ [[سينٽ گريگوري هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج|سينٽ گريگوري اسڪول]] ۾ پڙهيو؛<ref>{{Cite news |date=5 Feb 2020 |title=Back to the alma mater |url=https://thefinancialexpress.com.bd/education/back-to-the-alma-mater-1580929247 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821234546/https://thefinancialexpress.com.bd/education/back-to-the-alma-mater-1580929247 |archive-date=21 August 2023 |access-date=1 September 2023 |work=The Financial Express}}</ref><ref>{{Cite news |date=22 July 2022 |title=Expat alumni of St Gregory's High School and College form not-for-profit organisation |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/contribute-nations-development-3076521 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821220033/https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/contribute-nations-development-3076521 |archive-date=21 August 2023 |access-date=1 September 2023 |work=The Daily Star}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mitra |first=Saheli |date=12 November 2021 |title=Amartya Sen's nostalgia: Jagat Kutir, his home in Dhaka |url=https://www.getbengal.com/details/amartya-sens-nostalgia-jagat-kutir-his-home-in-dhaka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821220034/https://www.getbengal.com/details/amartya-sens-nostalgia-jagat-kutir-his-home-in-dhaka |archive-date=21 August 2023 |access-date=1 September 2023 |website=Get Bengal}}</ref><ref>{{Cite news |last=Islam |first=Nazrul |date=4 January 1999 |title=Amartya Sen's Love/Hate for Dhaka |url=https://www.thedailystar.net/news/amartya-sens-lovehate-for-dhaka |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821220034/https://www.thedailystar.net/news/amartya-sens-lovehate-for-dhaka |archive-date=21 August 2023 |access-date=1 September 2023 |work=The Daily Star}}</ref> ۽ [[محمد يونس]]، جنهن [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، [[گرامين بئنڪ]] قائم ڪئي ۽ شهر ۾ رهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=The Nobel Peace Prize 2006 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2006/yunus/biographical/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726173150/https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2006/yunus/biographical/ |archive-date=26 July 2022 |access-date=1 September 2023 |website=NobelPrize.org}}</ref> {{clear}} === علمي انجمنون ۽ فڪري مرڪز === [[File:Bangla Academy Inside 2 by Ashfaq.jpg|thumb|[[بنگلا اڪيڊمي]]]] * [[بنگلاديش جي ايشيائي سوسائٽي]] * [[ايٽمي توانائي مرڪز، ڍاڪا]] * [[بنگلا اڪيڊمي]] * [[بنگلاديش سائنس اڪيڊمي]] * [[بنگلاديش انٽرپرائز انسٽيٽيوٽ]] * [[بنگلاديش ترقياتي اڀياس جو ادارو]] * [[بنگلاديش ترقي يافته اڀياس مرڪز]] * [[بنگلاديش قانون ۽ بين الاقوامي معاملن جو ادارو]] * [[بنگلاديش امن ۽ سلامتي اڀياس جو ادارو]] * [[پاليسي ڳالهه ٻولهه مرڪز]] * [[ايشيا ۽ پئسفڪ لاءِ گڏيل ڳوٺاڻي ترقيءَ جو مرڪز]] * [[بين الاقوامي دستن جي بيمارين جي تحقيقاتي مرڪز، بنگلاديش]] * [[بين الاقوامي پٽ سن اڀياس گروهه]] * [[خلائي تحقيق ۽ ڏورانهين مشاهدي جي تنظيم]] * [[يونس مرڪز]] == رانديون == [[File:BPL Fire Works.jpg|thumb|[[شير بنگلا قومي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] ۾ [[بنگلاديش پريميئر ليگ]] جي هڪ موسم جي افتتاح دوران آتشبازي]] [[ڪرڪيٽ]] ۽ [[انجمني فٽبال|فٽبال]] ڍاڪا توڙي سڄي ملڪ جون ٻه سڀ کان مشهور رانديون آهن.<ref>{{Cite book |title=The New Encyclopædia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica |year=1993 |isbn=0-85229-571-5 |editor-last=MacHenry |editor-first=Robert |page=[https://archive.org/details/newencyclopaedia07ency/page/717 717] |chapter=Bangladesh |chapter-url=https://archive.org/details/newencyclopaedia07ency/page/717 |chapter-url-access=registration}}</ref> ڪيترائي اسڪول، ڪاليج ۽ خانگي ادارا شهري توڙي قومي مقابلن ۾ پنهنجون ٽيمون موڪلين ٿا. [[ڍاڪا ميٽروپولس ڪرڪيٽ ٽيم]] بنگلاديش جي سڀ کان پراڻي گهريلو [[فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ]] مقابلي، [[قومي ڪرڪيٽ ليگ]]، ۾ ڍاڪا شهر جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{Cite news |date=22 March 2021 |title=NCL set to start today |url=https://www.thedailystar.net/sports/news/ncl-set-start-today-2064609 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526090434/https://www.thedailystar.net/sports/news/ncl-set-start-today-2064609 |archive-date=26 May 2021 |access-date=26 May 2021 |work=[[دي ڊيلي اسٽار، بنگلاديش|دي ڊيلي اسٽار]]}}</ref> [[ڍاڪا پريميئر ڊويزن ڪرڪيٽ ليگ|ڍاڪا پريميئر ليگ]] هن وقت بنگلاديش جو واحد گهريلو [[لسٽ اي ڪرڪيٽ]] مقابلو آهي. ان کي [[2013–14 بنگلاديشي ڪرڪيٽ موسم|2013–14ع واري موسم]] ۾ لسٽ اي جو درجو مليو.<ref>{{Cite web |last=Isam |first=Mohammad |title=Revamped Dhaka League ready for kick-off |work=Cricinfo |url=http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/story/669635.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203002509/http://www.espncricinfo.com/bangladesh/content/story/669635.html |archive-date=3 February 2017 |access-date=30 January 2017 |publisher=ESPNcricinfo}}</ref> گهريلو [[ٽوئنٽي 20]] ڪرڪيٽ ۾ ڍاڪا وٽ [[بنگلاديش پريميئر ليگ]] جي هڪ فرنچائز آهي، جيڪا [[منسٽر ڍاڪا|ڍاڪا ڪيپيٽلس]] جي نالي سان مشهور آهي.<ref>{{Cite news |date=14 January 2020 |title=Dhaka Platoon sent packing |url=https://www.thedailystar.net/sports/cricket/news/dhaka-platoon-sent-packing-1853842 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210525115137/https://www.thedailystar.net/sports/cricket/news/dhaka-platoon-sent-packing-1853842 |archive-date=25 May 2021 |access-date=24 May 2021 |work=[[دي ڊيلي اسٽار، بنگلاديش|دي ڊيلي اسٽار]]}}</ref> ڍاڪا کي اهو اعزاز حاصل آهي تہ 1954ع ۾ [[پاڪستان ڪرڪيٽ ٽيم]] جو پهريون سرڪاري [[ٽيسٽ ڪرڪيٽ]] ميچ ڀارت خلاف هتي ٿيو.<ref name="First test">{{Cite news |date=7 September 2006 |title=Stadium |url=http://content-usa.cricinfo.com/bangladesh/content/ground/56661.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20060625130015/http://content-usa.cricinfo.com/bangladesh/content/ground/56661.html |archive-date=25 June 2006 |access-date=26 May 2006 |publisher=ESPNcricinfo}}</ref> [[قومي اسٽيڊيم، ڍاڪا]] اڳ گهريلو ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ ميچن جو مکيه ميدان هو، پر هاڻي رڳو فٽبال ميچن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="First test" /> هتي [[2011 ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] جي افتتاحي تقريب منعقد ٿي،<ref>{{Cite news |date=17 February 2011 |title=Cricket World Cup: Grand ceremony launches tournament |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/9400288.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110219051338/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/9400288.stm |archive-date=19 February 2011 |access-date=20 June 2011 |work=BBC Sport}}</ref> جڏهن تہ رڳو ڪرڪيٽ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[شير بنگلا قومي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] ۾ مقابلي جا ڇهه ميچ ٿيا، جن ۾ ٻه [[2011 ڪرڪيٽ عالمي ڪپ ناڪ آئوٽ مرحلو#ڪوارٽر فائنل|ڪوارٽر فائنل]] پڻ شامل هئا.<ref name="2011WC">{{Cite news |title=ICC Cricket World Cup 2010/11 / Results |url=http://www.espncricinfo.com/icc_cricket_worldcup2011/engine/series/381449.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717161309/http://www.espncricinfo.com/icc_cricketworldcup2011/engine/series/381449.html |archive-date=17 July 2011 |access-date=20 June 2011 |publisher=ESPNcricinfo}}</ref> ڍاڪا [[ڏکڻ ايشيائي رانديون]] پڻ ٽي ڀيرا، [[1985 ڏکڻ ايشيائي رانديون|1985ع]]، [[1993 ڏکڻ ايشيائي رانديون|1993ع]] ۽ [[2010 ڏکڻ ايشيائي رانديون|2010ع]] ۾، ميزباني ڪري چڪو آهي. ڍاڪا اهي رانديون ٽي ڀيرا ميزباني ڪندڙ پهريون شهر آهي. ٽنهي ايڊيشنن جو مکيه ميدان قومي اسٽيڊيم هو.<ref name="news1">{{Cite news |title=11th South Asian Games to start in January 2010 |url=http://www.china.org.cn/sports/news/2009-02/18/content_17295836.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100211214613/http://www.china.org.cn/sports/news/2009-02/18/content_17295836.htm |archive-date=11 February 2010 |access-date=21 March 2009 |work=Xinhua News Agency}}</ref> ڍاڪا 2014ع ۾ چٽاگانگ ۽ [[سلهٽ]] سان گڏ [[مردن جو ٽي 20 عالمي ڪپ|آءِ سي سي مردن جي ٽي 20 عالمي ڪپ]] جي پڻ ميزباني ڪئي.<ref>{{Cite web |date=27 October 2013 |title=2014 T20 WC Fixtures |url=http://www.cricketworld4u.com/series/icc-twenty20-wc-2014/index.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101223826/http://www.cricketworld4u.com/series/icc-twenty20-wc-2014/index.php |archive-date=1 November 2013 |access-date=24 May 2021}}</ref> فٽبال ۾ [[ڍاڪا ڊربي]]، جيڪا [[محمدن اسپورٽنگ ڪلب، ڍاڪا|ڍاڪا محمدن]] ۽ [[ابهاني لميٽيڊ ڍاڪا|ڍاڪا ابهاني]] وچ ۾ کيڏي وڃي ٿي، ملڪ جي سڀ کان وڏي راندين واري رقابت آهي. ٻنهي ڪلبن [[بنگلاديش فٽبال ليگ]] ۽ ان کان اڳ تاريخي [[ڍاڪا فٽبال ليگ]] ۾ ڪيترن سالن کان پنهنجي سخت رقابت برقرار رکي آهي. ڍاڪا فٽبال ليگ براعظم جي سڀ کان پراڻين فٽبال ليگن مان هڪ آهي، جيڪا گهٽ ۾ گهٽ 1911ع کان هلي رهي آهي.<ref name="starsport">{{Cite news |last=Sadi |first=Al Musabbir |date=17 June 2007 |title=Tasty derby drawn |url=https://archive.thedailystar.net/2007/06/17/d70617040133.htm |access-date=21 February 2009 |work=The Daily Star |archive-date=16 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116191326/http://archive.thedailystar.net/2007/06/17/d70617040133.htm |url-status=live}}</ref> ڍاڪا جو قومي اسٽيڊيم 2005ع کان [[بنگلاديش قومي فٽبال ٽيم|قومي فٽبال ٽيم]] جو گهرو ميدان آهي.<ref>{{Cite web |title=Bangabandhu National Stadium to be decorated at a cost of Tk 96 cr – The Daily Industry |url=https://dailyindustry.news/bangabandhu-national-stadium-to-be-decorated-at-a-cost-of-tk-96-cr/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220524004924/https://dailyindustry.news/bangabandhu-national-stadium-to-be-decorated-at-a-cost-of-tk-96-cr/ |archive-date=24 May 2022 |access-date=1 September 2023}}</ref> هن ميدان [[ساف چيمپيئن شپ]] جي ٽن ايڊيشنن جي ميزباني ڪئي آهي. انهن مان پهريون [[2003 ساف گولڊ ڪپ|2003ع وارو ايڊيشن]] هو، جيڪو بنگلاديش کٽيو.<ref>{{Cite web |last=Jaman|first=Naushad|script-title=bn:ফিরে দেখাঃ সাফ চ্যাম্পিয়নশিপ '০৩|language=bn|url=https://pavilion.com.bd/details/news/20155/%E0%A6%AB%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%96%E0%A6%BE%E0%A6%83-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%AB-%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AA%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%A8%E0%A6%B6%E0%A6%BF%E0%A6%AA-%27%E0%A7%A6%E0%A7%A9 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220104145721/https://pavilion.com.bd/details/news/20155/%E0%A6%AB%E0%A6%BF%E0%A6%B0%E0%A7%87-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%96%E0%A6%BE%E0%A6%83-%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%AB-%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AA%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%A8%E0%A6%B6%E0%A6%BF%E0%A6%AA-%27%E0%A7%A6%E0%A7%A9 |archive-date=4 January 2022 |access-date=5 April 2022 |website=Pavillion}}</ref> [[1978 اي ايف سي نوجوان چيمپيئن شپ]] هن اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيل پهريون وڏو بين الاقوامي مقابلو هو.<ref>{{Cite web |script-title=bn:ঢাকার মাঠে সবচেয়ে বড় ফুটবল উৎসব |language=bn|url=https://www.utpalshuvro.com/special-article/news/417 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220723162135/https://www.utpalshuvro.com/special-article/news/417 |archive-date=23 July 2022 |access-date=23 July 2022 |website=Utp al Shuvro}}</ref> سڄي ملڪ ۾ راندين جي سرگرمين کي هٿي ڏيڻ جو ذميوار [[قومي راندين واري ڪائونسل]] ڍاڪا ۾ قائم آهي. ڍاڪا ۾ گهريلو مقابلن لاءِ استعمال ٿيندڙ ٻيا ميدان پڻ آهن، جن ۾ [[بنگلاديش فوجي اسٽيڊيم]]، [[بير شريشٺو شهيد سپاهي مصطفيٰ ڪمال اسٽيڊيم]]، [[ڌان منڊي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]]، [[مولانا ڀاشاني هاڪي اسٽيڊيم]] ۽ [[آئوٽر اسٽيڊيم گرائونڊ]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Grounds – Bangladesh: Dhaka |url=http://content-usa.cricinfo.com/bangladesh/content/town/56660.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071006162140/http://content-usa.cricinfo.com/bangladesh/content/town/56660.html |archive-date=6 October 2007 |access-date=13 March 2008 |publisher=ESPNcricinfo}}</ref> شهر جا ڪاليج ۽ يونيورسٽيون بين ڪاليجي راندين ۾ سرگرم آهن.<ref>{{Cite book |last=Rahim |first=Muhammad Abdur |author-link=محمد عبدالرحيم |title=The History of the University of Dacca |publisher=University of Dacca |year=1981 |page=161 |oclc=8765658}}</ref> ڍاڪا ۾ ٻه [[گولف ميدان]] آهن: [[آرمي گولف ڪلب]] ۽ [[ڪرميٽولا گولف ڪلب]].<ref>{{Cite web |title=Bangladesh Golf Federation Member list |url=http://www.bgf-bd.org/ClubList |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202070318/http://www.bgf-bd.org/ClubList |archive-date=2 February 2017 |access-date=30 January 2017 |publisher=Bangladesh Golf Federation}}</ref> == جاڙا شهر – ڀيڻ شهر == * {{flagicon|IND}} [[ڪولڪتا]]، [[ڀارت]]<ref>{{Cite news |last=Mazumdar |first=Jaideep |date=17 November 2013 |title=A tale of two cities: Will Kolkata learn from her sister? |url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/A-tale-of-two-cities-Will-Kolkata-learn-from-her-sister/articleshow/25916888.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723040319/http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/A-tale-of-two-cities-Will-Kolkata-learn-from-her-sister/articleshow/25916888.cms |archive-date=23 July 2014 |access-date=24 May 2021 |work=The Times of India |location=New Delhi}}</ref> * {{flagicon|USA}} [[نيو يارڪ شهر]]، [[گڏيل رياستون]]<ref name="worldatlas.com">{{Cite web |date=12 March 2019 |title=List Of Sister Cities – What Is A Sister City? |url=https://www.worldatlas.com/articles/what-are-twin-towns-or-sister-cities.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408175608/https://www.worldatlas.com/articles/what-are-twin-towns-or-sister-cities.html |archive-date=8 April 2022 |access-date=16 March 2022 |website=WorldAtlas}}</ref> * {{flagicon|CHN}} [[گوانگجو]]، [[چين]]<ref name="worldatlas.com" /> * {{flagicon|ROM}} [[بخارسٽ]]، [[رومانيا]]<ref>{{Cite news |date=15 March 2022 |title=Bucharest becomes Dhaka's sister city |url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/bucharest-becomes-dhakas-sister-city-385370 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316082947/https://www.tbsnews.net/bangladesh/bucharest-becomes-dhakas-sister-city-385370 |archive-date=16 March 2022 |access-date=16 March 2022 |work=The Business Standard}}</ref> * {{flagicon|PER}} [[ليما]]، [[پيرو]]<ref>{{Cite web |date=14 January 2018 |title=Sister Cities: Similar Customs |url=https://lucidez.pe/ciudades-hermanas-costumbres-similares-por-ines-yabar/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408145456/https://lucidez.pe/ciudades-hermanas-costumbres-similares-por-ines-yabar/ |archive-date=8 April 2022 |access-date=16 March 2022}}</ref> * {{Flag icon|Brazil}} [[سائو پائولو]]، [[برازيل]] ==پڻ ڏسو== * [[چٽاگانگ]] * [[بيت المڪرم مسجد، ڍاڪا]] * [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] * [[بنگلاديش ۾ عجائب گهرن جي فهرست|بنگلاديش جي شهرن جي فهرست]] * [[ڍاڪا جي ضلعن ۽ مضافاتي علائقن جي فهرست]] * [[ڍاڪا شهر ۾ عبادتگاهن جي فهرست]] * [[سڀ کان وڏن شهرن جي فهرست]] * [[ايشيا جي ميٽروپوليٽن علائقن جي فهرست]] * [[پرڏيهي ملازمن لاءِ سڀ کان مهانگن شهرن جي فهرست]] * [[ايشيا جي شهري ميڙن جي فهرست]] * [[ميا صاحب ميدان]] * ''[[منيرواريا ڍاڪا]]'' * [[بنگلاديش جا ضلعا]] * [[بنگلاديش جا انتظامي ڀاڱا]] * [[اپ ضلعي]] ==حوالا== {{حوالا}} <references group="lower-alpha"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{Commons-inline}} * {{wikivoyage inline|ڍاڪا}} * [http://www.rajukdhaka.gov.bd/ راڄڌاني ترقياتي اٿارٽي] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20170429215814/http://www.rajukdhaka.gov.bd/ |date=29 April 2017 }} * [http://www.dncc.gov.bd/ ڍاڪا اتر سٽي ڪارپوريشن] * [http://dhakasouthcity.gov.bd/ ڍاڪا ڏکڻ سٽي ڪارپوريشن] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230413154959/http://www.dhakasouthcity.gov.bd/ |date=2023-04-13 }} * [https://web.archive.org/web/20170606045741/http://www.dtcb.gov.bd/ ڍاڪا ٽرانسپورٽ هم آهنگي اٿارٽي] * [http://www.dmp.gov.bd/ ڍاڪا ميٽروپوليٽن پوليس جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.britannica.com/place/Dhaka برٽانيڪا ۾ ڍاڪا جي تاريخ] {{Geographic location |Centre = ڍاڪا شهر |North = [[غازي پور شهر]] |Northeast = [[پورباچل نئون شهر]] |East = [[روپ گنج اپ ضلعو]]، [[نارائن گنج ضلعو]] |Southeast = [[نارائن گنج شهر]] |South = [[ڪيرانی گنج اپ ضلعو]]، [[ڍاڪا ضلعو]] |Southwest = [[ڪيرانی گنج اپ ضلعو]]، [[ڍاڪا ضلعو]] |West = [[ساوار اپ ضلعو]]، [[ڍاڪا ضلعو]] |Northwest = [[ساوار اپ ضلعو]]، [[ڍاڪا ضلعو]] }} {{Dhaka}} {{Navboxes |title = ڍاڪا سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Dhakaplaces}} {{Bangladesh cities}} {{List of Asian capitals by region|state=collapsed}} {{World's most populated urban areas}} {{Megacities}} }} {{Subject bar |book= |portal2=جاگرافي |portal3=بنگلاديش |portal4=ايشيا |commons=yes |n=yes |n-search=Category:Dhaka |wikt=yes |b=yes |q=yes |s=yes |v=yes |voy=yes |d=yes }} {{Authority control}} [[زمرو:ڍاڪا| ]] [[زمرو:ايشيا جا گاديءَ وارا شهر]] [[زمرو:ڍاڪا ڀاڱي ۾ آباديءَ وارا هنڌ]] [[زمرو:بنگلاديش جا شهر]] [[زمرو:وڊيو ڪلپن وارا مضمون]] [[زمرو:17هين صديءَ جون قائم ٿيل وسنديون]] [[زمرو:بنگال جون گاديون]] [[زمرو:1608ع ۾ قائم ٿيل آباديءَ وارا هنڌ]] [[زمرو:ميگا شهر]] [[زمرو:ڍاڪا شهر]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:ڍاڪا ڊويزن]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:بنگله ديش ۾ شهر]] [[زمرو:ڍاڪا ڊويزن جا شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جا بندرگاهه وارا شهر]] bq0jl6e3e4xrknqml5oj1rgszg0a9xi 0 39053 399965 103533 2026-07-31T13:58:04Z Intisar Ali 8681 /* */ 399965 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مغلڀينءَ | native_name = مغلڀينءَ | native_name_lang = sd | settlement_type = شهر | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{پاڪستان}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = جاتي تعلقو | timezone = PST | utc_offset = +5 }} '''مغلڀينءَ''' ({{lang-en|Mughalbheenya}}) [[سنڌ]] جي [[جاتي تعلقو|جاتي تعلقي]] جو هڪ قديم شهر آهي، جيڪو پنهنجي تاريخي، مذهبي ۽ لوڪ روايتن جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. مقامي روايتن موجب، هن شهر جو بنياد ڀينءَ نالي هڪ شخص وڌو، جنهن جو اصل نالو شيخ سلامت قريشي هو، جڏهن ته سندس پٽ مگهر بعد ۾ ''مغل'' جي نالي سان مشهور ٿيو، جنهن سبب هن آباديءَ کي ''مغلڀينءَ'' سڏيو ويو.<ref name="QaleechBeg1999">{{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd }}</ref> لوڪ روايتن مطابق، هالار جي هڪ هندو راجا جو پٽ هڪ سيد کي قتل ڪرڻ کان پوءِ شيخ سلامت ۽ سندس پٽ وٽ اچي پناهه ورتي. راجا جڏهن سيد جي ٻانهن جي واپسي جو مطالبو ڪيو ته شيخ سلامت ۽ سندس پٽ انڪار ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ ٿيل جهيڙي ۾ ٻئي قتل ٿي ويا. شهر ۾ سندن قبرون ۽ ڀرسان هڪ قديم مسجد موجود آهي. انهن قبرن جي ويجهو نڀي ۽ سندس پوٽي جون قبرون پڻ واقع آهن، جن کي مقامي ماڻهو تاريخي اهميت سان ڏسندا آهن.<ref name="QaleechBeg1999"/> قبرن جي ڀرسان هڪ وڏو ڪارو پٿر پڻ موجود آهي، جنهن بابت مقامي عقيدو آهي ته اهو ڀينءَ جي ڀاءُ عمر سان لاڳاپيل هو. مقامي ماڻهن ۾ هن پٿر بابت مختلف روايتي عقيدا رائج آهن، جن موجب ماڻهو بيماريءَ کان شفا جي اميد سان ان کي هٿ لائيندا آهن، جڏهن ته ڪجهه عورتون مخصوص موقعن تي اتي وڃي رسمون پڻ ادا ڪنديون آهن.<ref name="QaleechBeg1999"/> مغلڀينءَ ۾ هر سال [[ڦڳڻ]] مهيني جي 23 تاريخ تي هڪ روايتي ميلو لڳندو آهي، جنهن ۾ جت سميت ڀرپاسي وارن علائقن جا ماڻهو شرڪت ڪندا آهن. ميلي دوران مقامي روايتن موجب قبرن سان لاڳاپيل مذهبي ۽ ثقافتي رسمون ادا ڪيون وينديون آهن.<ref name="QaleechBeg1999"/> مغلڀينءَ کان لڳ ڀڳ اڍائي ڪوهه جي فاصلي تي [[نند ڪوٽ]] جا آثار موجود آهن، جيڪي مقامي روايت موجب راجا نند سان منسوب آهن. لوڪ ڪهاڻين ۾ اهو پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو ته هن هنڌ تي راجا نند جو خزانو پوريل آهي، پر ان بابت ڪا مستند تاريخي شاهدي موجود ناهي.<ref name="QaleechBeg1999"/> == حوالا == {{حوالا}} 2b35l2sb3499cp8hy14y0kvrq1lsix9 0 39148 399969 103979 2026-07-31T14:36:33Z Intisar Ali 8681 /* */ 399969 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = مير عبدالله سلطان | native_name = | native_name_lang = sd | image = | image_size = | caption = | birth_place = [[سيوهڻ]]، [[سنڌ]] | death_place = | nationality = سنڌي | occupation = شاعر، سفارتڪار، منتظم | known_for = شاعري، سياسي ۽ سفارتي خدمتون | father = مير ابوالمڪارم | relatives = مير غياث الدين رضائي سبزواري (ڏاڏو) }} '''مير عبدالله سلطان'''، جيڪو پنهنجي شعري تخلص '''خان عريضي''' سان پڻ مشهور هو، [[سيوهڻ]] سان تعلق رکندڙ شاعر، سفارتڪار ۽ منتظم هو. هو سيوستان جي مشهور عالمن ۽ شاعرن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book | last = قليچ بيگ | first = مرزا | title = قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو | edition = چوٿون | year = 1999 | publisher = سنڌي ادبي بورڊ | location = ڄامشورو | language = سنڌي }}</ref> == خاندان == مير عبدالله سلطان، [[بکر]] جي مشهور سيد مير ابوالمڪارم جو پٽ ۽ مير غياث الدين رضائي سبزواري جو پوٽو هو. سندس خاندان علم، ادب ۽ سياست ۾ نمايان حيثيت رکندو هو. سندس وڏن جو تعلق ''[[حبيب السير]]'' جي مصنف جي خاندان ۽ صفوي گهراڻي سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="QadeemSindh"/> سندس ڏاڏو مير غياث الدين رضائي سبزواري، ''حبيب السير'' جي مصنف آخوند مير جو ڏهٽو ۽ [[سلطان جنيد صفوي]] جو پوٽو هو. هو [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي مقربن مان هو ۽ ساڻس گڏ سنڌ آيو هو.<ref name="QadeemSindh"/> == زندگي ۽ خدمتون == مير عبدالله سلطان جي ولادت [[سيوهڻ|سيوستان]] ۾ ٿي. سندس والد مير ابوالمڪارم، [[مرزا شاهه حسن ارغون]] ۽ بکر جي حاڪم [[سلطان محمود خان بکر]] جي اميرن مان هو. هو سلطان محمود خان جي پاران وڪيل ٿي [[شاهه اسماعيل صفوي]] جي درٻار ۾ پڻ ويو هو.<ref name="QadeemSindh"/> [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت ۾ مير عبدالله سلطان، [[مرزا غازي بيگ ترخان]] سان گڏ رهيو. جڏهن مرزا غازي قنڌار ۽ ٺٽي جو حاڪم مقرر ٿيو، تڏهن مير عبدالله سلطان وڪيل يا سفير جي حيثيت ۾ ايران جي شاهه ڏانهن ويو. هن انهيءَ سفر دوران خراسان ۾ [[امام رضا]] جي روضي جي زيارت پڻ ڪئي.<ref name="QadeemSindh"/> مرزا غازي بيگ جي وفات کان پوءِ مير عبدالله سلطان ٺٽي ۾ نواب مقرر ٿيو. [[شاهجهان]] جي حڪومت دوران ڪنهن سبب ڪري سندس شريف الملوڪ سان اختلاف پيدا ٿيو، جنهن کان پوءِ نواب امير خان، مير عبدالله سلطان ۽ سندس ساٿين خلاف ڪارروائي ڪئي.<ref name="QadeemSindh"/> ان صورتحال سبب مير عبدالله سلطان ۽ سندس ڀاءُ پنهنجا سرڪاري عهدا ڇڏي ڏنا. جيتوڻيڪ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] ۽ ٻين کين عهدا نه ڇڏڻ ۽ اتي رهڻ لاءِ گهڻو زور ڀريو، پر هو پنهنجي فيصلي تي قائم رهيا.<ref name="QadeemSindh"/> بعد ۾ ملا محب علي سنڌي جي معرفت مير عبدالله سلطان، ڄام تماچي وٽان پنجاهه هزار دام پگهار حاصل ڪري ٺٽي ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خاندان مان پڻ ڪيترائي مشهور عالم، فاضل ۽ شاعر پيدا ٿيا.<ref name="QadeemSindh"/> == حوالا == {{حوالا}} == حوالا == {{حوالا}} mwuziw3awmpu76yj08su1op4a7clmtv 399970 399969 2026-07-31T14:36:55Z Intisar Ali 8681 399970 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = مير عبدالله سلطان | native_name = | native_name_lang = sd | image = | image_size = | caption = | birth_place = [[سيوهڻ]]، [[سنڌ]] | death_place = | nationality = سنڌي | occupation = شاعر، سفارتڪار، منتظم | known_for = شاعري، سياسي ۽ سفارتي خدمتون | father = مير ابوالمڪارم | relatives = مير غياث الدين رضائي سبزواري (ڏاڏو) }} '''مير عبدالله سلطان'''، جيڪو پنهنجي شعري تخلص '''خان عريضي''' سان پڻ مشهور هو، [[سيوهڻ]] سان تعلق رکندڙ شاعر، سفارتڪار ۽ منتظم هو. هو سيوستان جي مشهور عالمن ۽ شاعرن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book | last = قليچ بيگ | first = مرزا | title = قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو | edition = چوٿون | year = 1999 | publisher = سنڌي ادبي بورڊ | location = ڄامشورو | language = سنڌي }}</ref> == خاندان == مير عبدالله سلطان، [[بکر]] جي مشهور سيد مير ابوالمڪارم جو پٽ ۽ مير غياث الدين رضائي سبزواري جو پوٽو هو. سندس خاندان علم، ادب ۽ سياست ۾ نمايان حيثيت رکندو هو. سندس وڏن جو تعلق ''[[حبيب السير]]'' جي مصنف جي خاندان ۽ صفوي گهراڻي سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="QadeemSindh"/> سندس ڏاڏو مير غياث الدين رضائي سبزواري، ''حبيب السير'' جي مصنف آخوند مير جو ڏهٽو ۽ [[سلطان جنيد صفوي]] جو پوٽو هو. هو [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي مقربن مان هو ۽ ساڻس گڏ سنڌ آيو هو.<ref name="QadeemSindh"/> == زندگي ۽ خدمتون == مير عبدالله سلطان جي ولادت [[سيوهڻ|سيوستان]] ۾ ٿي. سندس والد مير ابوالمڪارم، [[مرزا شاهه حسن ارغون]] ۽ بکر جي حاڪم [[سلطان محمود خان بکر]] جي اميرن مان هو. هو سلطان محمود خان جي پاران وڪيل ٿي [[شاهه اسماعيل صفوي]] جي درٻار ۾ پڻ ويو هو.<ref name="QadeemSindh"/> [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت ۾ مير عبدالله سلطان، [[مرزا غازي بيگ ترخان]] سان گڏ رهيو. جڏهن مرزا غازي قنڌار ۽ ٺٽي جو حاڪم مقرر ٿيو، تڏهن مير عبدالله سلطان وڪيل يا سفير جي حيثيت ۾ ايران جي شاهه ڏانهن ويو. هن انهيءَ سفر دوران خراسان ۾ [[امام رضا]] جي روضي جي زيارت پڻ ڪئي.<ref name="QadeemSindh"/> مرزا غازي بيگ جي وفات کان پوءِ مير عبدالله سلطان ٺٽي ۾ نواب مقرر ٿيو. [[شاهجهان]] جي حڪومت دوران ڪنهن سبب ڪري سندس شريف الملوڪ سان اختلاف پيدا ٿيو، جنهن کان پوءِ نواب امير خان، مير عبدالله سلطان ۽ سندس ساٿين خلاف ڪارروائي ڪئي.<ref name="QadeemSindh"/> ان صورتحال سبب مير عبدالله سلطان ۽ سندس ڀاءُ پنهنجا سرڪاري عهدا ڇڏي ڏنا. جيتوڻيڪ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] ۽ ٻين کين عهدا نه ڇڏڻ ۽ اتي رهڻ لاءِ گهڻو زور ڀريو، پر هو پنهنجي فيصلي تي قائم رهيا.<ref name="QadeemSindh"/> بعد ۾ ملا محب علي سنڌي جي معرفت مير عبدالله سلطان، ڄام تماچي وٽان پنجاهه هزار دام پگهار حاصل ڪري ٺٽي ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس خاندان مان پڻ ڪيترائي مشهور عالم، فاضل ۽ شاعر پيدا ٿيا.<ref name="QadeemSindh"/> == حوالا == {{حوالا}} fwx9t5ylin8n4s0q3efdc2otzp2m60b 0 39513 399971 398878 2026-07-31T14:37:25Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 399971 wikitext text/x-wiki {{Short description|کجيءَ جو وڻ، جيڪو پنهنجي مٺي ميوي لاءِ پوکيو ويندو آهي}} {{Taxobox | name = کجي | image = Dates005.jpg | image_alt = کجيءَ تي کجورن جا ڇڳا | image_caption = کجيءَ تي پڪل کجورن جا ڇڳا | regnum = [[ٻوٽا]] | unranked_divisio = [[زميني ٻوٽا]] | unranked_classis = [[نلڪيدار ٻوٽا]] | unranked_classis2 = [[ٻجدار ٻوٽا]] | unranked_classis3 = [[گلدار ٻوٽا]] | unranked_classis4 = [[يڪ لپي ٻوٽا]] | unranked_classis5 = [[ڪوميلي نيڊز]] | ordo = [[اريڪيلز]] | familia = [[اريڪيسي]] | genus = ''[[فونيڪس (ٻوٽو)|Phoenix]]'' | species = '''''Phoenix dactylifera''''' | binomial = ''Phoenix dactylifera'' | binomial_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] | synonyms_ref = <ref>{{Cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-152659 |title=Phoenix dactylifera L. — The Plant List |website=The Plant List |access-date=12 June 2015 |archive-date=17 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417123456/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-152659 }}</ref> | synonyms = * ''Palma dactylifera'' (L.) Mill. * ''Phoenix chevalieri'' D. Rivera, S. Ríos & Obón * ''Phoenix iberica'' D. Rivera, S. Ríos & Obón }} '''کجي''': '''فونيڪس ڊيڪٽائليفيرا''' (''Phoenix dactylifera'')، جيڪا عام طور '''کجور واري کجي''' جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي،<ref name=GRIN>{{GRIN | access-date = 10 December 2017}}</ref> کجيءَ جي خاندان [[اريڪيسي]] جي گلدار ٻوٽن جي هڪ جنس آهي، جيڪا قدرتي طور [[فارس نار جي عرب رياستن]] کان وٺي [[ڀارت]] تائين واري علائقي ۾ ملي ٿي.<ref name=kew/> هن کي پنهنجي مٺي ۽ کاڌي لائق [[#ميوو|ميوي]]، يعني '''کجور'''، لاءِ پوکيو ويندو آهي. هي نسل [[اتر آفريڪا]]، [[وچ اوڀر]]، [[آسٽريليا]]، [[ڏکڻ ايشيا]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]، [[پورچوگال]]، [[اسپين]]، [[ميڊيٽرينين سمنڊ]] جي سامونڊي ڪنارن ۽ [[ڏاکڻي ڪيليفورنيا]] جي ريگستاني علائقن ۾ وڏي پيماني تي پوکي وڃي ٿي.<ref name=kew/> هي دنيا جي ڪيترن ئي [[خط استوا]]ئي ۽ [[ذيلي خط استوا]]ئي علائقن ۾ قدرتي طور به ڦهلجي چڪي آهي.<ref name="kew">{{Cite web|title=''Phoenix dactylifera'' L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:668912-1 |date=2024 |website=Plants of the World Online |publisher=[[رائل بوٽينڪ گارڊنز، ڪيو]] |access-date=1 May 2024}}</ref><ref>{{Cite web|author=John T. Kartesz: [[اتر آمريڪا حياتياتي پروگرام]]|url=http://bonap.net/MapGallery/County/Phoenix%20dactylifera.png|title=Floristic synthesis of North America|location=Bracken Lane, [[چيپل هل، اتر ڪيرولائنا]]|access-date=19 April 2014|archive-date=20 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420031950/http://bonap.net/MapGallery/County/Phoenix%20dactylifera.png|url-status=live}}</ref><ref name="FoC">{{Cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027092|title=''Phoenix dactylifera'' in Flora of China |website=[[اي فلوراز]]، چين جي فلورا|access-date=19 April 2014|archive-date=20 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420041036/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027092|url-status=live}}</ref> ''P. dactylifera'' جنس [[فونيڪس (ٻوٽو)|''Phoenix'']] جي [[نمونياتي جنس]] آهي، جنهن ۾ جهنگلي کجين جون لڳ ڀڳ 12 کان 19 جنسون شامل آهن. کجيءَ جا وڻ لڳ ڀڳ {{convert|30|m|ft|0}} اوچا ٿيندا آهن.<ref name="FoC"/> اهي يا ته اڪيلا وڌندا آهن يا هڪ ئي پاڙ واري نظام مان ڪيترن ئي تنن جي صورت ۾ جهنڊ ٺاهي وڌندا آهن. آهستي وڌندڙ هجڻ باوجود، مناسب سنڀال سان اهي 100 سالن کان وڌيڪ عرصو جيئرا رهي سگهن ٿا.<ref name=Hodel>{{cite book | last1=Hodel | first1=D.R. | last2=Johnson | first2=D.V. | title=Imported and American Varieties of Dates (''Phoenix Dactylifera'') in the United States | publisher=[[University of California Agriculture and Natural Resources]] (UCANR) | year=2007 | isbn=978-1-879906-78-5 | url=https://books.google.com/books?id=R0XjojWqfqcC&pg=PA13 | access-date=2022-03-24 | page=13 | archive-date=8 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230408151042/https://books.google.com/books?id=R0XjojWqfqcC&pg=PA13 | url-status=live }}</ref> انهن جو [[#ميوو|ميوو]] (کجور) بيضوي-سلينڊر نما هوندو آهي، جنهن جي ڊيگهه {{convert|3|to|7|cm|abbr=off|in|frac=2}} ۽ قطر لڳ ڀڳ {{convert|2.5|cm|in|abbr=on|sigfig=1}} هوندو آهي. ان جو رنگ قسم موجب ڳاڙهي-ناسي، چمڪندڙ ڳاڙهي يا پيلو ٿي سگهي ٿو. سڪل کجور ۾ وزن موجب 63–64 سيڪڙو کنڊ هوندي آهي، تنهنڪري ان کي مٺي خوراڪ طور اڪيلي يا مختلف مٺاين سان گڏ کاڌو ويندو آهي. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته عربستان ۾ کجور جي پوک گهٽ ۾ گهٽ ڇهين هزاري قبل مسيح کان ٿيندي رهي آهي.<ref name="judea">{{Cite journal |last1=Sallon |first1=Sarah |last2=Cherif |first2=Emira |last3=Chabrillange |first3=Nathalie |last4=Solowey |first4=Elaine |last5=Gros-Balthazard |first5=Muriel |last6=Ivorra |first6=Sarah |last7=Terral |first7=Jean-Frédéric |last8=Egli |first8=Markus |last9=Aberlenc |first9=Frédérique |date=2020-02-07 |title=Origins and insights into the historic Judean date palm based on genetic analysis of germinated ancient seeds and morphometric studies |journal=[[Science Advances]] |publisher=[[American Association for the Advancement of Science]] |language=en |volume=6 |issue=6 |article-number=eaax0384 |doi=10.1126/sciadv.aax0384 |issn=2375-2548 |pmc=7002127 |pmid=32076636|bibcode=2020SciA....6..384S }}</ref> کجور نخلستاني زراعت جي نمايان علامت آهي ۽ عيسائيت ۽ يهوديت ٻنهي مذهبن ۾ پڻ وڏي علامتي اهميت رکي ٿي.<ref name="judea" /> == تاريخ == کجور جي کجي انسان جي قديم ترين پوکيل وڻن مان هڪ آهي، ۽ ڪيترين قديم تهذيبن ۾ ان کي "زندگيءَ جو وڻ" سڏيو ويندو هو. مصر ۾ آثار قديمه جي کوٽاين دوران قبل از تاريخ دور جي هڪ ممي کجيءَ جي پنن (سعفن) مان ٺهيل چٽائيءَ ۾ ويڙهيل ملي، جڏهن⁠ته سقاره جي هڪ مقبري مان پهرين فرعوني خاندان (تقريباً 3200 ق.م.) جي دور سان لاڳاپيل ممي وٽ هڪ ننڍي کجي پڻ دريافت ٿي. قديم مصر جي باغن، خاص ڪري چوٿين فرعوني خاندان (تقريباً 2720 ق.م.) جي باغن ۾ کجي اهم آرائشي وڻ هئي، ۽ فرعونن پنهنجي مندرن جي ڀتين تي به ان جون تصويرون اُڪيريون هيون، جيڪي ان جي وڏي اهميت کي ظاهر ڪن ٿيون.<ref>[https://www.spa.gov.sa/580569?lang=ar&newsid=580569 سعودي پريس ايجنسي: کجورن جا غذائي ۽ صحت بخش فائدا]</ref> [[File:Muhammad ibn Muhammad Shakir Ruzmah-'i Nathani - A Palm Tree - Walters W659219B - Full Page.jpg|تصغير|200بڪ|1717ع ۾ عثماني دور جي هڪ ڪتاب ۾ کجيءَ جي تصوير]] کجيءَ جي اصلي وطن بابت ماهرن جا مختلف رايا آهن. اطالوي نباتات دان [[ايدوارڊو بيڪاري]] موجب کجيءَ جو اصل وطن [[عرب نار]] جو علائقو آهي، جڏهن⁠ته فرانسيسي نباتات دان [[اوگستان پيرام ڊي ڪانڊول]] جو خيال هو ته کجور جي شروعات قبل از تاريخ دور ۾ اُن نيم خشڪ ۽ گرم پٽي ۾ ٿي، جيڪا [[سينيگال]] کان [[سنڌو ماٿري]] (هندستان) تائين پکڙيل هئي ۽ گهڻو ڪري 15° کان 30° اتر ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع هئي. هن جو چوڻ هو ته اڄ به دنيا ۾ کجور جي سڀ کان گهڻي پوک انهن ئي علائقن ۾ ملي ٿي.<ref name="ReferenceC">عبدالجبار البڪر، ''نخلة التمر ماضيها وحاضرها، والجديد في زراعتها وصناعتها وتجارتها''، الدار العربية للموسوعات، بيروت، چوٿون ڇاپو، 2013ع، ص 4.</ref> اوڀر وچ اوڀر ۾ کجيءَ جي استعمال جا سڀ کان پراڻا آثار عرب نار جي ٻن ماڳن مان مليا آهن، جيڪي وچ هولوسين دور سان تعلق رکن ٿا. [[دلما ٻيٽ]] (هاڻوڪي [[ابوظهبي]]، [[متحده عرب امارات]]) جي نئين پٿر واري دور جي ماڳ "دلما 11" مان کوٽائي دوران کجور جا ٻه سڙيل ٻج مليا، جن جي تاريخ تقريباً 5290–4940 ق.م. ۽ 4810–4540 ق.م. آهي. ٻيو قديم ماڳ [[الصبيه]] ([[ڪويت]]) ۾ آهي، جتي کجيءَ جا آثار تقريباً 5000 ق.م. جا مليا آهن.<ref name="arxiv">[https://arxiv.org/pdf/2012.00281 A Brief History of the Origin of Domesticated Date Palms]، نيو يارڪ يونيورسٽي ابوظهبي، 2020ع.</ref> آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته [[ميسوپوٽيميا]] (هاڻوڪو [[عراق]]) ۾ کجيءَ جي باقاعده پوک لڳ ڀڳ 4000 ق.م. کان، جڏهن⁠ته [[مصر]] ۾ 3000–2000 ق.م. جي وچ ڌاري شروع ٿي.<ref>''زراعة نخيل التمر''، مرتب: عبدالوهاب زيد، FAO، ص 49.</ref><ref>عبدالجبار البڪر، ''نخلة التمر ماضيها وحاضرها''، ص 5–11.</ref> توريت جي دور تائين کجي [[فلسطين]] ۽ [[فينيقيا]] ۾ چڱيءَ ريت سڃاتي ويندي هئي، خاص ڪري [[صور]] ۽ [[صيدا]] ۾، جن کي يوناني ۽ رومي ليکڪن "کجين جي سرزمين" سڏيو آهي. پهرين صدي عيسويءَ جي يهودي مؤرخ [[يوسيفس فلاويوس]] به [[يريحو]]، [[طبريا ڍنڍ]] ۽ [[زيتون جبل]] جي آس پاس کجين جي باغن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref>''زراعة نخيل التمر''، FAO، ص 49–50.</ref> ===بڻ ۽ گهريلو بڻجڻ=== کجور جي کجي هزارين سالن کان [[وچ اوڀر]] ۽ [[اتر آفريڪا]] ۾ پوکي ويندي رهي آهي، پر ان جو صحيح جهنگلي اصل اڃا مڪمل طور طئي نه ٿيو آهي. ڪجهه پراڻين مطالعي ۾ اهو خيال پيش ڪيو ويو هو ته آفريڪي کجي ''Phoenix reclinata''، هندستاني جهنگلي کجي ''Phoenix sylvestris'' يا انهن ٻنهي مان ڪا هڪ کجور جي کجيءَ جي اباڻي جنس ٿي سگهي ٿي.<ref>{{Citation |title=SukumarDatesProduction, Processing, Food, and Medicinal Values |url=https://www.researchgate.net/profile/Arvind-Singh-21/post/Physiology-Phenology-Development-of-date-palm/attachment/59d6486a79197b80779a315c/AS%3A466746604822530%401488292470785/download/5B-02-an+overview+of+date+palm+production-chapter1.pdf |access-date=2026-07-28 |archive-date=2025-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250105180309/https://www.researchgate.net/profile/Arvind-Singh-21/post/Physiology-Phenology-Development-of-date-palm/attachment/59d6486a79197b80779a315c/AS:466746604822530@1488292470785/download/5B-02-an%2Boverview%2Bof%2Bdate%2Bpalm%2Bproduction-chapter1.pdf |url-status=live }}</ref> ڪجهه ماهرن موجب کجور جي کجي شايد [[ڪينري کجي]] ۽ [[جهنگلي هندستاني کجي]] جي وچ ۾ جينياتي ميلاپ سان وجود ۾ آئي، جڏهن⁠ته ٻي راءِ اها آهي ته اها پنهنجي ئي جهنگلي آباديءَ مان، ماحول سان موافقت ۽ انسان جي چونڊ ۽ سڌاري جي عمل وسيلي، هاڻوڪي پوکيل صورت تائين پهتي.<ref>{{cite book |title=نخيل التمر في الإمارات العربية المتحدة (غرس زايد) |author=وليد عبد الغني كعكه |publisher=الدائرة الخاصة لصاحب السمو الشيخ زايد بن سلطان آل نهيان |year=2004 |edition=2 |page=19 |language=ar |location=أبو ظبي }}</ref> هاڻوڪين جينياتي مطالعي ان امڪان کي گهڻو ڪري رد ڪري ڇڏيو آهي ته پوکيل کجور ٻن مختلف جهنگلي جنسن جي سڌي هائبرڊائزيشن مان پيدا ٿي هجي. انهن مطالعي موجب کجور جي کجي پنهنجي جنس جي ٻين ميمبرن کان ڪافي الڳ آهي، ۽ گهڻو امڪان اهو آهي ته اها ساڳئي جنس جي ڪنهن جهنگلي آباديءَ مان گهريلو بڻائي وئي. 2017ع ۾ گروس-بالٿازارڊ ۽ سندس ساٿين [[عمان]] جي [[حجر جبلن]] ۾ الڳ ٿلڳ وڌندڙ اڻپوڪيل کجين بابت دليل پيش ڪيا ته اهي ڇڏي ويل باغي وڻ نه، پر جهنگلي آباديءَ جا بچيل نمونا آهن. انهيءَ تحقيق مان اهو خيال وڌيڪ مضبوط ٿيو ته پوکيل کجور جي جهنگلي اباڻي آباديءَ جا آثار اڄ به موجود ٿي سگهن ٿا.<ref name="arxiv" /> اولهه ايشيا مان ملندڙ قديم نباتاتي آثار پڻ کجيءَ جي جهنگلي وجود ڏانهن اشارو ڪن ٿا. [[شانيدر غار]]، [[عراق]] مان پنجاهه هزار سالن کان وڌيڪ پراڻا [[زرڙا]] ۽ لڳ ڀڳ ڇائيتاليهه هزار سال پراڻا [[فائٽوليٿ]] مليا آهن، جن کي کجيءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي. عراق جي ٻين تهن مان به لڳ ڀڳ 10,000 ق.م. جا کجيءَ سان لاڳاپيل فائٽوليٿ مليا آهن. [[شام وارو خطو]] ۾ کوٽاين دوران لڳ ڀڳ 19,000 سال پراڻو سڙيل ڏانڊو ۽ 49,000 کان 69,000 سال پراڻا فائٽوليٿ مليا، جيڪي ممڪن طور کجيءَ جا هئا. تنهن هوندي به، انهن کي پڪ سان ''Phoenix dactylifera'' سان منسوب ڪرڻ ڏکيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ويجهن کجي جنسن جي فائٽوليٿن ۾ فرق ڪرڻ لاءِ مڪمل تشخيصي معيار موجود ناهن. [[جبل فايا]]، [[متحده عرب امارات]] مان لڳ ڀڳ 125,000 سال پراڻا کجيءَ جا فائٽوليٿ مليا آهن، پر اهو واضح ناهي ته اهي کجور جي کجيءَ جا هئا يا [[ننڍي کجي]] ''Nannorrhops ritchiana'' جا. ڏکڻ-اولهه [[سعودي عرب]] مان به لڳ ڀڳ 80,000 سال پراڻا کجيءَ جا فائٽوليٿ مليا آهن، پر انهن جي گهٽ مقدار سبب ممڪن آهي ته اهي هوا وسيلي پري کان آيا هجن. آفريڪا ۾ نئين پٿر واري دور کان اڳ جي کجيءَ جا آثار تمام گهٽ آهن. [[الواحات الخارجه]]، مصر مان سڙيل ٻج ۽ پنن جا فوسل مليا آهن، جيڪي [[پليستوسين]] دور جي تهن سان لاڳاپيل آهن، پر خود کجيءَ جي باقيات جي صحيح عمر اڃا طئي نه ٿي سگهي آهي.<ref name="arxiv" /> ===جينوم=== کجور جي کجيءَ جي ''خلاص'' قسم جو پهريون ابتدائي [[جينوم]] 2011ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{cite journal |last1=Al-Dous |first1=Eman K. |last2=George |first2=Binu |last3=Al-Mahmoud |first3=Maryam E. |last4=Al-Jaber |first4=Moneera Y. |last5=Wang |first5=Hao |last6=Salameh |first6=Yasmeen M. |last7=Al-Azwani |first7=Eman K. |last8=Chaluvadi |first8=Srinivasa |last9=Pontaroli |first9=Ana C. |last10=DeBarry |first10=Jeremy |last11=Arondel |first11=Vincent |last12=Ohlrogge |first12=John |last13=Saie |first13=Imad J. |last14=Suliman-Elmeer |first14=Khaled M. |last15=Bennetzen |first15=Jeffrey L. |date=June 2011 |title=De novo genome sequencing and comparative genomics of date palm (Phoenix dactylifera) |journal=Nature Biotechnology |volume=29 |issue=6 |pages=521–527 |doi=10.1038/nbt.1860 |pmid=21623354 |doi-access=free }}</ref> ان کان پوءِ 2013ع ۽ 2019ع ۾ وڌيڪ مڪمل جينومي ترتيبون شايع ڪيون ويون.<ref>{{cite journal |last1=Al-Mssallem |first1=Ibrahim S. |last2=Hu |first2=Songnian |last3=Zhang |first3=Xiaowei |last4=Lin |first4=Qiang |last5=Liu |first5=Wanfei |last6=Tan |first6=Jun |last7=Yu |first7=Xiaoguang |last8=Liu |first8=Jiucheng |last9=Pan |first9=Linlin |last10=Zhang |first10=Tongwu |last11=Yin |first11=Yuxin |last12=Xin |first12=Chengqi |last13=Wu |first13=Hao |last14=Zhang |first14=Guangyu |last15=Ba Abdullah |first15=Mohammed M. |date=2013-08-06 |title=Genome sequence of the date palm Phoenix dactylifera L |journal=Nature Communications |volume=4 |issue=1 |page=2274 |doi=10.1038/ncomms3274 |pmc=3741641 |pmid=23917264 }}</ref><ref name="Hazzouri-2019">{{cite journal |title=Genome-wide association mapping of date palm fruit traits |year=2019 |last1=Hazzouri |first1=Khaled M. |last2=Gros-Balthazard |first2=Muriel |last3=Flowers |first3=Jonathan M. |last4=Copetti |first4=Dario |last5=Lemansour |first5=Alain |last6=Lebrun |first6=Marc |last7=Masmoudi |first7=Khaled |last8=Ferrand |first8=Sylvie |last9=Dhar |first9=Michael I. |last10=Fresquez |first10=Zoë A. |last11=Rosas |first11=Ulises |last12=Zhang |first12=Jianwei |last13=Talag |first13=Jayson |last14=Lee |first14=Seunghee |last15=Kudrna |first15=David |last16=Powell |first16=Robyn F. |last17=Leitch |first17=Ilia J. |last18=Krueger |first18=Robert R. |last19=Wing |first19=Rod A. |last20=Amiri |first20=Khaled M. A. |last21=Purugganan |first21=Michael D. |journal=Nature Communications |volume=10 |issue=1 |page=4680 |doi=10.1038/s41467-019-12604-9 |pmid=31615981 |pmc=6794320 }}</ref> 2019ع واري مطالعي ۾ ڊگهي پڙهڻي واري ترتيبڪاري جي ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي، جنهن سان ڦر جي رنگ ۽ کنڊ جي مقدار سان لاڳاپيل جينن جي سڃاڻپ ممڪن ٿي.<ref name="Hazzouri-2019" /> 2015ع ۾ [[نيو يارڪ يونيورسٽي ابوظهبي]] جي محققن ڪيترن کجور جي قسمن جا جينوم ٻيهر ترتيب ڏئي کجور جي جينوم جو پهريون [[هڪ-نيوڪليوٽائيڊ گهڻ روپيتا]] نقشو تيار ڪيو.<ref>{{cite journal |title=Whole genome re-sequencing of date palms yields insights into diversification of a fruit tree crop |year=2015 |last1=Hazzouri |first1=Khaled M. |last2=Flowers |first2=Jonathan M. |last3=Visser |first3=Hendrik J. |last4=Khierallah |first4=Hussam S. M. |last5=Rosas |first5=Ulises |last6=Pham |first6=Gina M. |last7=Meyer |first7=Rachel S. |last8=Johansen |first8=Caryn K. |last9=Fresquez |first9=Zoë A. |last10=Masmoudi |first10=Khaled |last11=Haider |first11=Nadia |last12=El Kadri |first12=Nabila |last13=Idaghdour |first13=Youssef |last14=Malek |first14=Joel A. |last15=Thirkhill |first15=Deborah |last16=Markhand |first16=Ghulam S. |last17=Krueger |first17=Robert R. |last18=Zaid |first18=Abdelouahhab |last19=Purugganan |first19=Michael D. |journal=Nature Communications |volume=6 |article-number=8824 |doi=10.1038/ncomms9824 |pmid=26549859 |pmc=4667612 }}</ref> کجور جي کجيءَ جو جينوم 18 جوڙن [[ڪروموسوم|ڪروموسومن]] تي ٻڌل آهي، ۽ ان جي جسامت لڳ ڀڳ 658 ملين بنيادي جوڙن جي برابر آهي.<ref name="nature">[https://www.nature.com/articles/nbt.1860 De novo genome sequencing and comparative genomics of date palm (Phoenix dactylifera)]، ''Nature Biotechnology''.</ref> کجور جي کجي [[اريڪيلز]] ترتيب ۽ [[اريڪيسي]] خاندان جي انهن پهرين ٻوٽن مان هئي، جن جو مڪمل ابتدائي جينومي خاڪو تيار ڪيو ويو. ==جاگرافيائي ورڇ== کجور جون کجيون [[قديم دنيا]]، خاص طور [[ويجهو اوڀر]] ۽ [[اتر آفريڪا]]، سان گڏ [[نئين دنيا]]، يعني [[آمريڪا کنڊ]]، ۾ پڻ پوکيون وڃن ٿيون، جتي ڪيترن علائقن ۾ کجور جي تجارتي پيداوار وڏي پيماني تي ٿيندي آهي. کجور جي پوک واري پٽي اوڀر ۾ [[سنڌو ماٿري]] کان شروع ٿي اولهه ۾ [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] تائين پکڙيل آهي.<ref>{{Citation |title=کجور جي کجيءَ جو اصل، جاگرافيائي ورڇ ۽ غذائي قدر ــ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم |url=https://www.fao.org/4/y4360e/y4360e06.htm |access-date=2026-07-28 |archive-date=2024-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240803195724/https://www.fao.org/4/Y4360E/y4360e06.htm |url-status=live }}</ref> کجور جي کجيءَ جي جاگرافيائي ورڇ جو جائزو عام طور هيٺين پهلوئن کان ورتو ويندو آهي: * ويڪرائي ڦاڪن موجب؛ * سمنڊ جي سطح کان اوچائيءَ موجب؛ * دنيا ۾ کجين جي ڪُل انگ موجب. ==وضاحت== کجي {{convert|30|m|ft|-1|abbr=off}} اوچي ٿي سگهي ٿي ۽ اڪيلي يا هڪ ئي پاڙ واري نظام مان ڪيترن ئي تنن جي جهنڊ جي صورت ۾ وڌندي آهي.<ref name="Hodel" /> هي عام طور {{convert|12.7|to|27.5|°C}} جي سراسري گرمي پد وارن علائقن ۾ سٺي واڌ ويجهه ڪندي آهي، جيتوڻيڪ {{convert|50|°C}} تائين گرمي ۽ ٿوري وقت لاءِ {{convert|-5|°C}} تائين ٿڌ پڻ برداشت ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite journal|author1=ChihCheng T. Chao|author2=Robert R. Krueger|date=1 August 2007|title=The Date Palm (Phoenix dactylifera L.): Overview of Biology, Uses, and Cultivation|journal=HortScience|volume=42|issue=5|pages=1077–1082|doi=10.21273/HORTSCI.42.5.1077|doi-access=free}}</ref> هي آهستي وڌندڙ وڻ آهي ۽ مناسب سنڀال هيٺ هڪ سؤ سالن کان به وڌيڪ جيئرو رهي سگهي ٿو.<ref name="Hodel" /> هن جون پاڙون [[نيوميٽوڊ]] رکنديون آهن.<ref name="Halli-Mangenot-1986">{{cite journal |last1=Belarbi-Halli |first1=R. |last2=Mangenot |first2=F. |date=1986 |title=Bayoud disease of date palm: ultrastructure of root infection through pneumatodes |journal=Canadian Journal of Botany |volume=64 |issue=8 |pages=1703–1711 |doi=10.1139/b86-228}}</ref> پن {{convert|4|to|6|m|ft|abbr=on}} ڊگها، پنڊڙيءَ تي ڪنڊيدار ۽ [[مرڪب پن|پَر جهڙي مرڪب]] (پنيٽ) بناوت وارا هوندا آهن، جن تي لڳ ڀڳ 150 پنڪڙيون ٿينديون آهن. هر پنڪڙي تقريباً {{convert|30|cm|abbr=off}} ڊگهي ۽ {{convert|2|cm|abbr=on}} ويڪري هوندي آهي. وڻ جي چوٽيءَ جو ڦهلاءُ عام طور {{convert|6|to|10|m|ft|abbr=on}} هوندو آهي. کجور جي کجي [[نر-مادي ڌار ٻوٽو|دوجنسي]] (dioecious) ٻوٽو آهي، جنهن ۾ نر ۽ مادي گل الڳ الڳ وڻن تي ٿيندا آهن. ٻين ''Phoenix'' جنسن وانگر هن ۾ به جنس جو تعين XY نظام ذريعي ٿيندو آهي.<ref>{{cite journal|author1=Maria F. Torres|display-authors=et al.|title=Evidence of Recombination Suppression Blocks on the Y Chromosome of Date Palm (Phoenix dactylifera)|journal=Frontiers in Plant Science|volume=12|year=2021|doi=10.3389/fpls.2021.634901|doi-access=free}}</ref> ٻج مان پوکڻ آسان هوندو آهي، پر لڳ ڀڳ اڌ ٻوٽا ئي مادي نڪرندا آهن، جيڪي ڦر ڏيندا آهن. ٻج مان پيدا ٿيل وڻن جا ڦر اڪثر ننڍا ۽ معيار ۾ گهٽ هوندا آهن، تنهنڪري تجارتي باغن ۾ گهڻو ڪري پاڙن جي شاخن (سڪر) ذريعي واڌ ويجهه ڪئي ويندي آهي، جيڪي ٻج مان پوکيل وڻن جي ڀيٽ ۾ ٻه کان ٽي سال اڳ ڦر ڏيڻ شروع ڪندا آهن. [[File:דקל תמר מצוי חתך גזע דמוי עץ (3).jpg|thumb|''Phoenix dactylifera'' جي ٿڙ جو ٽڪرو. ٻين کجيءَ جي خاندان ([[اريڪيسي]]) جي ميمبرن وانگر هن ۾ ساليانا وڻ جا دائرا (Tree rings) نه ٺهندا آهن.]] [[File:Phoenix dactylifera 0zz.jpg|thumb|کجي جا پن]] قدرتي طور کجور جي کجي هوا وسيلي زرپاشي ٿيندي آهي، پر روايتي نخلستانن ۽ جديد تجارتي باغن ۾ هٿ سان زرپاشي ڪئي ويندي آهي. قدرتي حالتن ۾ لڳ ڀڳ برابر تعداد ۾ نر ۽ مادي وڻ هوندا آهن، جڏهن⁠ته هڪ نر وڻ تقريباً 100 مادي وڻن کي زرپاشي ڪري سگهي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ نر وڻ صرف زرپاشي لاءِ استعمال ٿيندا آهن، تنهنڪري تجارتي باغن ۾ مادي وڻن کي وڌيڪ ترجيح ڏني ويندي آهي. ڪيترن علائقن ۾ زرپاشي دوران نر گل بازار مان خريد ڪري هٿ سان مادي گلن تي لڳايا ويندا آهن. عراق جهڙن ملڪن ۾ مزدور هڪ خاص چڙهائي واري اوزار جي مدد سان کجيءَ تي چڙهي زرپاشي ڪندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Fresh dates and pollination |url=https://foodandtools.com/2012/08/07/fresh-dates-and-pollination/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Date palm pollination: techniques adapted to agroecology |url=https://www.natae-agroecology.eu/wp-content/uploads/2025/12/EN-NATAE-20_Date-palm-pollination-techniques-adapted-to-agroecology-.pdf}}</ref> کجور جو ڦر بيضوي-نلڪي نما هوندو آهي، جنهن جي ڊيگهه {{convert|3|to|7|cm|abbr=on}} ۽ ويڪر {{convert|2|to|3|cm|abbr=on}} هوندي آهي. پچڻ تي ان جو رنگ قسم موجب چمڪندڙ پيلو، ڳاڙهو يا ڳاڙهسرو ناسي ٿي سگهي ٿو. هر ڦر ۾ هڪ سخت ٻج هوندو آهي، جيڪو تقريباً {{convert|2|to|2.5|cm|abbr=on}} ڊگهو ۽ {{convert|6|to|8|mm|abbr=on}} ٿلهو هوندو آهي. کجورن جا ٽي بنيادي قسم سڃاتا وڃن ٿا: '''نرم''' (جهڙوڪ [[ميڊجول]])، '''نيم خشڪ''' (جهڙوڪ [[ڊيگليٽ نور]]) ۽ '''خشڪ''' (جهڙوڪ [[ٿوري]]).<ref>{{Cite web |title=Phoenix dactylifera |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/taxonomy/Phoenix-dactylifera}}</ref> ===جينوم=== [[File:Germination of Date Palm.jpg|thumb|کجور جي کجي جي ٻج جو ڦٽڻ]] ''Phoenix dactylifera'' (خلاص قسم) جو ابتدائي جينوم 2011ع ۾ شايع ٿيو.<ref>{{Cite journal |title=De novo genome sequencing and comparative genomics of date palm (Phoenix dactylifera) |journal=Nature Biotechnology |year=2011 |volume=29 |issue=6 |pages=521–527 |doi=10.1038/nbt.1860}}</ref> ان کان پوءِ 2013ع<ref>{{Cite journal |title=Genome sequence of the date palm Phoenix dactylifera L |journal=Nature Communications |year=2013 |volume=4 |page=2274 |doi=10.1038/ncomms3274}}</ref> ۽ 2019ع<ref name="Hazzouri-2019"/> ۾ وڌيڪ مڪمل جينومي ترتيبون شايع ڪيون ويون. جديد ڊگهي پڙهڻ واري ترتيب (long-read sequencing) جي ذريعي محققن کي ڦر جي رنگ ۽ کنڊ جي مقدار سان لاڳاپيل جينن جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ڪاميابي ملي.<ref name="Hazzouri-2019" /> 2015ع ۾ نيو يارڪ يونيورسٽي ابوظهبي جي محققن کجور جي ڪيترن ئي قسمن جي جينومن جي ٻيهر ترتيب ڏئي کجور جي جينوم جو پهريون سنگل نيوڪليوٽائيڊ پوليمارفزم (SNP) نقشو تيار ڪيو.<ref>{{cite journal |title=Whole genome re-sequencing of date palms yields insights into diversification of a fruit tree crop |journal=Nature Communications |year=2015 |volume=6 |article-number=8824 |doi=10.1038/ncomms9824}}</ref> ==نالي جو بنياد== جنسي نالو '''''Phoenix dactylifera''''' ۾ نوعي لقب '''''dactylifera''''' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي '''"کجور کڻندڙ"''' يا '''"کجور ڏيندڙ"'''. هي نالو لاطيني لفظ ''dactylus'' (جيڪو قديم يوناني {{lang|grc|δάκτυλος}} ''daktylos'' مان ورتل آهي) ۽ ''fero'' ("کڻڻ" يا "کڻي هلڻ") مان ٺهيل آهي.<ref name="LSJ|da/ktulos|δάκτυλος|ref">{{LSJ|da/ktulos|δάκτυλος|ref}}</ref><ref>{{L&S|fero|fĕro|ref}}</ref> قديم يوناني ۾ ''daktylos'' جي معنيٰ "آڱر" پڻ آهي، پر اهو لفظ کجور جي ڦر لاءِ به استعمال ٿيندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي شڪل آڱر سان مشابهت رکي ٿي. انگريزي لفظ '''date''' به آخرڪار انهيءَ قديم يوناني لفظ مان، لاطيني ۽ پراڻي فرينچ وسيلي، انگريزي ۾ پهتو آهي.<ref name="LSJ|da/ktulos|δάκτυλος|ref"/><ref>"Date Palm". 15 October 2008. [[HowStuffWorks]].com.</ref> پراڻي انگريزي ۾ کجور لاءِ ''fingeræppel'' (يعني "آڱر-صوف") نالي هڪ لفظ پڻ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{cite web |last=Bosworth |first=Joseph |title=fingeræppel |url=https://bosworthtoller.com/10722 |website=An Anglo-Saxon Dictionary Online |publisher=Faculty of Arts, Charles University |date=2014}}</ref> اڳوڻي زماني ۾ '''''[[فونيڪس ڊيڪٽائليفيرا ويرائٽي جوبا]]''''' (''Phoenix dactylifera'' var. ''jubae'') نالي هڪ قسم بيان ڪيو ويو هو، پر هاڻي ان کي '''''[[فونيڪس ڪينارينسس]]''''' (''Phoenix canariensis'') جو مترادف (synonym) سمجهيو وڃي ٿو. هن قسم جو نالو [[جوبا ٻيون]] جي اعزاز ۾ رکيو ويو هو.<ref>{{Cite journal |last1=Briones |first1=Julià Molero |last2=Pereira |first2=Trinidad Arcos |last3=Carrasco |first3=María Dolores García de Paso |last4=Reyes-Betancort |first4=Jorge Alfredo |last5=Santos-Guerra |first5=Arnoldo |last6=Jestrow |first6=Brett |last7=Francisco-Ortega |first7=Javier |date=2025-04-30 |title=On the Macaronesian endemic woody spurge Euphorbia regis-jubae Webb & Berthel. and eponyms honouring the Numidian King Juba II (48 BCE –23/24 CE) |journal=Curtis's Botanical Magazine |volume=42 |pages=119–133 |doi=10.1111/CURT.12623}}</ref ==ورهاست== کجيءَ جي اصل بڻ بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي هزارين سالن کان پوک ٿيندي رهي آهي. ڪجهه محققن موجب هن جو اصل [[زرخيز هلال]] وارو علائقو آهي، جيڪو [[مصر]] ۽ [[ميسوپوٽيميا]] جي وچ تي پکڙيل هو،<ref name="Krueger">{{cite web |last=Krueger |first=Robert R. |title=Date Palm Genetic Resource Conservation, Breeding, Genetics, And Genomics In California |publisher=USDA-ARS |year=2012 |url=https://pag.confex.com/pag/xx/recordingredirect.cgi/id/137}}</ref> جڏهن⁠ته ٻين جي راءِ موجب هي [[فارس نار]] جي علائقي جي مقامي جنس آهي يا وري اولهه هندستان جي جهنگلي کجور مان نڪتل آهي.<ref>{{Cite web |title=Date Palm |url=https://iranicaonline.org/articles/date-palm |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=2021-03-06}}</ref> فوسلن مان معلوم ٿئي ٿو ته کجي گهٽ ۾ گهٽ پنجاهه ملين سال اڳ کان ڌرتيءَ تي موجود آهي.<ref name="NPRmedjool">{{cite web |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=15282847 |title=Medjool: A Date to Remember |work=NPR |date=17 October 2007 |access-date=19 April 2015}}</ref> ==ماحوليات== [[File:Dubas sootymould2.jpg|thumb|right|کاري ڦڦوند، ''[[اوميٽيسس ليبيڪس]]'' جون ننڍيون ٻچيون ۽ ڇل، عمان]] {{Further|کجيءَ جون بيماريون}} کجيءَ کي نقصان پهچائيندڙ سڀ کان اهم جيتن مان هڪ [[ڳاڙهو کجي ڀنگ]] (''[[رائنڪوفورس فيروجينيس]]'') آهي، جيڪو هن وقت وچ اوڀر جي ڪيترن ئي علائقن ۾ کجور جي پيداوار لاءِ وڏو خطرو بڻيل آهي. هي ڀنگ بحيرۂ روم جي ملڪن ۾ آرائشي مقصدن لاءِ پوکيل کجين کي به سخت نقصان پهچائي ٿو. ٻيو اهم نقصانڪار جيت ''[[اوميٽيسس ليبيڪس]]'' آهي، جنهن کي عام طور "ڊباس جيت" پڻ سڏيو ويندو آهي. هي جيت ٻوٽي جو رس چوسي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ پنن ۽ ٽارين تي [[ڪاري ڦڦوند]] (Sooty mould) پيدا ٿي وڃي ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ مراڪش مان ميجول کجور جون يارهن صحتمند کجيون آمريڪا منتقل ڪيون ويون، جتي نيواڊا جي هڪ ڏورانهين علائقي ۾ [[چيميهويوي قبيلو]] جي ماڻهن انهن جي سنڀال ڪئي. انهن مان نَوَ کجيون زنده رهيون، ۽ 1935ع ۾ انهن مان تيار ڪيل قسمن کي [[انڊيو، ڪيليفورنيا]] ۾ آمريڪي کجور باغ ڏانهن منتقل ڪيو ويو. بعد ۾ اهي ئي قسم ٻيهر آفريڪا ڏانهن متعارف ڪرايا ويا، ۽ انهن جي بنياد تي [[يوما، ايريزونا]] ۽ [[بارڊ، ڪيليفورنيا]] ۾ آمريڪا اندر کجور جي تجارتي پيداوار شروع ٿي.<ref name="ICN_Allen">{{cite news |last=Allen |first=Lee |date=25 April 2014 |title=How One Indian Couple Saved 'The Fruit of Kings' |work=Indian Country News |url=https://indiancountrytoday.com/archive/how-one-indian-couple-saved-the-fruit-of-kings |access-date=2021-11-02 |archive-date=2 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211102163119/https://indiancountrytoday.com/archive/how-one-indian-couple-saved-the-fruit-of-kings |url-status=live }}</ref> ==پوک == '''کجي''' عام طور ٻج يا پاڙ مان نڪتل شاخن (سڪر) ذريعي وڌائي ويندي آهي، جڏهن⁠ته تجارتي پوک لاءِ پاڙن جون شاخون وڌيڪ موزون سمجهيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان مادري وڻ جهڙيون خوبيون برقرار رهن ٿيون. ٻج پوکڻ لاءِ برساتي موسم مناسب هوندي آهي، پر انهن جي ڦٽڻ ۾ ڪڏهن ڪڏهن گهڻو وقت لڳندو آهي.<ref name="Qaleech">{{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |title=باغ ۽ باغباني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1960 }}</ref> کجيون ميويدار ۽ آرائشي ٻنهي مقصدن لاءِ پوکيون وينديون آهن. ميويدار قسمن مان کجور حاصل ٿيندي آهي، جنهن مان تازي کجور، ڪتل، کارڪ، آڌ ۽ ڇهارا تيار ڪيا ويندا آهن. کجور سڌي طرح کائڻ کان علاوه حلوي، پلاءَ ۽ ٻين کاڌن ۾ پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي.<ref name="Qaleech"/> آرائشي کجين جا ڪيترائي قسم باغن ۽ پارڪن ۾ پوکيا وڃن ٿا، جن مان مشهور قسمن ۾ سوپاري، ناريل ۽ پکن واري کجي شامل آهن. انهن جي پوک جو مقصد گهڻو ڪري پنن ۽ وڻ جي خوبصورتي هوندو آهي، نه⁠تہ ميوو.<ref name="Qaleech"/> کجي گرم ۽ خشڪ آبهوا سان گڏ کاري، ڪلراٺي ۽ لوڻائتي زمين ۾ به سٺي نموني وڌندي آهي. جيڪڏهن مٺي زمين ۾ پوکي وڃي ته لوڻ يا شورو ڀاڻ طور ڏيڻ فائديمند سمجهيو ويندو آهي. باغن ۾ کجين کي عام طور ٽولن جي صورت ۾ مناسب وڇوٽي سان پوکيو ويندو آهي.<ref name="Qaleech"/> سنڌ ۾ روهڙي ۽ ان جي آس پاس سميت ڪيترن ئي علائقن ۾ کجين جا باغ موجود آهن، جتان اعليٰ معيار جي کجور حاصل ٿيندي آهي. عربي کجور جا ڪيترائي قسم پوکيا وڃن ٿا، جن مان '''بيدانه''' قسم خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ ککڙي (ٻج) نه هوندي آهي.<ref name="Qaleech"/> بمبئي ۽ بنگال جهڙن علائقن ۾ کجي جا ڪي قسم رس حاصل ڪرڻ لاءِ پڻ پوکيا ويندا آهن، جنهن مان ''تاڙي'' تيار ڪئي ويندي آهي.<ref name="Qaleech"/> کجور وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي قديم زرعي فصلن مان هڪ آهي. اڄ به کجور وڏي پيماني تي انهن علائقن کان علاوه آمريڪا جي ڏکڻ-اولهه وارن حصن، ۽ ميڪسيڪو جي [[سونورا]] ۽ [[باخا ڪيليفورنيا]] رياستن ۾ پوکي وڃي ٿي. کجور جي کجي پوکڻ کان پوءِ عام طور 4 کان 8 سالن اندر ڦر ڏيڻ شروع ڪندي آهي، جڏهن⁠ته تجارتي لحاظ کان مناسب پيداوار 7 کان 10 سالن کان پوءِ حاصل ٿيندي آهي. هڪ بالغ کجي هر فصل ۾ لڳ ڀڳ {{convert|150|-|300|lb|kg|order=flip|abbr=off|-1}} کجور پيدا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.plantsciences.ucdavis.edu/GEPTS/pb143/CROP/DATE/date.htm|title=The Date, ''Phoenix dactylifera''|access-date=19 April 2015|archive-date=23 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150323050415/http://www.plantsciences.ucdavis.edu/gepts/pb143/CROP/Date/Date.htm}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.unce.unr.edu/publications/files/ho/2002/sp0212.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.unce.unr.edu/publications/files/ho/2002/sp0212.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Publications &#124; Extension &#124; University of Nevada, Reno}}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ سڀئي کجورون هڪ ئي وقت نه پچنديون آهن، تنهنڪري فصل ڪيترن مرحلن ۾ لاهيو ويندو آهي. مارڪيٽ لاءِ اعليٰ معيار جا ميوا حاصل ڪرڻ خاطر کجورن جي ڇڳن کي ڇنڊي باقي ميون کي وڏو ٿيڻ جو موقعو ڏنو ويندو آهي، ۽ انهن کي پچڻ کان اڳ ٿيلهن يا ڍڪ سان محفوظ ڪيو ويندو آهي ته جيئن پکين ۽ موسم جي اثرن کان بچي سگهن. کجور جي پوک لاءِ سٺي نيڪال واري، اونهي وارياسي-چيڪڻي زمين (Sandy loam) وڌيڪ موزون هوندي آهي، جنهن جي تيزابيت (pH) 8 کان 11 جي وچ ۾، يعني هلڪي الڪلائن هجي. زمين ۾ نمي برقرار رکڻ جي صلاحيت هجڻ سان گڏ ڪيلشيم ڪاربونيٽ جي مقدار به گهٽ هجڻ گهرجي.<ref>{{Cite web |title=Date Palm – ''Phoenix dactylifera'' |url=https://www.growables.org/information/TropicalFruit/PalmPhoenixDactiliferaFruitipedia.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190406053205/https://www.growables.org/information/TropicalFruit/PalmPhoenixDactiliferaFruitipedia.htm |archive-date=6 April 2019 |access-date=2019-04-06 |website=www.growables.org}}</ref> کجور جي کجيءَ جي واڌ ويجهه جا ٻه مکيه طريقا آهن: ===جنسي واڌ ويجهه=== [[File:Young Phoenix dactylifera.jpeg|thumb|ٻج مان ڦٽل ننڍي کجي]] هاڻوڪي تجارتي پوک ۾ ٻج ذريعي واڌ ويجهه تي گهڻو ڀاڙيو نٿو وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان پيدا ٿيندڙ وڻن جا قسم اڳواٽ معلوم ناهن هوندا ۽ انهن جا ميوا گهٽ معيار جا يا اقتصادي لحاظ کان غير فائديمند ٿي سگهن ٿا. ٻج مان پوکيل کجين کي ڦر ڏيڻ ۾ عام طور 7 کان 10 سال لڳن ٿا، ۽ انهن مان لڳ ڀڳ اڌ وڻ نر نڪري سگهن ٿا، جيڪي ميوو نٿا ڏين. تنهن هوندي به، هي طريقو سولو هجڻ سبب پراڻي زماني ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو هو.<ref name=":0" /> اڄ جا ڪيترائي مشهور تجارتي قسم اصل ۾ اهڙين کجين مان پيدا ٿيا، جيڪي اتفاق سان ٻج مان ڦٽيون هيون ۽ پوءِ هارين انهن جي بهتر خاصيتن سبب انهن کي چونڊي پاڙن جي شاخن ذريعي وڌايو. وقت سان گڏ اهي الڳ نالن سان سڃاتا ويا ۽ مستقل قسم بڻجي ويا.<ref>عبدالجبار البڪر، ''نخلة التمر ماضيها وحاضرها، والجديد في زراعتها وصناعتها وتجارتها''، الدار العربية للموسوعات، بيروت، چوٿون ڇاپو، 2013ع، ص 289–290.</ref> ٻج مان نڪتل کجين مان لڳ ڀڳ اڌ نر ۽ اڌ مادي ٿينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ کجور ۾ [[پار-زرپاشي]] ٿيندي آهي. مادي وڻن جا ميوا هڪجهڙا نه هوندا آهن ۽ اعليٰ معيار وارن وڻن جو تناسب تمام گهٽ، لڳ ڀڳ 0.1 سيڪڙو، ٻڌايو ويو آهي. انهيءَ ڪري هاري ٻج ذريعي واڌ ويجهه کي ترجيح نٿا ڏين.<ref>عبدالجبار البڪر، ''نخلة التمر ماضيها وحاضرها''، ص 289.</ref> ===غير جنسي واڌ ويجهه=== غير جنسي واڌ ويجهه جا ٻه اهم طريقا آهن: ====پاڙن جون شاخون==== کجور جي کجيءَ کي پاڙن مان نڪرندڙ شاخن وسيلي وڌائڻ سڀ کان وڌيڪ رائج ۽ قابل اعتماد طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان نئون وڻ مادري وڻ جون جينياتي ۽ ميويدار خاصيتون برقرار رکي ٿو. اهي شاخون مادري کجيءَ جي ٿڙ جي بنياد ڀرسان نڪرنديون آهن. جڏهن اهي مناسب جسامت تائين پهچن ۽ مقرر معيار پورا ڪن، تڏهن انهن کي مادري وڻ کان ڌار ڪري نرسري يا سڌيءَ طرح باغ ۾ پوکيو ويندو آهي. شاخن کي سال جي معتدل گرمي پد واري موسم ۾ ڌار ڪرڻ ۽ پوکڻ گهرجي؛ تمام گرم اونهاري يا سخت ٿڌي سياري ۾ اهو ڪم مناسب ناهي. پوک کان پوءِ پهرين 45 ڏينهن تائين روزانو پاڻي ڏنو ويندو آهي، پوءِ آهستي آهستي پاڻي ڏيڻ جي وچ وارو وقفو وڌايو ويندو آهي. مناسب شاخ جي عمر عام طور 2 کان 4 سال، ٿڙ جو قطر لڳ ڀڳ 30 سينٽي ميٽر ۽ وزن لڳ ڀڳ 20 ڪلوگرام هوندو آهي. شاخ ڌار ڪرڻ کان ٻه مهينا اڳ ان جي بنياد کي صاف ڪري، ڌار ڪرڻ واري هنڌ ڀرسان مٽي چاڙهي ويندي آهي ته جيئن نيون پاڙون ٺهن. ڌار ڪرڻ کان پوءِ پنن کي ٻڌي مرڪزي ڪُر کي سج کان بچايو ويندو آهي، ۽ شاخ کي ڌڪ لڳڻ يا چير پوڻ کان بچايو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي نقصان سان اها مري سگهي ٿي.<ref name=":0" /> ====بافت پوک==== [[File:Date palm tissue culture.jpeg|thumb|بافت پوک وسيلي تيار ڪيل کجي]] پاڙن جون شاخون کجور جي واڌ ويجهه لاءِ سڀ کان وڌيڪ موزون آهن، پر خاص ڪري ناياب يا گهڻي طلب وارن قسمن ۾ انهن جو تعداد محدود هوندو آهي. انهيءَ ڪري وڏي تعداد ۾ هڪجهڙيون کجيون ٿوري وقت اندر تيار ڪرڻ لاءِ [[ٻوٽي جي بافت پوک]] استعمال ڪئي ويندي آهي. بافت پوک ۾ کجيءَ جا مختلف حصا استعمال ٿي سگهن ٿا، جن ۾ ٻج، ننڍو ڏانڊو، گلن جا حصا، پن، پاڙون، بغل وارا ڪُر ۽ وڌندڙ چوٽي شامل آهن. گهڻين تجربگاهن ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ حصو شاخ جو مرڪزي وڌندڙ بافتو يا ميري اسٽيمي ڪُر هوندو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.iraqi-datepalms.net/Uploaded/file/Date%20palm%20propagation%20methods.pdf |title=Date palm propagation methods |archive-url=https://web.archive.org/web/20160714082140/http://iraqi-datepalms.net/Uploaded/file/Date%20palm%20propagation%20methods.pdf |archive-date=2016-07-14 }}</ref> روايتي ٻج ۽ شاخن واري واڌ ويجهه جي ڀيٽ ۾ بافت پوک جا اهم فائدا هي آهن:<ref>{{cite web |url=https://www.uaeu.ac.ae/ar/dvcrgs/research/researchcenters/dpdrud/dptcl.shtml |title=کجور جي بافت پوک واري تجربگاهه |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202173252/https://www.uaeu.ac.ae/ar/dvcrgs/research/researchcenters/dpdrud/dptcl.shtml |archive-date=2016-02-02 |url-status=dead }}</ref> * بيمارين ۽ جيتن کان پاڪ مادي ٻوٽن جي وڏي تعداد ۾ تياري؛ * مزاحمتي ٻوٽن يا بهتر پرڳڻ وارن نر وڻن جي واڌ ويجهه؛ * چونڊيل ۽ اعليٰ معيار وارن قسمن جي تيز پيداوار؛ * سڄو سال ڪنٽرول ڪيل تجربيگاهي حالتن ۾ واڌ ويجهه؛ * هڪجهڙي جينياتي اصل وارن وڻن جي پيداوار؛ * سڃاتل قسمن يا ٻج مان نڪتل چونڊيل وڻن جي وڌائڻ جي سهولت؛ * بيمارين ۽ جيتن جي ڦهلاءَ جي خطري کان سواءِ ٻوٽي جي مواد جي علائقن ۽ ملڪن وچ ۾ منتقلي؛ * وڏي پيماني تي پيداوار سان اقتصادي فائدو. ===زرپاشي=== [[File:MaleFemaleDate.jpg|thumb|نر گلڇڳي جي شاخ (ساڄي) ۽ مادي گلڇڳي جي شاخ (کاٻي)]] تاريخي ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته کجور ۾ هٿرادو زرپاشي قديم ميسوپوٽيميا ۾ ٽئين هزاري ق.م. جي آخري حصي کان ڪئي ويندي هئي. ان جو ذڪر ميخي لکتن ۽ [[حمورابي جو قانون]] ۾ پڻ ملي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ کجور جي کجي نر ۽ مادي ڌار وڻن تي رکندڙ ٻوٽو آهي، تنهنڪري زرپاشي لاءِ نر گلن جو پرڳڻ مادي گلن جي ميسمن تائين پهچائڻ ضروري آهي. مادي گلن ۾ عام طور اهڙي خوشبو نه هوندي آهي جيڪا جيتن کي ڇڪي، تنهنڪري جيتن وسيلي قدرتي زرپاشي اثرائتي نه هوندي آهي. هوا وسيلي زرپاشي ممڪن آهي، پر ان جي ڪاميابي گهٽ هوندي آهي ۽ ان لاءِ باغ ۾ وڏي تعداد ۾ نر وڻ رکڻا پوندا آهن. انهيءَ ڪري تجارتي باغن ۾ هٿرادو زرپاشي ڪئي ويندي آهي، جيڪا هٿ سان يا مشيني طريقي سان ٿي سگهي ٿي.<ref name="agripalm">{{Citation |title=کجور جي زرپاشي بابت علمي مواد |url=https://agri-palm.com/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%84%D9%82%D9%8A%D8%AD-%D8%A7%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%86%D8%A8%D9%8A%D8%AA-pollination/ |access-date=2026-07-28 |archive-date=2024-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240425112846/https://agri-palm.com/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%84%D9%82%D9%8A%D8%AD-%D8%A7%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%86%D8%A8%D9%8A%D8%AA-pollination/ |url-status=live }}</ref> [[File:Worker_of_palms_in_jordan_2025_(9).jpg|thumb|اردن ۾ کجيءَ جي هٿرادو زرپاشي، 2025ع]] جيڪڏهن کجين کي ٻج مان ويجهي وڇوٽيءَ تي پوکيو وڃي ته نر ۽ مادي وڻ لڳ ڀڳ برابر تعداد ۾ پيدا ٿيندا، ۽ هوا وسيلي ڪافي پرڳڻ پکڙجي سگهي ٿو. پر اهو تجارتي لحاظ کان غير اقتصادي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ نر وڻ ميوو نٿا ڏين. انهيءَ ڪري باغن ۾ ٿورا نر وڻ رکيا ويندا آهن ۽ باقي مادي وڻن کي هٿرادو زرپاشي ڪئي ويندي آهي.<ref>عبدالجبار البڪر، ''نخلة التمر ماضيها وحاضرها''، ص 340.</ref> ====هٿ سان زرپاشي==== هٿ سان زرپاشي ۾ مزدور نر گلڇڳي کڻي کجيءَ تي چڙهندو آهي. نر گلڇڳي جون ننڍيون شاخون مادي گلڇڳي مٿان لوڏي پرڳڻ ڇاڻيو ويندو آهي، پوءِ عام طور 3 کان 40 نر گلن جون شاخون، قسم ۽ علائقي موجب، کليل مادي گلڇڳي جي وچ ۾ رکيون وينديون آهن. ڪجهه هنڌن تي انهن کي پن جي سنهي پٽي سان ٻڌيو ويندو آهي. مادي گلڇڳن جي مختلف وقتن تي پچڻ سبب اهو عمل هر ٻن يا ٽن ڏينهن کان پوءِ ورجايو وڃي ٿو. آمريڪا ۾ عام طور هر مادي گلڇڳي ۾ 2 يا 3 نر شاخون رکيون وينديون آهن ۽ انهن کي هلڪي ٻڌڻ سان جڪڙيو ويندو آهي ته جيئن گلڇڳي وڌڻ وقت جاءِ موجود رهي. خشڪ نر گلن مان پرڳڻ گڏ ڪري روئي جي ننڍڙن گولن تي لڳائي به مادي گلڇڳي ۾ رکيو ويندو آهي.<ref>عبدالجبار البڪر، ''نخلة التمر ماضيها وحاضرها''، ص 341–347.</ref> ====مشيني زرپاشي==== مشيني زرپاشي لاءِ مختلف اوزار استعمال ٿيندا آهن، جهڙوڪ رٻڙ جو ڦوڪڻو، ڊگهي ڌاتوءَ جي نلي سان ڳنڍيل پرڳڻ ڇاڻيندڙ اوزار يا هوا سان پرڳڻ اڏائيندڙ مشينون. ڪجهه هنڌن تي جهازن وسيلي به زرپاشي جا تجربا ڪيا ويا آهن، پر انهن جي ڪاميابي موسم ۽ مقامي حالتن موجب مختلف رهي آهي.<ref>عبدالجبار البڪر، ''نخلة التمر ماضيها وحاضرها''، ص 347–350.</ref> بهتر ڦر لڳڻ لاءِ مادي گلڇڳي جو ڍڪ کُلڻ کان پوءِ زرپاشي ٽن يا چئن ڏينهن اندر ڪرڻ گهرجي.<ref>عبدالجبار البڪر، ''نخلة التمر ماضيها وحاضرها''، ص 352.</ref> پرڳڻ جي ڦٽڻ لاءِ لڳ ڀڳ 35°C گرمي پد وڌيڪ موزون آهي، جڏهن⁠تہ 43.3°C تي ان جي ڦٽڻ جي صلاحيت گهڻو گهٽجي وڃي ٿي. زرپاشيءَ کان فوراً پوءِ مينهن پوڻ سان پرڳڻ ڌوپجي سگهي ٿو. جيڪڏهن مينهن ڇهن ڪلاڪن کان پوءِ پوي ته ڦر لڳڻ تي گهڻو اثر نٿو پوي، پر ان کان اڳ پوڻ سان ڦر لڳڻ ۾ چوٿون يا ٽيون حصو گهٽتائي اچي سگهي ٿي. سخت گرم ۽ سڪل هوائون گلن کي سڪائي ڀاڻجڻ جي عمل کي به متاثر ڪري سگهن ٿيون.<ref>عبدالجبار البڪر، ''نخلة التمر ماضيها وحاضرها''، ص 353، 356.</ref> <gallery widths="190"> File:Phoenix dact.-florfem-1.jpg|مادي کجيءَ جي گلڇڳي جو ويجهو ڏيک File:Phoenix dact.-flormasc-1.jpg|نر کجيءَ جي گلڇڳي جو ويجهو ڏيک File:A pollinated date palm female inflorescence (close-up).jpg|زرپاشي ڪيل مادي گلڇڳي File:Pollinated date palm.jpg|[[عجمان]] ۾ زرپاشي ڪيل کجي </gallery> ====ڀاڻ کان بغير ڦر لڳڻ==== ڪڏهن ڪڏهن کجور جو مادي گل زرپاشي ۽ ڀاڻجڻ کان سواءِ به ڦر ۾ بدلجي سگهي ٿو. هن عمل کي [[غير ڀاڻيل ڦر لڳڻ]] چيو ويندو آهي. اهڙا ميوا ٻج کان خالي هوندا آهن، ۽ عرب علائقن ۾ انهن لاءِ مختلف مقامي نالا استعمال ٿيندا آهن. غير ڀاڻيل ڦر لڳڻ جا ٻه قسم آهن: قدرتي ۽ هٿرادو.<ref name="datefruitgrowth" /> [[File:أزهار النخيل.jpg|thumb|کجور جي ڦر لڳڻ واري شروعاتي حالت]] قدرتي حالت ۾ مادي گلن جي بيضه دانين ۾ واڌ وارا هارمون ڪافي مقدار ۾ موجود هوندا آهن، تنهنڪري ڀاڻجڻ کان سواءِ به واڌ شروع ٿي سگهي ٿي. اهڙا ميوا عام طور آخري پچڻ واري مرحلي تائين نٿا پهچن ۽ تجارتي اهميت نٿا رکن. هٿرادو طريقي ۾ گل اچڻ واري دور ۾ بيضه دانين تي واڌ جا ضابطا ڪندڙ مادا ڇٽيا ويندا آهن ته جيئن ٽيئي ڪارپل ڦر ۾ بدلجن. ضرورت موجب مختلف مرحلن تي ٻيهر ڇنڊڇاڻ ڪئي ويندي آهي ته جيئن ميوا آخري پچڻ تائين پهچي سگهن. هٿرادو غير ڀاڻيل ڦر لڳائڻ جا مقصد هي آهن: * هڪ گل مان هڪ بدران ٽي ميوا حاصل ڪرڻ؛ * گهٽ پيداوار جي پورائي ڪرڻ؛ * ڪجهه نر پرڳڻ جي اثر سبب پيدا ٿيندڙ گهٽ معيار وارن ميون جي مسئلي کي گهٽائڻ؛ * گهٽ معيار واري پيداوار کي صنعتي استعمال لاءِ ڪم آڻڻ. هن مقصد لاءِ استعمال ٿيندڙ واڌ وارن مادن ۾ هي شامل آهن: * انڊول-3-ايسيٽڪ تيزاب؛ * انڊول-3-بيوٽيرڪ تيزاب؛ * گبرلڪ تيزاب؛ * [[امينو تيزاب]]. ===زرعي تاريخ=== [[File:Unripe dates on a palm tree in Bahrain.jpg|thumb|بحرين ۾ کجيءَ تي ڪچيون کجورون]] کجور جي پوک وچ اوڀر ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ هزارين سالن کان ٿيندي اچي ٿي. آثار قديمه مان معلوم ٿيو آهي ته اولهه پاڪستان جي نوپٿر دور واري ماڳ [[مهرڳڙهه]] ۾ لڳ ڀڳ 7000 ق.م. ڌاري، ۽ اوڀر عربستان ۾ 5530 کان 5320 ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ کجور جي پوک جا ثبوت موجود آهن.<ref name="KenoyerHeuston2005">{{cite book |last1=Kenoyer |first1=Jonathan Mark |last2=Heuston |first2=Kimberley Burton |url=https://books.google.com/books?id=7CjvF88iEE8C&pg=PP1 |title=The Ancient South Asian World |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=978-0-19-522243-2 |series=The World in Ancient Times}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Tengberg |first1=M. |date=November 2012 |title=Beginnings and early history of date palm garden cultivation in the Middle East |journal=Journal of Arid Environments |volume=86 |pages=139–147 |doi=10.1016/j.jaridenv.2011.11.022}}</ref> قديم ميسوپوٽيميا کان وٺي [[قديم مصر]] تائين کجور جي پوک عام هئي. قديم مصري کجور مان شراب تيار ڪندا هئا ۽ فصل جي موسم ۾ تازيون کجورون به کائيندا هئا.<ref>{{Cite book |last=Darby |first=William J. |title=Food: The Gift of Osiris |publisher=Academic Press |year=1977}}</ref> [[شام (تاريخي خطو)|شام]] جي علائقي ۾ پڻ ٽامي جي دور جي ماڳن، جهڙوڪ [[ناهل مشمار]] ۽ [[ٽيليلات الغسول]] مان کجور جا قديم آثار مليا آهن.<ref name="Shafer-Elliott-2022">{{Citation |last=Shafer-Elliott |first=Cynthia |chapter=Fruits, Nuts, Vegetables, and Legumes |date=2022 |title=T&T Clark Handbook of Food in the Hebrew Bible and Ancient Israel |page=145 |publisher=T&T Clark}}</ref> [[File:Mazafati dates - whole, halved and seed.jpg|thumb|مزافتي قسم جون کجورون]] يهوديه جي کجور جو هڪ قسم خاص شهرت رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جا لڳ ڀڳ 2,000 سال پراڻا ٻج ڪاميابيءَ سان ڦٽا هئا. اهڙن ٻجن مان نڪتل وڻن کي ميٿوسيله، هينا، آدم، جوڊٿ، بوعز، يونس ۽ يوريل نالا ڏنا ويا آهن.<ref>{{Cite news |last=Fountain |first=Henry |date=2008-06-17 |title=Date Seed of Masada is Oldest Ever to Sprout |newspaper=New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/06/17/science/17obseed.html}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Origins and insights into the historic Judean date palm based on genetic analysis of germinated ancient seeds and morphometric studies|journal=Science Advances|volume=6|issue=6|article-number=eaax0384|year=2020|doi=10.1126/sciadv.aax0384}}</ref> 12هين صديءَ ۾ اندلس جي مشهور زرعي عالم [[ابن العوام]] پنهنجي ڪتاب ''ڪتاب الفلاحة'' ۾ کجور جي پوک بابت تفصيلي باب لکيو.<ref>{{cite book |last=Ibn al-'Awwam |first=Yaḥyá |title=Le livre de l'agriculture d'Ibn-al-Awam (kitab-al-felahah) |year=1864 |pages=321–326}}</ref> بعد ۾ عرب ۽ يورپي واپارين کجور کي اتر آفريڪا، اسپين ۽ ٻين علائقن تائين پهچايو. اسپيني آبادڪارن 1769ع تائين ان کي ڪيليفورنيا ۾ ۽ 16هين صديءَ ۾ ميڪسيڪو ۾ متعارف ڪرايو.<ref>{{cite journal |last1=Rivera |first1=D. |last2=Johnson |first2=D. |title=Historical evidence of the Spanish introduction of date palm (''Phoenix dactylifera'') into the Americas |journal=Genetic Resources and Crop Evolution |volume=60 |issue=4 |year=2012 |pages=1437–1445 |doi=10.1007/s10722-012-9932-5}}</ref> {| class="wikitable floatright" style="width:13em; text-align:center;" |+ کجور جي پيداوار (2024ع)<br />{{small|مليون ٽن}} |- ! ملڪ !! پيداوار |- | {{SAU}} سعودي عرب || 1.9 |- | {{EGY}} مصر || 1.8 |- | {{ALG}} الجزائر || 1.3 |- | {{IRN}} ايران || 1.2 |- | {{PAK}} پاڪستان || 0.7 |- | {{IRQ}} عراق || 0.6 |- ! دنيا ! 9.9 |- | colspan="2" | {{small|ذريعو: [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] (FAOSTAT)}}<ref name="FAO2024">{{cite web |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |title=Dates production in 2024, Crops/Regions/World list/Production Quantity |publisher=FAOSTAT |year=2025 |access-date=31 December 2025 }}</ref> |} ===قسم=== {{Main|کجور جا قسم}} کجور جي پوک جي ڊگهي تاريخ دوران سوين قسم ۽ مقامي نسلون وجود ۾ آيون آهن، پر انهن جو صحيح تعداد طئي ڪرڻ ڏکيو آهي. حسين ۽ الزيد (1975ع) لڳ ڀڳ 400 قسمن جو ذڪر ڪيو آهي، جڏهن⁠ته نڪسن (1954ع) اٽڪل 250 قسمن جا نالا ڏنا آهن.<ref>{{cite report|publisher=Ministry of Agriculture and Water, Saudi Arabia|year=1975|title=Studies on physical and chemical characteristics of date varieties of Saudi Arabia|last1=Hussain|first1=Fazal|last2=El-Zeid|first2=A}}</ref><ref>{{cite journal|last=Nixon|first=R.W.|year=1954|title=Date culture in Saudi Arabia|journal=Ann. Date Growers' Instit.|issue=31|pages=15–20}}</ref> انهن مان گهڻا رڳو مخصوص علائقن تائين محدود آهن، جڏهن⁠ته صرف ڪجهه درجن قسمن کي عالمي تجارتي اهميت حاصل ٿي آهي. دنيا ۾ مشهور قسمن ۾ الجزائر جو [[ڊيگليٽ نور]]، عراق جا ياحيدي ۽ هلاوي، مراڪش جو [[ميجول]]، ۽ ايران جو [[مزافتي]] شامل آهن.<ref>{{cite book|first1=Jiwan S.|last1=Sidhu|editor-last1=Hui|title=Handbook of Fruits and Fruit Processing|chapter=Date Fruits Production and Processing|publisher=John Wiley & Sons|year=2008|pages=396–}}</ref> ==پيداوار== 2024ع ۾ سڄي دنيا ۾ کجور جي پيداوار لڳ ڀڳ 9.9 ملين [[ٽن]] هئي. پيداوار ۾ [[سعودي عرب]]، [[مصر]]، [[الجزائر]] ۽ [[ايران]] اڳڀرا رهيا، ۽ انهن چئن ملڪن گڏجي دنيا جي ڪل پيداوار جو لڳ ڀڳ 63 سيڪڙو حصو پيدا ڪيو.<ref name="FAO">{{cite web|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL|title=Dates production in 2024, Crops/Regions/World list/Production Quantity/Year (pick lists)|year=2025|publisher=UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT)|access-date=31 December 2025}}</ref> ==غذائي قدر== {{Nutritional value | name = ڊيگليٽ نور کجور | image = Dattes deglet from Biskra.jpg | caption = ڊيگليٽ نور قسم جون کجورون | kcal = 282 | carbs = 75 g | sugars = 63 g | sucrose = 23.8 g | glucose = 19.9 g | fructose = 19.6 g | fibre = 8 g | fat = 0.4 g | protein = 2.4 g | water = 20.5 g | vitA_iu = 10 | betacarotene_ug = 6 | lutein_ug = 75 | thiamin_mg = 0.052 | riboflavin_mg = 0.066 | niacin_mg = 1.274 | pantothenic_mg = 0.589 | vitB6_mg = 0.165 | folate_ug = 19 | vitC_mg = 0.4 | vitE_mg = 0.05 | vitK_ug = 2.7 | calcium_mg = 39 | iron_mg = 1.02 | magnesium_mg = 43 | manganese_mg = 0.262 | phosphorus_mg = 62 | potassium_mg = 656 | sodium_mg = 2 | zinc_mg = 0.29 | note = [https://fdc.nal.usda.gov/food-details/171726/nutrients USDA غذائي ڊيٽابيس] }} ڊيگليٽ نور قسم جي کجور ۾ لڳ ڀڳ 21 سيڪڙو پاڻي، 75 سيڪڙو [[ڪاربوهائيڊريٽ]] (جن مان 63 سيڪڙو شڪر ۽ 8 سيڪڙو [[غذائي ريشو]])، 2 سيڪڙو [[پروٽين]] ۽ هڪ سيڪڙو کان به گهٽ [[چرٻي]] هوندي آهي (جدول ڏسو). هر {{convert|100|g}} کجور مان لڳ ڀڳ {{convert|1180|kJ|kcal|abbr=off}} خوراڪي توانائي حاصل ٿئي ٿي. اها [[پوٽاشيم]] جو مالا مال ذريعو (روزاني ضرورت جو 22 سيڪڙو) آهي، جڏهن⁠ته [[پينٽوٿينڪ تيزاب]]، [[وٽامن بي 6]]، [[ميگنيشيم]] ۽ [[مينگنيز]] جا مناسب مقدار (روزاني ضرورت جو 10–19 سيڪڙو) پڻ فراهم ڪري ٿي. ٻين [[خرد غذائي جزا|خرد غذائي جزن]] جا مقدار نسبتاً گهٽ هوندا آهن. کجور ۾ موجود بنيادي ڪاربوهائيڊريٽ [[گلوڪوز]] (20٪)، [[فرڪٽوز]] (20٪) ۽ [[سڪروز]] (24٪) آهن.<ref>{{cite journal |last1=Alkaabi |first1=Juma M |last2=Al-Dabbagh |first2=Bayan |last3=Ahmad |first3=Shakeel |last4=Saadi |first4=Hussein F |last5=Gariballa |first5=Salah |last6=Ghazali |first6=Mustafa Al |date=2011-05-28 |title=Glycemic indices of five varieties of dates in healthy and diabetic subjects |journal=Nutrition Journal |volume=10 |issue=1 |page=59 |doi=10.1186/1475-2891-10-59 |pmc=3112406 |pmid=21619670}}</ref> کجور جي مختلف قسمن جو [[گلائيسيمڪ اشاري]] (GI) 38 کان 71 جي وچ ۾ هوندو آهي، جڏهن⁠ته ان جو اوسط 53 آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته کجور نسبتاً گهٽ گلائيسيمڪ اشاري واري خوراڪ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Miller |first1=C. J. |last2=Dunn |first2=E. V. |last3=Hashim |first3=IB |year=2002 |title=Glycemic index of 3 varieties of dates |journal=Saudi Medical Journal |volume=23 |issue=5 |pages=536–538 |pmid=12070575}}</ref> ==استعمال== ===ميوا=== خشڪ يا نرم کجور سڌيءَ طرح کاڌي ويندي آهي، يا ان مان ککڙي ڪڍي ان ۾ [[بادام]]، [[اخروٽ]]، [[پيڪان]]، کنڊ ۾ رڌل نارنگي يا ليمي جا کل، [[طحيني]]، [[مارزيپان]] يا [[ڪريم چيز]] ڀري پيش ڪئي ويندي آهي. ککڙي ڪڍيل کجور کي ''بي ٻج کجور'' پڻ چيو ويندو آهي. ڪجهه سڪايل بي ٻج کجورون [[گلوڪوز]] جي شربت سان چمڪائي ناشتي طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. کجور کي ٽڪر ڪري ڪيترن مٺن ۽ کارن کاڌن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ مراڪش جي [[طاجين]]، [[پڊنگ]]، ''[[ڪعڪ]]'' ۽ ٻين مٺاڻن ۾. کجور مان کجور جي ماني، کجور جو پيسٽ (''عجوه'')، کجور جي ليئي، [[کجور جو شربت]] (دبس يا رُب)، [[کجور جي کنڊ]]، [[سرڪو]] ۽ [[شراب]] پڻ تيار ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite journal |doi=10.1021/ie50319a016 |title=Vinegar from Dates |year=1936 |last1=Das |first1=Bhagwan |last2=Sarin |first2=J. L. |journal=Industrial & Engineering Chemistry |volume=28 |issue=7 |page=814}}</ref><ref>{{Cite book|title=Studies in Ancient Technology |volume=1 |last1=Forbes |first1=Robert James |publisher=E.J. Brill |year=1971 |page=78}}</ref> جديد دور ۾ چاڪليٽ سان ڍڪيل کجور ۽ گيس وارو کجور جو رس پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ڪجهه اسلامي ملڪن ۾ [[رمضان]] ۽ ٻين خاص موقعن تي غير الڪوحلي مشروب طور استعمال ڪيو ويندو آهي. مسلمان رمضان ۾ [[افطار]] وقت روزو عام طور کجور سان کوليندا آهن. برطانيا ۾ درآمد ٿيل ڪٽيل کجور [[اسٽڪي ٽافي پڊنگ]]، [[ڪرسمس پڊنگ]] ۽ ٻين روايتي مٺاڻن ۾ استعمال ٿيندي آهي. کجور مشهور برطانوي ساس [[ايڇ پي ساس]] جي جزن مان پڻ هڪ آهي.<ref>{{Cite web |last=Jonathan |date=2025-05-28 |title=Great British Icons: HP Sauce |url=https://anglotopia.net/british-identity/british-food/great-british-icons-hp-sauce/}}</ref> اسپين جي ڏکڻ-اوڀر ۾، خاص ڪري [[ايلچي جي کجين جو باغ|ايلچي]] واري علائقي ۾، بي ٻج کجور کي تريل بادام سان ڀري بيڪن ۾ ويڙهي هلڪو ترڻ بعد پيش ڪيو ويندو آهي. [[اسرائيل]] ۾ کجور جو شربت، جنهن کي ''سيلان'' چيو وڃي ٿو، ڪڪڙ جي گوشت، مٺاڻن ۽ ماکيءَ جي متبادل طور استعمال ٿيندو آهي. [[پاڪستان]] ۾ پڪي کجور مان تيار ٿيندڙ ڳاڙهو شربت چمڙي جي ٿيلهن ۽ پائيپن کي رسڻ کان بچائڻ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ====کجور جا ڪانٽا==== [[File:Date forks in lizard stand.jpg|thumb|قديم زماني جا کجور کائڻ جا ڪانٽا]] ماضيءَ ۾ چپچپي کجور کائڻ لاءِ ٻه ڏند وارا خاص ننڍا ڪانٽا استعمال ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite web |title=Jensen fork |url=https://www.smpub.com/ubb/Forum26/HTML/002730.html}}</ref> اڄڪلهه انهن جي جاءِ تي گهڻو ڪري پلاسٽڪ جا ننڍا ڪانٽا استعمال ڪيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ پلاسٽڪ جي گهٽ ٿيندڙ استعمال سبب هاڻي اهي به گهٽ ڏسڻ ۾ اچن ٿا. ===ٻج=== کجور جي ٻجن ۾ 0.56 کان 5.4 سيڪڙو تائين لاريڪ تيزاب موجود هوندو آهي، ۽ انهن مان [[آڪسيلڪ تيزاب]] پڻ حاصل ڪري سگهجي ٿو. ٻجن مان نڪتل تيل، جنهن ۾ [[لاريڪ تيزاب]] ۽ [[اوليڪ تيزاب]] گهڻي مقدار ۾ هوندا آهن، سينگار ۽ چمڙي جي سنڀال وارين شين ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. ٻجن کي پسائي چوپائي مال جي خوراڪ، يا ڪافي جي متبادل طور پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه تجرباتي تحقيقن موجب، کجور جي ٻجن جو آبي عرق چوٿين ۾ [[ڊي اين اي]] جي نقصان کي گهٽائڻ ۽ جينياتي نقصان کان بچاءَ جا اثر ڏيکاريا آهن.<ref name="DiabKA">{{cite journal|last=Diab|first=K.A.|author2=E. I. Aboul-Ela|title=In Vivo Comparative Studies on Antigenotoxicity of Date Palm (''Phoenix dactylifera'' L.) Pits Extract Against DNA Damage Induced by N-Nitroso-N-methylurea in Mice|journal=Toxicology International|year=2012|volume=19|issue=3|pages=279–286|pmid=23293467|pmc=3532774}}</ref> ===ميون جا ڇڳا=== ميوا لاهڻ کان پوءِ رهيل ڇڳا جهاڙن طور استعمال ڪيا ويندا آهن. تازين تحقيقن مان معلوم ٿيو آهي ته گلن جا ڏانڊا آرائشي مقصدن لاءِ به ڪارآمد آهن.<ref>{{cite journal |last1=Kiran |first1=S |year=2014 |title=Floral Stalk on Date Palm: A New Discovery |journal=International Journal of Agricultural Research, Innovation and Technology|volume=4|issue=2|pages=53–54|doi=10.3329/ijarit.v4i2.22649}}</ref> ===رس=== [[File:Sweet sap from date palm.JPG|thumb|ڀارت جي اولھ بنگال ۾ کجيءَ مان ڪڍيل مٺو رس]] ''Phoenix dactylifera'' کان علاوه، جهنگلي کجين، جهڙوڪ ''[[فونيڪس سلويسٽرس]]'' ۽ ''[[فونيڪس ريڪليناٽا]]'' مان پڻ رس حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal |last=Dalibard |first=C |date=1999 |title=Overall view on the tradition of tapping palm trees and prospects for animal production |journal=Livestock Research for Rural Development |volume=11}}</ref> کجيءَ جو ڪچو رس پيئڻ سان ڪڏهن ڪڏهن چمگادڙن کان انسانن ۾ [[نيپا وائرس]] منتقل ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|title=The Nipah virus has a kill rate of 70%|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2023/01/31/1148681236/}}</ref> بهرحال، رس کي اُٻاري ڳاڙهو شربت ٺاهڻ سان وائرس غيرفعال ٿي ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=The Nipah virus has a kill rate of 70%|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2023/01/31/1148681236/}}</ref> ===پن=== اتر آفريڪا ۾ کجيءَ جا پن جهوپڙيون ٺاهڻ لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا آهن. پختن پنن مان تڏا، پردا، ٽوڪريون ۽ هٿ جا پنکا تيار ڪيا ويندا آهن. انهن مان گرمي روڪڻ وارا تختا پڻ ٺاهيا ويندا آهن. سڪل پنن جا ڏانڊا سيلولوز حاصل ڪرڻ، لٺين، جهاڙن، مڇي مارڻ جي ترن ۽ ٻارڻ طور ڪم ايندا آهن. پنن جي ڍڪين مان خوشبودار ريشو حاصل ٿيندو آهي، جيڪو رسا، کٿا ۽ وڏيون ٽوپيون ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي. نرم پن سبزي طور پڻ کاڌا ويندا آهن، جڏهن⁠ته کجيءَ جو وچيون گابو (دل) پڻ کاڌو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان کي ڪڍڻ سان وڻ مري ويندو آهي. ڏڪار جي زماني ۾ پسيل ٻجن کي اٽي سان ملائي ماني تيار ڪئي ويندي آهي. کجيءَ جا گل به کاڌا ويندا آهن، ۽ خاص ڪري مادي گل سلاد ۾ يا سڪي مڇي سان گڏ پيهي مانيءَ جي چٽڻي طور استعمال ڪيا ويندا آهن. ==ثقافت ۾== {{Further|کجيءَ جي ٽاري (علامت)|اسلام ۾ ٻوٽا}} [[بائيبل]] ۾ کجور جو ذڪر 50 کان وڌيڪ ڀيرا ۽ [[قرآن]] ۾ 20 ڀيرا آيو آهي. کجي ابراهيمي مذهبن ۾ وڏي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت رکي ٿي. [[قديم اسرائيل]] ۾، جتي [[يهوديت]] ۽ پوءِ [[عيسائيت]] جو ارتقا ٿيو، کجي وڏي پيماني تي خوراڪ جي ذريعي طور پوکي ويندي هئي.<ref name="James Hastings 1909">{{cite book |author=James Hastings |title=Dictionary of the Bible |publisher=The Monist |year=1909 |page=675}}</ref> عيسائي مذهب ۾ [[آچر نخلستان]] جي موقعي تي کجيءَ جون ٽاريون استعمال ڪيون وينديون آهن. ===قديم روم=== [[قديم روم]] ۾ فتح جي علامت طور جلوسن ۾ جيڪي کجيءَ جون ٽاريون استعمال ٿينديون هيون، سي گهڻو ڪري ''[[فونيڪس ڊيڪٽيلائيفيرا]]'' جون هونديون هيون.<ref>{{cite book |author=Ernest Small |title=Top 100 Food Plants |publisher=NRC Research Press |year=2009 |page=231}}</ref> کجي رومي گهرن جي اندرين باغن ۾ به مشهور آرائشي وڻ هئي، جيتوڻيڪ اٽلي جي معتدل آبهوا ۾ عام طور تي ميوو نه ڏيندي هئي.<ref name="Linda Farrar 1998 141">{{cite book |author=Linda Farrar |title=Ancient Roman Gardens |year=1998 |page=141}}</ref> ===قديم اسرائيل ۽ يهوديت=== کجي [[ست مشهور جنسون]] مان هڪ آهي، جيڪي روايتي طور [[اسرائيل جي سرزمين]] سان لاڳاپيل آهن ۽ يهودي روايت ۾ وڏي اهميت رکن ٿيون.<ref name="Shafer-Elliott-2022" /><ref>{{Cite book |last=Cooper |first=John |title=Eat and be satisfied: a social history of Jewish food |year=1993 |publisher=Jason Aronson}}</ref> تاريخي طور کجي [[يهوديا]] ۽ يهودي قوم جي علامت پڻ رهي آهي.<ref>{{Cite book |last1=Küchler |first1=Max |last2=Theissen |first2=Gerd |title=Jerusalem und die Länder |year=2009}}</ref> [[File:Ancient_Coin.jpeg|thumb|ٻي صدي عيسويءَ جو يهودي سڪو، جنهن تي کجيءَ جو نقش آهي]] [[عبراني بائيبل]] ۾ کجيءَ جو بار بار ذڪر ملي ٿو. محققن موجب [[خروج جو ڪتاب]] ۾ ”کير ۽ ماکيءَ سان وهندڙ ملڪ“ مان مراد ماکيءَ بدران کجور جو شربت پڻ ٿي سگهي ٿو.<ref name="Shafer-Elliott-2022" /> کجيءَ جا وڻ [[ايلم]]، [[يريحو]] (”کجين جو شهر“) ۽ [[دبورا]] جي فيصلي واري هنڌ سان پڻ لاڳاپيل آهن.<ref name="Shafer-Elliott-2022" /> [[زبور]] 92:12 ۾ صالح انسان کي کجيءَ سان تشبيهه ڏني وئي آهي، جڏهن⁠ته [[غزل الغزلات]] ۾ حسن ۽ قامت جي تشبيهه پڻ کجيءَ سان ڏني وئي آهي.<ref name="Shafer-Elliott-2022" /> [[سليمان جو مندر]] ۽ [[حزقيل جو مندر]] جي بيانن ۾ به کجيءَ جا نقش نمايان آهن.<ref name="Shafer-Elliott-2022" /> کجيءَ جو وڻ بعد ۾ يهوديا ۽ يهودي قوم جي عام علامت بڻجي ويو، جيڪو سڪن، عبادتگاهن ۽ مندرن جي سينگار ۾ استعمال ٿيندو هو. يهودين جي عيد [[سڪوت]] دوران کجيءَ جي پنن کي خاص مذهبي اهميت حاصل آهي. کجيءَ جي بند ٽاري، جيڪا ''[[لولائو]]'' سڏجي ٿي، [[چار مقدس ٻوٽا]] مان هڪ آهي، جيڪا عبادت دوران استعمال ڪئي ويندي آهي.<ref>{{Cite book |last=Karo |first=Joseph ben Ephraim |title=The Metsudah Kitzur Shulchan Aruch |year=1999}}</ref><ref name="James Hastings 1909" /> کجيءَ جا پن ''[[سخاخ]]'' طور پڻ ڪم ايندا آهن، جيڪي عارضي عبادتگاهه ''[[سڪا]]'' جي ڇت ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref>{{Cite web |title=KKL Preparing for Distribution of "Schach" |url=https://www.israelnationalnews.com/News/Flash.aspx/171541}}</ref> ===اسلام=== [[File:Meharban dates at a store.jpg|thumb|رمضان جي تياريءَ لاءِ وڪري تي رکيل کجور]] [[قرآن]] موجب، [[الله]] حضرت [[مريم]] کي حضرت [[عيسى]] جي ولادت وقت کجور کائڻ جو حڪم ڏنو.<ref>قرآن مجيد، سورة مريم، آيتون 22–25.</ref> اسلامي روايت موجب [[رمضان]] ۾ سج لهڻ کان پوءِ [[افطار]] وقت روزو عام طور کجور ۽ کير يا ڏهي سان کوليو ويندو آهي. ===مندائيت=== [[مندائيت]] ۾ کجي (مندائي: ''sindirka'')، جيڪا وڻ ۽ ان جي ميوي ٻنهي لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، [[ڪائناتي وڻ]] جي علامت آهي ۽ اڪثر [[ڪائناتي چشمو]] (مندائي: ''aina'') سان گڏ ذڪر ٿيندي آهي. مندائي مذهبي متنن ۾ کجيءَ کي مردانگي ۽ چشمي کي نسوانيت جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Secret Adam">{{cite book|last=Drower|first=E. S.|title=The Secret Adam: A Study of Nasoraean Gnosis|year=1960|publisher=Clarendon Press}}</ref><ref>{{cite book |last=Nasoraia |first=Brikha |title=The Mandaean Rivers Scroll (Diwan Nahrawatha): An Analysis |publisher=Routledge |year=2022}}</ref> ==تصويرون== <gallery> File:Dried date, peach, apricot, and stones. From Lahun, Fayum, Egypt. Late Middle Kingdom. The Petrie Museum of Egyptian Archaeology, London.jpg|[[لاهون]]، [[فيوم]]، [[مصر]] مان مليل خشڪ کجور، آڙو ۽ زردالو؛ [[قديم مصر جي وچين بادشاهت]] جو دور File:Emblem of Saudi Arabia.svg|[[سعودي عرب]] جي قومي نشان ۾ کجي File:Date palm cutting growing on the trunk.jpg|کجيءَ جي ٿڙ مان وڌندڙ پاڙ جي شاخ (سڪر) File:Date-seller.jpg|[[ڪويت شهر]] جي پراڻي [[سوق]] ۾ کجور وڪڻندڙ File:Abu Dhabi – Corniche 3 - أبو ظبي - الكورنيش - panoramio.jpg|[[ابوظهبي]] ۾ شاهراهه جي وچ واري حصي تي کجين ۽ ٻين وڻن جي قطار File:Ripe and dry dates fruit bunches.jpg|کجيءَ تي تازيون ۽ سڪيل کجورن جا ڇڳا </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪامنز}} {{EB1911 poster|Date Palm}} * [https://www.fao.org/4/t0681E/t0681e02.htm کجور جي کجيءَ جون پيداوارون] – [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت جي تنظيم]] (FAO) کان وڌيڪ معلومات {{کجور جا قسم}} {{Taxonbar|from=Q25292}} {{Authority control}} [[زمرو:کجور جي کجي]] [[زمرو:ريگستاني ميوا]] [[زمرو:خشڪي سَهندڙ وڻ]] [[زمرو:کاڌي لائق کجيون]] [[زمرو:ميويدار وڻ]] [[زمرو:آفريڪا جا باغيچا وارا ٻوٽا]] [[زمرو:ايشيا جا باغيچا وارا ٻوٽا]] [[زمرو:آرائشي وڻ]] [[زمرو:فونيڪس]] [[زمرو:1753ع ۾ بيان ڪيل ٻوٽا]] [[زمرو:بائيبل ۾ ذڪر ڪيل ٻوٽا]] [[زمرو:آفريڪا جا وڻ]] [[زمرو:بحر روم واري آبهوا جا وڻ]] [[زمرو:خط استوا واري زراعت]] {{رمضان جا موضوع|state=expanded}} [[زمرو:پاڪستان جا ميوا]] [[زمرو:کجيءَ جو وڻ]] [[زمرو:ميوا]] [[زمرو:وڻ]] dnhk6p2ahfqdeb8h6wr85wfp2044f8x 0 39581 400018 250827 2026-07-31T17:20:24Z Intisar Ali 8681 400018 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Willow |image = Salix alba Morton.jpg |image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[Morton Arboretum]] acc. 58–95*1 |regnum = [[Plant]]ae |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Rosids]] |ordo = [[Malpighiales]] |familia = [[Salicaceae]] |tribus = [[Saliceae]]<ref name="UniProt">{{cite web |url=http://www.uniprot.org/taxonomy/40685 |title=Genus '''Salix (willows)''' |work=Taxonomy |publisher=UniProt |accessdate=2010-02-04 |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://archive.is/20130905102841/http://www.uniprot.org/taxonomy/40685 |archivedate=2013-09-05 |df= }}</ref> |genus = '''''Salix''''' |genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |subdivision_ranks = Species |subdivision = About 400.<ref name=Mabberley/> <br/>See [[List of Salix species|List of ''Salix'' species]] |type_species = ''[[Salix alba]]'' <small>[[L.]]</small> |}} [[فائل:Weeping Willow by Pond.jpg|380px|thumb|Willow tree جنھن کي سنڌيءَ ۾ آسرنھن چوندا آهن]] آسرنھن: == حوالا == {{حوالا}} 30h8waynbrxvhh8vwk79o09chxsj811 400019 400018 2026-07-31T17:23:05Z Intisar Ali 8681 /* */ 400019 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس Salix}} {{Redirect2|ولَو وڻ|Salix||ولَو (سلجھائپ)|and|ولَو وڻ (سلجھائپ)|and|Salix (سلجھائپ)}} {{Use dmy dates|date=April 2026}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | oldest_fossil = Eocene | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[Salix جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' (Willow) سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' (Osier) ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' (Sallow) جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. ''Sallow'' جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي ''sealh'' مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ ''salix'' سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[Salix herbacea|بونا ولَو]] (''Salix herbacea'') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. == حوالا == {{حوالا}} npe5iymj5w3y2gt5x7qn5n4redb2dar 400020 400019 2026-07-31T20:40:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 400020 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس Salix}} {{Redirect2|ولَو وڻ|Salix||ولَو (سلجھائپ)|and|ولَو وڻ (سلجھائپ)|and|Salix (سلجھائپ)}} {{Use dmy dates|date=April 2026}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | oldest_fossil = Eocene | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[Salix جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' (Willow) سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' (Osier) ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' (Sallow) جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. ''Sallow'' جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي ''sealh'' مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ ''salix'' سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. == حوالا == {{حوالا}} 15see3jd8uwhpz5momriahx9x30qbeg 400021 400020 2026-07-31T20:41:42Z Intisar Ali 8681 /* */ 400021 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} } {{Automatic taxobox | name = ولَو | oldest_fossil = Eocene | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' (Willow) سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' (Osier) ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' (Sallow) جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. ''Sallow'' جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي ''sealh'' مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ ''salix'' سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. == حوالا == {{حوالا}} 1pd7xhtqkhvyg0winoi3mlqokkt9qaj 400022 400021 2026-07-31T20:41:53Z Intisar Ali 8681 /* */ 400022 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | oldest_fossil = Eocene | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' (Willow) سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' (Osier) ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' (Sallow) جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. ''Sallow'' جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي ''sealh'' مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ ''salix'' سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. == حوالا == {{حوالا}} 63y62l3xr28f6n39224oo4labm6rtrw 400023 400022 2026-07-31T20:43:57Z Intisar Ali 8681 /* */ 400023 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. == حوالا == {{حوالا}} m2psff3sko8qez8kaggk1061n6dwnjm 400024 400023 2026-07-31T20:46:11Z Intisar Ali 8681 /* */ 400024 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. == حوالا == {{حوالا}} i05krskioqr02havb5ba17hu78iaens 400025 400024 2026-07-31T21:08:16Z Intisar Ali 8681 400025 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. ==درجابندي== جنس ''Salix'' جو سائنسي نالو پهريون ڀيرو [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ استعمال ڪيو.<ref name=IPNI_325916-2>{{cite web |title=''Salix'' L. |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/325916-2 |access-date=6 May 2021 }}</ref> ان وقت حياتياتي درجابندي ۾ [[قسمي نوع]] (ٽائپ اسپيشيز) جو جديد تصور موجود نه هو، تنهن ڪري لينيئس جي مقرر ڪيل جنسن لاءِ قسمي نوع بعد ۾ مقرر ڪيا ويا.<ref name=NHM_LPNTP>{{Citation |mode=cs1 |title=Introduction and Historical Perspective |website=The Linnaean Plant Name Typification Project |date=24 October 2022 |publisher=[[لنڊن قدرتي تاريخ عجائب گهر]]|doi=10.5519/qwv6u7j5 |url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/linnaean-typification/introduction.html |access-date=6 May 2021 |author1=Natural History Museum }}</ref> هن جنس جي قسمي نوع ''[[اڇو ولو|Salix alba]]'' آهي، جنهن جي بنياد تي ''Salix'' نالي کي محفوظ (conserved) رکيو ويو آهي.<ref name=IPNI_325916-2/> جنسي نالو ''Salix'' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، ۽ قديم رومي به اهو لفظ ولو جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name=Gen_Gat>Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen (German). 3rd ed., completely revised and expanded. Nikol, [[هيمبرگ]] 2005, {{ISBN|3-937872-16-7}} (reprint from 1996). pg. 552</ref> هڪ نظريي موجب هي لفظ اصل ۾ ڪنهن [[ڪلٽڪ ٻوليون|ڪلٽڪ ٻولي]] مان نڪتل آهي، جتي ''sal'' جي معنيٰ "ويجهو" ۽ ''lis'' جي معنيٰ "پاڻي" آهي، جيڪو ولو جي قدرتي رهائش ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name=FloraUSSR>{{cite book |last=Nazarov |first=M. I. |editor-last=Komarov |editor-first=Vladimir Leontyevich |editor-link=Vladimir Leontyevich Komarov |translator-last1=Landau |translator-first1=N. |date=1970 |orig-date=1936 |title=Flora of the U.S.S.R. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156050 |volume=5 |location=Jerusalem |publisher=[[اسرائيلي سائنسي ترجمن جو پروگرام]]|page=21 }}</ref> ولو جي درجابندي مختلف ذيلي جنسن (subgenera) ۾ ڪئي ويندي آهي، پر انهن جي حدبندي بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهن.<ref name="Wagner">{{Cite journal| doi = 10.3389/fpls.2021.662715 | volume = 12| article-number = 662715| last1 = Wagner| first1 = Natascha D.| last2 = Volf| first2 = Martin| last3 = Hörandl| first3 = Elvira| title = Highly Diverse Shrub Willows (''Salix'' L.) Share Highly Similar Plastomes| journal =[[فرنٽيئرز اِن پلانٽ سائنس]]| date = 3 September 2021| pmid = 34539686| pmc = 8448165| bibcode = 2021FrPS...1262715W| doi-access = free}}</ref> بناوٽي خاصيتن (Morphology) تي ٻڌل اڀياس موجب هن جنس کي عام طور ٽي يا پنج ذيلي جنسن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''Salix'' (جنهن مان ڪجهه ماهر ''Longifoliae'' ۽ ''Protitae'' کي الڳ ذيلي جنس قرار ڏين ٿا)، ''Chamaetia'' ۽ ''Vetrix''. جڏهن⁠ته فائيلوجينيٽڪ (ارتقائي) اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ''Chamaetia'' ۽ ''Vetrix'' هڪ ئي ارتقائي شاخ (clade) سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Wagner"/> هن جنس جا سڀ کان پراڻا فوسل [[ايوسين]] دور جي شروعات ۾ اتر آمريڪا مان مليا آهن، جڏهن⁠ته يورپ ۾ ان جا قديم ترين فوسل ابتدائي [[اوليگوسين]] دور سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Collinson |first=Margaret E. |date=1992 |title=The early fossil history of Salicaceae: a brief review |journal=[[رائل سوسائٽي آف ايڊنبرگ جا مقالا: حياتياتي سائنس]] |volume=98 |pages=155–167 |doi=10.1017/S0269727000007521 }}</ref> ===چونڊيل جنسون=== {{Main|سالڪس جي نسلن جي فهرست}} جنس ''Salix'' ۾ لڳ ڀڳ 350 قسمن جا پن ڇڻندڙ وڻ ۽ [[جهنگ]] شامل آهن. انهن ۾ پاڻ ۾ آسانيءَ سان سنگم (hybridization) ٿئي ٿو، ۽ اهڙين 160 کان وڌيڪ سنگمي جنسن کي سائنسي نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="POWO_325916-2" /> مشهور ولو جنسن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name=Mabberley>Mabberley, D.J. 1997. The Plant Book, Cambridge University Press #2: Cambridge.</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * ''[[Salix aegyptiaca]]'' – مسڪ ولو * ''[[اڇو ولو|Salix alba]]'' – اڇو ولو * ''[[Salix amygdaloides]]'' – پيچ پن وارو ولو * ''[[Salix arctica]]'' – آرڪٽڪ ولو * ''[[Salix babylonica]]'' – بابلي ولو يا روئيندڙ ولو * ''[[Salix bebbiana]]'' – بيڪڊ ولو * ''[[Salix caprea]]'' – ٻڪري ولو * ''[[Salix cinerea]]'' – ڀورو ولو * ''[[Salix discolor]]'' – آمريڪي پسي ولو * ''[[Salix eleagnos]]'' – روزميري ولو * ''[[Salix euxina]]'' – اوڀر ڪرئڪ ولو * ''[[Salix exigua]]'' – سنهو پن وارو ولو * ''[[Salix × fragilis]]'' – عام ڪرئڪ ولو * ''[[Salix glauca]]'' – سرمائي ولو * ''[[Salix gooddingii]]'' – گڊنگ جو ڪارو ولو * ''[[Salix herbacea]]'' – بونا ولو * ''[[Salix humboldtiana]]'' – همبولٽ ولو * ''[[Salix integra]]'' * ''[[Salix laevigata]]'' – ڳاڙهو ولو * ''[[Salix lasiolepis]]'' – ارويو ولو * ''[[Salix mucronata]]'' – سفصاف ولو * ''[[Salix nigra]]'' – ڪارو ولو * ''[[Salix paradoxa]]'' * ''[[Salix pierotii]]'' – ڪوريائي ولو * ''[[Salix purpurea]]'' – ارغواني ولو * ''[[Salix scouleriana]]'' – اسڪولر ولو * ''[[Salix Sepulcralis Group]]'' – سنگمي ولو جو گروهه * ''[[Salix tetrasperma]]'' – ڀارتي ولو * ''[[Salix triandra]]'' – بادامي پن وارو ولو * ''[[Salix viminalis]]'' – عام اوسيئر ولو {{div col end}} == حوالا == {{حوالا}} etjusqupsl3d7ck8boeekdmarxv7ljm 400026 400025 2026-07-31T21:20:03Z Intisar Ali 8681 400026 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. ==درجابندي== جنس ''سالڪس'' جو سائنسي نالو پهريون ڀيرو [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ استعمال ڪيو.<ref name=IPNI_325916-2>{{cite web |title=''Salix'' L. |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/325916-2 |access-date=6 May 2021 }}</ref> ان وقت حياتياتي درجابندي ۾ [[قسمي نوع]] (ٽائپ اسپيشيز) جو جديد تصور موجود نه هو، تنهن ڪري لينيئس جي مقرر ڪيل جنسن لاءِ قسمي نوع بعد ۾ مقرر ڪيا ويا.<ref name=NHM_LPNTP>{{Citation |mode=cs1 |title=Introduction and Historical Perspective |website=The Linnaean Plant Name Typification Project |date=24 October 2022 |publisher=[[لنڊن قدرتي تاريخ عجائب گهر]]|doi=10.5519/qwv6u7j5 |url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/linnaean-typification/introduction.html |access-date=6 May 2021 |author1=Natural History Museum }}</ref> هن جنس جي قسمي نوع ''[[اڇو ولو|سالڪس alba]]'' آهي، جنهن جي بنياد تي ''Salix'' نالي کي محفوظ (conserved) رکيو ويو آهي.<ref name=IPNI_325916-2/> جنسي نالو ''سالڪس'' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، ۽ قديم رومي به اهو لفظ ولو جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name=Gen_Gat>Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen (German). 3rd ed., completely revised and expanded. Nikol, [[هيمبرگ]] 2005, {{ISBN|3-937872-16-7}} (reprint from 1996). pg. 552</ref> هڪ نظريي موجب هي لفظ اصل ۾ ڪنهن [[ڪلٽڪ ٻوليون|ڪلٽڪ ٻولي]] مان نڪتل آهي، جتي ''sal'' جي معنيٰ "ويجهو" ۽ ''lis'' جي معنيٰ "پاڻي" آهي، جيڪو ولو جي قدرتي رهائش ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name=FloraUSSR>{{cite book |last=Nazarov |first=M. I. |editor-last=Komarov |editor-first=Vladimir Leontyevich |editor-link=Vladimir Leontyevich Komarov |translator-last1=Landau |translator-first1=N. |date=1970 |orig-date=1936 |title=Flora of the U.S.S.R. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156050 |volume=5 |location=Jerusalem |publisher=[[اسرائيلي سائنسي ترجمن جو پروگرام]]|page=21 }}</ref> ولو جي درجابندي مختلف ذيلي جنسن (subgenera) ۾ ڪئي ويندي آهي، پر انهن جي حدبندي بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهن.<ref name="Wagner">{{Cite journal| doi = 10.3389/fpls.2021.662715 | volume = 12| article-number = 662715| last1 = Wagner| first1 = Natascha D.| last2 = Volf| first2 = Martin| last3 = Hörandl| first3 = Elvira| title = Highly Diverse Shrub Willows (''سالڪس'' L.) Share Highly Similar Plastomes| journal =[[فرنٽيئرز اِن پلانٽ سائنس]]| date = 3 September 2021| pmid = 34539686| pmc = 8448165| bibcode = 2021FrPS...1262715W| doi-access = free}}</ref> بناوٽي خاصيتن (مارفولاجي) تي ٻڌل اڀياس موجب هن جنس کي عام طور ٽي يا پنج ذيلي جنسن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''سالڪز'' (جنهن مان ڪجهه ماهر ''لانگيفولياء'' ۽ ''پروٽائٽئي'' کي الڳ ذيلي جنس قرار ڏين ٿا)، ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس''. جڏهن⁠ته فائيلوجينيٽڪ (ارتقائي) اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس'' هڪ ئي ارتقائي شاخ (ڪليڊ) سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Wagner"/> هن جنس جا سڀ کان پراڻا فوسل [[ايوسين]] دور جي شروعات ۾ اتر آمريڪا مان مليا آهن، جڏهن⁠ته يورپ ۾ ان جا قديم ترين فوسل ابتدائي [[اوليگوسين]] دور سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Collinson |first=Margaret E. |date=1992 |title=The early fossil history of Salicaceae: a brief review |journal=[[رائل سوسائٽي آف ايڊنبرگ جا مقالا: حياتياتي سائنس]] |volume=98 |pages=155–167 |doi=10.1017/S0269727000007521 }}</ref> ===چونڊيل جنسون=== {{Main|سالڪس جي نسلن جي فهرست}} جنس ''سالڪس'' ۾ لڳ ڀڳ 350 قسمن جا پن ڇڻندڙ وڻ ۽ [[جهنگ]] شامل آهن. انهن ۾ پاڻ ۾ آسانيءَ سان سنگم (ھائبرڊائيزيشن) ٿئي ٿو، ۽ اهڙين 160 کان وڌيڪ سنگمي جنسن کي سائنسي نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="POWO_325916-2" /> مشهور ولو جنسن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name=Mabberley>Mabberley, D.J. 1997. The Plant Book, Cambridge University Press #2: Cambridge.</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * ''[[سالڪس ائيجپٽئاڪا]]'' – مسڪ ولو * ''[[اڇو ولو|سالڪس البا]]'' – اڇو ولو * ''[[سالڪس امائگڊائيمائلس]]'' – پيچ پن وارو ولو * ''[[سالڪس آرڪٽيڪا]]'' – آرڪٽڪ ولو * ''[[سالڪس بيبيلونڪا]]'' – بابلي ولو يا روئيندڙ ولو * ''[[سالڪس بيبيئانا]]'' – بيڪڊ ولو * ''[[سالڪس ڪيپريئا]]'' – ٻڪري ولو * ''[[سالڪس سنيريا]]'' – ڀورو ولو * ''[[سالڪس ڊسڪلر]]'' – آمريڪي پسي ولو * ''[[سالڪس ايليگنوس]]'' – روزميري ولو * ''[[سالڪس ايوزينا]]'' – اوڀر ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس اگزيگئا]]'' – سنهو پن وارو ولو * ''[[سالڪس × فرجائلس]]'' – عام ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس گلوڪا]]'' – سرمائي ولو * ''[[سالڪس گوڊنگئي]]'' – گڊنگ جو ڪارو ولو * ''[[سالڪس ھربيشيا]]'' – بونا ولو * ''[[سالڪس ھمبولڊٽيئانا]]'' – همبولٽ ولو * ''[[سالڪس انٽيگرا]]'' * ''[[سالڪس ليئوگاٽا]]'' – ڳاڙهو ولو * ''[[سالڪس ليسيئوليپس]]'' – ارويو ولو * ''[[سالڪس ميڪروناٽا]]'' – سفصاف ولو * ''[[سالڪس نائگرا]]'' – ڪارو ولو * ''[[سالڪس پيراڊوڪسا]]'' * ''[[سالڪس پائروٽئي]]'' – ڪوريائي ولو * ''[[سالڪس پرپيوريئا]]'' – ارغواني ولو * ''[[سالڪس اسڪائولريانا]]'' – اسڪولر ولو * ''[[سالڪس سيپلڪرالس گروپ]]'' – سنگمي ولو جو گروهه * ''[[سالڪس ٽيٽراسپرما]]'' – ڀارتي ولو * ''[[سالڪس ٽرائينڊرا]]'' – بادامي پن وارو ولو * ''[[سالڪس ومنالس]]'' – عام اوسيئر ولو {{div col end}} == حوالا == {{حوالا}} cgomcyjlv5e2ipm0rjm1ywfpjkm6tt3 400027 400026 2026-07-31T21:22:28Z Intisar Ali 8681 400027 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. ==درجابندي== جنس ''سالڪس'' جو سائنسي نالو پهريون ڀيرو [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ استعمال ڪيو.<ref name=IPNI_325916-2>{{cite web |title=''Salix'' L. |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/325916-2 |access-date=6 May 2021 }}</ref> ان وقت حياتياتي درجابندي ۾ [[قسمي نوع]] (ٽائپ اسپيشيز) جو جديد تصور موجود نه هو، تنهن ڪري لينيئس جي مقرر ڪيل جنسن لاءِ قسمي نوع بعد ۾ مقرر ڪيا ويا.<ref name=NHM_LPNTP>{{Citation |mode=cs1 |title=Introduction and Historical Perspective |website=The Linnaean Plant Name Typification Project |date=24 October 2022 |publisher=[[لنڊن قدرتي تاريخ عجائب گهر]]|doi=10.5519/qwv6u7j5 |url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/linnaean-typification/introduction.html |access-date=6 May 2021 |author1=Natural History Museum }}</ref> هن جنس جي قسمي نوع ''[[اڇو ولو|سالڪس alba]]'' آهي، جنهن جي بنياد تي ''Salix'' نالي کي محفوظ (conserved) رکيو ويو آهي.<ref name=IPNI_325916-2/> جنسي نالو ''سالڪس'' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، ۽ قديم رومي به اهو لفظ ولو جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name=Gen_Gat>Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen (German). 3rd ed., completely revised and expanded. Nikol, [[هيمبرگ]] 2005, {{ISBN|3-937872-16-7}} (reprint from 1996). pg. 552</ref> هڪ نظريي موجب هي لفظ اصل ۾ ڪنهن [[ڪلٽڪ ٻوليون|ڪلٽڪ ٻولي]] مان نڪتل آهي، جتي ''sal'' جي معنيٰ "ويجهو" ۽ ''lis'' جي معنيٰ "پاڻي" آهي، جيڪو ولو جي قدرتي رهائش ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name=FloraUSSR>{{cite book |last=Nazarov |first=M. I. |editor-last=Komarov |editor-first=Vladimir Leontyevich |editor-link=Vladimir Leontyevich Komarov |translator-last1=Landau |translator-first1=N. |date=1970 |orig-date=1936 |title=Flora of the U.S.S.R. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156050 |volume=5 |location=Jerusalem |publisher=[[اسرائيلي سائنسي ترجمن جو پروگرام]]|page=21 }}</ref> ولو جي درجابندي مختلف ذيلي جنسن (subgenera) ۾ ڪئي ويندي آهي، پر انهن جي حدبندي بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهن.<ref name="Wagner">{{Cite journal| doi = 10.3389/fpls.2021.662715 | volume = 12| article-number = 662715| last1 = Wagner| first1 = Natascha D.| last2 = Volf| first2 = Martin| last3 = Hörandl| first3 = Elvira| title = Highly Diverse Shrub Willows (''سالڪس'' L.) Share Highly Similar Plastomes| journal =[[فرنٽيئرز اِن پلانٽ سائنس]]| date = 3 September 2021| pmid = 34539686| pmc = 8448165| bibcode = 2021FrPS...1262715W| doi-access = free}}</ref> بناوٽي خاصيتن (مارفولاجي) تي ٻڌل اڀياس موجب هن جنس کي عام طور ٽي يا پنج ذيلي جنسن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''سالڪز'' (جنهن مان ڪجهه ماهر ''لانگيفولياء'' ۽ ''پروٽائٽئي'' کي الڳ ذيلي جنس قرار ڏين ٿا)، ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس''. جڏهن⁠ته فائيلوجينيٽڪ (ارتقائي) اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس'' هڪ ئي ارتقائي شاخ (ڪليڊ) سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Wagner"/> هن جنس جا سڀ کان پراڻا فوسل [[ايوسين]] دور جي شروعات ۾ اتر آمريڪا مان مليا آهن، جڏهن⁠ته يورپ ۾ ان جا قديم ترين فوسل ابتدائي [[اوليگوسين]] دور سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Collinson |first=Margaret E. |date=1992 |title=The early fossil history of Salicaceae: a brief review |journal=[[رائل سوسائٽي آف ايڊنبرگ جا مقالا: حياتياتي سائنس]] |volume=98 |pages=155–167 |doi=10.1017/S0269727000007521 }}</ref> ===چونڊيل جنسون=== {{Main|سالڪس جي نسلن جي فهرست}} جنس ''سالڪس'' ۾ لڳ ڀڳ 350 قسمن جا پن ڇڻندڙ وڻ ۽ [[جهنگ]] شامل آهن. انهن ۾ پاڻ ۾ آسانيءَ سان سنگم (ھائبرڊائيزيشن) ٿئي ٿو، ۽ اهڙين 160 کان وڌيڪ سنگمي جنسن کي سائنسي نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="POWO_325916-2" /> مشهور ولو جنسن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name=Mabberley>Mabberley, D.J. 1997. The Plant Book, Cambridge University Press #2: Cambridge.</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * ''[[سالڪس ائيجپٽئاڪا]]'' – مسڪ ولو * ''[[اڇو ولو|سالڪس البا]]'' – اڇو ولو * ''[[سالڪس امائگڊائيمائلس]]'' – پيچ پن وارو ولو * ''[[سالڪس آرڪٽيڪا]]'' – آرڪٽڪ ولو * ''[[سالڪس بيبيلونڪا]]'' – بابلي ولو يا روئيندڙ ولو * ''[[سالڪس بيبيئانا]]'' – بيڪڊ ولو * ''[[سالڪس ڪيپريئا]]'' – ٻڪري ولو * ''[[سالڪس سنيريا]]'' – ڀورو ولو * ''[[سالڪس ڊسڪلر]]'' – آمريڪي پسي ولو * ''[[سالڪس ايليگنوس]]'' – روزميري ولو * ''[[سالڪس ايوزينا]]'' – اوڀر ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس اگزيگئا]]'' – سنهو پن وارو ولو * ''[[سالڪس × فرجائلس]]'' – عام ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس گلوڪا]]'' – سرمائي ولو * ''[[سالڪس گوڊنگئي]]'' – گڊنگ جو ڪارو ولو * ''[[سالڪس ھربيشيا]]'' – بونا ولو * ''[[سالڪس ھمبولڊٽيئانا]]'' – همبولٽ ولو * ''[[سالڪس انٽيگرا]]'' * ''[[سالڪس ليئوگاٽا]]'' – ڳاڙهو ولو * ''[[سالڪس ليسيئوليپس]]'' – ارويو ولو * ''[[سالڪس ميڪروناٽا]]'' – سفصاف ولو * ''[[سالڪس نائگرا]]'' – ڪارو ولو * ''[[سالڪس پيراڊوڪسا]]'' * ''[[سالڪس پائروٽئي]]'' – ڪوريائي ولو * ''[[سالڪس پرپيوريئا]]'' – ارغواني ولو * ''[[سالڪس اسڪائولريانا]]'' – اسڪولر ولو * ''[[سالڪس سيپلڪرالس گروپ]]'' – سنگمي ولو جو گروهه * ''[[سالڪس ٽيٽراسپرما]]'' – ڀارتي ولو * ''[[سالڪس ٽرائينڊرا]]'' – بادامي پن وارو ولو * ''[[سالڪس ومنالس]]'' – عام اوسيئر ولو {{div col end}} ==ماحوليات== [[File:Bourgoyen knotted willow and woodpile.jpg|thumb|upright|[[پولاڊنگ|ڇانٽيل بيد]] ۽ ڪاٺين جو ڍير، [[بورخوئين-اوسيميرسن]]، [[گينٽ]]، [[بيلجيم]]]] [[File:Kopfweiden 1.jpg|thumb|[[برلن]] جي [[برٽزر گارٽن]] ۾ مارچ 2018ع دوران [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] بيد جو وڻ]] بيد جا وڻ [[ڇانوَ برداشت ڪندڙ]] هوندا آهن، پر عام طور تي انهن جي عمر نسبتاً گهٽ هوندي آهي. انهن کي وڌڻ ۽ قائم رهڻ لاءِ اهڙين قدرتي خللن (ڊسٽربنس) جي ضرورت هوندي آهي، جيئن اهي [[مخروطي وڻن]] يا وڏن پنڇڙن وڻن سان مقابلو ڪري سگهن. بيد جا ٻج تمام ننڍڙا ۽ وڏي تعداد ۾ پيدا ٿيندا آهن، جيڪي هوا ۽ پاڻي وسيلي پکڙجن ٿا، پر اهي فقط ڪجهه ڏينهن تائين ئي جيئرا رهندا آهن. انهن کي ڄمڻ لاءِ گرم ۽ نمي واري ماحول جي ضرورت هوندي آهي. بيد جا ٻوٽا ڪٽيل ٿڙن ۽ ٽارين مان به [[بي جِنسي واڌ]] (Vegetative reproduction) ذريعي نوان ٻوٽا پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا گل ٿوري مقدار ۾ [[شهد]] (Nectar) پيدا ڪندا آهن، جنهن مان ماکيءَ جون مکيون [[ماکي]] تيار ڪنديون آهن. بهار جي شروعات ۾ پولن جو اهم ذريعو هجڻ سبب اهي ماکيءَ جي مکين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="Hageneder-2001" /> ڪيترائي جانور انهن جا پن چَرندا آهن يا انهن جي ٽارين ۾ پناهه وٺندا آهن.<ref name="Angier-1974" /> [[بيور]] بيد جي ٽارين کي بند ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا وڻ [[پَرن وارن جيتن]] (ليپڊوپٽيرا) جي ڪيترين ئي قسمن جي سنڊين لاءِ خوراڪ جو ذريعو آهن، جن ۾ [[مورننگ ڪلوڪ تتلي]] پڻ شامل آهي.<ref>"Mourning Cloak". Study of Northern Virginia Ecology. Fairfax County Public Schools.</ref> [[ڪاٺي ماڪوڙا]] (Wood ants) ۽ ٻيا ڪيترائي ماڪوڙا بيد جي وڻن تي رهندڙ [[افڊ]]ن جي پيدا ڪيل مٺي رطوبت ([[هني ڊيو]]) گڏ ڪرڻ لاءِ انهن تي ايندا آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[ڀنڀوريون]] پڻ ائين ڪنديون آهن. ===آفتون ۽ بيماريون=== بيد جون مختلف جنسون افڊن جي سؤ کان وڌيڪ قسمن جون ميزبان آهن، جيڪي ''[[چائٽوفورس]]'' (''Chaitophorus'') ۽ ٻين جنسن سان تعلق رکن ٿيون.<ref>{{cite book|title=Aphids on the World's Trees|author1=Blackman, R. L.|author2=Eastop, V. F.|year=1994|publisher=CABI|isbn=978-0-85198-877-1|url=http://www.aphidsonworldsplants.info/w_HOSTS_S.htm#Salix}}{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اهي افڊ پنن جي هيٺئين سطح تي وڏيون ڪالونيون ٺاهي ٻوٽي جو رس چوسيندا آهن.<ref>{{cite book|title=Pests of Ornamental Trees, Shrubs and Flowers|author=David V. Alford|year=2012|page=78|publisher=Manson Publishing Limited |url=https://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604015345/http://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-date=4 June 2013|isbn=978-1-84076-162-7}}</ref> ''[[ڪورٿوچا ايليگنس]]'' (''Corythucha elegans'')، جنهن کي بيد جو ليس بگ چيو وڃي ٿو، [[ٽنگيڊي]] (Tingidae) خاندان جو هڪ جيت آهي جيڪو اتر آمريڪا ۾ بيد جي وڻن تي ملي ٿو. ''[[رهيبڊوفاگا روزاريا]]'' (''Rhabdophaga rosaria'') بيد تي ٺهندڙ هڪ قسم جي [[گال]] آهي. [[زنگ جي بيماري]] (Rust)، جيڪا ''[[ميلامپسورا]]'' (''Melampsora'') جنس جي ڦڦوندن سبب ٿيندي آهي، بيد جي پنن کي نقصان پهچائيندي آهي ۽ انهن تي نارنگي رنگ جا داغ پيدا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Leaf Rust |author=Kenaley, Shawn C.|year=2010 |display-authors=etal}}</ref> ===تحفظ=== اتر آمريڪا جي ڪجهه [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي قبيلن]] قدرتي [[باهه جي ماحوليات]] جو حصو بڻجندڙ جهنگلي باهن کي جاري رهڻ ڏيندا هئا يا ڄاڻي واڻي باهه لڳائيندا هئا، جنهن سان بيد جي نون ٻوٽن جا جهنڊ ٻيهر اُڀرندا هئا.<ref name="Arno-2020" /> بيد جون ڪجهه جنسون آسٽريليا ۾ وڏي پيماني تي، خاص طور دريائن ۽ نالن جي ڪنارن تي [[ڪٽاءُ]] روڪڻ لاءِ پوکيون ويون. پر هاڻي اهي ڪيترن علائقن ۾ حملہ آور ٻوٽن (Invasive weeds) طور سڃاتيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏکڻ آسٽريليا جي وسيع علائقن تي پکڙجي مقامي نباتات کي متاثر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب انهن کي "قومي اهميت وارا نقصانڪار گاهه" قرار ڏنو ويو آهي، ۽ ڪيترائي پاڻيءَ جي حوضن جا انتظامي ادارا انهن کي هٽائي سندن جاءِ تي مقامي وڻ پوکي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.dse.vic.gov.au/dpi/nreninf.nsf/childdocs/-1C62D26CD3AF6FE44A2568B300051289-8E21A59E53B35BEFCA256BC80005C14F-E1EB709D7DCE1BC9CA256F070003E8D8-FAC3FFA202EA6384CA256BCF000AD522?open |title=Willows along watercourses: managing, removing and replacing |author=Albury/Wodonga Willow Management Working Group |date=December 1998 |publisher=Department of Primary Industries, State Government of Victoria}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Introduced willows can become invasive pests in Australia |first=Kurt W. |last=Cremer |year=2003 }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} t6pvagi1fswuyggpbq4y6ricporvu1y 400028 400027 2026-07-31T21:23:32Z Intisar Ali 8681 400028 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. ==درجابندي== جنس ''سالڪس'' جو سائنسي نالو پهريون ڀيرو [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ استعمال ڪيو.<ref name=IPNI_325916-2>{{cite web |title=''Salix'' L. |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/325916-2 |access-date=6 May 2021 }}</ref> ان وقت حياتياتي درجابندي ۾ [[قسمي نوع]] (ٽائپ اسپيشيز) جو جديد تصور موجود نه هو، تنهن ڪري لينيئس جي مقرر ڪيل جنسن لاءِ قسمي نوع بعد ۾ مقرر ڪيا ويا.<ref name=NHM_LPNTP>{{Citation |mode=cs1 |title=Introduction and Historical Perspective |website=The Linnaean Plant Name Typification Project |date=24 October 2022 |publisher=[[لنڊن قدرتي تاريخ عجائب گهر]]|doi=10.5519/qwv6u7j5 |url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/linnaean-typification/introduction.html |access-date=6 May 2021 |author1=Natural History Museum }}</ref> هن جنس جي قسمي نوع ''[[اڇو ولو|سالڪس alba]]'' آهي، جنهن جي بنياد تي ''Salix'' نالي کي محفوظ (conserved) رکيو ويو آهي.<ref name=IPNI_325916-2/> جنسي نالو ''سالڪس'' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، ۽ قديم رومي به اهو لفظ ولو جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name=Gen_Gat>Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen (German). 3rd ed., completely revised and expanded. Nikol, [[هيمبرگ]] 2005, {{ISBN|3-937872-16-7}} (reprint from 1996). pg. 552</ref> هڪ نظريي موجب هي لفظ اصل ۾ ڪنهن [[ڪلٽڪ ٻوليون|ڪلٽڪ ٻولي]] مان نڪتل آهي، جتي ''sal'' جي معنيٰ "ويجهو" ۽ ''lis'' جي معنيٰ "پاڻي" آهي، جيڪو ولو جي قدرتي رهائش ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name=FloraUSSR>{{cite book |last=Nazarov |first=M. I. |editor-last=Komarov |editor-first=Vladimir Leontyevich |editor-link=Vladimir Leontyevich Komarov |translator-last1=Landau |translator-first1=N. |date=1970 |orig-date=1936 |title=Flora of the U.S.S.R. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156050 |volume=5 |location=Jerusalem |publisher=[[اسرائيلي سائنسي ترجمن جو پروگرام]]|page=21 }}</ref> ولو جي درجابندي مختلف ذيلي جنسن (subgenera) ۾ ڪئي ويندي آهي، پر انهن جي حدبندي بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهن.<ref name="Wagner">{{Cite journal| doi = 10.3389/fpls.2021.662715 | volume = 12| article-number = 662715| last1 = Wagner| first1 = Natascha D.| last2 = Volf| first2 = Martin| last3 = Hörandl| first3 = Elvira| title = Highly Diverse Shrub Willows (''سالڪس'' L.) Share Highly Similar Plastomes| journal =[[فرنٽيئرز اِن پلانٽ سائنس]]| date = 3 September 2021| pmid = 34539686| pmc = 8448165| bibcode = 2021FrPS...1262715W| doi-access = free}}</ref> بناوٽي خاصيتن (مارفولاجي) تي ٻڌل اڀياس موجب هن جنس کي عام طور ٽي يا پنج ذيلي جنسن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''سالڪز'' (جنهن مان ڪجهه ماهر ''لانگيفولياء'' ۽ ''پروٽائٽئي'' کي الڳ ذيلي جنس قرار ڏين ٿا)، ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس''. جڏهن⁠ته فائيلوجينيٽڪ (ارتقائي) اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس'' هڪ ئي ارتقائي شاخ (ڪليڊ) سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Wagner"/> هن جنس جا سڀ کان پراڻا فوسل [[ايوسين]] دور جي شروعات ۾ اتر آمريڪا مان مليا آهن، جڏهن⁠ته يورپ ۾ ان جا قديم ترين فوسل ابتدائي [[اوليگوسين]] دور سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Collinson |first=Margaret E. |date=1992 |title=The early fossil history of Salicaceae: a brief review |journal=[[رائل سوسائٽي آف ايڊنبرگ جا مقالا: حياتياتي سائنس]] |volume=98 |pages=155–167 |doi=10.1017/S0269727000007521 }}</ref> ===چونڊيل جنسون=== {{Main|سالڪس جي نسلن جي فهرست}} جنس ''سالڪس'' ۾ لڳ ڀڳ 350 قسمن جا پن ڇڻندڙ وڻ ۽ [[جهنگ]] شامل آهن. انهن ۾ پاڻ ۾ آسانيءَ سان سنگم (ھائبرڊائيزيشن) ٿئي ٿو، ۽ اهڙين 160 کان وڌيڪ سنگمي جنسن کي سائنسي نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="POWO_325916-2" /> مشهور ولو جنسن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name=Mabberley>Mabberley, D.J. 1997. The Plant Book, Cambridge University Press #2: Cambridge.</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * ''[[سالڪس ائيجپٽئاڪا]]'' – مسڪ ولو * ''[[اڇو ولو|سالڪس البا]]'' – اڇو ولو * ''[[سالڪس امائگڊائيمائلس]]'' – پيچ پن وارو ولو * ''[[سالڪس آرڪٽيڪا]]'' – آرڪٽڪ ولو * ''[[سالڪس بيبيلونڪا]]'' – بابلي ولو يا روئيندڙ ولو * ''[[سالڪس بيبيئانا]]'' – بيڪڊ ولو * ''[[سالڪس ڪيپريئا]]'' – ٻڪري ولو * ''[[سالڪس سنيريا]]'' – ڀورو ولو * ''[[سالڪس ڊسڪلر]]'' – آمريڪي پسي ولو * ''[[سالڪس ايليگنوس]]'' – روزميري ولو * ''[[سالڪس ايوزينا]]'' – اوڀر ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس اگزيگئا]]'' – سنهو پن وارو ولو * ''[[سالڪس × فرجائلس]]'' – عام ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس گلوڪا]]'' – سرمائي ولو * ''[[سالڪس گوڊنگئي]]'' – گڊنگ جو ڪارو ولو * ''[[سالڪس ھربيشيا]]'' – بونا ولو * ''[[سالڪس ھمبولڊٽيئانا]]'' – همبولٽ ولو * ''[[سالڪس انٽيگرا]]'' * ''[[سالڪس ليئوگاٽا]]'' – ڳاڙهو ولو * ''[[سالڪس ليسيئوليپس]]'' – ارويو ولو * ''[[سالڪس ميڪروناٽا]]'' – سفصاف ولو * ''[[سالڪس نائگرا]]'' – ڪارو ولو * ''[[سالڪس پيراڊوڪسا]]'' * ''[[سالڪس پائروٽئي]]'' – ڪوريائي ولو * ''[[سالڪس پرپيوريئا]]'' – ارغواني ولو * ''[[سالڪس اسڪائولريانا]]'' – اسڪولر ولو * ''[[سالڪس سيپلڪرالس گروپ]]'' – سنگمي ولو جو گروهه * ''[[سالڪس ٽيٽراسپرما]]'' – ڀارتي ولو * ''[[سالڪس ٽرائينڊرا]]'' – بادامي پن وارو ولو * ''[[سالڪس ومنالس]]'' – عام اوسيئر ولو {{div col end}} ==ماحوليات== [[File:Bourgoyen knotted willow and woodpile.jpg|thumb|upright|[[پولاڊنگ|ڇانٽيل بيد]] ۽ ڪاٺين جو ڍير، [[بورخوئين-اوسيميرسن]]، [[گينٽ]]، [[بيلجيم]]]] [[File:Kopfweiden 1.jpg|thumb|[[برلن]] جي [[برٽزر گارٽن]] ۾ مارچ 2018ع دوران [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] بيد جو وڻ]] بيد جا وڻ [[ڇانوَ برداشت ڪندڙ]] هوندا آهن، پر عام طور تي انهن جي عمر نسبتاً گهٽ هوندي آهي. انهن کي وڌڻ ۽ قائم رهڻ لاءِ اهڙين قدرتي خللن (ڊسٽربنس) جي ضرورت هوندي آهي، جيئن اهي [[مخروطي وڻن]] يا وڏن پنڇڙن وڻن سان مقابلو ڪري سگهن. بيد جا ٻج تمام ننڍڙا ۽ وڏي تعداد ۾ پيدا ٿيندا آهن، جيڪي هوا ۽ پاڻي وسيلي پکڙجن ٿا، پر اهي فقط ڪجهه ڏينهن تائين ئي جيئرا رهندا آهن. انهن کي ڄمڻ لاءِ گرم ۽ نمي واري ماحول جي ضرورت هوندي آهي. بيد جا ٻوٽا ڪٽيل ٿڙن ۽ ٽارين مان به [[بي جِنسي واڌ]] (Vegetative reproduction) ذريعي نوان ٻوٽا پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا گل ٿوري مقدار ۾ [[شهد]] (Nectar) پيدا ڪندا آهن، جنهن مان ماکيءَ جون مکيون [[ماکي]] تيار ڪنديون آهن. بهار جي شروعات ۾ پولن جو اهم ذريعو هجڻ سبب اهي ماکيءَ جي مکين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="Hageneder-2001" /> ڪيترائي جانور انهن جا پن چَرندا آهن يا انهن جي ٽارين ۾ پناهه وٺندا آهن.<ref name="Angier-1974" /> [[بيور]] بيد جي ٽارين کي بند ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا وڻ [[پَرن وارن جيتن]] (ليپڊوپٽيرا) جي ڪيترين ئي قسمن جي سنڊين لاءِ خوراڪ جو ذريعو آهن، جن ۾ [[مورننگ ڪلوڪ تتلي]] پڻ شامل آهي.<ref>"Mourning Cloak". Study of Northern Virginia Ecology. Fairfax County Public Schools.</ref> [[ڪاٺي ماڪوڙا]] (Wood ants) ۽ ٻيا ڪيترائي ماڪوڙا بيد جي وڻن تي رهندڙ [[افڊ]]ن جي پيدا ڪيل مٺي رطوبت ([[هني ڊيو]]) گڏ ڪرڻ لاءِ انهن تي ايندا آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[ڀنڀوريون]] پڻ ائين ڪنديون آهن. ===آفتون ۽ بيماريون=== بيد جون مختلف جنسون افڊن جي سؤ کان وڌيڪ قسمن جون ميزبان آهن، جيڪي ''[[چائٽوفورس]]'' (''Chaitophorus'') ۽ ٻين جنسن سان تعلق رکن ٿيون.<ref>{{cite book|title=Aphids on the World's Trees|author1=Blackman, R. L.|author2=Eastop, V. F.|year=1994|publisher=CABI|isbn=978-0-85198-877-1|url=http://www.aphidsonworldsplants.info/w_HOSTS_S.htm#Salix}}{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اهي افڊ پنن جي هيٺئين سطح تي وڏيون ڪالونيون ٺاهي ٻوٽي جو رس چوسيندا آهن.<ref>{{cite book|title=Pests of Ornamental Trees, Shrubs and Flowers|author=David V. Alford|year=2012|page=78|publisher=Manson Publishing Limited |url=https://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604015345/http://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-date=4 June 2013|isbn=978-1-84076-162-7}}</ref> ''[[ڪورٿوچا ايليگنس]]'' (''Corythucha elegans'')، جنهن کي بيد جو ليس بگ چيو وڃي ٿو، [[ٽنگيڊي]] (Tingidae) خاندان جو هڪ جيت آهي جيڪو اتر آمريڪا ۾ بيد جي وڻن تي ملي ٿو. ''[[رهيبڊوفاگا روزاريا]]'' (''Rhabdophaga rosaria'') بيد تي ٺهندڙ هڪ قسم جي [[گال]] آهي. [[زنگ جي بيماري]] (Rust)، جيڪا ''[[ميلامپسورا]]'' (''Melampsora'') جنس جي ڦڦوندن سبب ٿيندي آهي، بيد جي پنن کي نقصان پهچائيندي آهي ۽ انهن تي نارنگي رنگ جا داغ پيدا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Leaf Rust |author=Kenaley, Shawn C.|year=2010 |display-authors=etal}}</ref> ===تحفظ=== اتر آمريڪا جي ڪجهه [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي قبيلن]] قدرتي [[باهه جي ماحوليات]] جو حصو بڻجندڙ جهنگلي باهن کي جاري رهڻ ڏيندا هئا يا ڄاڻي واڻي باهه لڳائيندا هئا، جنهن سان بيد جي نون ٻوٽن جا جهنڊ ٻيهر اُڀرندا هئا.<ref name="Arno-2020" /> بيد جون ڪجهه جنسون آسٽريليا ۾ وڏي پيماني تي، خاص طور دريائن ۽ نالن جي ڪنارن تي [[ڪٽاءُ]] روڪڻ لاءِ پوکيون ويون. پر هاڻي اهي ڪيترن علائقن ۾ حملہ آور ٻوٽن (Invasive weeds) طور سڃاتيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏکڻ آسٽريليا جي وسيع علائقن تي پکڙجي مقامي نباتات کي متاثر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب انهن کي "قومي اهميت وارا نقصانڪار گاهه" قرار ڏنو ويو آهي، ۽ ڪيترائي پاڻيءَ جي حوضن جا انتظامي ادارا انهن کي هٽائي سندن جاءِ تي مقامي وڻ پوکي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.dse.vic.gov.au/dpi/nreninf.nsf/childdocs/-1C62D26CD3AF6FE44A2568B300051289-8E21A59E53B35BEFCA256BC80005C14F-E1EB709D7DCE1BC9CA256F070003E8D8-FAC3FFA202EA6384CA256BCF000AD522?open |title=Willows along watercourses: managing, removing and replacing |author=Albury/Wodonga Willow Management Working Group |date=December 1998 |publisher=Department of Primary Industries, State Government of Victoria}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Introduced willows can become invasive pests in Australia |first=Kurt W. |last=Cremer |year=2003 }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 2qqb0b6qw0jkhbznm5z1ljw8jcwbf3o 400029 400028 2026-07-31T21:29:14Z Intisar Ali 8681 400029 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. ==درجابندي== جنس ''سالڪس'' جو سائنسي نالو پهريون ڀيرو [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ استعمال ڪيو.<ref name=IPNI_325916-2>{{cite web |title=''Salix'' L. |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/325916-2 |access-date=6 May 2021 }}</ref> ان وقت حياتياتي درجابندي ۾ [[قسمي نوع]] (ٽائپ اسپيشيز) جو جديد تصور موجود نه هو، تنهن ڪري لينيئس جي مقرر ڪيل جنسن لاءِ قسمي نوع بعد ۾ مقرر ڪيا ويا.<ref name=NHM_LPNTP>{{Citation |mode=cs1 |title=Introduction and Historical Perspective |website=The Linnaean Plant Name Typification Project |date=24 October 2022 |publisher=[[لنڊن قدرتي تاريخ عجائب گهر]]|doi=10.5519/qwv6u7j5 |url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/linnaean-typification/introduction.html |access-date=6 May 2021 |author1=Natural History Museum }}</ref> هن جنس جي قسمي نوع ''[[اڇو ولو|سالڪس alba]]'' آهي، جنهن جي بنياد تي ''Salix'' نالي کي محفوظ (conserved) رکيو ويو آهي.<ref name=IPNI_325916-2/> جنسي نالو ''سالڪس'' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، ۽ قديم رومي به اهو لفظ ولو جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name=Gen_Gat>Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen (German). 3rd ed., completely revised and expanded. Nikol, [[هيمبرگ]] 2005, {{ISBN|3-937872-16-7}} (reprint from 1996). pg. 552</ref> هڪ نظريي موجب هي لفظ اصل ۾ ڪنهن [[ڪلٽڪ ٻوليون|ڪلٽڪ ٻولي]] مان نڪتل آهي، جتي ''sal'' جي معنيٰ "ويجهو" ۽ ''lis'' جي معنيٰ "پاڻي" آهي، جيڪو ولو جي قدرتي رهائش ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name=FloraUSSR>{{cite book |last=Nazarov |first=M. I. |editor-last=Komarov |editor-first=Vladimir Leontyevich |editor-link=Vladimir Leontyevich Komarov |translator-last1=Landau |translator-first1=N. |date=1970 |orig-date=1936 |title=Flora of the U.S.S.R. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156050 |volume=5 |location=Jerusalem |publisher=[[اسرائيلي سائنسي ترجمن جو پروگرام]]|page=21 }}</ref> ولو جي درجابندي مختلف ذيلي جنسن (subgenera) ۾ ڪئي ويندي آهي، پر انهن جي حدبندي بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهن.<ref name="Wagner">{{Cite journal| doi = 10.3389/fpls.2021.662715 | volume = 12| article-number = 662715| last1 = Wagner| first1 = Natascha D.| last2 = Volf| first2 = Martin| last3 = Hörandl| first3 = Elvira| title = Highly Diverse Shrub Willows (''سالڪس'' L.) Share Highly Similar Plastomes| journal =[[فرنٽيئرز اِن پلانٽ سائنس]]| date = 3 September 2021| pmid = 34539686| pmc = 8448165| bibcode = 2021FrPS...1262715W| doi-access = free}}</ref> بناوٽي خاصيتن (مارفولاجي) تي ٻڌل اڀياس موجب هن جنس کي عام طور ٽي يا پنج ذيلي جنسن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''سالڪز'' (جنهن مان ڪجهه ماهر ''لانگيفولياء'' ۽ ''پروٽائٽئي'' کي الڳ ذيلي جنس قرار ڏين ٿا)، ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس''. جڏهن⁠ته فائيلوجينيٽڪ (ارتقائي) اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس'' هڪ ئي ارتقائي شاخ (ڪليڊ) سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Wagner"/> هن جنس جا سڀ کان پراڻا فوسل [[ايوسين]] دور جي شروعات ۾ اتر آمريڪا مان مليا آهن، جڏهن⁠ته يورپ ۾ ان جا قديم ترين فوسل ابتدائي [[اوليگوسين]] دور سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Collinson |first=Margaret E. |date=1992 |title=The early fossil history of Salicaceae: a brief review |journal=[[رائل سوسائٽي آف ايڊنبرگ جا مقالا: حياتياتي سائنس]] |volume=98 |pages=155–167 |doi=10.1017/S0269727000007521 }}</ref> ===چونڊيل جنسون=== {{Main|سالڪس جي نسلن جي فهرست}} جنس ''سالڪس'' ۾ لڳ ڀڳ 350 قسمن جا پن ڇڻندڙ وڻ ۽ [[جهنگ]] شامل آهن. انهن ۾ پاڻ ۾ آسانيءَ سان سنگم (ھائبرڊائيزيشن) ٿئي ٿو، ۽ اهڙين 160 کان وڌيڪ سنگمي جنسن کي سائنسي نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="POWO_325916-2" /> مشهور ولو جنسن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name=Mabberley>Mabberley, D.J. 1997. The Plant Book, Cambridge University Press #2: Cambridge.</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * ''[[سالڪس ائيجپٽئاڪا]]'' – مسڪ ولو * ''[[اڇو ولو|سالڪس البا]]'' – اڇو ولو * ''[[سالڪس امائگڊائيمائلس]]'' – پيچ پن وارو ولو * ''[[سالڪس آرڪٽيڪا]]'' – آرڪٽڪ ولو * ''[[سالڪس بيبيلونڪا]]'' – بابلي ولو يا روئيندڙ ولو * ''[[سالڪس بيبيئانا]]'' – بيڪڊ ولو * ''[[سالڪس ڪيپريئا]]'' – ٻڪري ولو * ''[[سالڪس سنيريا]]'' – ڀورو ولو * ''[[سالڪس ڊسڪلر]]'' – آمريڪي پسي ولو * ''[[سالڪس ايليگنوس]]'' – روزميري ولو * ''[[سالڪس ايوزينا]]'' – اوڀر ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس اگزيگئا]]'' – سنهو پن وارو ولو * ''[[سالڪس × فرجائلس]]'' – عام ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس گلوڪا]]'' – سرمائي ولو * ''[[سالڪس گوڊنگئي]]'' – گڊنگ جو ڪارو ولو * ''[[سالڪس ھربيشيا]]'' – بونا ولو * ''[[سالڪس ھمبولڊٽيئانا]]'' – همبولٽ ولو * ''[[سالڪس انٽيگرا]]'' * ''[[سالڪس ليئوگاٽا]]'' – ڳاڙهو ولو * ''[[سالڪس ليسيئوليپس]]'' – ارويو ولو * ''[[سالڪس ميڪروناٽا]]'' – سفصاف ولو * ''[[سالڪس نائگرا]]'' – ڪارو ولو * ''[[سالڪس پيراڊوڪسا]]'' * ''[[سالڪس پائروٽئي]]'' – ڪوريائي ولو * ''[[سالڪس پرپيوريئا]]'' – ارغواني ولو * ''[[سالڪس اسڪائولريانا]]'' – اسڪولر ولو * ''[[سالڪس سيپلڪرالس گروپ]]'' – سنگمي ولو جو گروهه * ''[[سالڪس ٽيٽراسپرما]]'' – ڀارتي ولو * ''[[سالڪس ٽرائينڊرا]]'' – بادامي پن وارو ولو * ''[[سالڪس ومنالس]]'' – عام اوسيئر ولو {{div col end}} ==ماحوليات== [[File:Bourgoyen knotted willow and woodpile.jpg|thumb|upright|[[پولاڊنگ|ڇانٽيل بيد]] ۽ ڪاٺين جو ڍير، [[بورخوئين-اوسيميرسن]]، [[گينٽ]]، [[بيلجيم]]]] [[File:Kopfweiden 1.jpg|thumb|[[برلن]] جي [[برٽزر گارٽن]] ۾ مارچ 2018ع دوران [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] بيد جو وڻ]] بيد جا وڻ [[ڇانوَ برداشت ڪندڙ]] هوندا آهن، پر عام طور تي انهن جي عمر نسبتاً گهٽ هوندي آهي. انهن کي وڌڻ ۽ قائم رهڻ لاءِ اهڙين قدرتي خللن (ڊسٽربنس) جي ضرورت هوندي آهي، جيئن اهي [[مخروطي وڻن]] يا وڏن پنڇڙن وڻن سان مقابلو ڪري سگهن. بيد جا ٻج تمام ننڍڙا ۽ وڏي تعداد ۾ پيدا ٿيندا آهن، جيڪي هوا ۽ پاڻي وسيلي پکڙجن ٿا، پر اهي فقط ڪجهه ڏينهن تائين ئي جيئرا رهندا آهن. انهن کي ڄمڻ لاءِ گرم ۽ نمي واري ماحول جي ضرورت هوندي آهي. بيد جا ٻوٽا ڪٽيل ٿڙن ۽ ٽارين مان به [[بي جِنسي واڌ]] (Vegetative reproduction) ذريعي نوان ٻوٽا پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا گل ٿوري مقدار ۾ [[شهد]] (Nectar) پيدا ڪندا آهن، جنهن مان ماکيءَ جون مکيون [[ماکي]] تيار ڪنديون آهن. بهار جي شروعات ۾ پولن جو اهم ذريعو هجڻ سبب اهي ماکيءَ جي مکين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="Hageneder-2001" /> ڪيترائي جانور انهن جا پن چَرندا آهن يا انهن جي ٽارين ۾ پناهه وٺندا آهن.<ref name="Angier-1974" /> [[بيور]] بيد جي ٽارين کي بند ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا وڻ [[پَرن وارن جيتن]] (ليپڊوپٽيرا) جي ڪيترين ئي قسمن جي سنڊين لاءِ خوراڪ جو ذريعو آهن، جن ۾ [[مورننگ ڪلوڪ تتلي]] پڻ شامل آهي.<ref>"Mourning Cloak". Study of Northern Virginia Ecology. Fairfax County Public Schools.</ref> [[ڪاٺي ماڪوڙا]] (Wood ants) ۽ ٻيا ڪيترائي ماڪوڙا بيد جي وڻن تي رهندڙ [[افڊ]]ن جي پيدا ڪيل مٺي رطوبت ([[هني ڊيو]]) گڏ ڪرڻ لاءِ انهن تي ايندا آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[ڀنڀوريون]] پڻ ائين ڪنديون آهن. ===آفتون ۽ بيماريون=== بيد جون مختلف جنسون افڊن جي سؤ کان وڌيڪ قسمن جون ميزبان آهن، جيڪي ''[[چائٽوفورس]]'' (''Chaitophorus'') ۽ ٻين جنسن سان تعلق رکن ٿيون.<ref>{{cite book|title=Aphids on the World's Trees|author1=Blackman, R. L.|author2=Eastop, V. F.|year=1994|publisher=CABI|isbn=978-0-85198-877-1|url=http://www.aphidsonworldsplants.info/w_HOSTS_S.htm#Salix}}{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اهي افڊ پنن جي هيٺئين سطح تي وڏيون ڪالونيون ٺاهي ٻوٽي جو رس چوسيندا آهن.<ref>{{cite book|title=Pests of Ornamental Trees, Shrubs and Flowers|author=David V. Alford|year=2012|page=78|publisher=Manson Publishing Limited |url=https://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604015345/http://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-date=4 June 2013|isbn=978-1-84076-162-7}}</ref> ''[[ڪورٿوچا ايليگنس]]'' (''Corythucha elegans'')، جنهن کي بيد جو ليس بگ چيو وڃي ٿو، [[ٽنگيڊي]] (Tingidae) خاندان جو هڪ جيت آهي جيڪو اتر آمريڪا ۾ بيد جي وڻن تي ملي ٿو. ''[[رهيبڊوفاگا روزاريا]]'' (''Rhabdophaga rosaria'') بيد تي ٺهندڙ هڪ قسم جي [[گال]] آهي. [[زنگ جي بيماري]] (Rust)، جيڪا ''[[ميلامپسورا]]'' (''Melampsora'') جنس جي ڦڦوندن سبب ٿيندي آهي، بيد جي پنن کي نقصان پهچائيندي آهي ۽ انهن تي نارنگي رنگ جا داغ پيدا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Leaf Rust |author=Kenaley, Shawn C.|year=2010 |display-authors=etal}}</ref> ===تحفظ=== اتر آمريڪا جي ڪجهه [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي قبيلن]] قدرتي [[باهه جي ماحوليات]] جو حصو بڻجندڙ جهنگلي باهن کي جاري رهڻ ڏيندا هئا يا ڄاڻي واڻي باهه لڳائيندا هئا، جنهن سان بيد جي نون ٻوٽن جا جهنڊ ٻيهر اُڀرندا هئا.<ref name="Arno-2020" /> بيد جون ڪجهه جنسون آسٽريليا ۾ وڏي پيماني تي، خاص طور دريائن ۽ نالن جي ڪنارن تي [[ڪٽاءُ]] روڪڻ لاءِ پوکيون ويون. پر هاڻي اهي ڪيترن علائقن ۾ حملہ آور ٻوٽن (انويسو ويڊز) طور سڃاتيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏکڻ آسٽريليا جي وسيع علائقن تي پکڙجي مقامي نباتات کي متاثر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب انهن کي "قومي اهميت وارا نقصانڪار گاهه" قرار ڏنو ويو آهي، ۽ ڪيترائي پاڻيءَ جي حوضن جا انتظامي ادارا انهن کي هٽائي سندن جاءِ تي مقامي وڻ پوکي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.dse.vic.gov.au/dpi/nreninf.nsf/childdocs/-1C62D26CD3AF6FE44A2568B300051289-8E21A59E53B35BEFCA256BC80005C14F-E1EB709D7DCE1BC9CA256F070003E8D8-FAC3FFA202EA6384CA256BCF000AD522?open |title=Willows along watercourses: managing, removing and replacing |author=Albury/Wodonga Willow Management Working Group |date=December 1998 |publisher=Department of Primary Industries, State Government of Victoria}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Introduced willows can become invasive pests in Australia |first=Kurt W. |last=Cremer |year=2003 }}</ref> ==پوک ۽ واڌ== تقريباً بيد جون سڀئي جنسون [[قلمي پوک]] (ڪٽنگس) مان تمام آسانيءَ سان پاڙون ڪڍي وٺنديون آهن، يا جڏهن ٽٽل ٽاريون زمين تي ڪري پونديون آهن ته اتي به نوان ٻوٽا اُڀري ايندا آهن. هن جو هڪ مشهور استثنا [[پيچ ليف بيد]] (''[[سالڪس ايميگڊالائيڊس]]'') آهي، جيڪا آسانيءَ سان قلمي پوک مان نه وڌندي آهي. هڪ مشهور روايت موجب شاعر [[اليگزينڊر پوپ]] اسپين مان [[ليڊي سفولڪ]] ڏانهن موڪليل ٽارين جي هڪ ٻڌل گٺڙي مان هڪ ننڍڙي ٽاري حاصل ڪئي. هن اها ٽاري پوکي، جيڪا ڪاميابيءَ سان وڌي ويئي. ڏند ڪٿا موجب انگلينڊ جا سڀئي [[روئيندڙ بيد]] (ويپنگ ولو) انهيءَ پهرين پوکيل ٽاريءَ جي نسل مان آهن.<ref>{{cite book |last=Leland |first=John |url=https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela |title=Aliens in the Backyard: Plant and Animal Imports Into America |publisher=University of South Carolina Press |year=2005 |isbn=978-1-57003-582-1 |page=[https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela/page/70 70] |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |last=Laird |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=pCbC-QQx6iEC&pg=PA403 |title=The Flowering of the Landscape Garden: English Pleasure Grounds, 1720–1800 |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1999 |isbn=978-0-8122-3457-2 |page=403}}</ref> بيد جون جنسون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |last2=Weih |first2=Martin |last3=Romero |first3=Marta Abalos |last4=Charles |first4=John |last5=Hust |first5=Sarah |last6=McIvor |first6=Ian |last7=Karp |first7=Angelas |last8=Trybush |first8=Sviatlana |last9=Labrecque |first9=Michel |last10=Teodorescu |first10=Traian I. |last11=Singh |first11=Naresh B. |last12=Smart |first12=Lawrence B. |last13=Volk |first13=Timothy A. |title=Horticultural Reviews |chapter=Salix: Botany and Global Horticulture |date=2007 |pages=447–489 |doi=10.1002/9780470380147.ch8 |isbn=978-0-470-17153-0 }}</ref> انهن کي [[باهه]] (Hedge) ٺاهڻ ۽ باغباني ۽ منظرسازي (Landscaping) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. [[ٽوڪيو]]، [[جاپان]] جي مشهور واپاري علائقي [[گنزا]] ۾ بيد جي پوک جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي، ۽ اهو علائقو بيد جي وڻن سان سينگاريل گهٽين جي ڪري خاص شهرت رکي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.motoji.co.jp/blogs/reading/en-ginzas-willow-dyeing|title=Ginza's Willow Dyeing|website=銀座もとじオンラインショップ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ginza.jp/en/event/9829|title=The 12th Ginza Willow Festival|website=GINZA OFFICIAL}}</ref> ===هائبرڊ ۽ پوکيل قسم=== [[File:Weeping Willow by Pond.jpg|thumb|upright|[[روئيندڙ بيد]]، بيد جي ٻن مختلف قسمن جي هائبرڊ جو هڪ مثال]] بيد جون مختلف جنسون هڪ ٻئي سان آسانيءَ سان ملاپ (ڪراس-پولينيشن) ڪري سگهن ٿيون، تنهنڪري ڪيترائي [[هائبرڊ]] قدرتي طور ۽ انساني پوک ذريعي وجود ۾ آيا آهن. انهن مان سڀ کان مشهور [[زينتي ٻوٽو|زينتي]] مثال [[روئيندڙ بيد]] (''سالڪس × سيپلڪرالس'') آهي، جيڪو چين جي [[پيڪنگ بيد]] (''[[سالڪس بابيلونيڪا]]'') ۽ يورپ جي [[اڇي بيد]] (''[[سالڪس البا]]'') جي ملاپ مان پيدا ٿيو آهي. وڏي پيماني تي پوکيل چيني بيد ''[[سالڪس ماتسودانا]]'' کي هاڻي ''سالڪس بابيلونيڪا'' جو هم معنيٰ (Synonym) نالو سمجهيو وڃي ٿو. صدين کان ''سالڪس'' جون بيشمار [[پوکيل قسمون]] (ڪلٽيويٽر) تيار ڪيون ۽ ناليون ويون آهن. بهتر فني ۽ زينتي خاصيتن واريون نيون قسمون چونڊي مختلف مقصدن لاءِ متعارف ڪرايون ويون آهن. ''Salix'' جون ڪيترين ئي پوکيل قسمن ۽ قدرتي جنسن کي [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[گارڊن ميرٽ ايوارڊ]] (اوارڊ آف گارڊن ميرٽ) پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=March 2020 |title=AGM Plants March 2020 |url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |access-date=9 September 2020 |website=rhs.org |publisher=The Royal Horticultural Society}}</ref> تازن سالن ۾ ''سالڪس'' حياتياتي توانائي (بايو انرجي) جي پيداوار ۽ مختلف [[ماحولي نظام جون خدمتون]] (ايڪوسسٽم سورسز) فراهم ڪرڻ لاءِ پڻ اهميت حاصل ڪئي آهي.<ref>{{Cn|date=June 2023}}</ref> 2021ع تائين بيد جي هائبرڊن ۽ پوکيل قسمن جا نالا گڏ ڪري محفوظ ڪرڻ جو ڪم گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري (FAO) جي [[بين الاقوامي پوکيل قسمن جي رجسٽريشن اٿارٽي]] (انٽرنيشنل ڪلٽيويٽر رجسٽريشن اٿارٽي – ICRA) جي ''سالڪس'' بابت ڪم ڪندڙ گروهه جي ذميواري هئي، پر هاڻي اهو گروهه فعال نه رهيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |title=Compilation of the Checklist for Cultivars of Salix L. (Willow) |journal=HortScience |date=2015 |volume=50 |issue=11 |pages=1608–1609 |doi=10.21273/HORTSCI.50.11.1608 |doi-access=free }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 7qnsk6obhmwhh7gu8owe92rwf3gcg71 400030 400029 2026-07-31T21:36:16Z Intisar Ali 8681 400030 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. ==درجابندي== جنس ''سالڪس'' جو سائنسي نالو پهريون ڀيرو [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ استعمال ڪيو.<ref name=IPNI_325916-2>{{cite web |title=''Salix'' L. |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/325916-2 |access-date=6 May 2021 }}</ref> ان وقت حياتياتي درجابندي ۾ [[قسمي نوع]] (ٽائپ اسپيشيز) جو جديد تصور موجود نه هو، تنهن ڪري لينيئس جي مقرر ڪيل جنسن لاءِ قسمي نوع بعد ۾ مقرر ڪيا ويا.<ref name=NHM_LPNTP>{{Citation |mode=cs1 |title=Introduction and Historical Perspective |website=The Linnaean Plant Name Typification Project |date=24 October 2022 |publisher=[[لنڊن قدرتي تاريخ عجائب گهر]]|doi=10.5519/qwv6u7j5 |url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/linnaean-typification/introduction.html |access-date=6 May 2021 |author1=Natural History Museum }}</ref> هن جنس جي قسمي نوع ''[[اڇو ولو|سالڪس alba]]'' آهي، جنهن جي بنياد تي ''Salix'' نالي کي محفوظ (conserved) رکيو ويو آهي.<ref name=IPNI_325916-2/> جنسي نالو ''سالڪس'' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، ۽ قديم رومي به اهو لفظ ولو جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name=Gen_Gat>Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen (German). 3rd ed., completely revised and expanded. Nikol, [[هيمبرگ]] 2005, {{ISBN|3-937872-16-7}} (reprint from 1996). pg. 552</ref> هڪ نظريي موجب هي لفظ اصل ۾ ڪنهن [[ڪلٽڪ ٻوليون|ڪلٽڪ ٻولي]] مان نڪتل آهي، جتي ''sal'' جي معنيٰ "ويجهو" ۽ ''lis'' جي معنيٰ "پاڻي" آهي، جيڪو ولو جي قدرتي رهائش ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name=FloraUSSR>{{cite book |last=Nazarov |first=M. I. |editor-last=Komarov |editor-first=Vladimir Leontyevich |editor-link=Vladimir Leontyevich Komarov |translator-last1=Landau |translator-first1=N. |date=1970 |orig-date=1936 |title=Flora of the U.S.S.R. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156050 |volume=5 |location=Jerusalem |publisher=[[اسرائيلي سائنسي ترجمن جو پروگرام]]|page=21 }}</ref> ولو جي درجابندي مختلف ذيلي جنسن (subgenera) ۾ ڪئي ويندي آهي، پر انهن جي حدبندي بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهن.<ref name="Wagner">{{Cite journal| doi = 10.3389/fpls.2021.662715 | volume = 12| article-number = 662715| last1 = Wagner| first1 = Natascha D.| last2 = Volf| first2 = Martin| last3 = Hörandl| first3 = Elvira| title = Highly Diverse Shrub Willows (''سالڪس'' L.) Share Highly Similar Plastomes| journal =[[فرنٽيئرز اِن پلانٽ سائنس]]| date = 3 September 2021| pmid = 34539686| pmc = 8448165| bibcode = 2021FrPS...1262715W| doi-access = free}}</ref> بناوٽي خاصيتن (مارفولاجي) تي ٻڌل اڀياس موجب هن جنس کي عام طور ٽي يا پنج ذيلي جنسن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''سالڪز'' (جنهن مان ڪجهه ماهر ''لانگيفولياء'' ۽ ''پروٽائٽئي'' کي الڳ ذيلي جنس قرار ڏين ٿا)، ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس''. جڏهن⁠ته فائيلوجينيٽڪ (ارتقائي) اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس'' هڪ ئي ارتقائي شاخ (ڪليڊ) سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Wagner"/> هن جنس جا سڀ کان پراڻا فوسل [[ايوسين]] دور جي شروعات ۾ اتر آمريڪا مان مليا آهن، جڏهن⁠ته يورپ ۾ ان جا قديم ترين فوسل ابتدائي [[اوليگوسين]] دور سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Collinson |first=Margaret E. |date=1992 |title=The early fossil history of Salicaceae: a brief review |journal=[[رائل سوسائٽي آف ايڊنبرگ جا مقالا: حياتياتي سائنس]] |volume=98 |pages=155–167 |doi=10.1017/S0269727000007521 }}</ref> ===چونڊيل جنسون=== {{Main|سالڪس جي نسلن جي فهرست}} جنس ''سالڪس'' ۾ لڳ ڀڳ 350 قسمن جا پن ڇڻندڙ وڻ ۽ [[جهنگ]] شامل آهن. انهن ۾ پاڻ ۾ آسانيءَ سان سنگم (ھائبرڊائيزيشن) ٿئي ٿو، ۽ اهڙين 160 کان وڌيڪ سنگمي جنسن کي سائنسي نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="POWO_325916-2" /> مشهور ولو جنسن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name=Mabberley>Mabberley, D.J. 1997. The Plant Book, Cambridge University Press #2: Cambridge.</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * ''[[سالڪس ائيجپٽئاڪا]]'' – مسڪ ولو * ''[[اڇو ولو|سالڪس البا]]'' – اڇو ولو * ''[[سالڪس امائگڊائيمائلس]]'' – پيچ پن وارو ولو * ''[[سالڪس آرڪٽيڪا]]'' – آرڪٽڪ ولو * ''[[سالڪس بيبيلونڪا]]'' – بابلي ولو يا روئيندڙ ولو * ''[[سالڪس بيبيئانا]]'' – بيڪڊ ولو * ''[[سالڪس ڪيپريئا]]'' – ٻڪري ولو * ''[[سالڪس سنيريا]]'' – ڀورو ولو * ''[[سالڪس ڊسڪلر]]'' – آمريڪي پسي ولو * ''[[سالڪس ايليگنوس]]'' – روزميري ولو * ''[[سالڪس ايوزينا]]'' – اوڀر ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس اگزيگئا]]'' – سنهو پن وارو ولو * ''[[سالڪس × فرجائلس]]'' – عام ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس گلوڪا]]'' – سرمائي ولو * ''[[سالڪس گوڊنگئي]]'' – گڊنگ جو ڪارو ولو * ''[[سالڪس ھربيشيا]]'' – بونا ولو * ''[[سالڪس ھمبولڊٽيئانا]]'' – همبولٽ ولو * ''[[سالڪس انٽيگرا]]'' * ''[[سالڪس ليئوگاٽا]]'' – ڳاڙهو ولو * ''[[سالڪس ليسيئوليپس]]'' – ارويو ولو * ''[[سالڪس ميڪروناٽا]]'' – سفصاف ولو * ''[[سالڪس نائگرا]]'' – ڪارو ولو * ''[[سالڪس پيراڊوڪسا]]'' * ''[[سالڪس پائروٽئي]]'' – ڪوريائي ولو * ''[[سالڪس پرپيوريئا]]'' – ارغواني ولو * ''[[سالڪس اسڪائولريانا]]'' – اسڪولر ولو * ''[[سالڪس سيپلڪرالس گروپ]]'' – سنگمي ولو جو گروهه * ''[[سالڪس ٽيٽراسپرما]]'' – ڀارتي ولو * ''[[سالڪس ٽرائينڊرا]]'' – بادامي پن وارو ولو * ''[[سالڪس ومنالس]]'' – عام اوسيئر ولو {{div col end}} ==ماحوليات== [[File:Bourgoyen knotted willow and woodpile.jpg|thumb|upright|[[پولاڊنگ|ڇانٽيل بيد]] ۽ ڪاٺين جو ڍير، [[بورخوئين-اوسيميرسن]]، [[گينٽ]]، [[بيلجيم]]]] [[File:Kopfweiden 1.jpg|thumb|[[برلن]] جي [[برٽزر گارٽن]] ۾ مارچ 2018ع دوران [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] بيد جو وڻ]] بيد جا وڻ [[ڇانوَ برداشت ڪندڙ]] هوندا آهن، پر عام طور تي انهن جي عمر نسبتاً گهٽ هوندي آهي. انهن کي وڌڻ ۽ قائم رهڻ لاءِ اهڙين قدرتي خللن (ڊسٽربنس) جي ضرورت هوندي آهي، جيئن اهي [[مخروطي وڻن]] يا وڏن پنڇڙن وڻن سان مقابلو ڪري سگهن. بيد جا ٻج تمام ننڍڙا ۽ وڏي تعداد ۾ پيدا ٿيندا آهن، جيڪي هوا ۽ پاڻي وسيلي پکڙجن ٿا، پر اهي فقط ڪجهه ڏينهن تائين ئي جيئرا رهندا آهن. انهن کي ڄمڻ لاءِ گرم ۽ نمي واري ماحول جي ضرورت هوندي آهي. بيد جا ٻوٽا ڪٽيل ٿڙن ۽ ٽارين مان به [[بي جِنسي واڌ]] (Vegetative reproduction) ذريعي نوان ٻوٽا پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا گل ٿوري مقدار ۾ [[شهد]] (Nectar) پيدا ڪندا آهن، جنهن مان ماکيءَ جون مکيون [[ماکي]] تيار ڪنديون آهن. بهار جي شروعات ۾ پولن جو اهم ذريعو هجڻ سبب اهي ماکيءَ جي مکين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="Hageneder-2001" /> ڪيترائي جانور انهن جا پن چَرندا آهن يا انهن جي ٽارين ۾ پناهه وٺندا آهن.<ref name="Angier-1974" /> [[بيور]] بيد جي ٽارين کي بند ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا وڻ [[پَرن وارن جيتن]] (ليپڊوپٽيرا) جي ڪيترين ئي قسمن جي سنڊين لاءِ خوراڪ جو ذريعو آهن، جن ۾ [[مورننگ ڪلوڪ تتلي]] پڻ شامل آهي.<ref>"Mourning Cloak". Study of Northern Virginia Ecology. Fairfax County Public Schools.</ref> [[ڪاٺي ماڪوڙا]] (Wood ants) ۽ ٻيا ڪيترائي ماڪوڙا بيد جي وڻن تي رهندڙ [[افڊ]]ن جي پيدا ڪيل مٺي رطوبت ([[هني ڊيو]]) گڏ ڪرڻ لاءِ انهن تي ايندا آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[ڀنڀوريون]] پڻ ائين ڪنديون آهن. ===آفتون ۽ بيماريون=== بيد جون مختلف جنسون افڊن جي سؤ کان وڌيڪ قسمن جون ميزبان آهن، جيڪي ''[[چائٽوفورس]]'' (''Chaitophorus'') ۽ ٻين جنسن سان تعلق رکن ٿيون.<ref>{{cite book|title=Aphids on the World's Trees|author1=Blackman, R. L.|author2=Eastop, V. F.|year=1994|publisher=CABI|isbn=978-0-85198-877-1|url=http://www.aphidsonworldsplants.info/w_HOSTS_S.htm#Salix}}{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اهي افڊ پنن جي هيٺئين سطح تي وڏيون ڪالونيون ٺاهي ٻوٽي جو رس چوسيندا آهن.<ref>{{cite book|title=Pests of Ornamental Trees, Shrubs and Flowers|author=David V. Alford|year=2012|page=78|publisher=Manson Publishing Limited |url=https://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604015345/http://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-date=4 June 2013|isbn=978-1-84076-162-7}}</ref> ''[[ڪورٿوچا ايليگنس]]'' (''Corythucha elegans'')، جنهن کي بيد جو ليس بگ چيو وڃي ٿو، [[ٽنگيڊي]] (Tingidae) خاندان جو هڪ جيت آهي جيڪو اتر آمريڪا ۾ بيد جي وڻن تي ملي ٿو. ''[[رهيبڊوفاگا روزاريا]]'' (''Rhabdophaga rosaria'') بيد تي ٺهندڙ هڪ قسم جي [[گال]] آهي. [[زنگ جي بيماري]] (Rust)، جيڪا ''[[ميلامپسورا]]'' (''Melampsora'') جنس جي ڦڦوندن سبب ٿيندي آهي، بيد جي پنن کي نقصان پهچائيندي آهي ۽ انهن تي نارنگي رنگ جا داغ پيدا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Leaf Rust |author=Kenaley, Shawn C.|year=2010 |display-authors=etal}}</ref> ===تحفظ=== اتر آمريڪا جي ڪجهه [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي قبيلن]] قدرتي [[باهه جي ماحوليات]] جو حصو بڻجندڙ جهنگلي باهن کي جاري رهڻ ڏيندا هئا يا ڄاڻي واڻي باهه لڳائيندا هئا، جنهن سان بيد جي نون ٻوٽن جا جهنڊ ٻيهر اُڀرندا هئا.<ref name="Arno-2020" /> بيد جون ڪجهه جنسون آسٽريليا ۾ وڏي پيماني تي، خاص طور دريائن ۽ نالن جي ڪنارن تي [[ڪٽاءُ]] روڪڻ لاءِ پوکيون ويون. پر هاڻي اهي ڪيترن علائقن ۾ حملہ آور ٻوٽن (انويسو ويڊز) طور سڃاتيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏکڻ آسٽريليا جي وسيع علائقن تي پکڙجي مقامي نباتات کي متاثر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب انهن کي "قومي اهميت وارا نقصانڪار گاهه" قرار ڏنو ويو آهي، ۽ ڪيترائي پاڻيءَ جي حوضن جا انتظامي ادارا انهن کي هٽائي سندن جاءِ تي مقامي وڻ پوکي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.dse.vic.gov.au/dpi/nreninf.nsf/childdocs/-1C62D26CD3AF6FE44A2568B300051289-8E21A59E53B35BEFCA256BC80005C14F-E1EB709D7DCE1BC9CA256F070003E8D8-FAC3FFA202EA6384CA256BCF000AD522?open |title=Willows along watercourses: managing, removing and replacing |author=Albury/Wodonga Willow Management Working Group |date=December 1998 |publisher=Department of Primary Industries, State Government of Victoria}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Introduced willows can become invasive pests in Australia |first=Kurt W. |last=Cremer |year=2003 }}</ref> ==پوک ۽ واڌ== تقريباً بيد جون سڀئي جنسون [[قلمي پوک]] (ڪٽنگس) مان تمام آسانيءَ سان پاڙون ڪڍي وٺنديون آهن، يا جڏهن ٽٽل ٽاريون زمين تي ڪري پونديون آهن ته اتي به نوان ٻوٽا اُڀري ايندا آهن. هن جو هڪ مشهور استثنا [[پيچ ليف بيد]] (''[[سالڪس ايميگڊالائيڊس]]'') آهي، جيڪا آسانيءَ سان قلمي پوک مان نه وڌندي آهي. هڪ مشهور روايت موجب شاعر [[اليگزينڊر پوپ]] اسپين مان [[ليڊي سفولڪ]] ڏانهن موڪليل ٽارين جي هڪ ٻڌل گٺڙي مان هڪ ننڍڙي ٽاري حاصل ڪئي. هن اها ٽاري پوکي، جيڪا ڪاميابيءَ سان وڌي ويئي. ڏند ڪٿا موجب انگلينڊ جا سڀئي [[روئيندڙ بيد]] (ويپنگ ولو) انهيءَ پهرين پوکيل ٽاريءَ جي نسل مان آهن.<ref>{{cite book |last=Leland |first=John |url=https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela |title=Aliens in the Backyard: Plant and Animal Imports Into America |publisher=University of South Carolina Press |year=2005 |isbn=978-1-57003-582-1 |page=[https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela/page/70 70] |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |last=Laird |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=pCbC-QQx6iEC&pg=PA403 |title=The Flowering of the Landscape Garden: English Pleasure Grounds, 1720–1800 |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1999 |isbn=978-0-8122-3457-2 |page=403}}</ref> بيد جون جنسون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |last2=Weih |first2=Martin |last3=Romero |first3=Marta Abalos |last4=Charles |first4=John |last5=Hust |first5=Sarah |last6=McIvor |first6=Ian |last7=Karp |first7=Angelas |last8=Trybush |first8=Sviatlana |last9=Labrecque |first9=Michel |last10=Teodorescu |first10=Traian I. |last11=Singh |first11=Naresh B. |last12=Smart |first12=Lawrence B. |last13=Volk |first13=Timothy A. |title=Horticultural Reviews |chapter=Salix: Botany and Global Horticulture |date=2007 |pages=447–489 |doi=10.1002/9780470380147.ch8 |isbn=978-0-470-17153-0 }}</ref> انهن کي [[باهه]] (Hedge) ٺاهڻ ۽ باغباني ۽ منظرسازي (Landscaping) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. [[ٽوڪيو]]، [[جاپان]] جي مشهور واپاري علائقي [[گنزا]] ۾ بيد جي پوک جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي، ۽ اهو علائقو بيد جي وڻن سان سينگاريل گهٽين جي ڪري خاص شهرت رکي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.motoji.co.jp/blogs/reading/en-ginzas-willow-dyeing|title=Ginza's Willow Dyeing|website=銀座もとじオンラインショップ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ginza.jp/en/event/9829|title=The 12th Ginza Willow Festival|website=GINZA OFFICIAL}}</ref> ===هائبرڊ ۽ پوکيل قسم=== [[File:Weeping Willow by Pond.jpg|thumb|upright|[[روئيندڙ بيد]]، بيد جي ٻن مختلف قسمن جي هائبرڊ جو هڪ مثال]] بيد جون مختلف جنسون هڪ ٻئي سان آسانيءَ سان ملاپ (ڪراس-پولينيشن) ڪري سگهن ٿيون، تنهنڪري ڪيترائي [[هائبرڊ]] قدرتي طور ۽ انساني پوک ذريعي وجود ۾ آيا آهن. انهن مان سڀ کان مشهور [[زينتي ٻوٽو|زينتي]] مثال [[روئيندڙ بيد]] (''سالڪس × سيپلڪرالس'') آهي، جيڪو چين جي [[پيڪنگ بيد]] (''[[سالڪس بابيلونيڪا]]'') ۽ يورپ جي [[اڇي بيد]] (''[[سالڪس البا]]'') جي ملاپ مان پيدا ٿيو آهي. وڏي پيماني تي پوکيل چيني بيد ''[[سالڪس ماتسودانا]]'' کي هاڻي ''سالڪس بابيلونيڪا'' جو هم معنيٰ (Synonym) نالو سمجهيو وڃي ٿو. صدين کان ''سالڪس'' جون بيشمار [[پوکيل قسمون]] (ڪلٽيويٽر) تيار ڪيون ۽ ناليون ويون آهن. بهتر فني ۽ زينتي خاصيتن واريون نيون قسمون چونڊي مختلف مقصدن لاءِ متعارف ڪرايون ويون آهن. ''Salix'' جون ڪيترين ئي پوکيل قسمن ۽ قدرتي جنسن کي [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[گارڊن ميرٽ ايوارڊ]] (اوارڊ آف گارڊن ميرٽ) پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=March 2020 |title=AGM Plants March 2020 |url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |access-date=9 September 2020 |website=rhs.org |publisher=The Royal Horticultural Society}}</ref> تازن سالن ۾ ''سالڪس'' حياتياتي توانائي (بايو انرجي) جي پيداوار ۽ مختلف [[ماحولي نظام جون خدمتون]] (ايڪوسسٽم سورسز) فراهم ڪرڻ لاءِ پڻ اهميت حاصل ڪئي آهي.<ref>{{Cn|date=June 2023}}</ref> 2021ع تائين بيد جي هائبرڊن ۽ پوکيل قسمن جا نالا گڏ ڪري محفوظ ڪرڻ جو ڪم گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري (FAO) جي [[بين الاقوامي پوکيل قسمن جي رجسٽريشن اٿارٽي]] (انٽرنيشنل ڪلٽيويٽر رجسٽريشن اٿارٽي – ICRA) جي ''سالڪس'' بابت ڪم ڪندڙ گروهه جي ذميواري هئي، پر هاڻي اهو گروهه فعال نه رهيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |title=Compilation of the Checklist for Cultivars of Salix L. (Willow) |journal=HortScience |date=2015 |volume=50 |issue=11 |pages=1608–1609 |doi=10.21273/HORTSCI.50.11.1608 |doi-access=free }}</ref> ==استعمال== [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] جي [[ڪنوآلٽ ماڻهو|ڪنوآلٽ ماڻهن]] بيد جي ڇل مان [[ڏوري]] ٺاهيندا هئا، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن [[هارپون]] جي رسيءَ طور ڪم ايندي هئي. ٻين ڪجهه آمريڪي مقامي قبيلن بيد جي ڪاٺ کي [[رڳڙ سان باهه ٻارڻ|رڳڙ وسيلي باهه ٻارڻ]]، نرم ٽارين کي [[ٽوڪري اڻڻ|ٽوڪريون اڻڻ]]، ۽ شاخن توڙي ٿڙن کي مڇي پڪڙڻ وارن [[مڇي روڪ بند|بندن]] سميت مختلف شين جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="Arno-2020" /> ===لوڪ طب ۾ استعمال جي تاريخ=== بيد جي پنن ۽ ڇل جو ذڪر [[آشور]]، [[سومر]] ۽ [[قديم مصر]] جي آڳاٽن متنن ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite web |date=16 April 2015 |title=Tales and a Tune of the Willow |url=https://www.metmuseum.org/perspectives/tales-and-a-tune-of-the-willow |access-date=17 April 2025 |website=The Metropolitan Museum of Art }}</ref><ref name="Mahdi-2006">{{Cite journal |last1=Mahdi |first1=J. G. |last2=Mahdi |first2=A. J. |last3=Mahdi |first3=A. J. |last4=Bowen |first4=I. D. |date=2006 |title=The historical analysis of aspirin discovery, its relation to the willow tree and antiproliferative and anticancer potential |journal=Cell Proliferation |volume=39 |issue=2 |pages=147–155 |doi=10.1111/j.1365-2184.2006.00377.x |pmc=6496865 |pmid=16542349}}</ref> [[قديم يونان]] ۾ طبيب [[هپوڪريٽس]] پنجين صدي ق.م. دوران لوڪ دوا طور ان جي خاصيتن بابت لکيو.<ref name="Mahdi-2006" /> [[ميسوپوٽيميا]] جي [[ميخي لکت]] وارن متنن جي تشريح ڪرڻ ڏکيو ڪم آهي، خاص طور جڏهن ڪنهن مخصوص ٻوٽي جي جنس کي ڪنهن سڃاڻپ جوڳي بيماريءَ جي علاج لاءِ استعمال ڪرڻ بابت شاهدي ڳولڻي هجي. ستين کان ٽين صدي ق.م. جي بابلي لکتن مان لڳ ڀڳ 5,000 طبي نسخا سڃاتا ويا آهن، جن ۾ 340 مختلف ٻوٽن مان تيار ڪيل 1,300 دوائون شامل هيون. انهن مان ڪنهن نسخي جو بيد سان تعلق هو يا نه، اهو يقيني ناهي.<ref>{{cite web |last1=Boeck |first1=Barbara |title=Investigating the healing arts of Ancient Mesopotamia |url=https://researchoutreach.org/articles/investigating-healing-arts-ancient-mesopotamia/ |website=Research Outreach |date=28 October 2020 |access-date=20 February 2022}}</ref> سومري داستان ''[[گلگامش، اينڪيدو ۽ هيٺين دنيا]]'' ۾ هالوپو وڻ جا ٻج بانجھپڻي جي علاج طور تجويز ڪيا ويا آهن، پر ”هالوپو وڻ“ مان مراد بلوط، پوپلر يا بيد مان ڪو به وڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Böck |first1=Barbara |title=Proverbs 30:18–19 in the light of ancient mesopotamian cuneiform texts |journal=Sefarad |date=30 December 2009 |volume=69 |issue=2 |pages=263–279 |doi=10.3989/sefarad.2009.v69.i2.595 |doi-access=free |hdl=10261/20729 |hdl-access=free }}</ref> قديم مصري [[ايبرس پيپائرس]] ۾ بيد جو، جنهن جي جنس غير يقيني آهي، ٽن علاجن ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ علاج اهڙي پيچيدي پلستر واري نسخي جو حصو هو، جيڪو ”''ميٽ'' کي نرم ۽ لچڪدار بڻائڻ“ لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان نسخي ۾ 36 ٻيا جزا پڻ شامل هئا، جن ۾ ”ڊوم کجيءَ جو ميوو، ڦريون ۽ اما اناج“ شامل هئا. ''ميٽ'' جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته ان جو تعلق اعصابي سرشتي سان هجي. ٻئي علاج ۾ ”سخت ڪمزوري“ لاءِ سائي بيد جي وڻ مان ورتل ”ڪانو“ کي گڏهه جي مني، تازي ماني، ميداني جڙي ٻوٽين، انجيرن، انگورن ۽ شراب سان ملائي استعمال ڪيو ويندو هو. آخر ۾، بيد کي ”چرٻيءَ واري گوشت، انجيرن، کجين، لوبان، ٿوم ۽ مٺي بيئر“ مان تيار ڪيل مرڪب ۾ گاڙهو ڪندڙ جزو طور استعمال ڪيو ويندو هو، جيئن دل کي صحيح نموني ڪم ڪرڻ ۽ خوراڪ قبول ڪرڻ جي قابل بڻائي سگهجي.<ref>{{cite book |last1=Bryan |first1=Cyril |title=Ancient Egyptian Medicine: the Papyrus Ebers |date=1974 |publisher=Ares Publishing Inc. |location=Chicago |hdl=2027/coo.31924073200077 |hdl-access=free }}{{pn|date=July 2026}}</ref> رومي ليکڪ [[آئولس ڪارنيليئس سيلسس]] بيد جو فقط هڪ ڀيرو ذڪر ڪيو آهي. هن لکيو ته بيد جي پنن کي ڪُٽي سرڪي ۾ اُٻارڻ کان پوءِ [[رحم جو لهي اچڻ|رحم جي لهي اچڻ]] جي علاج لاءِ استعمال ڪيو وڃي. پر اهو واضح ناهي ته هو ان مان ڪهڙو طبي اثر وٺڻ چاهيندو هو. ممڪن ناهي ته مقصد سور گهٽائڻ هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ايندڙ ئي فقري ۾ [[داغڻ]] جي سفارش ڪئي آهي.<ref>''De Medicina'', book VI, p. 287, chapter 18, section 10.</ref><ref>{{cite book |last1=Celsus |first1=Aurus Cornelius |title=De Medicina |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/6*.html |access-date=4 January 2022}}</ref> [[نڪولس ڪلپيپر]] پنهنجي ڪتاب ''دي ڪامپليٽ هربل'' ۾ بيد جا ڪيترائي استعمال بيان ڪيا آهن،<ref>{{cite book |last1=Culpeper |first1=Nicholas |title=The Complete Herbal |date=1653 |location=London |url=https://www.gutenberg.org/files/49513/49513-h/49513-h.htm}}</ref> جن ۾ زخمن مان رت وهڻ روڪڻ، مرد يا عورت ۾ ”شهوت جي گرمي گهٽائڻ“ ۽ پيشاب جاري ڪرڻ، ”جيڪڏهن اهو بند ٿيل هجي“، شامل آهن. پر هن بيد جي ڪنهن به مفروضاتي درد گهٽائيندڙ خاصيت جو ذڪر نه ڪيو. هن جي اها سفارش ته بيد جي ڇل جي ساڙيل رک کي سرڪي سان ملائي ”مهڪا، ڪارن ۽ وڌيل گوشت“ کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جديد دور ۾ [[سيليسيلڪ تيزاب]] جي استعمال سان مشابهت رکي ٿي. [[وليم ٽرنر (فطرتدان)|وليم ٽرنر]] جو بيان، جيڪو لڳ ڀڳ 1597ع ۾ لکيو ويو، ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿو ته بيد جا پن ۽ ڇل، جيڪڏهن شراب ۾ اُٻاري پيئجن، ته ”رت ٿڪڻ ۽ ٻين هر قسم جي رت وهڻ کي روڪي سگهن ٿا“. هن بخار جو علاج پڻ ڄاڻايو ۽ لکيو ته: ”سائيون ٽاريون پنن سميت بخار ۾ ورتل مريضن جي ڪمرن ۾ آڻي سندن بسترن جي چوڌاري رکي سگهجن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هوا جي گرمي کي تمام گهڻو ٿڌو ڪن ٿيون، جيڪا ڳالهه بيمار مريضن لاءِ نهايت تازگي ڏيندڙ آهي.“<ref>{{cite web |last1=Turner |first1=William |title=The Herball, or Generall Historie of Plantes |url=https://www.exclassics.com/herbal/herbalv50587.htm |access-date=8 January 2022}}</ref> 1763ع ۾ انگلينڊ جي آڪسفورڊشائر ۾ چپنگ نارٽن سان تعلق رکندڙ پادري [[ايڊورڊ اسٽون (فطري فلسفي)|ايڊورڊ اسٽون]]، [[رائل سوسائٽي]] ڏانهن هڪ خط موڪليو، جنهن ۾ هن اڇي بيد (''Salix alba'') جي پيٺل ڇل تي ڪيل تجربن جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal |last1=Stone |first1=Edward |title=XXXII. An account of the success of the bark of the willow in the cure of agues. In a letter to the Right Honourable George Earl of Macclesfield, President of R. S. from the Rev. Mr. Edward Stone, of Chipping-Norton in Oxfordshire |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1763 |issue=53 |pages=195–200 |doi=10.1098/rstl.1763.0033 }}</ref> هن محسوس ڪيو هو ته بيد جي ڇل جو ذائقو ”پيرووي ڇل“ يعني [[سنڪونا]] وانگر ڪڙو هو، جيڪو بخار جي علاج لاءِ استعمال ٿيندو هو، تنهنڪري هن اندازو لڳايو ته بيد به ساڳيو اثر ڏيئي سگهي ٿو. هن ڪيترن سالن دوران لڳ ڀڳ پنجاهه مريضن تي ان کي آزمايو ۽ ان کي خاص طور سنڪونا سان ملائڻ جي صورت ۾ تمام اثرائتو قرار ڏنو. اهو اثر واقعي موجود هو يا نه، ان بابت پڪ ناهي. جيتوڻيڪ ان دور ۾ ٻين ماڻهن به اسٽون جي علاج تي تجربا ڪيا، پر طبي ماهرن ان کي ڪڏهن به باقاعدي قبول نه ڪيو.<ref name=Jeffreys>{{cite book |last1=Jeffreys |first1=Diarmuid |title=Aspirin: the story of a wonder drug |date=2004 |publisher=Bloomsbury |location=London}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪنفيڊريٽ فوجن پڻ مليريا جي علاج لاءِ بيد تي تجربا ڪيا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.<ref>{{cite journal |last1=Hasegawa |first1=Guy R. |title=Quinine Substitutes in the Confederate Army |journal=Military Medicine |date=2007 |volume=172 |issue=6 |pages=650–655 |doi=10.7205/MILMED.172.6.650 |pmid=17615851 |doi-access=free }}</ref> فرانسيسي ناول نگار [[جولس ورن]] پنهنجي ناول ''[[پراسرار ٻيٽ]]'' (1875ع) ۾ بيد جي طبي استعمال بابت ان دور جي سائنسي ڄاڻ بيان ڪئي، جڏهن سندس هڪ ڪردار هربرٽ يا هاربرٽ برائون گوليءَ جي زخم سبب پيدا ٿيل بخار ۾ مبتلا هو. هن لکيو: ”بيد جي ڇل کي واقعي پيرووي ڇل جو مناسب متبادل سمجهيو ويو آهي، جيئن گهوڙي شاهه بلوط جي ڇل، هولي جا پن، سنيڪ روٽ وغيره.“ ڪهاڻيءَ ۾ هربرٽ جو علاج پيٺل بيد جي ڇل سان ڪيو وڃي ٿو، پر ان مان ڪو فائدو نه ٿو ٿئي، ۽ هو تڏهن بچي ٿو جڏهن ڪئنين جو ذخيرو ملي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Verne |first1=Jules |title=The Mysterious Island |date=2010 |publisher=Wordsworth Editions Ltd. |location=Ware |isbn=978-1-84022-624-9 |page=430}}</ref> ناول مان واضح آهي ته ان وقت بخار جي سببن بابت سمجهه محدود هئي، ۽ بيد جي استعمال سان ڪنهن ممڪن درد گهٽائيندڙ اثر جو ڪو به اشارو موجود ناهي. بيد ۽ ٻين ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ سيليسيليٽ جي حقيقي طبي استعمال بابت پهرين پائيدار شاهدي 1876ع ۾ سامهون آئي، جڏهن اسڪاٽش طبيب [[ٿامس جان ميڪليگن]] تيز [[روميت]] جي علاج لاءِ [[سيليسن]] تي تجربا ڪيا ۽ نمايان ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن بابت هن ''[[دي لينسٽ]]'' ۾ رپورٽ ڏني.<ref>{{cite journal |last1=MacLagan |first1=T. |title=The treatment of acute rheumatism by salicin |journal=The Lancet |date=28 October 1876 |volume=108 |issue=2774 |page=383 |doi=10.1016/S0140-6736(02)49509-8 }}</ref> ساڳئي وقت جرمن سائنسدانن سيليسيلڪ تيزاب کي سوڊيم جي لوڻ، يعني سوڊيم سيليسيليٽ، جي صورت ۾ آزمايو، پر انهن کي گهٽ ڪاميابي ۽ وڌيڪ سخت ناڪاري اثر سامهون آيا.<ref>{{cite journal |last1=Maclagan |first1=T |title=The treatment of acute rheumatism |journal=The Lancet |date=April 1900 |volume=155 |issue=3998 |pages=1094 |doi=10.1016/S0140-6736(01)70583-1 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Buchanan |first1=W. W. |title=The Treatment of Acute Rheumatism by Salicin, by T. J. Maclagan — ''The Lancet'', 1876 |journal=The Journal of Rheumatology |date=2002 |volume=29 |issue=6 |pages=1321–1323 |pmid=12064852 }}</ref> سيليسن سان رومياتي بخار جو علاج آهستي آهستي طبي حلقن ۾ ڪجهه حد تائين قبوليت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite journal |title=Does Sodium Salicylate Cure Rheumatic Fever ? |journal=QJM: An International Journal of Medicine |date=1948 |doi=10.1093/oxfordjournals.qjmed.a066510 }}</ref> 1880ع واري ڏهاڪي ۾ [[ايسيٽانيلائيڊ]] جي دريافت سان ”ايسيٽائليشن“ جو رجحان پيدا ٿيو، جنهن دوران ڪيمياگر مختلف خوشبودار نامياتي مرڪبن ۾ ايسيٽائل گروهه شامل ڪرڻ جا تجربا ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite journal |last1=Fürstenwerth |first1=Hauke |title=Letter by Fürstenwerth Regarding Article, "Aspirin: A Historical and Contemporary Therapeutic Overview" |journal=Circulation |year=2011 |volume=124 |issue=12 |pages=e332; author reply e333 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.111.038133 |pmid=21931098 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ 1853ع ۾ ڪيمياگر [[شارل فريڊرڪ گيرارڊ]] دوا سوڊيم سيليسيليٽ کي [[ايسيٽائل ڪلورائيڊ]] سان عمل ڪرائي پهريون ڀيرو [[ايسيٽائل سيليسيلڪ تيزاب]] تيار ڪيو هو.<ref name="Jeffreys2008">{{cite book |last=Jeffreys |first=Diarmuid |date=2008 |title=Aspirin the remarkable story of a wonder drug |url=https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908213430/https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-date=8 September 2017 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-59691-816-0 |pages=46–48}}</ref> چاليهن کان وڌيڪ سالن کان پوءِ، 1897ع ۾ [[فيلڪس هوفمان]] ساڳيو تيزاب تيار ڪيو، جيڪو سندس صورت ۾ ''[[اسپيريا]]'' ٻوٽي مان حاصل ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Bayer AG |title=All About Aspirin and its History |url=https://www.bayer.com/en/products/aspirin}}</ref> 1899ع ۾ معلوم ٿيو ته هن تيزاب ۾ [[درد گهٽائيندڙ]] اثر موجود آهي. هوفمان جي ملازمت ڏيندڙ ڪمپني [[بائر]] ان تيزاب جو نالو ”[[اسپرين]]“ رکيو. تنهنڪري اسپرين جي دريافت جو بيد سان تعلق رڳو اڻسڌي طرح آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[ڊينيئل موئرمين]] آمريڪا جي مقامي ماڻهن پاران بيد جي ڪيترن استعمالن بابت رپورٽ ڏني. هڪ جديد ميداني رهنما ڪتاب دعويٰ ڪري ٿو ته آمريڪا جي مختلف علائقن جا مقامي ماڻهو بيد کي پنهنجن طبي علاجن جو بنيادي جزو سمجهندا هئا ۽ ان جي ڇل کي ڳلي جي سور ۽ تپ دق جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪندا هئا. ان ۾ وڌيڪ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته: ”ڪيترن حوالن ۾ ذڪر آهي ته مٿي جي سور ۽ ٻين سورن لاءِ بيد جي ڇل چٻاڙي ويندي هئي، جيڪا ظاهري طرح اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ اسپرين جي تياريءَ جي اڳڪٿي هئي.“<ref name="Arno-2020" /> ===جديد طبي استعمال=== بيد جا جڙي ٻوٽين تي ٻڌل استعمال جديد دور تائين جاري رهيا آهن.<ref>European Medicines Agency (31 January 2017). [https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex Assessment report on Salix [various species including S. purpurea L., S. daphnoides Vill., S. fragilis L.], cortex Final]</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[موڊ گريو]] اڇي بيد (''Salix alba'') جي ڇل ۽ پيٺل پاڙ کي [[طاقت ڏيندڙ دوا|طاقت ڏيندڙ]]، وقفي وقفي سان ٿيندڙ بخار کي روڪيندڙ ۽ [[سڪڙيندڙ دوا|سڪڙيندڙ]] خاصيتن سبب استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪيو. هن ان کي بد هاضمي، پيٽ جي ڪيڙن، دائمي دستن ۽ پيچش جي علاج لاءِ تجويز ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Grieve |first1=Maud |title=A Modern Herbal |date=1969 |publisher=Dorset Press |isbn=0-88029-921-5 |url=https://archive.org/details/modernherbalmedi0000grie/}}</ref> ٻين جڙي ٻوٽين جي ماهرن وانگر هن به بيد جي ڪنهن درد گهٽائيندڙ اثر جو ذڪر نه ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين اسپرين بابت ڄاڻ وڏي پيماني تي پکڙجي چڪي هئي. هوءَ [[ٽينن]] کي بيد جو فعال جزو سمجهندي هئي. اسپرين جي ايجاد کان گهڻو پوءِ اهو خيال سامهون آيو ته بيد جي ڇل هڪ اثرائتي سور گهٽائيندڙ دوا آهي.<ref>{{cite web |last1=Martyr |first1=Phillippa |editor-first1=Anna |editor-last1=Evangeli |title=Hippocrates and willow bark? What you know about the history of aspirin is probably wrong |date=18 October 2020 |doi=10.64628/AA.ga4ayhwa5 |url=https://theconversation.com/hippocrates-and-willow-bark-what-you-know-about-the-history-of-aspirin-is-probably-wrong-148087 |access-date=10 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |last1=Propatier |first1=Stephen |title=The Mythology of Aspirin |work=Skeptoid |url=https://skeptoid.com/blog/2014/05/22/the-mythology-of-asprin/ |access-date=10 January 2022}}</ref> اهو خيال گهڻو ڪري ان غلط عقيدي تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو ته بيد ۾ خود اسپرين موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Bartram |first1=Thomas |title=The Encyclopedia of Herbal Medicine |date=1998}}</ref> اهڙا مضمون، جن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته آڳاٽن ماڻهن بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو، ''[[برٽش جرنل آف هيمٽالاجي]]'' جهڙن علمي رسالن ۾ پڻ ڇپيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Desborough |first1=M. J. R. |title=The aspirin story – from willow to wonder drug |journal=British Journal of Haematology |date=2017 |volume=177 |issue=5 |pages=674–683 |doi=10.1111/bjh.14520|pmid=28106908 |doi-access=free }}</ref> هاڻي ڪيترائي تحقيقي مقالا، ڪتاب ۽ مضمون اها دعويٰ ورجائين ٿا ته قديم ماڻهو بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا، ۽ ان مقصد لاءِ بيد تي ٻڌل ڪيترائي پيداوار پڻ وڪري لاءِ موجود آهن.<ref>{{cite web |last1=Mount Sinai Health System |title=Willow bark |url=https://www.mountsinai.org/health-library/herb/willow-bark |access-date=10 April 2022}}</ref> بيد جي ڇل ۾ سيليسن جي مقدار گهٽ هوندي آهي ۽ اها اسپرين کان مختلف طريقي سان ڪم ڪندي آهي. اها معدي کي نقصان پهچائڻ کان سواءِ نسبتاً نرم، پر وڌيڪ وسيع [[سوزش گهٽائيندڙ]] اثر فراهم ڪري سگهي ٿي، تنهن هوندي به اسپرين کان الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Vlachojannis |first1=J. |last2=Magora |first2=F.|last3=Chrubasik |first3=S.|title=Willow species and aspirin: different mechanism of actions |journal=Phytotherapy Research |date=2011 |volume=27 |issue=7 |pages=1102–1104 |doi=10.1002/ptr.3386 |pmid=21226125 }}</ref> [[يورپي اتحاد]] جي [[جڙي ٻوٽين وارين دوائن بابت ڪميٽي]] اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته بيد جي ڇل جا خشڪ عرق [[هيٺين چيلهه جو سور|هيٺين چيلهه جي سور]] جي مختصر مدي واري علاج لاءِ دوا طور استعمال ڪري سگهجن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ طبي شاهديون انهن جي حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ جي حمايت ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=31 December 2009 |title=Salicis cortex – herbal medicinal product |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex |access-date=20 June 2025 |website=European Medicines Agency }}</ref> ===چمڙي بابت استعمال=== جديد طب ۾ بيد جي عرق کي کائڻ يا پيئڻ واري صورت ۾ محدود علاجِي استعمال حاصل ٿيو آهي، پر چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ وارو استعمال وڌيڪ عام ٿي ويو آهي. ''Salix'' مان تيار ڪيل جڙي ٻوٽين وارين دوائن کي چمڙي تي لڳائڻ سان چمڙي جي رت جي رڳن، سج جي روشني سبب پيدا ٿيندڙ چمڙي جي پوڙهائپ، ۽ زخمن جي ڀرجڻ ۾ بهتري بابت ڪيترائي تحقيقي بيان موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Jeon |first1=Suwon |last2=Yoon |first2=Sohyun |last3=Kim |first3=Yuna |last4=Shin |first4=Seoungwoo |last5=Ji |first5=Hyanggi |last6=Cho |first6=Eunae |last7=Park |first7=Deokhoon |last8=Jung |first8=Eunsun |date=2023 |title=The effect of Salix alba L. bark extract on dark circles in vitro and in vivo |journal=International Journal of Cosmetic Science |volume=45 |issue=5 |pages=636–646 |doi=10.1111/ics.12873 |pmid=37235713 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ahn |first1=Si-young |last2=Kim |first2=Kyung Ah |last3=Lee |first3=Sullim |last4=Kim |first4=Ki Hyun |date=1 October 2024 |title=Potential skin anti-aging effects of main phenolic compounds, tremulacin and tremuloidin from Salix chaenomeloides leaves on TNF-α-stimulated human dermal fibroblasts |journal=Chemico-Biological Interactions |volume=402 |article-number=111192 |doi=10.1016/j.cbi.2024.111192 |pmid=39127184 |bibcode=2024CBI...40211192A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Dou |first1=Jinze |last2=Ilina |first2=Polina |last3=Cruz |first3=Cristina D. |last4=Nurmi |first4=Denise |last5=Vidarte |first5=Paula Zegarra |last6=Rissanen |first6=Marja |last7=Tammela |first7=Päivi |last8=Vuorinen |first8=Tapani |date=8 November 2023 |title=Willow Bark-Derived Material with Antibacterial and Antibiofilm Properties for Potential Wound Dressing Applications |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=71 |issue=44 |pages=16554–16567 |doi=10.1021/acs.jafc.3c00849 |pmc=10636761 |pmid=37104679 |bibcode=2023JAFC...7116554D }}</ref> بيد مان حاصل ٿيندڙ فينولي مرڪبن کي چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ سان اهي چمڙي جي خرد حياتياتي نظام ۽ انزائمن سان سڌو رابطو ڪن ٿا، جنهن سبب سندن علاجِي [[حياتي دستيابي]] وڌي ٿي. بيد جو عرق مٿي جي چمڙي تي موجود ''[[مالاسيزيا]]'' ڦڦوند خلاف استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن سان [[خشڪي]] ۽ سوزش گهٽائڻ ۾ نمايان اثر حاصل ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Kalinowska |first1=Oliwia |last2=Maślana |first2=Julia |last3=Gilreath |first3=Andrea |date=19 March 2025 |title=The Treatment and Evaluation of Dandruff and Scalp Erythema with Fermented Salix purpurea Bark Extract |journal=Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology |language=English |volume=18 |pages=639–648 |doi=10.2147/CCID.S503915 |pmid=40129612 |pmc=11930920 |doi-access=free }}</ref> ===صنعتڪاري=== {{refimprove|date=October 2023}} [[File:A Modern Cricket Bat.jpg|thumb|[[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]] روايتي طور بيد جي ڪاٺ مان ٺاهيا ويندا آهن.]] ممڪن آهي ته انسانن جون سڀ کان اوائلي تيار ڪيل شيون بيد مان ٺهيل هجن. بيد مان ٺهيل مڇيءَ جو هڪ ڄار 8300 ق.م. جي زماني سان واسطو رکي ٿو.<ref>[https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html The palaeoenvironment of the Antrea Net Find] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208074119/https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html |date=8 December 2015 }} The Department of Geography, [[هلسنڪي يونيورسٽي]]</ref> ٽوڪريون، مڇي ڦاسائڻ جا ڦندا، ٽارين مان ٺهيل [[لوڙهو|لوڙها]] ۽ [[ٽارين ۽ مٽيءَ جي اڏاوت|ٽارين ۽ مٽيءَ سان ٺهيل گهرن جون ڀتيون]] جهڙا بنيادي هٿرادو سامان بيد جي سنهين ۽ لچڪدار ٽارين مان اڻيو ويندو هو. اهڙيون ٽاريون اڪثر [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] وڻن مان حاصل ڪيون وينديون هيون. ويلز جي روايتي [[ڪوراڪل]] ٻيڙيءَ جي هڪ قسم جي ڍانچي ۾ به بيد استعمال ٿيندو آهي. بيد جون سنهيون يا چيريل ٽاريون اڻي [[وڪر]] ٺاهيو ويندو آهي، جنهن جي استعمال جي تاريخ تمام پراڻي آهي. بيد جي ڪاٺ نسبتاً لچڪدار هوندي آهي، تنهنڪري اڻڻ دوران ٻين ڪيترين ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ گهٽ چيربي يا ٽٽندي آهي، ۽ ٽوڪري سازيءَ ۾ ان کي تيز ڪنڊن جي چوڌاري به آسانيءَ سان موڙي سگهجي ٿو. بيد جي ڪاٺ مان [[دٻو|دٻا]]، [[ٻهارا]]، [[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]]، [[ٻار کڻڻ جو تختو|ٻارن جا کڻڻ وارا تختا]]، ڪرسيون ۽ ٻيو فرنيچر، [[گڏي|گڏيون]]، [[بيد جي بانسري|بيد جون بانسريون]]، [[جهنڊي جو ٿنڀو|ٿنڀا]]، [[ٻاڦ وارو گهر|ٻاڦ وارا گهر]]، رانديڪا، خراد تي ٺهندڙ شيون، اوزارن جا هٿيا، [[ڪاٺي ورق]]، ڇڙيون ۽ [[سيٽي|سيٽيون]] ٺاهيون وينديون آهن. ان کان سواءِ بيد جي ڪاٺ مان [[ٽينن]]، [[ريشو]]، ڪاغذ، [[رسو]] ۽ ڏوري پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا. بيد کي [[ڊبل بيس]] ساز جي پٺين، پاسن ۽ اندرين تهن ٺاهڻ، ۽ بيس سازن جي مرمت لاءِ پٽيون ۽ بلاڪ ٺاهڻ ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===باغباني=== بيد جي ڇل جو پاڻيءَ ۾ تيار ڪيل عرق يورپي اتحاد ۾ ڦڦوند مار دوا طور استعمال ڪيو ويندو آهي. بيد جي ڇل جي عرق کي يورپي اتحاد ۽ برطانيا ۾ ”بنيادي مادو“ طور منظور ڪيو ويو آهي، جيڪو انگورن، صوفن ۽ آڙوءَ جي فصلن ۾ اسڪيب، آڙوءَ جي پنن جي وڪڙجڻ واري بيماري ۽ سفوفِي ڦڦوند جي روڪٿام لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == حوالا == {{حوالا}} 62axilw5fopj6mnjzqro26eviijj2r4 400080 400030 2026-08-01T11:08:11Z Intisar Ali 8681 400080 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. ==درجابندي== جنس ''سالڪس'' جو سائنسي نالو پهريون ڀيرو [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ استعمال ڪيو.<ref name=IPNI_325916-2>{{cite web |title=''Salix'' L. |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/325916-2 |access-date=6 May 2021 }}</ref> ان وقت حياتياتي درجابندي ۾ [[قسمي نوع]] (ٽائپ اسپيشيز) جو جديد تصور موجود نه هو، تنهن ڪري لينيئس جي مقرر ڪيل جنسن لاءِ قسمي نوع بعد ۾ مقرر ڪيا ويا.<ref name=NHM_LPNTP>{{Citation |mode=cs1 |title=Introduction and Historical Perspective |website=The Linnaean Plant Name Typification Project |date=24 October 2022 |publisher=[[لنڊن قدرتي تاريخ عجائب گهر]]|doi=10.5519/qwv6u7j5 |url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/linnaean-typification/introduction.html |access-date=6 May 2021 |author1=Natural History Museum }}</ref> هن جنس جي قسمي نوع ''[[اڇو ولو|سالڪس alba]]'' آهي، جنهن جي بنياد تي ''Salix'' نالي کي محفوظ (conserved) رکيو ويو آهي.<ref name=IPNI_325916-2/> جنسي نالو ''سالڪس'' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، ۽ قديم رومي به اهو لفظ ولو جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name=Gen_Gat>Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen (German). 3rd ed., completely revised and expanded. Nikol, [[هيمبرگ]] 2005, {{ISBN|3-937872-16-7}} (reprint from 1996). pg. 552</ref> هڪ نظريي موجب هي لفظ اصل ۾ ڪنهن [[ڪلٽڪ ٻوليون|ڪلٽڪ ٻولي]] مان نڪتل آهي، جتي ''sal'' جي معنيٰ "ويجهو" ۽ ''lis'' جي معنيٰ "پاڻي" آهي، جيڪو ولو جي قدرتي رهائش ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name=FloraUSSR>{{cite book |last=Nazarov |first=M. I. |editor-last=Komarov |editor-first=Vladimir Leontyevich |editor-link=Vladimir Leontyevich Komarov |translator-last1=Landau |translator-first1=N. |date=1970 |orig-date=1936 |title=Flora of the U.S.S.R. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156050 |volume=5 |location=Jerusalem |publisher=[[اسرائيلي سائنسي ترجمن جو پروگرام]]|page=21 }}</ref> ولو جي درجابندي مختلف ذيلي جنسن (subgenera) ۾ ڪئي ويندي آهي، پر انهن جي حدبندي بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهن.<ref name="Wagner">{{Cite journal| doi = 10.3389/fpls.2021.662715 | volume = 12| article-number = 662715| last1 = Wagner| first1 = Natascha D.| last2 = Volf| first2 = Martin| last3 = Hörandl| first3 = Elvira| title = Highly Diverse Shrub Willows (''سالڪس'' L.) Share Highly Similar Plastomes| journal =[[فرنٽيئرز اِن پلانٽ سائنس]]| date = 3 September 2021| pmid = 34539686| pmc = 8448165| bibcode = 2021FrPS...1262715W| doi-access = free}}</ref> بناوٽي خاصيتن (مارفولاجي) تي ٻڌل اڀياس موجب هن جنس کي عام طور ٽي يا پنج ذيلي جنسن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''سالڪز'' (جنهن مان ڪجهه ماهر ''لانگيفولياء'' ۽ ''پروٽائٽئي'' کي الڳ ذيلي جنس قرار ڏين ٿا)، ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس''. جڏهن⁠ته فائيلوجينيٽڪ (ارتقائي) اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس'' هڪ ئي ارتقائي شاخ (ڪليڊ) سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Wagner"/> هن جنس جا سڀ کان پراڻا فوسل [[ايوسين]] دور جي شروعات ۾ اتر آمريڪا مان مليا آهن، جڏهن⁠ته يورپ ۾ ان جا قديم ترين فوسل ابتدائي [[اوليگوسين]] دور سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Collinson |first=Margaret E. |date=1992 |title=The early fossil history of Salicaceae: a brief review |journal=[[رائل سوسائٽي آف ايڊنبرگ جا مقالا: حياتياتي سائنس]] |volume=98 |pages=155–167 |doi=10.1017/S0269727000007521 }}</ref> ===چونڊيل جنسون=== {{Main|سالڪس جي نسلن جي فهرست}} جنس ''سالڪس'' ۾ لڳ ڀڳ 350 قسمن جا پن ڇڻندڙ وڻ ۽ [[جهنگ]] شامل آهن. انهن ۾ پاڻ ۾ آسانيءَ سان سنگم (ھائبرڊائيزيشن) ٿئي ٿو، ۽ اهڙين 160 کان وڌيڪ سنگمي جنسن کي سائنسي نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="POWO_325916-2" /> مشهور ولو جنسن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name=Mabberley>Mabberley, D.J. 1997. The Plant Book, Cambridge University Press #2: Cambridge.</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * ''[[سالڪس ائيجپٽئاڪا]]'' – مسڪ ولو * ''[[اڇو ولو|سالڪس البا]]'' – اڇو ولو * ''[[سالڪس امائگڊائيمائلس]]'' – پيچ پن وارو ولو * ''[[سالڪس آرڪٽيڪا]]'' – آرڪٽڪ ولو * ''[[سالڪس بيبيلونڪا]]'' – بابلي ولو يا روئيندڙ ولو * ''[[سالڪس بيبيئانا]]'' – بيڪڊ ولو * ''[[سالڪس ڪيپريئا]]'' – ٻڪري ولو * ''[[سالڪس سنيريا]]'' – ڀورو ولو * ''[[سالڪس ڊسڪلر]]'' – آمريڪي پسي ولو * ''[[سالڪس ايليگنوس]]'' – روزميري ولو * ''[[سالڪس ايوزينا]]'' – اوڀر ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس اگزيگئا]]'' – سنهو پن وارو ولو * ''[[سالڪس × فرجائلس]]'' – عام ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس گلوڪا]]'' – سرمائي ولو * ''[[سالڪس گوڊنگئي]]'' – گڊنگ جو ڪارو ولو * ''[[سالڪس ھربيشيا]]'' – بونا ولو * ''[[سالڪس ھمبولڊٽيئانا]]'' – همبولٽ ولو * ''[[سالڪس انٽيگرا]]'' * ''[[سالڪس ليئوگاٽا]]'' – ڳاڙهو ولو * ''[[سالڪس ليسيئوليپس]]'' – ارويو ولو * ''[[سالڪس ميڪروناٽا]]'' – سفصاف ولو * ''[[سالڪس نائگرا]]'' – ڪارو ولو * ''[[سالڪس پيراڊوڪسا]]'' * ''[[سالڪس پائروٽئي]]'' – ڪوريائي ولو * ''[[سالڪس پرپيوريئا]]'' – ارغواني ولو * ''[[سالڪس اسڪائولريانا]]'' – اسڪولر ولو * ''[[سالڪس سيپلڪرالس گروپ]]'' – سنگمي ولو جو گروهه * ''[[سالڪس ٽيٽراسپرما]]'' – ڀارتي ولو * ''[[سالڪس ٽرائينڊرا]]'' – بادامي پن وارو ولو * ''[[سالڪس ومنالس]]'' – عام اوسيئر ولو {{div col end}} ==ماحوليات== [[File:Bourgoyen knotted willow and woodpile.jpg|thumb|upright|[[پولاڊنگ|ڇانٽيل بيد]] ۽ ڪاٺين جو ڍير، [[بورخوئين-اوسيميرسن]]، [[گينٽ]]، [[بيلجيم]]]] [[File:Kopfweiden 1.jpg|thumb|[[برلن]] جي [[برٽزر گارٽن]] ۾ مارچ 2018ع دوران [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] بيد جو وڻ]] بيد جا وڻ [[ڇانوَ برداشت ڪندڙ]] هوندا آهن، پر عام طور تي انهن جي عمر نسبتاً گهٽ هوندي آهي. انهن کي وڌڻ ۽ قائم رهڻ لاءِ اهڙين قدرتي خللن (ڊسٽربنس) جي ضرورت هوندي آهي، جيئن اهي [[مخروطي وڻن]] يا وڏن پنڇڙن وڻن سان مقابلو ڪري سگهن. بيد جا ٻج تمام ننڍڙا ۽ وڏي تعداد ۾ پيدا ٿيندا آهن، جيڪي هوا ۽ پاڻي وسيلي پکڙجن ٿا، پر اهي فقط ڪجهه ڏينهن تائين ئي جيئرا رهندا آهن. انهن کي ڄمڻ لاءِ گرم ۽ نمي واري ماحول جي ضرورت هوندي آهي. بيد جا ٻوٽا ڪٽيل ٿڙن ۽ ٽارين مان به [[بي جِنسي واڌ]] (Vegetative reproduction) ذريعي نوان ٻوٽا پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا گل ٿوري مقدار ۾ [[شهد]] (Nectar) پيدا ڪندا آهن، جنهن مان ماکيءَ جون مکيون [[ماکي]] تيار ڪنديون آهن. بهار جي شروعات ۾ پولن جو اهم ذريعو هجڻ سبب اهي ماکيءَ جي مکين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="Hageneder-2001" /> ڪيترائي جانور انهن جا پن چَرندا آهن يا انهن جي ٽارين ۾ پناهه وٺندا آهن.<ref name="Angier-1974" /> [[بيور]] بيد جي ٽارين کي بند ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا وڻ [[پَرن وارن جيتن]] (ليپڊوپٽيرا) جي ڪيترين ئي قسمن جي سنڊين لاءِ خوراڪ جو ذريعو آهن، جن ۾ [[مورننگ ڪلوڪ تتلي]] پڻ شامل آهي.<ref>"Mourning Cloak". Study of Northern Virginia Ecology. Fairfax County Public Schools.</ref> [[ڪاٺي ماڪوڙا]] (Wood ants) ۽ ٻيا ڪيترائي ماڪوڙا بيد جي وڻن تي رهندڙ [[افڊ]]ن جي پيدا ڪيل مٺي رطوبت ([[هني ڊيو]]) گڏ ڪرڻ لاءِ انهن تي ايندا آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[ڀنڀوريون]] پڻ ائين ڪنديون آهن. ===آفتون ۽ بيماريون=== بيد جون مختلف جنسون افڊن جي سؤ کان وڌيڪ قسمن جون ميزبان آهن، جيڪي ''[[چائٽوفورس]]'' (''Chaitophorus'') ۽ ٻين جنسن سان تعلق رکن ٿيون.<ref>{{cite book|title=Aphids on the World's Trees|author1=Blackman, R. L.|author2=Eastop, V. F.|year=1994|publisher=CABI|isbn=978-0-85198-877-1|url=http://www.aphidsonworldsplants.info/w_HOSTS_S.htm#Salix}}{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اهي افڊ پنن جي هيٺئين سطح تي وڏيون ڪالونيون ٺاهي ٻوٽي جو رس چوسيندا آهن.<ref>{{cite book|title=Pests of Ornamental Trees, Shrubs and Flowers|author=David V. Alford|year=2012|page=78|publisher=Manson Publishing Limited |url=https://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604015345/http://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-date=4 June 2013|isbn=978-1-84076-162-7}}</ref> ''[[ڪورٿوچا ايليگنس]]'' (''Corythucha elegans'')، جنهن کي بيد جو ليس بگ چيو وڃي ٿو، [[ٽنگيڊي]] (Tingidae) خاندان جو هڪ جيت آهي جيڪو اتر آمريڪا ۾ بيد جي وڻن تي ملي ٿو. ''[[رهيبڊوفاگا روزاريا]]'' (''Rhabdophaga rosaria'') بيد تي ٺهندڙ هڪ قسم جي [[گال]] آهي. [[زنگ جي بيماري]] (Rust)، جيڪا ''[[ميلامپسورا]]'' (''Melampsora'') جنس جي ڦڦوندن سبب ٿيندي آهي، بيد جي پنن کي نقصان پهچائيندي آهي ۽ انهن تي نارنگي رنگ جا داغ پيدا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Leaf Rust |author=Kenaley, Shawn C.|year=2010 |display-authors=etal}}</ref> ===تحفظ=== اتر آمريڪا جي ڪجهه [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي قبيلن]] قدرتي [[باهه جي ماحوليات]] جو حصو بڻجندڙ جهنگلي باهن کي جاري رهڻ ڏيندا هئا يا ڄاڻي واڻي باهه لڳائيندا هئا، جنهن سان بيد جي نون ٻوٽن جا جهنڊ ٻيهر اُڀرندا هئا. بيد جون ڪجهه جنسون آسٽريليا ۾ وڏي پيماني تي، خاص طور دريائن ۽ نالن جي ڪنارن تي [[ڪٽاءُ]] روڪڻ لاءِ پوکيون ويون. پر هاڻي اهي ڪيترن علائقن ۾ حملہ آور ٻوٽن (انويسو ويڊز) طور سڃاتيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏکڻ آسٽريليا جي وسيع علائقن تي پکڙجي مقامي نباتات کي متاثر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب انهن کي "قومي اهميت وارا نقصانڪار گاهه" قرار ڏنو ويو آهي، ۽ ڪيترائي پاڻيءَ جي حوضن جا انتظامي ادارا انهن کي هٽائي سندن جاءِ تي مقامي وڻ پوکي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.dse.vic.gov.au/dpi/nreninf.nsf/childdocs/-1C62D26CD3AF6FE44A2568B300051289-8E21A59E53B35BEFCA256BC80005C14F-E1EB709D7DCE1BC9CA256F070003E8D8-FAC3FFA202EA6384CA256BCF000AD522?open |title=Willows along watercourses: managing, removing and replacing |author=Albury/Wodonga Willow Management Working Group |date=December 1998 |publisher=Department of Primary Industries, State Government of Victoria}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Introduced willows can become invasive pests in Australia |first=Kurt W. |last=Cremer |year=2003 }}</ref> ==پوک ۽ واڌ== تقريباً بيد جون سڀئي جنسون [[قلمي پوک]] (ڪٽنگس) مان تمام آسانيءَ سان پاڙون ڪڍي وٺنديون آهن، يا جڏهن ٽٽل ٽاريون زمين تي ڪري پونديون آهن ته اتي به نوان ٻوٽا اُڀري ايندا آهن. هن جو هڪ مشهور استثنا [[پيچ ليف بيد]] (''[[سالڪس ايميگڊالائيڊس]]'') آهي، جيڪا آسانيءَ سان قلمي پوک مان نه وڌندي آهي. هڪ مشهور روايت موجب شاعر [[اليگزينڊر پوپ]] اسپين مان [[ليڊي سفولڪ]] ڏانهن موڪليل ٽارين جي هڪ ٻڌل گٺڙي مان هڪ ننڍڙي ٽاري حاصل ڪئي. هن اها ٽاري پوکي، جيڪا ڪاميابيءَ سان وڌي ويئي. ڏند ڪٿا موجب انگلينڊ جا سڀئي [[روئيندڙ بيد]] (ويپنگ ولو) انهيءَ پهرين پوکيل ٽاريءَ جي نسل مان آهن.<ref>{{cite book |last=Leland |first=John |url=https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela |title=Aliens in the Backyard: Plant and Animal Imports Into America |publisher=University of South Carolina Press |year=2005 |isbn=978-1-57003-582-1 |page=[https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela/page/70 70] |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |last=Laird |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=pCbC-QQx6iEC&pg=PA403 |title=The Flowering of the Landscape Garden: English Pleasure Grounds, 1720–1800 |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1999 |isbn=978-0-8122-3457-2 |page=403}}</ref> بيد جون جنسون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |last2=Weih |first2=Martin |last3=Romero |first3=Marta Abalos |last4=Charles |first4=John |last5=Hust |first5=Sarah |last6=McIvor |first6=Ian |last7=Karp |first7=Angelas |last8=Trybush |first8=Sviatlana |last9=Labrecque |first9=Michel |last10=Teodorescu |first10=Traian I. |last11=Singh |first11=Naresh B. |last12=Smart |first12=Lawrence B. |last13=Volk |first13=Timothy A. |title=Horticultural Reviews |chapter=Salix: Botany and Global Horticulture |date=2007 |pages=447–489 |doi=10.1002/9780470380147.ch8 |isbn=978-0-470-17153-0 }}</ref> انهن کي [[لوڙھو]] (ھيج) ٺاهڻ ۽ باغباني ۽ منظرسازي (لينڊ اسڪيپنگ) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. [[ٽوڪيو]]، [[جاپان]] جي مشهور واپاري علائقي [[گنزا]] ۾ بيد جي پوک جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي، ۽ اهو علائقو بيد جي وڻن سان سينگاريل گهٽين جي ڪري خاص شهرت رکي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.motoji.co.jp/blogs/reading/en-ginzas-willow-dyeing|title=Ginza's Willow Dyeing|website=銀座もとじオンラインショップ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ginza.jp/en/event/9829|title=The 12th Ginza Willow Festival|website=GINZA OFFICIAL}}</ref> ===هائبرڊ ۽ پوکيل قسم=== [[File:Weeping Willow by Pond.jpg|thumb|upright|[[روئيندڙ بيد]]، بيد جي ٻن مختلف قسمن جي هائبرڊ جو هڪ مثال]] بيد جون مختلف جنسون هڪ ٻئي سان آسانيءَ سان ملاپ (ڪراس-پولينيشن) ڪري سگهن ٿيون، تنهنڪري ڪيترائي [[هائبرڊ]] قدرتي طور ۽ انساني پوک ذريعي وجود ۾ آيا آهن. انهن مان سڀ کان مشهور [[زينتي ٻوٽو|زينتي]] مثال [[روئيندڙ بيد]] (''سالڪس × سيپلڪرالس'') آهي، جيڪو چين جي [[پيڪنگ بيد]] (''[[سالڪس بابيلونيڪا]]'') ۽ يورپ جي [[اڇي بيد]] (''[[سالڪس البا]]'') جي ملاپ مان پيدا ٿيو آهي. وڏي پيماني تي پوکيل چيني بيد ''[[سالڪس ماتسودانا]]'' کي هاڻي ''سالڪس بابيلونيڪا'' جو هم معنيٰ (Synonym) نالو سمجهيو وڃي ٿو. صدين کان ''سالڪس'' جون بيشمار [[پوکيل قسمون]] (ڪلٽيويٽر) تيار ڪيون ۽ ناليون ويون آهن. بهتر فني ۽ زينتي خاصيتن واريون نيون قسمون چونڊي مختلف مقصدن لاءِ متعارف ڪرايون ويون آهن. ''سالڪس'' جون ڪيترين ئي پوکيل قسمن ۽ قدرتي جنسن کي [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[گارڊن ميرٽ ايوارڊ]] (اوارڊ آف گارڊن ميرٽ) پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=March 2020 |title=AGM Plants March 2020 |url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |access-date=9 September 2020 |website=rhs.org |publisher=The Royal Horticultural Society}}</ref> تازن سالن ۾ ''سالڪس'' حياتياتي توانائي (بايو انرجي) جي پيداوار ۽ مختلف [[ماحولي نظام جون خدمتون]] (ايڪوسسٽم سورسز) فراهم ڪرڻ لاءِ پڻ اهميت حاصل ڪئي آهي.<ref>{{Cn|date=June 2023}}</ref> 2021ع تائين بيد جي هائبرڊن ۽ پوکيل قسمن جا نالا گڏ ڪري محفوظ ڪرڻ جو ڪم گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري (FAO) جي [[بين الاقوامي پوکيل قسمن جي رجسٽريشن اٿارٽي]] (انٽرنيشنل ڪلٽيويٽر رجسٽريشن اٿارٽي – ICRA) جي ''سالڪس'' بابت ڪم ڪندڙ گروهه جي ذميواري هئي، پر هاڻي اهو گروهه فعال نه رهيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |title=Compilation of the Checklist for Cultivars of Salix L. (Willow) |journal=HortScience |date=2015 |volume=50 |issue=11 |pages=1608–1609 |doi=10.21273/HORTSCI.50.11.1608 |doi-access=free }}</ref> ==استعمال== [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] جي [[ڪنوآلٽ ماڻهو|ڪنوآلٽ ماڻهن]] بيد جي ڇل مان [[ڏوري]] ٺاهيندا هئا، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن [[هارپون]] جي رسيءَ طور ڪم ايندي هئي. ٻين ڪجهه آمريڪي مقامي قبيلن بيد جي ڪاٺ کي [[رڳڙ سان باهه ٻارڻ|رڳڙ وسيلي باهه ٻارڻ]]، نرم ٽارين کي [[ٽوڪري اڻڻ|ٽوڪريون اڻڻ]]، ۽ شاخن توڙي ٿڙن کي مڇي پڪڙڻ وارن [[مڇي روڪ بند|بندن]] سميت مختلف شين جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="Arno-2020" /> ===لوڪ طب ۾ استعمال جي تاريخ=== بيد جي پنن ۽ ڇل جو ذڪر [[آشور]]، [[سومر]] ۽ [[قديم مصر]] جي آڳاٽن متنن ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite web |date=16 April 2015 |title=Tales and a Tune of the Willow |url=https://www.metmuseum.org/perspectives/tales-and-a-tune-of-the-willow |access-date=17 April 2025 |website=The Metropolitan Museum of Art }}</ref><ref name="Mahdi-2006">{{Cite journal |last1=Mahdi |first1=J. G. |last2=Mahdi |first2=A. J. |last3=Mahdi |first3=A. J. |last4=Bowen |first4=I. D. |date=2006 |title=The historical analysis of aspirin discovery, its relation to the willow tree and antiproliferative and anticancer potential |journal=Cell Proliferation |volume=39 |issue=2 |pages=147–155 |doi=10.1111/j.1365-2184.2006.00377.x |pmc=6496865 |pmid=16542349}}</ref> [[قديم يونان]] ۾ طبيب [[هپوڪريٽس]] پنجين صدي ق.م. دوران لوڪ دوا طور ان جي خاصيتن بابت لکيو.<ref name="Mahdi-2006" /> [[ميسوپوٽيميا]] جي [[ميخي لکت]] وارن متنن جي تشريح ڪرڻ ڏکيو ڪم آهي، خاص طور جڏهن ڪنهن مخصوص ٻوٽي جي جنس کي ڪنهن سڃاڻپ جوڳي بيماريءَ جي علاج لاءِ استعمال ڪرڻ بابت شاهدي ڳولڻي هجي. ستين کان ٽين صدي ق.م. جي بابلي لکتن مان لڳ ڀڳ 5,000 طبي نسخا سڃاتا ويا آهن، جن ۾ 340 مختلف ٻوٽن مان تيار ڪيل 1,300 دوائون شامل هيون. انهن مان ڪنهن نسخي جو بيد سان تعلق هو يا نه، اهو يقيني ناهي.<ref>{{cite web |last1=Boeck |first1=Barbara |title=Investigating the healing arts of Ancient Mesopotamia |url=https://researchoutreach.org/articles/investigating-healing-arts-ancient-mesopotamia/ |website=Research Outreach |date=28 October 2020 |access-date=20 February 2022}}</ref> سومري داستان ''[[گلگامش، اينڪيدو ۽ هيٺين دنيا]]'' ۾ هالوپو وڻ جا ٻج بانجھپڻي جي علاج طور تجويز ڪيا ويا آهن، پر ”هالوپو وڻ“ مان مراد بلوط، پوپلر يا بيد مان ڪو به وڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Böck |first1=Barbara |title=Proverbs 30:18–19 in the light of ancient mesopotamian cuneiform texts |journal=Sefarad |date=30 December 2009 |volume=69 |issue=2 |pages=263–279 |doi=10.3989/sefarad.2009.v69.i2.595 |doi-access=free |hdl=10261/20729 |hdl-access=free }}</ref> قديم مصري [[ايبرس پيپائرس]] ۾ بيد جو، جنهن جي جنس غير يقيني آهي، ٽن علاجن ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ علاج اهڙي پيچيدي پلستر واري نسخي جو حصو هو، جيڪو ”''ميٽ'' کي نرم ۽ لچڪدار بڻائڻ“ لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان نسخي ۾ 36 ٻيا جزا پڻ شامل هئا، جن ۾ ”ڊوم کجيءَ جو ميوو، ڦريون ۽ اما اناج“ شامل هئا. ''ميٽ'' جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته ان جو تعلق اعصابي سرشتي سان هجي. ٻئي علاج ۾ ”سخت ڪمزوري“ لاءِ سائي بيد جي وڻ مان ورتل ”ڪانو“ کي گڏهه جي مني، تازي ماني، ميداني جڙي ٻوٽين، انجيرن، انگورن ۽ شراب سان ملائي استعمال ڪيو ويندو هو. آخر ۾، بيد کي ”چرٻيءَ واري گوشت، انجيرن، کجين، لوبان، ٿوم ۽ مٺي بيئر“ مان تيار ڪيل مرڪب ۾ گاڙهو ڪندڙ جزو طور استعمال ڪيو ويندو هو، جيئن دل کي صحيح نموني ڪم ڪرڻ ۽ خوراڪ قبول ڪرڻ جي قابل بڻائي سگهجي.<ref>{{cite book |last1=Bryan |first1=Cyril |title=Ancient Egyptian Medicine: the Papyrus Ebers |date=1974 |publisher=Ares Publishing Inc. |location=Chicago |hdl=2027/coo.31924073200077 |hdl-access=free }}{{pn|date=July 2026}}</ref> رومي ليکڪ [[آئولس ڪارنيليئس سيلسس]] بيد جو فقط هڪ ڀيرو ذڪر ڪيو آهي. هن لکيو ته بيد جي پنن کي ڪُٽي سرڪي ۾ اُٻارڻ کان پوءِ [[رحم جو لهي اچڻ|رحم جي لهي اچڻ]] جي علاج لاءِ استعمال ڪيو وڃي. پر اهو واضح ناهي ته هو ان مان ڪهڙو طبي اثر وٺڻ چاهيندو هو. ممڪن ناهي ته مقصد سور گهٽائڻ هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ايندڙ ئي فقري ۾ [[داغڻ]] جي سفارش ڪئي آهي.<ref>''De Medicina'', book VI, p. 287, chapter 18, section 10.</ref><ref>{{cite book |last1=Celsus |first1=Aurus Cornelius |title=De Medicina |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/6*.html |access-date=4 January 2022}}</ref> [[نڪولس ڪلپيپر]] پنهنجي ڪتاب ''دي ڪامپليٽ هربل'' ۾ بيد جا ڪيترائي استعمال بيان ڪيا آهن،<ref>{{cite book |last1=Culpeper |first1=Nicholas |title=The Complete Herbal |date=1653 |location=London |url=https://www.gutenberg.org/files/49513/49513-h/49513-h.htm}}</ref> جن ۾ زخمن مان رت وهڻ روڪڻ، مرد يا عورت ۾ ”شهوت جي گرمي گهٽائڻ“ ۽ پيشاب جاري ڪرڻ، ”جيڪڏهن اهو بند ٿيل هجي“، شامل آهن. پر هن بيد جي ڪنهن به مفروضاتي درد گهٽائيندڙ خاصيت جو ذڪر نه ڪيو. هن جي اها سفارش ته بيد جي ڇل جي ساڙيل رک کي سرڪي سان ملائي ”مهڪا، ڪارن ۽ وڌيل گوشت“ کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جديد دور ۾ [[سيليسيلڪ تيزاب]] جي استعمال سان مشابهت رکي ٿي. [[وليم ٽرنر (فطرتدان)|وليم ٽرنر]] جو بيان، جيڪو لڳ ڀڳ 1597ع ۾ لکيو ويو، ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿو ته بيد جا پن ۽ ڇل، جيڪڏهن شراب ۾ اُٻاري پيئجن، ته ”رت ٿڪڻ ۽ ٻين هر قسم جي رت وهڻ کي روڪي سگهن ٿا“. هن بخار جو علاج پڻ ڄاڻايو ۽ لکيو ته: ”سائيون ٽاريون پنن سميت بخار ۾ ورتل مريضن جي ڪمرن ۾ آڻي سندن بسترن جي چوڌاري رکي سگهجن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هوا جي گرمي کي تمام گهڻو ٿڌو ڪن ٿيون، جيڪا ڳالهه بيمار مريضن لاءِ نهايت تازگي ڏيندڙ آهي.“<ref>{{cite web |last1=Turner |first1=William |title=The Herball, or Generall Historie of Plantes |url=https://www.exclassics.com/herbal/herbalv50587.htm |access-date=8 January 2022}}</ref> 1763ع ۾ انگلينڊ جي آڪسفورڊشائر ۾ چپنگ نارٽن سان تعلق رکندڙ پادري [[ايڊورڊ اسٽون (فطري فلسفي)|ايڊورڊ اسٽون]]، [[رائل سوسائٽي]] ڏانهن هڪ خط موڪليو، جنهن ۾ هن اڇي بيد (''Salix alba'') جي پيٺل ڇل تي ڪيل تجربن جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal |last1=Stone |first1=Edward |title=XXXII. An account of the success of the bark of the willow in the cure of agues. In a letter to the Right Honourable George Earl of Macclesfield, President of R. S. from the Rev. Mr. Edward Stone, of Chipping-Norton in Oxfordshire |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1763 |issue=53 |pages=195–200 |doi=10.1098/rstl.1763.0033 }}</ref> هن محسوس ڪيو هو ته بيد جي ڇل جو ذائقو ”پيرووي ڇل“ يعني [[سنڪونا]] وانگر ڪڙو هو، جيڪو بخار جي علاج لاءِ استعمال ٿيندو هو، تنهنڪري هن اندازو لڳايو ته بيد به ساڳيو اثر ڏيئي سگهي ٿو. هن ڪيترن سالن دوران لڳ ڀڳ پنجاهه مريضن تي ان کي آزمايو ۽ ان کي خاص طور سنڪونا سان ملائڻ جي صورت ۾ تمام اثرائتو قرار ڏنو. اهو اثر واقعي موجود هو يا نه، ان بابت پڪ ناهي. جيتوڻيڪ ان دور ۾ ٻين ماڻهن به اسٽون جي علاج تي تجربا ڪيا، پر طبي ماهرن ان کي ڪڏهن به باقاعدي قبول نه ڪيو.<ref name=Jeffreys>{{cite book |last1=Jeffreys |first1=Diarmuid |title=Aspirin: the story of a wonder drug |date=2004 |publisher=Bloomsbury |location=London}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪنفيڊريٽ فوجن پڻ مليريا جي علاج لاءِ بيد تي تجربا ڪيا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.<ref>{{cite journal |last1=Hasegawa |first1=Guy R. |title=Quinine Substitutes in the Confederate Army |journal=Military Medicine |date=2007 |volume=172 |issue=6 |pages=650–655 |doi=10.7205/MILMED.172.6.650 |pmid=17615851 |doi-access=free }}</ref> فرانسيسي ناول نگار [[جولس ورن]] پنهنجي ناول ''[[پراسرار ٻيٽ]]'' (1875ع) ۾ بيد جي طبي استعمال بابت ان دور جي سائنسي ڄاڻ بيان ڪئي، جڏهن سندس هڪ ڪردار هربرٽ يا هاربرٽ برائون گوليءَ جي زخم سبب پيدا ٿيل بخار ۾ مبتلا هو. هن لکيو: ”بيد جي ڇل کي واقعي پيرووي ڇل جو مناسب متبادل سمجهيو ويو آهي، جيئن گهوڙي شاهه بلوط جي ڇل، هولي جا پن، سنيڪ روٽ وغيره.“ ڪهاڻيءَ ۾ هربرٽ جو علاج پيٺل بيد جي ڇل سان ڪيو وڃي ٿو، پر ان مان ڪو فائدو نه ٿو ٿئي، ۽ هو تڏهن بچي ٿو جڏهن ڪئنين جو ذخيرو ملي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Verne |first1=Jules |title=The Mysterious Island |date=2010 |publisher=Wordsworth Editions Ltd. |location=Ware |isbn=978-1-84022-624-9 |page=430}}</ref> ناول مان واضح آهي ته ان وقت بخار جي سببن بابت سمجهه محدود هئي، ۽ بيد جي استعمال سان ڪنهن ممڪن درد گهٽائيندڙ اثر جو ڪو به اشارو موجود ناهي. بيد ۽ ٻين ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ سيليسيليٽ جي حقيقي طبي استعمال بابت پهرين پائيدار شاهدي 1876ع ۾ سامهون آئي، جڏهن اسڪاٽش طبيب [[ٿامس جان ميڪليگن]] تيز [[روميت]] جي علاج لاءِ [[سيليسن]] تي تجربا ڪيا ۽ نمايان ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن بابت هن ''[[دي لينسٽ]]'' ۾ رپورٽ ڏني.<ref>{{cite journal |last1=MacLagan |first1=T. |title=The treatment of acute rheumatism by salicin |journal=The Lancet |date=28 October 1876 |volume=108 |issue=2774 |page=383 |doi=10.1016/S0140-6736(02)49509-8 }}</ref> ساڳئي وقت جرمن سائنسدانن سيليسيلڪ تيزاب کي سوڊيم جي لوڻ، يعني سوڊيم سيليسيليٽ، جي صورت ۾ آزمايو، پر انهن کي گهٽ ڪاميابي ۽ وڌيڪ سخت ناڪاري اثر سامهون آيا.<ref>{{cite journal |last1=Maclagan |first1=T |title=The treatment of acute rheumatism |journal=The Lancet |date=April 1900 |volume=155 |issue=3998 |pages=1094 |doi=10.1016/S0140-6736(01)70583-1 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Buchanan |first1=W. W. |title=The Treatment of Acute Rheumatism by Salicin, by T. J. Maclagan — ''The Lancet'', 1876 |journal=The Journal of Rheumatology |date=2002 |volume=29 |issue=6 |pages=1321–1323 |pmid=12064852 }}</ref> سيليسن سان رومياتي بخار جو علاج آهستي آهستي طبي حلقن ۾ ڪجهه حد تائين قبوليت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite journal |title=Does Sodium Salicylate Cure Rheumatic Fever ? |journal=QJM: An International Journal of Medicine |date=1948 |doi=10.1093/oxfordjournals.qjmed.a066510 }}</ref> 1880ع واري ڏهاڪي ۾ [[ايسيٽانيلائيڊ]] جي دريافت سان ”ايسيٽائليشن“ جو رجحان پيدا ٿيو، جنهن دوران ڪيمياگر مختلف خوشبودار نامياتي مرڪبن ۾ ايسيٽائل گروهه شامل ڪرڻ جا تجربا ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite journal |last1=Fürstenwerth |first1=Hauke |title=Letter by Fürstenwerth Regarding Article, "Aspirin: A Historical and Contemporary Therapeutic Overview" |journal=Circulation |year=2011 |volume=124 |issue=12 |pages=e332; author reply e333 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.111.038133 |pmid=21931098 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ 1853ع ۾ ڪيمياگر [[شارل فريڊرڪ گيرارڊ]] دوا سوڊيم سيليسيليٽ کي [[ايسيٽائل ڪلورائيڊ]] سان عمل ڪرائي پهريون ڀيرو [[ايسيٽائل سيليسيلڪ تيزاب]] تيار ڪيو هو.<ref name="Jeffreys2008">{{cite book |last=Jeffreys |first=Diarmuid |date=2008 |title=Aspirin the remarkable story of a wonder drug |url=https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908213430/https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-date=8 September 2017 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-59691-816-0 |pages=46–48}}</ref> چاليهن کان وڌيڪ سالن کان پوءِ، 1897ع ۾ [[فيلڪس هوفمان]] ساڳيو تيزاب تيار ڪيو، جيڪو سندس صورت ۾ ''[[اسپيريا]]'' ٻوٽي مان حاصل ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Bayer AG |title=All About Aspirin and its History |url=https://www.bayer.com/en/products/aspirin}}</ref> 1899ع ۾ معلوم ٿيو ته هن تيزاب ۾ [[درد گهٽائيندڙ]] اثر موجود آهي. هوفمان جي ملازمت ڏيندڙ ڪمپني [[بائر]] ان تيزاب جو نالو ”[[اسپرين]]“ رکيو. تنهنڪري اسپرين جي دريافت جو بيد سان تعلق رڳو اڻسڌي طرح آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[ڊينيئل موئرمين]] آمريڪا جي مقامي ماڻهن پاران بيد جي ڪيترن استعمالن بابت رپورٽ ڏني. هڪ جديد ميداني رهنما ڪتاب دعويٰ ڪري ٿو ته آمريڪا جي مختلف علائقن جا مقامي ماڻهو بيد کي پنهنجن طبي علاجن جو بنيادي جزو سمجهندا هئا ۽ ان جي ڇل کي ڳلي جي سور ۽ تپ دق جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪندا هئا. ان ۾ وڌيڪ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته: ”ڪيترن حوالن ۾ ذڪر آهي ته مٿي جي سور ۽ ٻين سورن لاءِ بيد جي ڇل چٻاڙي ويندي هئي، جيڪا ظاهري طرح اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ اسپرين جي تياريءَ جي اڳڪٿي هئي.“<ref name="Arno-2020" /> ===جديد طبي استعمال=== بيد جا جڙي ٻوٽين تي ٻڌل استعمال جديد دور تائين جاري رهيا آهن.<ref>European Medicines Agency (31 January 2017). [https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex Assessment report on Salix [various species including S. purpurea L., S. daphnoides Vill., S. fragilis L.], cortex Final]</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[موڊ گريو]] اڇي بيد (''Salix alba'') جي ڇل ۽ پيٺل پاڙ کي [[طاقت ڏيندڙ دوا|طاقت ڏيندڙ]]، وقفي وقفي سان ٿيندڙ بخار کي روڪيندڙ ۽ [[سڪڙيندڙ دوا|سڪڙيندڙ]] خاصيتن سبب استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪيو. هن ان کي بد هاضمي، پيٽ جي ڪيڙن، دائمي دستن ۽ پيچش جي علاج لاءِ تجويز ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Grieve |first1=Maud |title=A Modern Herbal |date=1969 |publisher=Dorset Press |isbn=0-88029-921-5 |url=https://archive.org/details/modernherbalmedi0000grie/}}</ref> ٻين جڙي ٻوٽين جي ماهرن وانگر هن به بيد جي ڪنهن درد گهٽائيندڙ اثر جو ذڪر نه ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين اسپرين بابت ڄاڻ وڏي پيماني تي پکڙجي چڪي هئي. هوءَ [[ٽينن]] کي بيد جو فعال جزو سمجهندي هئي. اسپرين جي ايجاد کان گهڻو پوءِ اهو خيال سامهون آيو ته بيد جي ڇل هڪ اثرائتي سور گهٽائيندڙ دوا آهي.<ref>{{cite web |last1=Martyr |first1=Phillippa |editor-first1=Anna |editor-last1=Evangeli |title=Hippocrates and willow bark? What you know about the history of aspirin is probably wrong |date=18 October 2020 |doi=10.64628/AA.ga4ayhwa5 |url=https://theconversation.com/hippocrates-and-willow-bark-what-you-know-about-the-history-of-aspirin-is-probably-wrong-148087 |access-date=10 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |last1=Propatier |first1=Stephen |title=The Mythology of Aspirin |work=Skeptoid |url=https://skeptoid.com/blog/2014/05/22/the-mythology-of-asprin/ |access-date=10 January 2022}}</ref> اهو خيال گهڻو ڪري ان غلط عقيدي تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو ته بيد ۾ خود اسپرين موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Bartram |first1=Thomas |title=The Encyclopedia of Herbal Medicine |date=1998}}</ref> اهڙا مضمون، جن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته آڳاٽن ماڻهن بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو، ''[[برٽش جرنل آف هيمٽالاجي]]'' جهڙن علمي رسالن ۾ پڻ ڇپيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Desborough |first1=M. J. R. |title=The aspirin story – from willow to wonder drug |journal=British Journal of Haematology |date=2017 |volume=177 |issue=5 |pages=674–683 |doi=10.1111/bjh.14520|pmid=28106908 |doi-access=free }}</ref> هاڻي ڪيترائي تحقيقي مقالا، ڪتاب ۽ مضمون اها دعويٰ ورجائين ٿا ته قديم ماڻهو بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا، ۽ ان مقصد لاءِ بيد تي ٻڌل ڪيترائي پيداوار پڻ وڪري لاءِ موجود آهن.<ref>{{cite web |last1=Mount Sinai Health System |title=Willow bark |url=https://www.mountsinai.org/health-library/herb/willow-bark |access-date=10 April 2022}}</ref> بيد جي ڇل ۾ سيليسن جي مقدار گهٽ هوندي آهي ۽ اها اسپرين کان مختلف طريقي سان ڪم ڪندي آهي. اها معدي کي نقصان پهچائڻ کان سواءِ نسبتاً نرم، پر وڌيڪ وسيع [[سوزش گهٽائيندڙ]] اثر فراهم ڪري سگهي ٿي، تنهن هوندي به اسپرين کان الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Vlachojannis |first1=J. |last2=Magora |first2=F.|last3=Chrubasik |first3=S.|title=Willow species and aspirin: different mechanism of actions |journal=Phytotherapy Research |date=2011 |volume=27 |issue=7 |pages=1102–1104 |doi=10.1002/ptr.3386 |pmid=21226125 }}</ref> [[يورپي اتحاد]] جي [[جڙي ٻوٽين وارين دوائن بابت ڪميٽي]] اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته بيد جي ڇل جا خشڪ عرق [[هيٺين چيلهه جو سور|هيٺين چيلهه جي سور]] جي مختصر مدي واري علاج لاءِ دوا طور استعمال ڪري سگهجن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ طبي شاهديون انهن جي حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ جي حمايت ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=31 December 2009 |title=Salicis cortex – herbal medicinal product |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex |access-date=20 June 2025 |website=European Medicines Agency }}</ref> ===چمڙي بابت استعمال=== جديد طب ۾ بيد جي عرق کي کائڻ يا پيئڻ واري صورت ۾ محدود علاجِي استعمال حاصل ٿيو آهي، پر چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ وارو استعمال وڌيڪ عام ٿي ويو آهي. ''Salix'' مان تيار ڪيل جڙي ٻوٽين وارين دوائن کي چمڙي تي لڳائڻ سان چمڙي جي رت جي رڳن، سج جي روشني سبب پيدا ٿيندڙ چمڙي جي پوڙهائپ، ۽ زخمن جي ڀرجڻ ۾ بهتري بابت ڪيترائي تحقيقي بيان موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Jeon |first1=Suwon |last2=Yoon |first2=Sohyun |last3=Kim |first3=Yuna |last4=Shin |first4=Seoungwoo |last5=Ji |first5=Hyanggi |last6=Cho |first6=Eunae |last7=Park |first7=Deokhoon |last8=Jung |first8=Eunsun |date=2023 |title=The effect of Salix alba L. bark extract on dark circles in vitro and in vivo |journal=International Journal of Cosmetic Science |volume=45 |issue=5 |pages=636–646 |doi=10.1111/ics.12873 |pmid=37235713 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ahn |first1=Si-young |last2=Kim |first2=Kyung Ah |last3=Lee |first3=Sullim |last4=Kim |first4=Ki Hyun |date=1 October 2024 |title=Potential skin anti-aging effects of main phenolic compounds, tremulacin and tremuloidin from Salix chaenomeloides leaves on TNF-α-stimulated human dermal fibroblasts |journal=Chemico-Biological Interactions |volume=402 |article-number=111192 |doi=10.1016/j.cbi.2024.111192 |pmid=39127184 |bibcode=2024CBI...40211192A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Dou |first1=Jinze |last2=Ilina |first2=Polina |last3=Cruz |first3=Cristina D. |last4=Nurmi |first4=Denise |last5=Vidarte |first5=Paula Zegarra |last6=Rissanen |first6=Marja |last7=Tammela |first7=Päivi |last8=Vuorinen |first8=Tapani |date=8 November 2023 |title=Willow Bark-Derived Material with Antibacterial and Antibiofilm Properties for Potential Wound Dressing Applications |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=71 |issue=44 |pages=16554–16567 |doi=10.1021/acs.jafc.3c00849 |pmc=10636761 |pmid=37104679 |bibcode=2023JAFC...7116554D }}</ref> بيد مان حاصل ٿيندڙ فينولي مرڪبن کي چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ سان اهي چمڙي جي خرد حياتياتي نظام ۽ انزائمن سان سڌو رابطو ڪن ٿا، جنهن سبب سندن علاجِي [[حياتي دستيابي]] وڌي ٿي. بيد جو عرق مٿي جي چمڙي تي موجود ''[[مالاسيزيا]]'' ڦڦوند خلاف استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن سان [[خشڪي]] ۽ سوزش گهٽائڻ ۾ نمايان اثر حاصل ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Kalinowska |first1=Oliwia |last2=Maślana |first2=Julia |last3=Gilreath |first3=Andrea |date=19 March 2025 |title=The Treatment and Evaluation of Dandruff and Scalp Erythema with Fermented Salix purpurea Bark Extract |journal=Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology |language=English |volume=18 |pages=639–648 |doi=10.2147/CCID.S503915 |pmid=40129612 |pmc=11930920 |doi-access=free }}</ref> ===صنعتڪاري=== {{refimprove|date=October 2023}} [[File:A Modern Cricket Bat.jpg|thumb|[[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]] روايتي طور بيد جي ڪاٺ مان ٺاهيا ويندا آهن.]] ممڪن آهي ته انسانن جون سڀ کان اوائلي تيار ڪيل شيون بيد مان ٺهيل هجن. بيد مان ٺهيل مڇيءَ جو هڪ ڄار 8300 ق.م. جي زماني سان واسطو رکي ٿو.<ref>[https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html The palaeoenvironment of the Antrea Net Find] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208074119/https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html |date=8 December 2015 }} The Department of Geography, [[هلسنڪي يونيورسٽي]]</ref> ٽوڪريون، مڇي ڦاسائڻ جا ڦندا، ٽارين مان ٺهيل [[لوڙهو|لوڙها]] ۽ [[ٽارين ۽ مٽيءَ جي اڏاوت|ٽارين ۽ مٽيءَ سان ٺهيل گهرن جون ڀتيون]] جهڙا بنيادي هٿرادو سامان بيد جي سنهين ۽ لچڪدار ٽارين مان اڻيو ويندو هو. اهڙيون ٽاريون اڪثر [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] وڻن مان حاصل ڪيون وينديون هيون. ويلز جي روايتي [[ڪوراڪل]] ٻيڙيءَ جي هڪ قسم جي ڍانچي ۾ به بيد استعمال ٿيندو آهي. بيد جون سنهيون يا چيريل ٽاريون اڻي [[وڪر]] ٺاهيو ويندو آهي، جنهن جي استعمال جي تاريخ تمام پراڻي آهي. بيد جي ڪاٺ نسبتاً لچڪدار هوندي آهي، تنهنڪري اڻڻ دوران ٻين ڪيترين ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ گهٽ چيربي يا ٽٽندي آهي، ۽ ٽوڪري سازيءَ ۾ ان کي تيز ڪنڊن جي چوڌاري به آسانيءَ سان موڙي سگهجي ٿو. بيد جي ڪاٺ مان [[دٻو|دٻا]]، [[ٻهارا]]، [[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]]، [[ٻار کڻڻ جو تختو|ٻارن جا کڻڻ وارا تختا]]، ڪرسيون ۽ ٻيو فرنيچر، [[گڏي|گڏيون]]، [[بيد جي بانسري|بيد جون بانسريون]]، [[جهنڊي جو ٿنڀو|ٿنڀا]]، [[ٻاڦ وارو گهر|ٻاڦ وارا گهر]]، رانديڪا، خراد تي ٺهندڙ شيون، اوزارن جا هٿيا، [[ڪاٺي ورق]]، ڇڙيون ۽ [[سيٽي|سيٽيون]] ٺاهيون وينديون آهن. ان کان سواءِ بيد جي ڪاٺ مان [[ٽينن]]، [[ريشو]]، ڪاغذ، [[رسو]] ۽ ڏوري پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا. بيد کي [[ڊبل بيس]] ساز جي پٺين، پاسن ۽ اندرين تهن ٺاهڻ، ۽ بيس سازن جي مرمت لاءِ پٽيون ۽ بلاڪ ٺاهڻ ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===باغباني=== بيد جي ڇل جو پاڻيءَ ۾ تيار ڪيل عرق يورپي اتحاد ۾ ڦڦوند مار دوا طور استعمال ڪيو ويندو آهي. بيد جي ڇل جي عرق کي يورپي اتحاد ۽ برطانيا ۾ ”بنيادي مادو“ طور منظور ڪيو ويو آهي، جيڪو انگورن، صوفن ۽ آڙوءَ جي فصلن ۾ اسڪيب، آڙوءَ جي پنن جي وڪڙجڻ واري بيماري ۽ سفوفِي ڦڦوند جي روڪٿام لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == حوالا == {{حوالا}} gxerv3kiw55jmv3wwhkbwnutvtm5pmv 400081 400080 2026-08-01T11:10:12Z Intisar Ali 8681 400081 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. ==درجابندي== جنس ''سالڪس'' جو سائنسي نالو پهريون ڀيرو [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ استعمال ڪيو.<ref name=IPNI_325916-2>{{cite web |title=''Salix'' L. |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/325916-2 |access-date=6 May 2021 }}</ref> ان وقت حياتياتي درجابندي ۾ [[قسمي نوع]] (ٽائپ اسپيشيز) جو جديد تصور موجود نه هو، تنهن ڪري لينيئس جي مقرر ڪيل جنسن لاءِ قسمي نوع بعد ۾ مقرر ڪيا ويا.<ref name=NHM_LPNTP>{{Citation |mode=cs1 |title=Introduction and Historical Perspective |website=The Linnaean Plant Name Typification Project |date=24 October 2022 |publisher=[[لنڊن قدرتي تاريخ عجائب گهر]]|doi=10.5519/qwv6u7j5 |url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/linnaean-typification/introduction.html |access-date=6 May 2021 |author1=Natural History Museum }}</ref> هن جنس جي قسمي نوع ''[[اڇو ولو|سالڪس alba]]'' آهي، جنهن جي بنياد تي ''Salix'' نالي کي محفوظ (conserved) رکيو ويو آهي.<ref name=IPNI_325916-2/> جنسي نالو ''سالڪس'' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، ۽ قديم رومي به اهو لفظ ولو جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name=Gen_Gat>Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen (German). 3rd ed., completely revised and expanded. Nikol, [[هيمبرگ]] 2005, {{ISBN|3-937872-16-7}} (reprint from 1996). pg. 552</ref> هڪ نظريي موجب هي لفظ اصل ۾ ڪنهن [[ڪلٽڪ ٻوليون|ڪلٽڪ ٻولي]] مان نڪتل آهي، جتي ''sal'' جي معنيٰ "ويجهو" ۽ ''lis'' جي معنيٰ "پاڻي" آهي، جيڪو ولو جي قدرتي رهائش ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name=FloraUSSR>{{cite book |last=Nazarov |first=M. I. |editor-last=Komarov |editor-first=Vladimir Leontyevich |editor-link=Vladimir Leontyevich Komarov |translator-last1=Landau |translator-first1=N. |date=1970 |orig-date=1936 |title=Flora of the U.S.S.R. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156050 |volume=5 |location=Jerusalem |publisher=[[اسرائيلي سائنسي ترجمن جو پروگرام]]|page=21 }}</ref> ولو جي درجابندي مختلف ذيلي جنسن (subgenera) ۾ ڪئي ويندي آهي، پر انهن جي حدبندي بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهن.<ref name="Wagner">{{Cite journal| doi = 10.3389/fpls.2021.662715 | volume = 12| article-number = 662715| last1 = Wagner| first1 = Natascha D.| last2 = Volf| first2 = Martin| last3 = Hörandl| first3 = Elvira| title = Highly Diverse Shrub Willows (''سالڪس'' L.) Share Highly Similar Plastomes| journal =[[فرنٽيئرز اِن پلانٽ سائنس]]| date = 3 September 2021| pmid = 34539686| pmc = 8448165| bibcode = 2021FrPS...1262715W| doi-access = free}}</ref> بناوٽي خاصيتن (مارفولاجي) تي ٻڌل اڀياس موجب هن جنس کي عام طور ٽي يا پنج ذيلي جنسن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''سالڪز'' (جنهن مان ڪجهه ماهر ''لانگيفولياء'' ۽ ''پروٽائٽئي'' کي الڳ ذيلي جنس قرار ڏين ٿا)، ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس''. جڏهن⁠ته فائيلوجينيٽڪ (ارتقائي) اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس'' هڪ ئي ارتقائي شاخ (ڪليڊ) سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Wagner"/> هن جنس جا سڀ کان پراڻا فوسل [[ايوسين]] دور جي شروعات ۾ اتر آمريڪا مان مليا آهن، جڏهن⁠ته يورپ ۾ ان جا قديم ترين فوسل ابتدائي [[اوليگوسين]] دور سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Collinson |first=Margaret E. |date=1992 |title=The early fossil history of Salicaceae: a brief review |journal=[[رائل سوسائٽي آف ايڊنبرگ جا مقالا: حياتياتي سائنس]] |volume=98 |pages=155–167 |doi=10.1017/S0269727000007521 }}</ref> ===چونڊيل جنسون=== {{Main|سالڪس جي نسلن جي فهرست}} جنس ''سالڪس'' ۾ لڳ ڀڳ 350 قسمن جا پن ڇڻندڙ وڻ ۽ [[جهنگ]] شامل آهن. انهن ۾ پاڻ ۾ آسانيءَ سان سنگم (ھائبرڊائيزيشن) ٿئي ٿو، ۽ اهڙين 160 کان وڌيڪ سنگمي جنسن کي سائنسي نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="POWO_325916-2" /> مشهور ولو جنسن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name=Mabberley>Mabberley, D.J. 1997. The Plant Book, Cambridge University Press #2: Cambridge.</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * ''[[سالڪس ائيجپٽئاڪا]]'' – مسڪ ولو * ''[[اڇو ولو|سالڪس البا]]'' – اڇو ولو * ''[[سالڪس امائگڊائيمائلس]]'' – پيچ پن وارو ولو * ''[[سالڪس آرڪٽيڪا]]'' – آرڪٽڪ ولو * ''[[سالڪس بيبيلونڪا]]'' – بابلي ولو يا روئيندڙ ولو * ''[[سالڪس بيبيئانا]]'' – بيڪڊ ولو * ''[[سالڪس ڪيپريئا]]'' – ٻڪري ولو * ''[[سالڪس سنيريا]]'' – ڀورو ولو * ''[[سالڪس ڊسڪلر]]'' – آمريڪي پسي ولو * ''[[سالڪس ايليگنوس]]'' – روزميري ولو * ''[[سالڪس ايوزينا]]'' – اوڀر ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس اگزيگئا]]'' – سنهو پن وارو ولو * ''[[سالڪس × فرجائلس]]'' – عام ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس گلوڪا]]'' – سرمائي ولو * ''[[سالڪس گوڊنگئي]]'' – گڊنگ جو ڪارو ولو * ''[[سالڪس ھربيشيا]]'' – بونا ولو * ''[[سالڪس ھمبولڊٽيئانا]]'' – همبولٽ ولو * ''[[سالڪس انٽيگرا]]'' * ''[[سالڪس ليئوگاٽا]]'' – ڳاڙهو ولو * ''[[سالڪس ليسيئوليپس]]'' – ارويو ولو * ''[[سالڪس ميڪروناٽا]]'' – سفصاف ولو * ''[[سالڪس نائگرا]]'' – ڪارو ولو * ''[[سالڪس پيراڊوڪسا]]'' * ''[[سالڪس پائروٽئي]]'' – ڪوريائي ولو * ''[[سالڪس پرپيوريئا]]'' – ارغواني ولو * ''[[سالڪس اسڪائولريانا]]'' – اسڪولر ولو * ''[[سالڪس سيپلڪرالس گروپ]]'' – سنگمي ولو جو گروهه * ''[[سالڪس ٽيٽراسپرما]]'' – ڀارتي ولو * ''[[سالڪس ٽرائينڊرا]]'' – بادامي پن وارو ولو * ''[[سالڪس ومنالس]]'' – عام اوسيئر ولو {{div col end}} ==ماحوليات== [[File:Bourgoyen knotted willow and woodpile.jpg|thumb|upright|[[پولاڊنگ|ڇانٽيل بيد]] ۽ ڪاٺين جو ڍير، [[بورخوئين-اوسيميرسن]]، [[گينٽ]]، [[بيلجيم]]]] [[File:Kopfweiden 1.jpg|thumb|[[برلن]] جي [[برٽزر گارٽن]] ۾ مارچ 2018ع دوران [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] بيد جو وڻ]] بيد جا وڻ [[ڇانوَ برداشت ڪندڙ]] هوندا آهن، پر عام طور تي انهن جي عمر نسبتاً گهٽ هوندي آهي. انهن کي وڌڻ ۽ قائم رهڻ لاءِ اهڙين قدرتي خللن (ڊسٽربنس) جي ضرورت هوندي آهي، جيئن اهي [[مخروطي وڻن]] يا وڏن پنڇڙن وڻن سان مقابلو ڪري سگهن. بيد جا ٻج تمام ننڍڙا ۽ وڏي تعداد ۾ پيدا ٿيندا آهن، جيڪي هوا ۽ پاڻي وسيلي پکڙجن ٿا، پر اهي فقط ڪجهه ڏينهن تائين ئي جيئرا رهندا آهن. انهن کي ڄمڻ لاءِ گرم ۽ نمي واري ماحول جي ضرورت هوندي آهي. بيد جا ٻوٽا ڪٽيل ٿڙن ۽ ٽارين مان به [[بي جِنسي واڌ]] (Vegetative reproduction) ذريعي نوان ٻوٽا پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا گل ٿوري مقدار ۾ [[شهد]] (Nectar) پيدا ڪندا آهن، جنهن مان ماکيءَ جون مکيون [[ماکي]] تيار ڪنديون آهن. بهار جي شروعات ۾ پولن جو اهم ذريعو هجڻ سبب اهي ماکيءَ جي مکين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="Hageneder-2001" /> ڪيترائي جانور انهن جا پن چَرندا آهن يا انهن جي ٽارين ۾ پناهه وٺندا آهن.<ref name="Angier-1974" /> [[بيور]] بيد جي ٽارين کي بند ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا وڻ [[پَرن وارن جيتن]] (ليپڊوپٽيرا) جي ڪيترين ئي قسمن جي سنڊين لاءِ خوراڪ جو ذريعو آهن، جن ۾ [[مورننگ ڪلوڪ تتلي]] پڻ شامل آهي.<ref>"Mourning Cloak". Study of Northern Virginia Ecology. Fairfax County Public Schools.</ref> [[ڪاٺي ماڪوڙا]] (Wood ants) ۽ ٻيا ڪيترائي ماڪوڙا بيد جي وڻن تي رهندڙ [[افڊ]]ن جي پيدا ڪيل مٺي رطوبت ([[هني ڊيو]]) گڏ ڪرڻ لاءِ انهن تي ايندا آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[ڀنڀوريون]] پڻ ائين ڪنديون آهن. ===آفتون ۽ بيماريون=== بيد جون مختلف جنسون افڊن جي سؤ کان وڌيڪ قسمن جون ميزبان آهن، جيڪي ''[[چائٽوفورس]]'' (''Chaitophorus'') ۽ ٻين جنسن سان تعلق رکن ٿيون.<ref>{{cite book|title=Aphids on the World's Trees|author1=Blackman, R. L.|author2=Eastop, V. F.|year=1994|publisher=CABI|isbn=978-0-85198-877-1|url=http://www.aphidsonworldsplants.info/w_HOSTS_S.htm#Salix}}{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اهي افڊ پنن جي هيٺئين سطح تي وڏيون ڪالونيون ٺاهي ٻوٽي جو رس چوسيندا آهن.<ref>{{cite book|title=Pests of Ornamental Trees, Shrubs and Flowers|author=David V. Alford|year=2012|page=78|publisher=Manson Publishing Limited |url=https://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604015345/http://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-date=4 June 2013|isbn=978-1-84076-162-7}}</ref> ''[[ڪورٿوچا ايليگنس]]'' ، جنهن کي بيد جو ليس بگ چيو وڃي ٿو، [[ٽنگيڊي]] خاندان جو هڪ جيت آهي جيڪو اتر آمريڪا ۾ بيد جي وڻن تي ملي ٿو. ''[[رهيبڊوفاگا روزاريا]]'' بيد تي ٺهندڙ هڪ قسم جي [[گال]] آهي. [[زنگ جي بيماري]] (رسٽ)، جيڪا ''[[ميلامپسورا]]'' جنس جي ڦڦوندن سبب ٿيندي آهي، بيد جي پنن کي نقصان پهچائيندي آهي ۽ انهن تي نارنگي رنگ جا داغ پيدا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Leaf Rust |author=Kenaley, Shawn C.|year=2010 |display-authors=etal}}</ref> ===تحفظ=== اتر آمريڪا جي ڪجهه [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي قبيلن]] قدرتي [[باهه جي ماحوليات]] جو حصو بڻجندڙ جهنگلي باهن کي جاري رهڻ ڏيندا هئا يا ڄاڻي واڻي باهه لڳائيندا هئا، جنهن سان بيد جي نون ٻوٽن جا جهنڊ ٻيهر اُڀرندا هئا. بيد جون ڪجهه جنسون آسٽريليا ۾ وڏي پيماني تي، خاص طور دريائن ۽ نالن جي ڪنارن تي [[ڪٽاءُ]] روڪڻ لاءِ پوکيون ويون. پر هاڻي اهي ڪيترن علائقن ۾ حملہ آور ٻوٽن (انويسو ويڊز) طور سڃاتيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏکڻ آسٽريليا جي وسيع علائقن تي پکڙجي مقامي نباتات کي متاثر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب انهن کي "قومي اهميت وارا نقصانڪار گاهه" قرار ڏنو ويو آهي، ۽ ڪيترائي پاڻيءَ جي حوضن جا انتظامي ادارا انهن کي هٽائي سندن جاءِ تي مقامي وڻ پوکي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.dse.vic.gov.au/dpi/nreninf.nsf/childdocs/-1C62D26CD3AF6FE44A2568B300051289-8E21A59E53B35BEFCA256BC80005C14F-E1EB709D7DCE1BC9CA256F070003E8D8-FAC3FFA202EA6384CA256BCF000AD522?open |title=Willows along watercourses: managing, removing and replacing |author=Albury/Wodonga Willow Management Working Group |date=December 1998 |publisher=Department of Primary Industries, State Government of Victoria}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Introduced willows can become invasive pests in Australia |first=Kurt W. |last=Cremer |year=2003 }}</ref> ==پوک ۽ واڌ== تقريباً بيد جون سڀئي جنسون [[قلمي پوک]] (ڪٽنگس) مان تمام آسانيءَ سان پاڙون ڪڍي وٺنديون آهن، يا جڏهن ٽٽل ٽاريون زمين تي ڪري پونديون آهن ته اتي به نوان ٻوٽا اُڀري ايندا آهن. هن جو هڪ مشهور استثنا [[پيچ ليف بيد]] (''[[سالڪس ايميگڊالائيڊس]]'') آهي، جيڪا آسانيءَ سان قلمي پوک مان نه وڌندي آهي. هڪ مشهور روايت موجب شاعر [[اليگزينڊر پوپ]] اسپين مان [[ليڊي سفولڪ]] ڏانهن موڪليل ٽارين جي هڪ ٻڌل گٺڙي مان هڪ ننڍڙي ٽاري حاصل ڪئي. هن اها ٽاري پوکي، جيڪا ڪاميابيءَ سان وڌي ويئي. ڏند ڪٿا موجب انگلينڊ جا سڀئي [[روئيندڙ بيد]] (ويپنگ ولو) انهيءَ پهرين پوکيل ٽاريءَ جي نسل مان آهن.<ref>{{cite book |last=Leland |first=John |url=https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela |title=Aliens in the Backyard: Plant and Animal Imports Into America |publisher=University of South Carolina Press |year=2005 |isbn=978-1-57003-582-1 |page=[https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela/page/70 70] |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |last=Laird |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=pCbC-QQx6iEC&pg=PA403 |title=The Flowering of the Landscape Garden: English Pleasure Grounds, 1720–1800 |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1999 |isbn=978-0-8122-3457-2 |page=403}}</ref> بيد جون جنسون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |last2=Weih |first2=Martin |last3=Romero |first3=Marta Abalos |last4=Charles |first4=John |last5=Hust |first5=Sarah |last6=McIvor |first6=Ian |last7=Karp |first7=Angelas |last8=Trybush |first8=Sviatlana |last9=Labrecque |first9=Michel |last10=Teodorescu |first10=Traian I. |last11=Singh |first11=Naresh B. |last12=Smart |first12=Lawrence B. |last13=Volk |first13=Timothy A. |title=Horticultural Reviews |chapter=Salix: Botany and Global Horticulture |date=2007 |pages=447–489 |doi=10.1002/9780470380147.ch8 |isbn=978-0-470-17153-0 }}</ref> انهن کي [[لوڙھو]] (ھيج) ٺاهڻ ۽ باغباني ۽ منظرسازي (لينڊ اسڪيپنگ) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. [[ٽوڪيو]]، [[جاپان]] جي مشهور واپاري علائقي [[گنزا]] ۾ بيد جي پوک جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي، ۽ اهو علائقو بيد جي وڻن سان سينگاريل گهٽين جي ڪري خاص شهرت رکي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.motoji.co.jp/blogs/reading/en-ginzas-willow-dyeing|title=Ginza's Willow Dyeing|website=銀座もとじオンラインショップ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ginza.jp/en/event/9829|title=The 12th Ginza Willow Festival|website=GINZA OFFICIAL}}</ref> ===هائبرڊ ۽ پوکيل قسم=== [[File:Weeping Willow by Pond.jpg|thumb|upright|[[روئيندڙ بيد]]، بيد جي ٻن مختلف قسمن جي هائبرڊ جو هڪ مثال]] بيد جون مختلف جنسون هڪ ٻئي سان آسانيءَ سان ملاپ (ڪراس-پولينيشن) ڪري سگهن ٿيون، تنهنڪري ڪيترائي [[هائبرڊ]] قدرتي طور ۽ انساني پوک ذريعي وجود ۾ آيا آهن. انهن مان سڀ کان مشهور [[زينتي ٻوٽو|زينتي]] مثال [[روئيندڙ بيد]] (''سالڪس × سيپلڪرالس'') آهي، جيڪو چين جي [[پيڪنگ بيد]] (''[[سالڪس بابيلونيڪا]]'') ۽ يورپ جي [[اڇي بيد]] (''[[سالڪس البا]]'') جي ملاپ مان پيدا ٿيو آهي. وڏي پيماني تي پوکيل چيني بيد ''[[سالڪس ماتسودانا]]'' کي هاڻي ''سالڪس بابيلونيڪا'' جو هم معنيٰ (Synonym) نالو سمجهيو وڃي ٿو. صدين کان ''سالڪس'' جون بيشمار [[پوکيل قسمون]] (ڪلٽيويٽر) تيار ڪيون ۽ ناليون ويون آهن. بهتر فني ۽ زينتي خاصيتن واريون نيون قسمون چونڊي مختلف مقصدن لاءِ متعارف ڪرايون ويون آهن. ''سالڪس'' جون ڪيترين ئي پوکيل قسمن ۽ قدرتي جنسن کي [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[گارڊن ميرٽ ايوارڊ]] (اوارڊ آف گارڊن ميرٽ) پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=March 2020 |title=AGM Plants March 2020 |url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |access-date=9 September 2020 |website=rhs.org |publisher=The Royal Horticultural Society}}</ref> تازن سالن ۾ ''سالڪس'' حياتياتي توانائي (بايو انرجي) جي پيداوار ۽ مختلف [[ماحولي نظام جون خدمتون]] (ايڪوسسٽم سورسز) فراهم ڪرڻ لاءِ پڻ اهميت حاصل ڪئي آهي.<ref>{{Cn|date=June 2023}}</ref> 2021ع تائين بيد جي هائبرڊن ۽ پوکيل قسمن جا نالا گڏ ڪري محفوظ ڪرڻ جو ڪم گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري (FAO) جي [[بين الاقوامي پوکيل قسمن جي رجسٽريشن اٿارٽي]] (انٽرنيشنل ڪلٽيويٽر رجسٽريشن اٿارٽي – ICRA) جي ''سالڪس'' بابت ڪم ڪندڙ گروهه جي ذميواري هئي، پر هاڻي اهو گروهه فعال نه رهيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |title=Compilation of the Checklist for Cultivars of Salix L. (Willow) |journal=HortScience |date=2015 |volume=50 |issue=11 |pages=1608–1609 |doi=10.21273/HORTSCI.50.11.1608 |doi-access=free }}</ref> ==استعمال== [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] جي [[ڪنوآلٽ ماڻهو|ڪنوآلٽ ماڻهن]] بيد جي ڇل مان [[ڏوري]] ٺاهيندا هئا، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن [[هارپون]] جي رسيءَ طور ڪم ايندي هئي. ٻين ڪجهه آمريڪي مقامي قبيلن بيد جي ڪاٺ کي [[رڳڙ سان باهه ٻارڻ|رڳڙ وسيلي باهه ٻارڻ]]، نرم ٽارين کي [[ٽوڪري اڻڻ|ٽوڪريون اڻڻ]]، ۽ شاخن توڙي ٿڙن کي مڇي پڪڙڻ وارن [[مڇي روڪ بند|بندن]] سميت مختلف شين جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="Arno-2020" /> ===لوڪ طب ۾ استعمال جي تاريخ=== بيد جي پنن ۽ ڇل جو ذڪر [[آشور]]، [[سومر]] ۽ [[قديم مصر]] جي آڳاٽن متنن ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite web |date=16 April 2015 |title=Tales and a Tune of the Willow |url=https://www.metmuseum.org/perspectives/tales-and-a-tune-of-the-willow |access-date=17 April 2025 |website=The Metropolitan Museum of Art }}</ref><ref name="Mahdi-2006">{{Cite journal |last1=Mahdi |first1=J. G. |last2=Mahdi |first2=A. J. |last3=Mahdi |first3=A. J. |last4=Bowen |first4=I. D. |date=2006 |title=The historical analysis of aspirin discovery, its relation to the willow tree and antiproliferative and anticancer potential |journal=Cell Proliferation |volume=39 |issue=2 |pages=147–155 |doi=10.1111/j.1365-2184.2006.00377.x |pmc=6496865 |pmid=16542349}}</ref> [[قديم يونان]] ۾ طبيب [[هپوڪريٽس]] پنجين صدي ق.م. دوران لوڪ دوا طور ان جي خاصيتن بابت لکيو.<ref name="Mahdi-2006" /> [[ميسوپوٽيميا]] جي [[ميخي لکت]] وارن متنن جي تشريح ڪرڻ ڏکيو ڪم آهي، خاص طور جڏهن ڪنهن مخصوص ٻوٽي جي جنس کي ڪنهن سڃاڻپ جوڳي بيماريءَ جي علاج لاءِ استعمال ڪرڻ بابت شاهدي ڳولڻي هجي. ستين کان ٽين صدي ق.م. جي بابلي لکتن مان لڳ ڀڳ 5,000 طبي نسخا سڃاتا ويا آهن، جن ۾ 340 مختلف ٻوٽن مان تيار ڪيل 1,300 دوائون شامل هيون. انهن مان ڪنهن نسخي جو بيد سان تعلق هو يا نه، اهو يقيني ناهي.<ref>{{cite web |last1=Boeck |first1=Barbara |title=Investigating the healing arts of Ancient Mesopotamia |url=https://researchoutreach.org/articles/investigating-healing-arts-ancient-mesopotamia/ |website=Research Outreach |date=28 October 2020 |access-date=20 February 2022}}</ref> سومري داستان ''[[گلگامش، اينڪيدو ۽ هيٺين دنيا]]'' ۾ هالوپو وڻ جا ٻج بانجھپڻي جي علاج طور تجويز ڪيا ويا آهن، پر ”هالوپو وڻ“ مان مراد بلوط، پوپلر يا بيد مان ڪو به وڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Böck |first1=Barbara |title=Proverbs 30:18–19 in the light of ancient mesopotamian cuneiform texts |journal=Sefarad |date=30 December 2009 |volume=69 |issue=2 |pages=263–279 |doi=10.3989/sefarad.2009.v69.i2.595 |doi-access=free |hdl=10261/20729 |hdl-access=free }}</ref> قديم مصري [[ايبرس پيپائرس]] ۾ بيد جو، جنهن جي جنس غير يقيني آهي، ٽن علاجن ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ علاج اهڙي پيچيدي پلستر واري نسخي جو حصو هو، جيڪو ”''ميٽ'' کي نرم ۽ لچڪدار بڻائڻ“ لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان نسخي ۾ 36 ٻيا جزا پڻ شامل هئا، جن ۾ ”ڊوم کجيءَ جو ميوو، ڦريون ۽ اما اناج“ شامل هئا. ''ميٽ'' جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته ان جو تعلق اعصابي سرشتي سان هجي. ٻئي علاج ۾ ”سخت ڪمزوري“ لاءِ سائي بيد جي وڻ مان ورتل ”ڪانو“ کي گڏهه جي مني، تازي ماني، ميداني جڙي ٻوٽين، انجيرن، انگورن ۽ شراب سان ملائي استعمال ڪيو ويندو هو. آخر ۾، بيد کي ”چرٻيءَ واري گوشت، انجيرن، کجين، لوبان، ٿوم ۽ مٺي بيئر“ مان تيار ڪيل مرڪب ۾ گاڙهو ڪندڙ جزو طور استعمال ڪيو ويندو هو، جيئن دل کي صحيح نموني ڪم ڪرڻ ۽ خوراڪ قبول ڪرڻ جي قابل بڻائي سگهجي.<ref>{{cite book |last1=Bryan |first1=Cyril |title=Ancient Egyptian Medicine: the Papyrus Ebers |date=1974 |publisher=Ares Publishing Inc. |location=Chicago |hdl=2027/coo.31924073200077 |hdl-access=free }}{{pn|date=July 2026}}</ref> رومي ليکڪ [[آئولس ڪارنيليئس سيلسس]] بيد جو فقط هڪ ڀيرو ذڪر ڪيو آهي. هن لکيو ته بيد جي پنن کي ڪُٽي سرڪي ۾ اُٻارڻ کان پوءِ [[رحم جو لهي اچڻ|رحم جي لهي اچڻ]] جي علاج لاءِ استعمال ڪيو وڃي. پر اهو واضح ناهي ته هو ان مان ڪهڙو طبي اثر وٺڻ چاهيندو هو. ممڪن ناهي ته مقصد سور گهٽائڻ هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ايندڙ ئي فقري ۾ [[داغڻ]] جي سفارش ڪئي آهي.<ref>''De Medicina'', book VI, p. 287, chapter 18, section 10.</ref><ref>{{cite book |last1=Celsus |first1=Aurus Cornelius |title=De Medicina |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/6*.html |access-date=4 January 2022}}</ref> [[نڪولس ڪلپيپر]] پنهنجي ڪتاب ''دي ڪامپليٽ هربل'' ۾ بيد جا ڪيترائي استعمال بيان ڪيا آهن،<ref>{{cite book |last1=Culpeper |first1=Nicholas |title=The Complete Herbal |date=1653 |location=London |url=https://www.gutenberg.org/files/49513/49513-h/49513-h.htm}}</ref> جن ۾ زخمن مان رت وهڻ روڪڻ، مرد يا عورت ۾ ”شهوت جي گرمي گهٽائڻ“ ۽ پيشاب جاري ڪرڻ، ”جيڪڏهن اهو بند ٿيل هجي“، شامل آهن. پر هن بيد جي ڪنهن به مفروضاتي درد گهٽائيندڙ خاصيت جو ذڪر نه ڪيو. هن جي اها سفارش ته بيد جي ڇل جي ساڙيل رک کي سرڪي سان ملائي ”مهڪا، ڪارن ۽ وڌيل گوشت“ کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جديد دور ۾ [[سيليسيلڪ تيزاب]] جي استعمال سان مشابهت رکي ٿي. [[وليم ٽرنر (فطرتدان)|وليم ٽرنر]] جو بيان، جيڪو لڳ ڀڳ 1597ع ۾ لکيو ويو، ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿو ته بيد جا پن ۽ ڇل، جيڪڏهن شراب ۾ اُٻاري پيئجن، ته ”رت ٿڪڻ ۽ ٻين هر قسم جي رت وهڻ کي روڪي سگهن ٿا“. هن بخار جو علاج پڻ ڄاڻايو ۽ لکيو ته: ”سائيون ٽاريون پنن سميت بخار ۾ ورتل مريضن جي ڪمرن ۾ آڻي سندن بسترن جي چوڌاري رکي سگهجن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هوا جي گرمي کي تمام گهڻو ٿڌو ڪن ٿيون، جيڪا ڳالهه بيمار مريضن لاءِ نهايت تازگي ڏيندڙ آهي.“<ref>{{cite web |last1=Turner |first1=William |title=The Herball, or Generall Historie of Plantes |url=https://www.exclassics.com/herbal/herbalv50587.htm |access-date=8 January 2022}}</ref> 1763ع ۾ انگلينڊ جي آڪسفورڊشائر ۾ چپنگ نارٽن سان تعلق رکندڙ پادري [[ايڊورڊ اسٽون (فطري فلسفي)|ايڊورڊ اسٽون]]، [[رائل سوسائٽي]] ڏانهن هڪ خط موڪليو، جنهن ۾ هن اڇي بيد (''Salix alba'') جي پيٺل ڇل تي ڪيل تجربن جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal |last1=Stone |first1=Edward |title=XXXII. An account of the success of the bark of the willow in the cure of agues. In a letter to the Right Honourable George Earl of Macclesfield, President of R. S. from the Rev. Mr. Edward Stone, of Chipping-Norton in Oxfordshire |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1763 |issue=53 |pages=195–200 |doi=10.1098/rstl.1763.0033 }}</ref> هن محسوس ڪيو هو ته بيد جي ڇل جو ذائقو ”پيرووي ڇل“ يعني [[سنڪونا]] وانگر ڪڙو هو، جيڪو بخار جي علاج لاءِ استعمال ٿيندو هو، تنهنڪري هن اندازو لڳايو ته بيد به ساڳيو اثر ڏيئي سگهي ٿو. هن ڪيترن سالن دوران لڳ ڀڳ پنجاهه مريضن تي ان کي آزمايو ۽ ان کي خاص طور سنڪونا سان ملائڻ جي صورت ۾ تمام اثرائتو قرار ڏنو. اهو اثر واقعي موجود هو يا نه، ان بابت پڪ ناهي. جيتوڻيڪ ان دور ۾ ٻين ماڻهن به اسٽون جي علاج تي تجربا ڪيا، پر طبي ماهرن ان کي ڪڏهن به باقاعدي قبول نه ڪيو.<ref name=Jeffreys>{{cite book |last1=Jeffreys |first1=Diarmuid |title=Aspirin: the story of a wonder drug |date=2004 |publisher=Bloomsbury |location=London}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪنفيڊريٽ فوجن پڻ مليريا جي علاج لاءِ بيد تي تجربا ڪيا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.<ref>{{cite journal |last1=Hasegawa |first1=Guy R. |title=Quinine Substitutes in the Confederate Army |journal=Military Medicine |date=2007 |volume=172 |issue=6 |pages=650–655 |doi=10.7205/MILMED.172.6.650 |pmid=17615851 |doi-access=free }}</ref> فرانسيسي ناول نگار [[جولس ورن]] پنهنجي ناول ''[[پراسرار ٻيٽ]]'' (1875ع) ۾ بيد جي طبي استعمال بابت ان دور جي سائنسي ڄاڻ بيان ڪئي، جڏهن سندس هڪ ڪردار هربرٽ يا هاربرٽ برائون گوليءَ جي زخم سبب پيدا ٿيل بخار ۾ مبتلا هو. هن لکيو: ”بيد جي ڇل کي واقعي پيرووي ڇل جو مناسب متبادل سمجهيو ويو آهي، جيئن گهوڙي شاهه بلوط جي ڇل، هولي جا پن، سنيڪ روٽ وغيره.“ ڪهاڻيءَ ۾ هربرٽ جو علاج پيٺل بيد جي ڇل سان ڪيو وڃي ٿو، پر ان مان ڪو فائدو نه ٿو ٿئي، ۽ هو تڏهن بچي ٿو جڏهن ڪئنين جو ذخيرو ملي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Verne |first1=Jules |title=The Mysterious Island |date=2010 |publisher=Wordsworth Editions Ltd. |location=Ware |isbn=978-1-84022-624-9 |page=430}}</ref> ناول مان واضح آهي ته ان وقت بخار جي سببن بابت سمجهه محدود هئي، ۽ بيد جي استعمال سان ڪنهن ممڪن درد گهٽائيندڙ اثر جو ڪو به اشارو موجود ناهي. بيد ۽ ٻين ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ سيليسيليٽ جي حقيقي طبي استعمال بابت پهرين پائيدار شاهدي 1876ع ۾ سامهون آئي، جڏهن اسڪاٽش طبيب [[ٿامس جان ميڪليگن]] تيز [[روميت]] جي علاج لاءِ [[سيليسن]] تي تجربا ڪيا ۽ نمايان ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن بابت هن ''[[دي لينسٽ]]'' ۾ رپورٽ ڏني.<ref>{{cite journal |last1=MacLagan |first1=T. |title=The treatment of acute rheumatism by salicin |journal=The Lancet |date=28 October 1876 |volume=108 |issue=2774 |page=383 |doi=10.1016/S0140-6736(02)49509-8 }}</ref> ساڳئي وقت جرمن سائنسدانن سيليسيلڪ تيزاب کي سوڊيم جي لوڻ، يعني سوڊيم سيليسيليٽ، جي صورت ۾ آزمايو، پر انهن کي گهٽ ڪاميابي ۽ وڌيڪ سخت ناڪاري اثر سامهون آيا.<ref>{{cite journal |last1=Maclagan |first1=T |title=The treatment of acute rheumatism |journal=The Lancet |date=April 1900 |volume=155 |issue=3998 |pages=1094 |doi=10.1016/S0140-6736(01)70583-1 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Buchanan |first1=W. W. |title=The Treatment of Acute Rheumatism by Salicin, by T. J. Maclagan — ''The Lancet'', 1876 |journal=The Journal of Rheumatology |date=2002 |volume=29 |issue=6 |pages=1321–1323 |pmid=12064852 }}</ref> سيليسن سان رومياتي بخار جو علاج آهستي آهستي طبي حلقن ۾ ڪجهه حد تائين قبوليت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite journal |title=Does Sodium Salicylate Cure Rheumatic Fever ? |journal=QJM: An International Journal of Medicine |date=1948 |doi=10.1093/oxfordjournals.qjmed.a066510 }}</ref> 1880ع واري ڏهاڪي ۾ [[ايسيٽانيلائيڊ]] جي دريافت سان ”ايسيٽائليشن“ جو رجحان پيدا ٿيو، جنهن دوران ڪيمياگر مختلف خوشبودار نامياتي مرڪبن ۾ ايسيٽائل گروهه شامل ڪرڻ جا تجربا ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite journal |last1=Fürstenwerth |first1=Hauke |title=Letter by Fürstenwerth Regarding Article, "Aspirin: A Historical and Contemporary Therapeutic Overview" |journal=Circulation |year=2011 |volume=124 |issue=12 |pages=e332; author reply e333 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.111.038133 |pmid=21931098 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ 1853ع ۾ ڪيمياگر [[شارل فريڊرڪ گيرارڊ]] دوا سوڊيم سيليسيليٽ کي [[ايسيٽائل ڪلورائيڊ]] سان عمل ڪرائي پهريون ڀيرو [[ايسيٽائل سيليسيلڪ تيزاب]] تيار ڪيو هو.<ref name="Jeffreys2008">{{cite book |last=Jeffreys |first=Diarmuid |date=2008 |title=Aspirin the remarkable story of a wonder drug |url=https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908213430/https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-date=8 September 2017 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-59691-816-0 |pages=46–48}}</ref> چاليهن کان وڌيڪ سالن کان پوءِ، 1897ع ۾ [[فيلڪس هوفمان]] ساڳيو تيزاب تيار ڪيو، جيڪو سندس صورت ۾ ''[[اسپيريا]]'' ٻوٽي مان حاصل ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Bayer AG |title=All About Aspirin and its History |url=https://www.bayer.com/en/products/aspirin}}</ref> 1899ع ۾ معلوم ٿيو ته هن تيزاب ۾ [[درد گهٽائيندڙ]] اثر موجود آهي. هوفمان جي ملازمت ڏيندڙ ڪمپني [[بائر]] ان تيزاب جو نالو ”[[اسپرين]]“ رکيو. تنهنڪري اسپرين جي دريافت جو بيد سان تعلق رڳو اڻسڌي طرح آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[ڊينيئل موئرمين]] آمريڪا جي مقامي ماڻهن پاران بيد جي ڪيترن استعمالن بابت رپورٽ ڏني. هڪ جديد ميداني رهنما ڪتاب دعويٰ ڪري ٿو ته آمريڪا جي مختلف علائقن جا مقامي ماڻهو بيد کي پنهنجن طبي علاجن جو بنيادي جزو سمجهندا هئا ۽ ان جي ڇل کي ڳلي جي سور ۽ تپ دق جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪندا هئا. ان ۾ وڌيڪ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته: ”ڪيترن حوالن ۾ ذڪر آهي ته مٿي جي سور ۽ ٻين سورن لاءِ بيد جي ڇل چٻاڙي ويندي هئي، جيڪا ظاهري طرح اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ اسپرين جي تياريءَ جي اڳڪٿي هئي.“<ref name="Arno-2020" /> ===جديد طبي استعمال=== بيد جا جڙي ٻوٽين تي ٻڌل استعمال جديد دور تائين جاري رهيا آهن.<ref>European Medicines Agency (31 January 2017). [https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex Assessment report on Salix [various species including S. purpurea L., S. daphnoides Vill., S. fragilis L.], cortex Final]</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[موڊ گريو]] اڇي بيد (''Salix alba'') جي ڇل ۽ پيٺل پاڙ کي [[طاقت ڏيندڙ دوا|طاقت ڏيندڙ]]، وقفي وقفي سان ٿيندڙ بخار کي روڪيندڙ ۽ [[سڪڙيندڙ دوا|سڪڙيندڙ]] خاصيتن سبب استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪيو. هن ان کي بد هاضمي، پيٽ جي ڪيڙن، دائمي دستن ۽ پيچش جي علاج لاءِ تجويز ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Grieve |first1=Maud |title=A Modern Herbal |date=1969 |publisher=Dorset Press |isbn=0-88029-921-5 |url=https://archive.org/details/modernherbalmedi0000grie/}}</ref> ٻين جڙي ٻوٽين جي ماهرن وانگر هن به بيد جي ڪنهن درد گهٽائيندڙ اثر جو ذڪر نه ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين اسپرين بابت ڄاڻ وڏي پيماني تي پکڙجي چڪي هئي. هوءَ [[ٽينن]] کي بيد جو فعال جزو سمجهندي هئي. اسپرين جي ايجاد کان گهڻو پوءِ اهو خيال سامهون آيو ته بيد جي ڇل هڪ اثرائتي سور گهٽائيندڙ دوا آهي.<ref>{{cite web |last1=Martyr |first1=Phillippa |editor-first1=Anna |editor-last1=Evangeli |title=Hippocrates and willow bark? What you know about the history of aspirin is probably wrong |date=18 October 2020 |doi=10.64628/AA.ga4ayhwa5 |url=https://theconversation.com/hippocrates-and-willow-bark-what-you-know-about-the-history-of-aspirin-is-probably-wrong-148087 |access-date=10 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |last1=Propatier |first1=Stephen |title=The Mythology of Aspirin |work=Skeptoid |url=https://skeptoid.com/blog/2014/05/22/the-mythology-of-asprin/ |access-date=10 January 2022}}</ref> اهو خيال گهڻو ڪري ان غلط عقيدي تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو ته بيد ۾ خود اسپرين موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Bartram |first1=Thomas |title=The Encyclopedia of Herbal Medicine |date=1998}}</ref> اهڙا مضمون، جن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته آڳاٽن ماڻهن بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو، ''[[برٽش جرنل آف هيمٽالاجي]]'' جهڙن علمي رسالن ۾ پڻ ڇپيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Desborough |first1=M. J. R. |title=The aspirin story – from willow to wonder drug |journal=British Journal of Haematology |date=2017 |volume=177 |issue=5 |pages=674–683 |doi=10.1111/bjh.14520|pmid=28106908 |doi-access=free }}</ref> هاڻي ڪيترائي تحقيقي مقالا، ڪتاب ۽ مضمون اها دعويٰ ورجائين ٿا ته قديم ماڻهو بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا، ۽ ان مقصد لاءِ بيد تي ٻڌل ڪيترائي پيداوار پڻ وڪري لاءِ موجود آهن.<ref>{{cite web |last1=Mount Sinai Health System |title=Willow bark |url=https://www.mountsinai.org/health-library/herb/willow-bark |access-date=10 April 2022}}</ref> بيد جي ڇل ۾ سيليسن جي مقدار گهٽ هوندي آهي ۽ اها اسپرين کان مختلف طريقي سان ڪم ڪندي آهي. اها معدي کي نقصان پهچائڻ کان سواءِ نسبتاً نرم، پر وڌيڪ وسيع [[سوزش گهٽائيندڙ]] اثر فراهم ڪري سگهي ٿي، تنهن هوندي به اسپرين کان الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Vlachojannis |first1=J. |last2=Magora |first2=F.|last3=Chrubasik |first3=S.|title=Willow species and aspirin: different mechanism of actions |journal=Phytotherapy Research |date=2011 |volume=27 |issue=7 |pages=1102–1104 |doi=10.1002/ptr.3386 |pmid=21226125 }}</ref> [[يورپي اتحاد]] جي [[جڙي ٻوٽين وارين دوائن بابت ڪميٽي]] اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته بيد جي ڇل جا خشڪ عرق [[هيٺين چيلهه جو سور|هيٺين چيلهه جي سور]] جي مختصر مدي واري علاج لاءِ دوا طور استعمال ڪري سگهجن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ طبي شاهديون انهن جي حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ جي حمايت ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=31 December 2009 |title=Salicis cortex – herbal medicinal product |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex |access-date=20 June 2025 |website=European Medicines Agency }}</ref> ===چمڙي بابت استعمال=== جديد طب ۾ بيد جي عرق کي کائڻ يا پيئڻ واري صورت ۾ محدود علاجِي استعمال حاصل ٿيو آهي، پر چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ وارو استعمال وڌيڪ عام ٿي ويو آهي. ''Salix'' مان تيار ڪيل جڙي ٻوٽين وارين دوائن کي چمڙي تي لڳائڻ سان چمڙي جي رت جي رڳن، سج جي روشني سبب پيدا ٿيندڙ چمڙي جي پوڙهائپ، ۽ زخمن جي ڀرجڻ ۾ بهتري بابت ڪيترائي تحقيقي بيان موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Jeon |first1=Suwon |last2=Yoon |first2=Sohyun |last3=Kim |first3=Yuna |last4=Shin |first4=Seoungwoo |last5=Ji |first5=Hyanggi |last6=Cho |first6=Eunae |last7=Park |first7=Deokhoon |last8=Jung |first8=Eunsun |date=2023 |title=The effect of Salix alba L. bark extract on dark circles in vitro and in vivo |journal=International Journal of Cosmetic Science |volume=45 |issue=5 |pages=636–646 |doi=10.1111/ics.12873 |pmid=37235713 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ahn |first1=Si-young |last2=Kim |first2=Kyung Ah |last3=Lee |first3=Sullim |last4=Kim |first4=Ki Hyun |date=1 October 2024 |title=Potential skin anti-aging effects of main phenolic compounds, tremulacin and tremuloidin from Salix chaenomeloides leaves on TNF-α-stimulated human dermal fibroblasts |journal=Chemico-Biological Interactions |volume=402 |article-number=111192 |doi=10.1016/j.cbi.2024.111192 |pmid=39127184 |bibcode=2024CBI...40211192A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Dou |first1=Jinze |last2=Ilina |first2=Polina |last3=Cruz |first3=Cristina D. |last4=Nurmi |first4=Denise |last5=Vidarte |first5=Paula Zegarra |last6=Rissanen |first6=Marja |last7=Tammela |first7=Päivi |last8=Vuorinen |first8=Tapani |date=8 November 2023 |title=Willow Bark-Derived Material with Antibacterial and Antibiofilm Properties for Potential Wound Dressing Applications |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=71 |issue=44 |pages=16554–16567 |doi=10.1021/acs.jafc.3c00849 |pmc=10636761 |pmid=37104679 |bibcode=2023JAFC...7116554D }}</ref> بيد مان حاصل ٿيندڙ فينولي مرڪبن کي چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ سان اهي چمڙي جي خرد حياتياتي نظام ۽ انزائمن سان سڌو رابطو ڪن ٿا، جنهن سبب سندن علاجِي [[حياتي دستيابي]] وڌي ٿي. بيد جو عرق مٿي جي چمڙي تي موجود ''[[مالاسيزيا]]'' ڦڦوند خلاف استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن سان [[خشڪي]] ۽ سوزش گهٽائڻ ۾ نمايان اثر حاصل ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Kalinowska |first1=Oliwia |last2=Maślana |first2=Julia |last3=Gilreath |first3=Andrea |date=19 March 2025 |title=The Treatment and Evaluation of Dandruff and Scalp Erythema with Fermented Salix purpurea Bark Extract |journal=Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology |language=English |volume=18 |pages=639–648 |doi=10.2147/CCID.S503915 |pmid=40129612 |pmc=11930920 |doi-access=free }}</ref> ===صنعتڪاري=== {{refimprove|date=October 2023}} [[File:A Modern Cricket Bat.jpg|thumb|[[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]] روايتي طور بيد جي ڪاٺ مان ٺاهيا ويندا آهن.]] ممڪن آهي ته انسانن جون سڀ کان اوائلي تيار ڪيل شيون بيد مان ٺهيل هجن. بيد مان ٺهيل مڇيءَ جو هڪ ڄار 8300 ق.م. جي زماني سان واسطو رکي ٿو.<ref>[https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html The palaeoenvironment of the Antrea Net Find] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208074119/https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html |date=8 December 2015 }} The Department of Geography, [[هلسنڪي يونيورسٽي]]</ref> ٽوڪريون، مڇي ڦاسائڻ جا ڦندا، ٽارين مان ٺهيل [[لوڙهو|لوڙها]] ۽ [[ٽارين ۽ مٽيءَ جي اڏاوت|ٽارين ۽ مٽيءَ سان ٺهيل گهرن جون ڀتيون]] جهڙا بنيادي هٿرادو سامان بيد جي سنهين ۽ لچڪدار ٽارين مان اڻيو ويندو هو. اهڙيون ٽاريون اڪثر [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] وڻن مان حاصل ڪيون وينديون هيون. ويلز جي روايتي [[ڪوراڪل]] ٻيڙيءَ جي هڪ قسم جي ڍانچي ۾ به بيد استعمال ٿيندو آهي. بيد جون سنهيون يا چيريل ٽاريون اڻي [[وڪر]] ٺاهيو ويندو آهي، جنهن جي استعمال جي تاريخ تمام پراڻي آهي. بيد جي ڪاٺ نسبتاً لچڪدار هوندي آهي، تنهنڪري اڻڻ دوران ٻين ڪيترين ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ گهٽ چيربي يا ٽٽندي آهي، ۽ ٽوڪري سازيءَ ۾ ان کي تيز ڪنڊن جي چوڌاري به آسانيءَ سان موڙي سگهجي ٿو. بيد جي ڪاٺ مان [[دٻو|دٻا]]، [[ٻهارا]]، [[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]]، [[ٻار کڻڻ جو تختو|ٻارن جا کڻڻ وارا تختا]]، ڪرسيون ۽ ٻيو فرنيچر، [[گڏي|گڏيون]]، [[بيد جي بانسري|بيد جون بانسريون]]، [[جهنڊي جو ٿنڀو|ٿنڀا]]، [[ٻاڦ وارو گهر|ٻاڦ وارا گهر]]، رانديڪا، خراد تي ٺهندڙ شيون، اوزارن جا هٿيا، [[ڪاٺي ورق]]، ڇڙيون ۽ [[سيٽي|سيٽيون]] ٺاهيون وينديون آهن. ان کان سواءِ بيد جي ڪاٺ مان [[ٽينن]]، [[ريشو]]، ڪاغذ، [[رسو]] ۽ ڏوري پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا. بيد کي [[ڊبل بيس]] ساز جي پٺين، پاسن ۽ اندرين تهن ٺاهڻ، ۽ بيس سازن جي مرمت لاءِ پٽيون ۽ بلاڪ ٺاهڻ ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===باغباني=== بيد جي ڇل جو پاڻيءَ ۾ تيار ڪيل عرق يورپي اتحاد ۾ ڦڦوند مار دوا طور استعمال ڪيو ويندو آهي. بيد جي ڇل جي عرق کي يورپي اتحاد ۽ برطانيا ۾ ”بنيادي مادو“ طور منظور ڪيو ويو آهي، جيڪو انگورن، صوفن ۽ آڙوءَ جي فصلن ۾ اسڪيب، آڙوءَ جي پنن جي وڪڙجڻ واري بيماري ۽ سفوفِي ڦڦوند جي روڪٿام لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == حوالا == {{حوالا}} 2lqdh0hyv2xjyhev38bml3y9w3cqsgg 400083 400081 2026-08-01T11:11:28Z Intisar Ali 8681 400083 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. ==درجابندي== جنس ''سالڪس'' جو سائنسي نالو پهريون ڀيرو [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ استعمال ڪيو.<ref name=IPNI_325916-2>{{cite web |title=''Salix'' L. |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/325916-2 |access-date=6 May 2021 }}</ref> ان وقت حياتياتي درجابندي ۾ [[قسمي نوع]] (ٽائپ اسپيشيز) جو جديد تصور موجود نه هو، تنهن ڪري لينيئس جي مقرر ڪيل جنسن لاءِ قسمي نوع بعد ۾ مقرر ڪيا ويا.<ref name=NHM_LPNTP>{{Citation |mode=cs1 |title=Introduction and Historical Perspective |website=The Linnaean Plant Name Typification Project |date=24 October 2022 |publisher=[[لنڊن قدرتي تاريخ عجائب گهر]]|doi=10.5519/qwv6u7j5 |url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/linnaean-typification/introduction.html |access-date=6 May 2021 |author1=Natural History Museum }}</ref> هن جنس جي قسمي نوع ''[[اڇو ولو|سالڪس alba]]'' آهي، جنهن جي بنياد تي ''Salix'' نالي کي محفوظ (conserved) رکيو ويو آهي.<ref name=IPNI_325916-2/> جنسي نالو ''سالڪس'' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، ۽ قديم رومي به اهو لفظ ولو جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name=Gen_Gat>Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen (German). 3rd ed., completely revised and expanded. Nikol, [[هيمبرگ]] 2005, {{ISBN|3-937872-16-7}} (reprint from 1996). pg. 552</ref> هڪ نظريي موجب هي لفظ اصل ۾ ڪنهن [[ڪلٽڪ ٻوليون|ڪلٽڪ ٻولي]] مان نڪتل آهي، جتي ''sal'' جي معنيٰ "ويجهو" ۽ ''lis'' جي معنيٰ "پاڻي" آهي، جيڪو ولو جي قدرتي رهائش ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name=FloraUSSR>{{cite book |last=Nazarov |first=M. I. |editor-last=Komarov |editor-first=Vladimir Leontyevich |editor-link=Vladimir Leontyevich Komarov |translator-last1=Landau |translator-first1=N. |date=1970 |orig-date=1936 |title=Flora of the U.S.S.R. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156050 |volume=5 |location=Jerusalem |publisher=[[اسرائيلي سائنسي ترجمن جو پروگرام]]|page=21 }}</ref> ولو جي درجابندي مختلف ذيلي جنسن (subgenera) ۾ ڪئي ويندي آهي، پر انهن جي حدبندي بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهن.<ref name="Wagner">{{Cite journal| doi = 10.3389/fpls.2021.662715 | volume = 12| article-number = 662715| last1 = Wagner| first1 = Natascha D.| last2 = Volf| first2 = Martin| last3 = Hörandl| first3 = Elvira| title = Highly Diverse Shrub Willows (''سالڪس'' L.) Share Highly Similar Plastomes| journal =[[فرنٽيئرز اِن پلانٽ سائنس]]| date = 3 September 2021| pmid = 34539686| pmc = 8448165| bibcode = 2021FrPS...1262715W| doi-access = free}}</ref> بناوٽي خاصيتن (مارفولاجي) تي ٻڌل اڀياس موجب هن جنس کي عام طور ٽي يا پنج ذيلي جنسن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''سالڪز'' (جنهن مان ڪجهه ماهر ''لانگيفولياء'' ۽ ''پروٽائٽئي'' کي الڳ ذيلي جنس قرار ڏين ٿا)، ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس''. جڏهن⁠ته فائيلوجينيٽڪ (ارتقائي) اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس'' هڪ ئي ارتقائي شاخ (ڪليڊ) سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Wagner"/> هن جنس جا سڀ کان پراڻا فوسل [[ايوسين]] دور جي شروعات ۾ اتر آمريڪا مان مليا آهن، جڏهن⁠ته يورپ ۾ ان جا قديم ترين فوسل ابتدائي [[اوليگوسين]] دور سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Collinson |first=Margaret E. |date=1992 |title=The early fossil history of Salicaceae: a brief review |journal=[[رائل سوسائٽي آف ايڊنبرگ جا مقالا: حياتياتي سائنس]] |volume=98 |pages=155–167 |doi=10.1017/S0269727000007521 }}</ref> ===چونڊيل جنسون=== {{Main|سالڪس جي نسلن جي فهرست}} جنس ''سالڪس'' ۾ لڳ ڀڳ 350 قسمن جا پن ڇڻندڙ وڻ ۽ [[جهنگ]] شامل آهن. انهن ۾ پاڻ ۾ آسانيءَ سان سنگم (ھائبرڊائيزيشن) ٿئي ٿو، ۽ اهڙين 160 کان وڌيڪ سنگمي جنسن کي سائنسي نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="POWO_325916-2" /> مشهور ولو جنسن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name=Mabberley>Mabberley, D.J. 1997. The Plant Book, Cambridge University Press #2: Cambridge.</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * ''[[سالڪس ائيجپٽئاڪا]]'' – مسڪ ولو * ''[[اڇو ولو|سالڪس البا]]'' – اڇو ولو * ''[[سالڪس امائگڊائيمائلس]]'' – پيچ پن وارو ولو * ''[[سالڪس آرڪٽيڪا]]'' – آرڪٽڪ ولو * ''[[سالڪس بيبيلونڪا]]'' – بابلي ولو يا روئيندڙ ولو * ''[[سالڪس بيبيئانا]]'' – بيڪڊ ولو * ''[[سالڪس ڪيپريئا]]'' – ٻڪري ولو * ''[[سالڪس سنيريا]]'' – ڀورو ولو * ''[[سالڪس ڊسڪلر]]'' – آمريڪي پسي ولو * ''[[سالڪس ايليگنوس]]'' – روزميري ولو * ''[[سالڪس ايوزينا]]'' – اوڀر ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس اگزيگئا]]'' – سنهو پن وارو ولو * ''[[سالڪس × فرجائلس]]'' – عام ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس گلوڪا]]'' – سرمائي ولو * ''[[سالڪس گوڊنگئي]]'' – گڊنگ جو ڪارو ولو * ''[[سالڪس ھربيشيا]]'' – بونا ولو * ''[[سالڪس ھمبولڊٽيئانا]]'' – همبولٽ ولو * ''[[سالڪس انٽيگرا]]'' * ''[[سالڪس ليئوگاٽا]]'' – ڳاڙهو ولو * ''[[سالڪس ليسيئوليپس]]'' – ارويو ولو * ''[[سالڪس ميڪروناٽا]]'' – سفصاف ولو * ''[[سالڪس نائگرا]]'' – ڪارو ولو * ''[[سالڪس پيراڊوڪسا]]'' * ''[[سالڪس پائروٽئي]]'' – ڪوريائي ولو * ''[[سالڪس پرپيوريئا]]'' – ارغواني ولو * ''[[سالڪس اسڪائولريانا]]'' – اسڪولر ولو * ''[[سالڪس سيپلڪرالس گروپ]]'' – سنگمي ولو جو گروهه * ''[[سالڪس ٽيٽراسپرما]]'' – ڀارتي ولو * ''[[سالڪس ٽرائينڊرا]]'' – بادامي پن وارو ولو * ''[[سالڪس ومنالس]]'' – عام اوسيئر ولو {{div col end}} ==ماحوليات== [[File:Bourgoyen knotted willow and woodpile.jpg|thumb|upright|[[پولاڊنگ|ڇانٽيل بيد]] ۽ ڪاٺين جو ڍير، [[بورخوئين-اوسيميرسن]]، [[گينٽ]]، [[بيلجيم]]]] [[File:Kopfweiden 1.jpg|thumb|[[برلن]] جي [[برٽزر گارٽن]] ۾ مارچ 2018ع دوران [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] بيد جو وڻ]] بيد جا وڻ [[ڇانوَ برداشت ڪندڙ]] هوندا آهن، پر عام طور تي انهن جي عمر نسبتاً گهٽ هوندي آهي. انهن کي وڌڻ ۽ قائم رهڻ لاءِ اهڙين قدرتي خللن (ڊسٽربنس) جي ضرورت هوندي آهي، جيئن اهي [[مخروطي وڻن]] يا وڏن پنڇڙن وڻن سان مقابلو ڪري سگهن. بيد جا ٻج تمام ننڍڙا ۽ وڏي تعداد ۾ پيدا ٿيندا آهن، جيڪي هوا ۽ پاڻي وسيلي پکڙجن ٿا، پر اهي فقط ڪجهه ڏينهن تائين ئي جيئرا رهندا آهن. انهن کي ڄمڻ لاءِ گرم ۽ نمي واري ماحول جي ضرورت هوندي آهي. بيد جا ٻوٽا ڪٽيل ٿڙن ۽ ٽارين مان به [[بي جِنسي واڌ]] (Vegetative reproduction) ذريعي نوان ٻوٽا پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا گل ٿوري مقدار ۾ [[شهد]] (Nectar) پيدا ڪندا آهن، جنهن مان ماکيءَ جون مکيون [[ماکي]] تيار ڪنديون آهن. بهار جي شروعات ۾ پولن جو اهم ذريعو هجڻ سبب اهي ماکيءَ جي مکين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="Hageneder-2001" /> ڪيترائي جانور انهن جا پن چَرندا آهن يا انهن جي ٽارين ۾ پناهه وٺندا آهن.<ref name="Angier-1974" /> [[بيور]] بيد جي ٽارين کي بند ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا وڻ [[پَرن وارن جيتن]] (ليپڊوپٽيرا) جي ڪيترين ئي قسمن جي سنڊين لاءِ خوراڪ جو ذريعو آهن، جن ۾ [[مورننگ ڪلوڪ تتلي]] پڻ شامل آهي.<ref>"Mourning Cloak". Study of Northern Virginia Ecology. Fairfax County Public Schools.</ref> [[ڪاٺي ماڪوڙا]] (Wood ants) ۽ ٻيا ڪيترائي ماڪوڙا بيد جي وڻن تي رهندڙ [[افڊ]]ن جي پيدا ڪيل مٺي رطوبت ([[هني ڊيو]]) گڏ ڪرڻ لاءِ انهن تي ايندا آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[ڀنڀوريون]] پڻ ائين ڪنديون آهن. ===آفتون ۽ بيماريون=== بيد جون مختلف جنسون افڊن جي سؤ کان وڌيڪ قسمن جون ميزبان آهن، جيڪي ''[[چائٽوفورس]]'' ۽ ٻين جنسن سان تعلق رکن ٿيون.<ref>{{cite book|title=Aphids on the World's Trees|author1=Blackman, R. L.|author2=Eastop, V. F.|year=1994|publisher=CABI|isbn=978-0-85198-877-1|url=http://www.aphidsonworldsplants.info/w_HOSTS_S.htm#Salix}}{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اهي افڊ پنن جي هيٺئين سطح تي وڏيون ڪالونيون ٺاهي ٻوٽي جو رس چوسيندا آهن.<ref>{{cite book|title=Pests of Ornamental Trees, Shrubs and Flowers|author=David V. Alford|year=2012|page=78|publisher=Manson Publishing Limited |url=https://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604015345/http://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-date=4 June 2013|isbn=978-1-84076-162-7}}</ref> ''[[ڪورٿوچا ايليگنس]]'' ، جنهن کي بيد جو ليس بگ چيو وڃي ٿو، [[ٽنگيڊي]] خاندان جو هڪ جيت آهي جيڪو اتر آمريڪا ۾ بيد جي وڻن تي ملي ٿو. ''[[رهيبڊوفاگا روزاريا]]'' بيد تي ٺهندڙ هڪ قسم جي [[گال]] آهي. [[زنگ جي بيماري]] (رسٽ)، جيڪا ''[[ميلامپسورا]]'' جنس جي ڦڦوندن سبب ٿيندي آهي، بيد جي پنن کي نقصان پهچائيندي آهي ۽ انهن تي نارنگي رنگ جا داغ پيدا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Leaf Rust |author=Kenaley, Shawn C.|year=2010 |display-authors=etal}}</ref> ===تحفظ=== اتر آمريڪا جي ڪجهه [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي قبيلن]] قدرتي [[باهه جي ماحوليات]] جو حصو بڻجندڙ جهنگلي باهن کي جاري رهڻ ڏيندا هئا يا ڄاڻي واڻي باهه لڳائيندا هئا، جنهن سان بيد جي نون ٻوٽن جا جهنڊ ٻيهر اُڀرندا هئا. بيد جون ڪجهه جنسون آسٽريليا ۾ وڏي پيماني تي، خاص طور دريائن ۽ نالن جي ڪنارن تي [[ڪٽاءُ]] روڪڻ لاءِ پوکيون ويون. پر هاڻي اهي ڪيترن علائقن ۾ حملہ آور ٻوٽن (انويسو ويڊز) طور سڃاتيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏکڻ آسٽريليا جي وسيع علائقن تي پکڙجي مقامي نباتات کي متاثر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب انهن کي "قومي اهميت وارا نقصانڪار گاهه" قرار ڏنو ويو آهي، ۽ ڪيترائي پاڻيءَ جي حوضن جا انتظامي ادارا انهن کي هٽائي سندن جاءِ تي مقامي وڻ پوکي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.dse.vic.gov.au/dpi/nreninf.nsf/childdocs/-1C62D26CD3AF6FE44A2568B300051289-8E21A59E53B35BEFCA256BC80005C14F-E1EB709D7DCE1BC9CA256F070003E8D8-FAC3FFA202EA6384CA256BCF000AD522?open |title=Willows along watercourses: managing, removing and replacing |author=Albury/Wodonga Willow Management Working Group |date=December 1998 |publisher=Department of Primary Industries, State Government of Victoria}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Introduced willows can become invasive pests in Australia |first=Kurt W. |last=Cremer |year=2003 }}</ref> ==پوک ۽ واڌ== تقريباً بيد جون سڀئي جنسون [[قلمي پوک]] (ڪٽنگس) مان تمام آسانيءَ سان پاڙون ڪڍي وٺنديون آهن، يا جڏهن ٽٽل ٽاريون زمين تي ڪري پونديون آهن ته اتي به نوان ٻوٽا اُڀري ايندا آهن. هن جو هڪ مشهور استثنا [[پيچ ليف بيد]] (''[[سالڪس ايميگڊالائيڊس]]'') آهي، جيڪا آسانيءَ سان قلمي پوک مان نه وڌندي آهي. هڪ مشهور روايت موجب شاعر [[اليگزينڊر پوپ]] اسپين مان [[ليڊي سفولڪ]] ڏانهن موڪليل ٽارين جي هڪ ٻڌل گٺڙي مان هڪ ننڍڙي ٽاري حاصل ڪئي. هن اها ٽاري پوکي، جيڪا ڪاميابيءَ سان وڌي ويئي. ڏند ڪٿا موجب انگلينڊ جا سڀئي [[روئيندڙ بيد]] (ويپنگ ولو) انهيءَ پهرين پوکيل ٽاريءَ جي نسل مان آهن.<ref>{{cite book |last=Leland |first=John |url=https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela |title=Aliens in the Backyard: Plant and Animal Imports Into America |publisher=University of South Carolina Press |year=2005 |isbn=978-1-57003-582-1 |page=[https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela/page/70 70] |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |last=Laird |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=pCbC-QQx6iEC&pg=PA403 |title=The Flowering of the Landscape Garden: English Pleasure Grounds, 1720–1800 |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1999 |isbn=978-0-8122-3457-2 |page=403}}</ref> بيد جون جنسون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |last2=Weih |first2=Martin |last3=Romero |first3=Marta Abalos |last4=Charles |first4=John |last5=Hust |first5=Sarah |last6=McIvor |first6=Ian |last7=Karp |first7=Angelas |last8=Trybush |first8=Sviatlana |last9=Labrecque |first9=Michel |last10=Teodorescu |first10=Traian I. |last11=Singh |first11=Naresh B. |last12=Smart |first12=Lawrence B. |last13=Volk |first13=Timothy A. |title=Horticultural Reviews |chapter=Salix: Botany and Global Horticulture |date=2007 |pages=447–489 |doi=10.1002/9780470380147.ch8 |isbn=978-0-470-17153-0 }}</ref> انهن کي [[لوڙھو]] (ھيج) ٺاهڻ ۽ باغباني ۽ منظرسازي (لينڊ اسڪيپنگ) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. [[ٽوڪيو]]، [[جاپان]] جي مشهور واپاري علائقي [[گنزا]] ۾ بيد جي پوک جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي، ۽ اهو علائقو بيد جي وڻن سان سينگاريل گهٽين جي ڪري خاص شهرت رکي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.motoji.co.jp/blogs/reading/en-ginzas-willow-dyeing|title=Ginza's Willow Dyeing|website=銀座もとじオンラインショップ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ginza.jp/en/event/9829|title=The 12th Ginza Willow Festival|website=GINZA OFFICIAL}}</ref> ===هائبرڊ ۽ پوکيل قسم=== [[File:Weeping Willow by Pond.jpg|thumb|upright|[[روئيندڙ بيد]]، بيد جي ٻن مختلف قسمن جي هائبرڊ جو هڪ مثال]] بيد جون مختلف جنسون هڪ ٻئي سان آسانيءَ سان ملاپ (ڪراس-پولينيشن) ڪري سگهن ٿيون، تنهنڪري ڪيترائي [[هائبرڊ]] قدرتي طور ۽ انساني پوک ذريعي وجود ۾ آيا آهن. انهن مان سڀ کان مشهور [[زينتي ٻوٽو|زينتي]] مثال [[روئيندڙ بيد]] (''سالڪس × سيپلڪرالس'') آهي، جيڪو چين جي [[پيڪنگ بيد]] (''[[سالڪس بابيلونيڪا]]'') ۽ يورپ جي [[اڇي بيد]] (''[[سالڪس البا]]'') جي ملاپ مان پيدا ٿيو آهي. وڏي پيماني تي پوکيل چيني بيد ''[[سالڪس ماتسودانا]]'' کي هاڻي ''سالڪس بابيلونيڪا'' جو هم معنيٰ (سنانم) نالو سمجهيو وڃي ٿو. صدين کان ''سالڪس'' جون بيشمار [[پوکيل قسمون]] (ڪلٽيويٽر) تيار ڪيون ۽ ناليون ويون آهن. بهتر فني ۽ زينتي خاصيتن واريون نيون قسمون چونڊي مختلف مقصدن لاءِ متعارف ڪرايون ويون آهن. ''سالڪس'' جون ڪيترين ئي پوکيل قسمن ۽ قدرتي جنسن کي [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[گارڊن ميرٽ ايوارڊ]] (اوارڊ آف گارڊن ميرٽ) پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=March 2020 |title=AGM Plants March 2020 |url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |access-date=9 September 2020 |website=rhs.org |publisher=The Royal Horticultural Society}}</ref> تازن سالن ۾ ''سالڪس'' حياتياتي توانائي (بايو انرجي) جي پيداوار ۽ مختلف [[ماحولي نظام جون خدمتون]] (ايڪوسسٽم سورسز) فراهم ڪرڻ لاءِ پڻ اهميت حاصل ڪئي آهي.<ref>{{Cn|date=June 2023}}</ref> 2021ع تائين بيد جي هائبرڊن ۽ پوکيل قسمن جا نالا گڏ ڪري محفوظ ڪرڻ جو ڪم گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري (FAO) جي [[بين الاقوامي پوکيل قسمن جي رجسٽريشن اٿارٽي]] (انٽرنيشنل ڪلٽيويٽر رجسٽريشن اٿارٽي – ICRA) جي ''سالڪس'' بابت ڪم ڪندڙ گروهه جي ذميواري هئي، پر هاڻي اهو گروهه فعال نه رهيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |title=Compilation of the Checklist for Cultivars of Salix L. (Willow) |journal=HortScience |date=2015 |volume=50 |issue=11 |pages=1608–1609 |doi=10.21273/HORTSCI.50.11.1608 |doi-access=free }}</ref> ==استعمال== [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] جي [[ڪنوآلٽ ماڻهو|ڪنوآلٽ ماڻهن]] بيد جي ڇل مان [[ڏوري]] ٺاهيندا هئا، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن [[هارپون]] جي رسيءَ طور ڪم ايندي هئي. ٻين ڪجهه آمريڪي مقامي قبيلن بيد جي ڪاٺ کي [[رڳڙ سان باهه ٻارڻ|رڳڙ وسيلي باهه ٻارڻ]]، نرم ٽارين کي [[ٽوڪري اڻڻ|ٽوڪريون اڻڻ]]، ۽ شاخن توڙي ٿڙن کي مڇي پڪڙڻ وارن [[مڇي روڪ بند|بندن]] سميت مختلف شين جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="Arno-2020" /> ===لوڪ طب ۾ استعمال جي تاريخ=== بيد جي پنن ۽ ڇل جو ذڪر [[آشور]]، [[سومر]] ۽ [[قديم مصر]] جي آڳاٽن متنن ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite web |date=16 April 2015 |title=Tales and a Tune of the Willow |url=https://www.metmuseum.org/perspectives/tales-and-a-tune-of-the-willow |access-date=17 April 2025 |website=The Metropolitan Museum of Art }}</ref><ref name="Mahdi-2006">{{Cite journal |last1=Mahdi |first1=J. G. |last2=Mahdi |first2=A. J. |last3=Mahdi |first3=A. J. |last4=Bowen |first4=I. D. |date=2006 |title=The historical analysis of aspirin discovery, its relation to the willow tree and antiproliferative and anticancer potential |journal=Cell Proliferation |volume=39 |issue=2 |pages=147–155 |doi=10.1111/j.1365-2184.2006.00377.x |pmc=6496865 |pmid=16542349}}</ref> [[قديم يونان]] ۾ طبيب [[هپوڪريٽس]] پنجين صدي ق.م. دوران لوڪ دوا طور ان جي خاصيتن بابت لکيو.<ref name="Mahdi-2006" /> [[ميسوپوٽيميا]] جي [[ميخي لکت]] وارن متنن جي تشريح ڪرڻ ڏکيو ڪم آهي، خاص طور جڏهن ڪنهن مخصوص ٻوٽي جي جنس کي ڪنهن سڃاڻپ جوڳي بيماريءَ جي علاج لاءِ استعمال ڪرڻ بابت شاهدي ڳولڻي هجي. ستين کان ٽين صدي ق.م. جي بابلي لکتن مان لڳ ڀڳ 5,000 طبي نسخا سڃاتا ويا آهن، جن ۾ 340 مختلف ٻوٽن مان تيار ڪيل 1,300 دوائون شامل هيون. انهن مان ڪنهن نسخي جو بيد سان تعلق هو يا نه، اهو يقيني ناهي.<ref>{{cite web |last1=Boeck |first1=Barbara |title=Investigating the healing arts of Ancient Mesopotamia |url=https://researchoutreach.org/articles/investigating-healing-arts-ancient-mesopotamia/ |website=Research Outreach |date=28 October 2020 |access-date=20 February 2022}}</ref> سومري داستان ''[[گلگامش، اينڪيدو ۽ هيٺين دنيا]]'' ۾ هالوپو وڻ جا ٻج بانجھپڻي جي علاج طور تجويز ڪيا ويا آهن، پر ”هالوپو وڻ“ مان مراد بلوط، پوپلر يا بيد مان ڪو به وڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Böck |first1=Barbara |title=Proverbs 30:18–19 in the light of ancient mesopotamian cuneiform texts |journal=Sefarad |date=30 December 2009 |volume=69 |issue=2 |pages=263–279 |doi=10.3989/sefarad.2009.v69.i2.595 |doi-access=free |hdl=10261/20729 |hdl-access=free }}</ref> قديم مصري [[ايبرس پيپائرس]] ۾ بيد جو، جنهن جي جنس غير يقيني آهي، ٽن علاجن ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ علاج اهڙي پيچيدي پلستر واري نسخي جو حصو هو، جيڪو ”''ميٽ'' کي نرم ۽ لچڪدار بڻائڻ“ لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان نسخي ۾ 36 ٻيا جزا پڻ شامل هئا، جن ۾ ”ڊوم کجيءَ جو ميوو، ڦريون ۽ اما اناج“ شامل هئا. ''ميٽ'' جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته ان جو تعلق اعصابي سرشتي سان هجي. ٻئي علاج ۾ ”سخت ڪمزوري“ لاءِ سائي بيد جي وڻ مان ورتل ”ڪانو“ کي گڏهه جي مني، تازي ماني، ميداني جڙي ٻوٽين، انجيرن، انگورن ۽ شراب سان ملائي استعمال ڪيو ويندو هو. آخر ۾، بيد کي ”چرٻيءَ واري گوشت، انجيرن، کجين، لوبان، ٿوم ۽ مٺي بيئر“ مان تيار ڪيل مرڪب ۾ گاڙهو ڪندڙ جزو طور استعمال ڪيو ويندو هو، جيئن دل کي صحيح نموني ڪم ڪرڻ ۽ خوراڪ قبول ڪرڻ جي قابل بڻائي سگهجي.<ref>{{cite book |last1=Bryan |first1=Cyril |title=Ancient Egyptian Medicine: the Papyrus Ebers |date=1974 |publisher=Ares Publishing Inc. |location=Chicago |hdl=2027/coo.31924073200077 |hdl-access=free }}{{pn|date=July 2026}}</ref> رومي ليکڪ [[آئولس ڪارنيليئس سيلسس]] بيد جو فقط هڪ ڀيرو ذڪر ڪيو آهي. هن لکيو ته بيد جي پنن کي ڪُٽي سرڪي ۾ اُٻارڻ کان پوءِ [[رحم جو لهي اچڻ|رحم جي لهي اچڻ]] جي علاج لاءِ استعمال ڪيو وڃي. پر اهو واضح ناهي ته هو ان مان ڪهڙو طبي اثر وٺڻ چاهيندو هو. ممڪن ناهي ته مقصد سور گهٽائڻ هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ايندڙ ئي فقري ۾ [[داغڻ]] جي سفارش ڪئي آهي.<ref>''De Medicina'', book VI, p. 287, chapter 18, section 10.</ref><ref>{{cite book |last1=Celsus |first1=Aurus Cornelius |title=De Medicina |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/6*.html |access-date=4 January 2022}}</ref> [[نڪولس ڪلپيپر]] پنهنجي ڪتاب ''دي ڪامپليٽ هربل'' ۾ بيد جا ڪيترائي استعمال بيان ڪيا آهن،<ref>{{cite book |last1=Culpeper |first1=Nicholas |title=The Complete Herbal |date=1653 |location=London |url=https://www.gutenberg.org/files/49513/49513-h/49513-h.htm}}</ref> جن ۾ زخمن مان رت وهڻ روڪڻ، مرد يا عورت ۾ ”شهوت جي گرمي گهٽائڻ“ ۽ پيشاب جاري ڪرڻ، ”جيڪڏهن اهو بند ٿيل هجي“، شامل آهن. پر هن بيد جي ڪنهن به مفروضاتي درد گهٽائيندڙ خاصيت جو ذڪر نه ڪيو. هن جي اها سفارش ته بيد جي ڇل جي ساڙيل رک کي سرڪي سان ملائي ”مهڪا، ڪارن ۽ وڌيل گوشت“ کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جديد دور ۾ [[سيليسيلڪ تيزاب]] جي استعمال سان مشابهت رکي ٿي. [[وليم ٽرنر (فطرتدان)|وليم ٽرنر]] جو بيان، جيڪو لڳ ڀڳ 1597ع ۾ لکيو ويو، ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿو ته بيد جا پن ۽ ڇل، جيڪڏهن شراب ۾ اُٻاري پيئجن، ته ”رت ٿڪڻ ۽ ٻين هر قسم جي رت وهڻ کي روڪي سگهن ٿا“. هن بخار جو علاج پڻ ڄاڻايو ۽ لکيو ته: ”سائيون ٽاريون پنن سميت بخار ۾ ورتل مريضن جي ڪمرن ۾ آڻي سندن بسترن جي چوڌاري رکي سگهجن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هوا جي گرمي کي تمام گهڻو ٿڌو ڪن ٿيون، جيڪا ڳالهه بيمار مريضن لاءِ نهايت تازگي ڏيندڙ آهي.“<ref>{{cite web |last1=Turner |first1=William |title=The Herball, or Generall Historie of Plantes |url=https://www.exclassics.com/herbal/herbalv50587.htm |access-date=8 January 2022}}</ref> 1763ع ۾ انگلينڊ جي آڪسفورڊشائر ۾ چپنگ نارٽن سان تعلق رکندڙ پادري [[ايڊورڊ اسٽون (فطري فلسفي)|ايڊورڊ اسٽون]]، [[رائل سوسائٽي]] ڏانهن هڪ خط موڪليو، جنهن ۾ هن اڇي بيد (''Salix alba'') جي پيٺل ڇل تي ڪيل تجربن جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal |last1=Stone |first1=Edward |title=XXXII. An account of the success of the bark of the willow in the cure of agues. In a letter to the Right Honourable George Earl of Macclesfield, President of R. S. from the Rev. Mr. Edward Stone, of Chipping-Norton in Oxfordshire |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1763 |issue=53 |pages=195–200 |doi=10.1098/rstl.1763.0033 }}</ref> هن محسوس ڪيو هو ته بيد جي ڇل جو ذائقو ”پيرووي ڇل“ يعني [[سنڪونا]] وانگر ڪڙو هو، جيڪو بخار جي علاج لاءِ استعمال ٿيندو هو، تنهنڪري هن اندازو لڳايو ته بيد به ساڳيو اثر ڏيئي سگهي ٿو. هن ڪيترن سالن دوران لڳ ڀڳ پنجاهه مريضن تي ان کي آزمايو ۽ ان کي خاص طور سنڪونا سان ملائڻ جي صورت ۾ تمام اثرائتو قرار ڏنو. اهو اثر واقعي موجود هو يا نه، ان بابت پڪ ناهي. جيتوڻيڪ ان دور ۾ ٻين ماڻهن به اسٽون جي علاج تي تجربا ڪيا، پر طبي ماهرن ان کي ڪڏهن به باقاعدي قبول نه ڪيو.<ref name=Jeffreys>{{cite book |last1=Jeffreys |first1=Diarmuid |title=Aspirin: the story of a wonder drug |date=2004 |publisher=Bloomsbury |location=London}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪنفيڊريٽ فوجن پڻ مليريا جي علاج لاءِ بيد تي تجربا ڪيا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.<ref>{{cite journal |last1=Hasegawa |first1=Guy R. |title=Quinine Substitutes in the Confederate Army |journal=Military Medicine |date=2007 |volume=172 |issue=6 |pages=650–655 |doi=10.7205/MILMED.172.6.650 |pmid=17615851 |doi-access=free }}</ref> فرانسيسي ناول نگار [[جولس ورن]] پنهنجي ناول ''[[پراسرار ٻيٽ]]'' (1875ع) ۾ بيد جي طبي استعمال بابت ان دور جي سائنسي ڄاڻ بيان ڪئي، جڏهن سندس هڪ ڪردار هربرٽ يا هاربرٽ برائون گوليءَ جي زخم سبب پيدا ٿيل بخار ۾ مبتلا هو. هن لکيو: ”بيد جي ڇل کي واقعي پيرووي ڇل جو مناسب متبادل سمجهيو ويو آهي، جيئن گهوڙي شاهه بلوط جي ڇل، هولي جا پن، سنيڪ روٽ وغيره.“ ڪهاڻيءَ ۾ هربرٽ جو علاج پيٺل بيد جي ڇل سان ڪيو وڃي ٿو، پر ان مان ڪو فائدو نه ٿو ٿئي، ۽ هو تڏهن بچي ٿو جڏهن ڪئنين جو ذخيرو ملي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Verne |first1=Jules |title=The Mysterious Island |date=2010 |publisher=Wordsworth Editions Ltd. |location=Ware |isbn=978-1-84022-624-9 |page=430}}</ref> ناول مان واضح آهي ته ان وقت بخار جي سببن بابت سمجهه محدود هئي، ۽ بيد جي استعمال سان ڪنهن ممڪن درد گهٽائيندڙ اثر جو ڪو به اشارو موجود ناهي. بيد ۽ ٻين ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ سيليسيليٽ جي حقيقي طبي استعمال بابت پهرين پائيدار شاهدي 1876ع ۾ سامهون آئي، جڏهن اسڪاٽش طبيب [[ٿامس جان ميڪليگن]] تيز [[روميت]] جي علاج لاءِ [[سيليسن]] تي تجربا ڪيا ۽ نمايان ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن بابت هن ''[[دي لينسٽ]]'' ۾ رپورٽ ڏني.<ref>{{cite journal |last1=MacLagan |first1=T. |title=The treatment of acute rheumatism by salicin |journal=The Lancet |date=28 October 1876 |volume=108 |issue=2774 |page=383 |doi=10.1016/S0140-6736(02)49509-8 }}</ref> ساڳئي وقت جرمن سائنسدانن سيليسيلڪ تيزاب کي سوڊيم جي لوڻ، يعني سوڊيم سيليسيليٽ، جي صورت ۾ آزمايو، پر انهن کي گهٽ ڪاميابي ۽ وڌيڪ سخت ناڪاري اثر سامهون آيا.<ref>{{cite journal |last1=Maclagan |first1=T |title=The treatment of acute rheumatism |journal=The Lancet |date=April 1900 |volume=155 |issue=3998 |pages=1094 |doi=10.1016/S0140-6736(01)70583-1 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Buchanan |first1=W. W. |title=The Treatment of Acute Rheumatism by Salicin, by T. J. Maclagan — ''The Lancet'', 1876 |journal=The Journal of Rheumatology |date=2002 |volume=29 |issue=6 |pages=1321–1323 |pmid=12064852 }}</ref> سيليسن سان رومياتي بخار جو علاج آهستي آهستي طبي حلقن ۾ ڪجهه حد تائين قبوليت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite journal |title=Does Sodium Salicylate Cure Rheumatic Fever ? |journal=QJM: An International Journal of Medicine |date=1948 |doi=10.1093/oxfordjournals.qjmed.a066510 }}</ref> 1880ع واري ڏهاڪي ۾ [[ايسيٽانيلائيڊ]] جي دريافت سان ”ايسيٽائليشن“ جو رجحان پيدا ٿيو، جنهن دوران ڪيمياگر مختلف خوشبودار نامياتي مرڪبن ۾ ايسيٽائل گروهه شامل ڪرڻ جا تجربا ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite journal |last1=Fürstenwerth |first1=Hauke |title=Letter by Fürstenwerth Regarding Article, "Aspirin: A Historical and Contemporary Therapeutic Overview" |journal=Circulation |year=2011 |volume=124 |issue=12 |pages=e332; author reply e333 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.111.038133 |pmid=21931098 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ 1853ع ۾ ڪيمياگر [[شارل فريڊرڪ گيرارڊ]] دوا سوڊيم سيليسيليٽ کي [[ايسيٽائل ڪلورائيڊ]] سان عمل ڪرائي پهريون ڀيرو [[ايسيٽائل سيليسيلڪ تيزاب]] تيار ڪيو هو.<ref name="Jeffreys2008">{{cite book |last=Jeffreys |first=Diarmuid |date=2008 |title=Aspirin the remarkable story of a wonder drug |url=https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908213430/https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-date=8 September 2017 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-59691-816-0 |pages=46–48}}</ref> چاليهن کان وڌيڪ سالن کان پوءِ، 1897ع ۾ [[فيلڪس هوفمان]] ساڳيو تيزاب تيار ڪيو، جيڪو سندس صورت ۾ ''[[اسپيريا]]'' ٻوٽي مان حاصل ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Bayer AG |title=All About Aspirin and its History |url=https://www.bayer.com/en/products/aspirin}}</ref> 1899ع ۾ معلوم ٿيو ته هن تيزاب ۾ [[درد گهٽائيندڙ]] اثر موجود آهي. هوفمان جي ملازمت ڏيندڙ ڪمپني [[بائر]] ان تيزاب جو نالو ”[[اسپرين]]“ رکيو. تنهنڪري اسپرين جي دريافت جو بيد سان تعلق رڳو اڻسڌي طرح آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[ڊينيئل موئرمين]] آمريڪا جي مقامي ماڻهن پاران بيد جي ڪيترن استعمالن بابت رپورٽ ڏني. هڪ جديد ميداني رهنما ڪتاب دعويٰ ڪري ٿو ته آمريڪا جي مختلف علائقن جا مقامي ماڻهو بيد کي پنهنجن طبي علاجن جو بنيادي جزو سمجهندا هئا ۽ ان جي ڇل کي ڳلي جي سور ۽ تپ دق جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪندا هئا. ان ۾ وڌيڪ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته: ”ڪيترن حوالن ۾ ذڪر آهي ته مٿي جي سور ۽ ٻين سورن لاءِ بيد جي ڇل چٻاڙي ويندي هئي، جيڪا ظاهري طرح اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ اسپرين جي تياريءَ جي اڳڪٿي هئي.“<ref name="Arno-2020" /> ===جديد طبي استعمال=== بيد جا جڙي ٻوٽين تي ٻڌل استعمال جديد دور تائين جاري رهيا آهن.<ref>European Medicines Agency (31 January 2017). [https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex Assessment report on Salix [various species including S. purpurea L., S. daphnoides Vill., S. fragilis L.], cortex Final]</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[موڊ گريو]] اڇي بيد (''Salix alba'') جي ڇل ۽ پيٺل پاڙ کي [[طاقت ڏيندڙ دوا|طاقت ڏيندڙ]]، وقفي وقفي سان ٿيندڙ بخار کي روڪيندڙ ۽ [[سڪڙيندڙ دوا|سڪڙيندڙ]] خاصيتن سبب استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪيو. هن ان کي بد هاضمي، پيٽ جي ڪيڙن، دائمي دستن ۽ پيچش جي علاج لاءِ تجويز ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Grieve |first1=Maud |title=A Modern Herbal |date=1969 |publisher=Dorset Press |isbn=0-88029-921-5 |url=https://archive.org/details/modernherbalmedi0000grie/}}</ref> ٻين جڙي ٻوٽين جي ماهرن وانگر هن به بيد جي ڪنهن درد گهٽائيندڙ اثر جو ذڪر نه ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين اسپرين بابت ڄاڻ وڏي پيماني تي پکڙجي چڪي هئي. هوءَ [[ٽينن]] کي بيد جو فعال جزو سمجهندي هئي. اسپرين جي ايجاد کان گهڻو پوءِ اهو خيال سامهون آيو ته بيد جي ڇل هڪ اثرائتي سور گهٽائيندڙ دوا آهي.<ref>{{cite web |last1=Martyr |first1=Phillippa |editor-first1=Anna |editor-last1=Evangeli |title=Hippocrates and willow bark? What you know about the history of aspirin is probably wrong |date=18 October 2020 |doi=10.64628/AA.ga4ayhwa5 |url=https://theconversation.com/hippocrates-and-willow-bark-what-you-know-about-the-history-of-aspirin-is-probably-wrong-148087 |access-date=10 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |last1=Propatier |first1=Stephen |title=The Mythology of Aspirin |work=Skeptoid |url=https://skeptoid.com/blog/2014/05/22/the-mythology-of-asprin/ |access-date=10 January 2022}}</ref> اهو خيال گهڻو ڪري ان غلط عقيدي تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو ته بيد ۾ خود اسپرين موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Bartram |first1=Thomas |title=The Encyclopedia of Herbal Medicine |date=1998}}</ref> اهڙا مضمون، جن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته آڳاٽن ماڻهن بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو، ''[[برٽش جرنل آف هيمٽالاجي]]'' جهڙن علمي رسالن ۾ پڻ ڇپيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Desborough |first1=M. J. R. |title=The aspirin story – from willow to wonder drug |journal=British Journal of Haematology |date=2017 |volume=177 |issue=5 |pages=674–683 |doi=10.1111/bjh.14520|pmid=28106908 |doi-access=free }}</ref> هاڻي ڪيترائي تحقيقي مقالا، ڪتاب ۽ مضمون اها دعويٰ ورجائين ٿا ته قديم ماڻهو بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا، ۽ ان مقصد لاءِ بيد تي ٻڌل ڪيترائي پيداوار پڻ وڪري لاءِ موجود آهن.<ref>{{cite web |last1=Mount Sinai Health System |title=Willow bark |url=https://www.mountsinai.org/health-library/herb/willow-bark |access-date=10 April 2022}}</ref> بيد جي ڇل ۾ سيليسن جي مقدار گهٽ هوندي آهي ۽ اها اسپرين کان مختلف طريقي سان ڪم ڪندي آهي. اها معدي کي نقصان پهچائڻ کان سواءِ نسبتاً نرم، پر وڌيڪ وسيع [[سوزش گهٽائيندڙ]] اثر فراهم ڪري سگهي ٿي، تنهن هوندي به اسپرين کان الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Vlachojannis |first1=J. |last2=Magora |first2=F.|last3=Chrubasik |first3=S.|title=Willow species and aspirin: different mechanism of actions |journal=Phytotherapy Research |date=2011 |volume=27 |issue=7 |pages=1102–1104 |doi=10.1002/ptr.3386 |pmid=21226125 }}</ref> [[يورپي اتحاد]] جي [[جڙي ٻوٽين وارين دوائن بابت ڪميٽي]] اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته بيد جي ڇل جا خشڪ عرق [[هيٺين چيلهه جو سور|هيٺين چيلهه جي سور]] جي مختصر مدي واري علاج لاءِ دوا طور استعمال ڪري سگهجن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ طبي شاهديون انهن جي حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ جي حمايت ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=31 December 2009 |title=Salicis cortex – herbal medicinal product |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex |access-date=20 June 2025 |website=European Medicines Agency }}</ref> ===چمڙي بابت استعمال=== جديد طب ۾ بيد جي عرق کي کائڻ يا پيئڻ واري صورت ۾ محدود علاجِي استعمال حاصل ٿيو آهي، پر چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ وارو استعمال وڌيڪ عام ٿي ويو آهي. ''Salix'' مان تيار ڪيل جڙي ٻوٽين وارين دوائن کي چمڙي تي لڳائڻ سان چمڙي جي رت جي رڳن، سج جي روشني سبب پيدا ٿيندڙ چمڙي جي پوڙهائپ، ۽ زخمن جي ڀرجڻ ۾ بهتري بابت ڪيترائي تحقيقي بيان موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Jeon |first1=Suwon |last2=Yoon |first2=Sohyun |last3=Kim |first3=Yuna |last4=Shin |first4=Seoungwoo |last5=Ji |first5=Hyanggi |last6=Cho |first6=Eunae |last7=Park |first7=Deokhoon |last8=Jung |first8=Eunsun |date=2023 |title=The effect of Salix alba L. bark extract on dark circles in vitro and in vivo |journal=International Journal of Cosmetic Science |volume=45 |issue=5 |pages=636–646 |doi=10.1111/ics.12873 |pmid=37235713 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ahn |first1=Si-young |last2=Kim |first2=Kyung Ah |last3=Lee |first3=Sullim |last4=Kim |first4=Ki Hyun |date=1 October 2024 |title=Potential skin anti-aging effects of main phenolic compounds, tremulacin and tremuloidin from Salix chaenomeloides leaves on TNF-α-stimulated human dermal fibroblasts |journal=Chemico-Biological Interactions |volume=402 |article-number=111192 |doi=10.1016/j.cbi.2024.111192 |pmid=39127184 |bibcode=2024CBI...40211192A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Dou |first1=Jinze |last2=Ilina |first2=Polina |last3=Cruz |first3=Cristina D. |last4=Nurmi |first4=Denise |last5=Vidarte |first5=Paula Zegarra |last6=Rissanen |first6=Marja |last7=Tammela |first7=Päivi |last8=Vuorinen |first8=Tapani |date=8 November 2023 |title=Willow Bark-Derived Material with Antibacterial and Antibiofilm Properties for Potential Wound Dressing Applications |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=71 |issue=44 |pages=16554–16567 |doi=10.1021/acs.jafc.3c00849 |pmc=10636761 |pmid=37104679 |bibcode=2023JAFC...7116554D }}</ref> بيد مان حاصل ٿيندڙ فينولي مرڪبن کي چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ سان اهي چمڙي جي خرد حياتياتي نظام ۽ انزائمن سان سڌو رابطو ڪن ٿا، جنهن سبب سندن علاجِي [[حياتي دستيابي]] وڌي ٿي. بيد جو عرق مٿي جي چمڙي تي موجود ''[[مالاسيزيا]]'' ڦڦوند خلاف استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن سان [[خشڪي]] ۽ سوزش گهٽائڻ ۾ نمايان اثر حاصل ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Kalinowska |first1=Oliwia |last2=Maślana |first2=Julia |last3=Gilreath |first3=Andrea |date=19 March 2025 |title=The Treatment and Evaluation of Dandruff and Scalp Erythema with Fermented Salix purpurea Bark Extract |journal=Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology |language=English |volume=18 |pages=639–648 |doi=10.2147/CCID.S503915 |pmid=40129612 |pmc=11930920 |doi-access=free }}</ref> ===صنعتڪاري=== {{refimprove|date=October 2023}} [[File:A Modern Cricket Bat.jpg|thumb|[[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]] روايتي طور بيد جي ڪاٺ مان ٺاهيا ويندا آهن.]] ممڪن آهي ته انسانن جون سڀ کان اوائلي تيار ڪيل شيون بيد مان ٺهيل هجن. بيد مان ٺهيل مڇيءَ جو هڪ ڄار 8300 ق.م. جي زماني سان واسطو رکي ٿو.<ref>[https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html The palaeoenvironment of the Antrea Net Find] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208074119/https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html |date=8 December 2015 }} The Department of Geography, [[هلسنڪي يونيورسٽي]]</ref> ٽوڪريون، مڇي ڦاسائڻ جا ڦندا، ٽارين مان ٺهيل [[لوڙهو|لوڙها]] ۽ [[ٽارين ۽ مٽيءَ جي اڏاوت|ٽارين ۽ مٽيءَ سان ٺهيل گهرن جون ڀتيون]] جهڙا بنيادي هٿرادو سامان بيد جي سنهين ۽ لچڪدار ٽارين مان اڻيو ويندو هو. اهڙيون ٽاريون اڪثر [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] وڻن مان حاصل ڪيون وينديون هيون. ويلز جي روايتي [[ڪوراڪل]] ٻيڙيءَ جي هڪ قسم جي ڍانچي ۾ به بيد استعمال ٿيندو آهي. بيد جون سنهيون يا چيريل ٽاريون اڻي [[وڪر]] ٺاهيو ويندو آهي، جنهن جي استعمال جي تاريخ تمام پراڻي آهي. بيد جي ڪاٺ نسبتاً لچڪدار هوندي آهي، تنهنڪري اڻڻ دوران ٻين ڪيترين ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ گهٽ چيربي يا ٽٽندي آهي، ۽ ٽوڪري سازيءَ ۾ ان کي تيز ڪنڊن جي چوڌاري به آسانيءَ سان موڙي سگهجي ٿو. بيد جي ڪاٺ مان [[دٻو|دٻا]]، [[ٻهارا]]، [[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]]، [[ٻار کڻڻ جو تختو|ٻارن جا کڻڻ وارا تختا]]، ڪرسيون ۽ ٻيو فرنيچر، [[گڏي|گڏيون]]، [[بيد جي بانسري|بيد جون بانسريون]]، [[جهنڊي جو ٿنڀو|ٿنڀا]]، [[ٻاڦ وارو گهر|ٻاڦ وارا گهر]]، رانديڪا، خراد تي ٺهندڙ شيون، اوزارن جا هٿيا، [[ڪاٺي ورق]]، ڇڙيون ۽ [[سيٽي|سيٽيون]] ٺاهيون وينديون آهن. ان کان سواءِ بيد جي ڪاٺ مان [[ٽينن]]، [[ريشو]]، ڪاغذ، [[رسو]] ۽ ڏوري پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا. بيد کي [[ڊبل بيس]] ساز جي پٺين، پاسن ۽ اندرين تهن ٺاهڻ، ۽ بيس سازن جي مرمت لاءِ پٽيون ۽ بلاڪ ٺاهڻ ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===باغباني=== بيد جي ڇل جو پاڻيءَ ۾ تيار ڪيل عرق يورپي اتحاد ۾ ڦڦوند مار دوا طور استعمال ڪيو ويندو آهي. بيد جي ڇل جي عرق کي يورپي اتحاد ۽ برطانيا ۾ ”بنيادي مادو“ طور منظور ڪيو ويو آهي، جيڪو انگورن، صوفن ۽ آڙوءَ جي فصلن ۾ اسڪيب، آڙوءَ جي پنن جي وڪڙجڻ واري بيماري ۽ سفوفِي ڦڦوند جي روڪٿام لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == حوالا == {{حوالا}} lc65brk8ntwxgzdmenohxicebe8mtiq 400085 400083 2026-08-01T11:13:44Z Intisar Ali 8681 400085 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. ==درجابندي== جنس ''سالڪس'' جو سائنسي نالو پهريون ڀيرو [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ استعمال ڪيو.<ref name=IPNI_325916-2>{{cite web |title=''Salix'' L. |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/325916-2 |access-date=6 May 2021 }}</ref> ان وقت حياتياتي درجابندي ۾ [[قسمي نوع]] (ٽائپ اسپيشيز) جو جديد تصور موجود نه هو، تنهن ڪري لينيئس جي مقرر ڪيل جنسن لاءِ قسمي نوع بعد ۾ مقرر ڪيا ويا.<ref name=NHM_LPNTP>{{Citation |mode=cs1 |title=Introduction and Historical Perspective |website=The Linnaean Plant Name Typification Project |date=24 October 2022 |publisher=[[لنڊن قدرتي تاريخ عجائب گهر]]|doi=10.5519/qwv6u7j5 |url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/linnaean-typification/introduction.html |access-date=6 May 2021 |author1=Natural History Museum }}</ref> هن جنس جي قسمي نوع ''[[اڇو ولو|سالڪس alba]]'' آهي، جنهن جي بنياد تي ''Salix'' نالي کي محفوظ (conserved) رکيو ويو آهي.<ref name=IPNI_325916-2/> جنسي نالو ''سالڪس'' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، ۽ قديم رومي به اهو لفظ ولو جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name=Gen_Gat>Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen (German). 3rd ed., completely revised and expanded. Nikol, [[هيمبرگ]] 2005, {{ISBN|3-937872-16-7}} (reprint from 1996). pg. 552</ref> هڪ نظريي موجب هي لفظ اصل ۾ ڪنهن [[ڪلٽڪ ٻوليون|ڪلٽڪ ٻولي]] مان نڪتل آهي، جتي ''sal'' جي معنيٰ "ويجهو" ۽ ''lis'' جي معنيٰ "پاڻي" آهي، جيڪو ولو جي قدرتي رهائش ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name=FloraUSSR>{{cite book |last=Nazarov |first=M. I. |editor-last=Komarov |editor-first=Vladimir Leontyevich |editor-link=Vladimir Leontyevich Komarov |translator-last1=Landau |translator-first1=N. |date=1970 |orig-date=1936 |title=Flora of the U.S.S.R. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156050 |volume=5 |location=Jerusalem |publisher=[[اسرائيلي سائنسي ترجمن جو پروگرام]]|page=21 }}</ref> ولو جي درجابندي مختلف ذيلي جنسن (subgenera) ۾ ڪئي ويندي آهي، پر انهن جي حدبندي بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهن.<ref name="Wagner">{{Cite journal| doi = 10.3389/fpls.2021.662715 | volume = 12| article-number = 662715| last1 = Wagner| first1 = Natascha D.| last2 = Volf| first2 = Martin| last3 = Hörandl| first3 = Elvira| title = Highly Diverse Shrub Willows (''سالڪس'' L.) Share Highly Similar Plastomes| journal =[[فرنٽيئرز اِن پلانٽ سائنس]]| date = 3 September 2021| pmid = 34539686| pmc = 8448165| bibcode = 2021FrPS...1262715W| doi-access = free}}</ref> بناوٽي خاصيتن (مارفولاجي) تي ٻڌل اڀياس موجب هن جنس کي عام طور ٽي يا پنج ذيلي جنسن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''سالڪز'' (جنهن مان ڪجهه ماهر ''لانگيفولياء'' ۽ ''پروٽائٽئي'' کي الڳ ذيلي جنس قرار ڏين ٿا)، ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس''. جڏهن⁠ته فائيلوجينيٽڪ (ارتقائي) اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس'' هڪ ئي ارتقائي شاخ (ڪليڊ) سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Wagner"/> هن جنس جا سڀ کان پراڻا فوسل [[ايوسين]] دور جي شروعات ۾ اتر آمريڪا مان مليا آهن، جڏهن⁠ته يورپ ۾ ان جا قديم ترين فوسل ابتدائي [[اوليگوسين]] دور سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Collinson |first=Margaret E. |date=1992 |title=The early fossil history of Salicaceae: a brief review |journal=[[رائل سوسائٽي آف ايڊنبرگ جا مقالا: حياتياتي سائنس]] |volume=98 |pages=155–167 |doi=10.1017/S0269727000007521 }}</ref> ===چونڊيل جنسون=== {{Main|سالڪس جي نسلن جي فهرست}} جنس ''سالڪس'' ۾ لڳ ڀڳ 350 قسمن جا پن ڇڻندڙ وڻ ۽ [[جهنگ]] شامل آهن. انهن ۾ پاڻ ۾ آسانيءَ سان سنگم (ھائبرڊائيزيشن) ٿئي ٿو، ۽ اهڙين 160 کان وڌيڪ سنگمي جنسن کي سائنسي نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="POWO_325916-2" /> مشهور ولو جنسن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name=Mabberley>Mabberley, D.J. 1997. The Plant Book, Cambridge University Press #2: Cambridge.</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * ''[[سالڪس ائيجپٽئاڪا]]'' – مسڪ ولو * ''[[اڇو ولو|سالڪس البا]]'' – اڇو ولو * ''[[سالڪس امائگڊائيمائلس]]'' – پيچ پن وارو ولو * ''[[سالڪس آرڪٽيڪا]]'' – آرڪٽڪ ولو * ''[[سالڪس بيبيلونڪا]]'' – بابلي ولو يا روئيندڙ ولو * ''[[سالڪس بيبيئانا]]'' – بيڪڊ ولو * ''[[سالڪس ڪيپريئا]]'' – ٻڪري ولو * ''[[سالڪس سنيريا]]'' – ڀورو ولو * ''[[سالڪس ڊسڪلر]]'' – آمريڪي پسي ولو * ''[[سالڪس ايليگنوس]]'' – روزميري ولو * ''[[سالڪس ايوزينا]]'' – اوڀر ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس اگزيگئا]]'' – سنهو پن وارو ولو * ''[[سالڪس × فرجائلس]]'' – عام ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس گلوڪا]]'' – سرمائي ولو * ''[[سالڪس گوڊنگئي]]'' – گڊنگ جو ڪارو ولو * ''[[سالڪس ھربيشيا]]'' – بونا ولو * ''[[سالڪس ھمبولڊٽيئانا]]'' – همبولٽ ولو * ''[[سالڪس انٽيگرا]]'' * ''[[سالڪس ليئوگاٽا]]'' – ڳاڙهو ولو * ''[[سالڪس ليسيئوليپس]]'' – ارويو ولو * ''[[سالڪس ميڪروناٽا]]'' – سفصاف ولو * ''[[سالڪس نائگرا]]'' – ڪارو ولو * ''[[سالڪس پيراڊوڪسا]]'' * ''[[سالڪس پائروٽئي]]'' – ڪوريائي ولو * ''[[سالڪس پرپيوريئا]]'' – ارغواني ولو * ''[[سالڪس اسڪائولريانا]]'' – اسڪولر ولو * ''[[سالڪس سيپلڪرالس گروپ]]'' – سنگمي ولو جو گروهه * ''[[سالڪس ٽيٽراسپرما]]'' – ڀارتي ولو * ''[[سالڪس ٽرائينڊرا]]'' – بادامي پن وارو ولو * ''[[سالڪس ومنالس]]'' – عام اوسيئر ولو {{div col end}} ==ماحوليات== [[File:Bourgoyen knotted willow and woodpile.jpg|thumb|upright|[[پولاڊنگ|ڇانٽيل بيد]] ۽ ڪاٺين جو ڍير، [[بورخوئين-اوسيميرسن]]، [[گينٽ]]، [[بيلجيم]]]] [[File:Kopfweiden 1.jpg|thumb|[[برلن]] جي [[برٽزر گارٽن]] ۾ مارچ 2018ع دوران [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] بيد جو وڻ]] بيد جا وڻ [[ڇانوَ برداشت ڪندڙ]] هوندا آهن، پر عام طور تي انهن جي عمر نسبتاً گهٽ هوندي آهي. انهن کي وڌڻ ۽ قائم رهڻ لاءِ اهڙين قدرتي خللن (ڊسٽربنس) جي ضرورت هوندي آهي، جيئن اهي [[مخروطي وڻن]] يا وڏن پنڇڙن وڻن سان مقابلو ڪري سگهن. بيد جا ٻج تمام ننڍڙا ۽ وڏي تعداد ۾ پيدا ٿيندا آهن، جيڪي هوا ۽ پاڻي وسيلي پکڙجن ٿا، پر اهي فقط ڪجهه ڏينهن تائين ئي جيئرا رهندا آهن. انهن کي ڄمڻ لاءِ گرم ۽ نمي واري ماحول جي ضرورت هوندي آهي. بيد جا ٻوٽا ڪٽيل ٿڙن ۽ ٽارين مان به [[بي جِنسي واڌ]] (ويجيٽيٽو ريپراڊڪشن) ذريعي نوان ٻوٽا پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا گل ٿوري مقدار ۾ [[ماکي]] (نيڪٽر) پيدا ڪندا آهن، جنهن مان ماکيءَ جون مکيون [[ماکي]] تيار ڪنديون آهن. بهار جي شروعات ۾ پولن جو اهم ذريعو هجڻ سبب اهي ماکيءَ جي مکين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="Hageneder-2001" /> ڪيترائي جانور انهن جا پن چَرندا آهن يا انهن جي ٽارين ۾ پناهه وٺندا آهن.<ref name="Angier-1974" /> [[بيور]] بيد جي ٽارين کي بند ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا وڻ [[پَرن وارن جيتن]] (ليپڊوپٽيرا) جي ڪيترين ئي قسمن جي سنڊين لاءِ خوراڪ جو ذريعو آهن، جن ۾ [[مورننگ ڪلوڪ تتلي]] پڻ شامل آهي.<ref>"Mourning Cloak". Study of Northern Virginia Ecology. Fairfax County Public Schools.</ref> [[ڪاٺي ماڪوڙا]] (Wood ants) ۽ ٻيا ڪيترائي ماڪوڙا بيد جي وڻن تي رهندڙ [[افڊ]]ن جي پيدا ڪيل مٺي رطوبت ([[هني ڊيو]]) گڏ ڪرڻ لاءِ انهن تي ايندا آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[ڀنڀوريون]] پڻ ائين ڪنديون آهن. ===آفتون ۽ بيماريون=== بيد جون مختلف جنسون افڊن جي سؤ کان وڌيڪ قسمن جون ميزبان آهن، جيڪي ''[[چائٽوفورس]]'' ۽ ٻين جنسن سان تعلق رکن ٿيون.<ref>{{cite book|title=Aphids on the World's Trees|author1=Blackman, R. L.|author2=Eastop, V. F.|year=1994|publisher=CABI|isbn=978-0-85198-877-1|url=http://www.aphidsonworldsplants.info/w_HOSTS_S.htm#Salix}}{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اهي افڊ پنن جي هيٺئين سطح تي وڏيون ڪالونيون ٺاهي ٻوٽي جو رس چوسيندا آهن.<ref>{{cite book|title=Pests of Ornamental Trees, Shrubs and Flowers|author=David V. Alford|year=2012|page=78|publisher=Manson Publishing Limited |url=https://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604015345/http://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-date=4 June 2013|isbn=978-1-84076-162-7}}</ref> ''[[ڪورٿوچا ايليگنس]]'' ، جنهن کي بيد جو ليس بگ چيو وڃي ٿو، [[ٽنگيڊي]] خاندان جو هڪ جيت آهي جيڪو اتر آمريڪا ۾ بيد جي وڻن تي ملي ٿو. ''[[رهيبڊوفاگا روزاريا]]'' بيد تي ٺهندڙ هڪ قسم جي [[گال]] آهي. [[زنگ جي بيماري]] (رسٽ)، جيڪا ''[[ميلامپسورا]]'' جنس جي ڦڦوندن سبب ٿيندي آهي، بيد جي پنن کي نقصان پهچائيندي آهي ۽ انهن تي نارنگي رنگ جا داغ پيدا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Leaf Rust |author=Kenaley, Shawn C.|year=2010 |display-authors=etal}}</ref> ===تحفظ=== اتر آمريڪا جي ڪجهه [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي قبيلن]] قدرتي [[باهه جي ماحوليات]] جو حصو بڻجندڙ جهنگلي باهن کي جاري رهڻ ڏيندا هئا يا ڄاڻي واڻي باهه لڳائيندا هئا، جنهن سان بيد جي نون ٻوٽن جا جهنڊ ٻيهر اُڀرندا هئا. بيد جون ڪجهه جنسون آسٽريليا ۾ وڏي پيماني تي، خاص طور دريائن ۽ نالن جي ڪنارن تي [[ڪٽاءُ]] روڪڻ لاءِ پوکيون ويون. پر هاڻي اهي ڪيترن علائقن ۾ حملہ آور ٻوٽن (انويسو ويڊز) طور سڃاتيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏکڻ آسٽريليا جي وسيع علائقن تي پکڙجي مقامي نباتات کي متاثر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب انهن کي "قومي اهميت وارا نقصانڪار گاهه" قرار ڏنو ويو آهي، ۽ ڪيترائي پاڻيءَ جي حوضن جا انتظامي ادارا انهن کي هٽائي سندن جاءِ تي مقامي وڻ پوکي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.dse.vic.gov.au/dpi/nreninf.nsf/childdocs/-1C62D26CD3AF6FE44A2568B300051289-8E21A59E53B35BEFCA256BC80005C14F-E1EB709D7DCE1BC9CA256F070003E8D8-FAC3FFA202EA6384CA256BCF000AD522?open |title=Willows along watercourses: managing, removing and replacing |author=Albury/Wodonga Willow Management Working Group |date=December 1998 |publisher=Department of Primary Industries, State Government of Victoria}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Introduced willows can become invasive pests in Australia |first=Kurt W. |last=Cremer |year=2003 }}</ref> ==پوک ۽ واڌ== تقريباً بيد جون سڀئي جنسون [[قلمي پوک]] (ڪٽنگس) مان تمام آسانيءَ سان پاڙون ڪڍي وٺنديون آهن، يا جڏهن ٽٽل ٽاريون زمين تي ڪري پونديون آهن ته اتي به نوان ٻوٽا اُڀري ايندا آهن. هن جو هڪ مشهور استثنا [[پيچ ليف بيد]] (''[[سالڪس ايميگڊالائيڊس]]'') آهي، جيڪا آسانيءَ سان قلمي پوک مان نه وڌندي آهي. هڪ مشهور روايت موجب شاعر [[اليگزينڊر پوپ]] اسپين مان [[ليڊي سفولڪ]] ڏانهن موڪليل ٽارين جي هڪ ٻڌل گٺڙي مان هڪ ننڍڙي ٽاري حاصل ڪئي. هن اها ٽاري پوکي، جيڪا ڪاميابيءَ سان وڌي ويئي. ڏند ڪٿا موجب انگلينڊ جا سڀئي [[روئيندڙ بيد]] (ويپنگ ولو) انهيءَ پهرين پوکيل ٽاريءَ جي نسل مان آهن.<ref>{{cite book |last=Leland |first=John |url=https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela |title=Aliens in the Backyard: Plant and Animal Imports Into America |publisher=University of South Carolina Press |year=2005 |isbn=978-1-57003-582-1 |page=[https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela/page/70 70] |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |last=Laird |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=pCbC-QQx6iEC&pg=PA403 |title=The Flowering of the Landscape Garden: English Pleasure Grounds, 1720–1800 |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1999 |isbn=978-0-8122-3457-2 |page=403}}</ref> بيد جون جنسون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |last2=Weih |first2=Martin |last3=Romero |first3=Marta Abalos |last4=Charles |first4=John |last5=Hust |first5=Sarah |last6=McIvor |first6=Ian |last7=Karp |first7=Angelas |last8=Trybush |first8=Sviatlana |last9=Labrecque |first9=Michel |last10=Teodorescu |first10=Traian I. |last11=Singh |first11=Naresh B. |last12=Smart |first12=Lawrence B. |last13=Volk |first13=Timothy A. |title=Horticultural Reviews |chapter=Salix: Botany and Global Horticulture |date=2007 |pages=447–489 |doi=10.1002/9780470380147.ch8 |isbn=978-0-470-17153-0 }}</ref> انهن کي [[لوڙھو]] (ھيج) ٺاهڻ ۽ باغباني ۽ منظرسازي (لينڊ اسڪيپنگ) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. [[ٽوڪيو]]، [[جاپان]] جي مشهور واپاري علائقي [[گنزا]] ۾ بيد جي پوک جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي، ۽ اهو علائقو بيد جي وڻن سان سينگاريل گهٽين جي ڪري خاص شهرت رکي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.motoji.co.jp/blogs/reading/en-ginzas-willow-dyeing|title=Ginza's Willow Dyeing|website=銀座もとじオンラインショップ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ginza.jp/en/event/9829|title=The 12th Ginza Willow Festival|website=GINZA OFFICIAL}}</ref> ===هائبرڊ ۽ پوکيل قسم=== [[File:Weeping Willow by Pond.jpg|thumb|upright|[[روئيندڙ بيد]]، بيد جي ٻن مختلف قسمن جي هائبرڊ جو هڪ مثال]] بيد جون مختلف جنسون هڪ ٻئي سان آسانيءَ سان ملاپ (ڪراس-پولينيشن) ڪري سگهن ٿيون، تنهنڪري ڪيترائي [[هائبرڊ]] قدرتي طور ۽ انساني پوک ذريعي وجود ۾ آيا آهن. انهن مان سڀ کان مشهور [[زينتي ٻوٽو|زينتي]] مثال [[روئيندڙ بيد]] (''سالڪس × سيپلڪرالس'') آهي، جيڪو چين جي [[پيڪنگ بيد]] (''[[سالڪس بابيلونيڪا]]'') ۽ يورپ جي [[اڇي بيد]] (''[[سالڪس البا]]'') جي ملاپ مان پيدا ٿيو آهي. وڏي پيماني تي پوکيل چيني بيد ''[[سالڪس ماتسودانا]]'' کي هاڻي ''سالڪس بابيلونيڪا'' جو هم معنيٰ (سنانم) نالو سمجهيو وڃي ٿو. صدين کان ''سالڪس'' جون بيشمار [[پوکيل قسمون]] (ڪلٽيويٽر) تيار ڪيون ۽ ناليون ويون آهن. بهتر فني ۽ زينتي خاصيتن واريون نيون قسمون چونڊي مختلف مقصدن لاءِ متعارف ڪرايون ويون آهن. ''سالڪس'' جون ڪيترين ئي پوکيل قسمن ۽ قدرتي جنسن کي [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[گارڊن ميرٽ ايوارڊ]] (اوارڊ آف گارڊن ميرٽ) پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=March 2020 |title=AGM Plants March 2020 |url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |access-date=9 September 2020 |website=rhs.org |publisher=The Royal Horticultural Society}}</ref> تازن سالن ۾ ''سالڪس'' حياتياتي توانائي (بايو انرجي) جي پيداوار ۽ مختلف [[ماحولي نظام جون خدمتون]] (ايڪوسسٽم سورسز) فراهم ڪرڻ لاءِ پڻ اهميت حاصل ڪئي آهي.<ref>{{Cn|date=June 2023}}</ref> 2021ع تائين بيد جي هائبرڊن ۽ پوکيل قسمن جا نالا گڏ ڪري محفوظ ڪرڻ جو ڪم گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري (FAO) جي [[بين الاقوامي پوکيل قسمن جي رجسٽريشن اٿارٽي]] (انٽرنيشنل ڪلٽيويٽر رجسٽريشن اٿارٽي – ICRA) جي ''سالڪس'' بابت ڪم ڪندڙ گروهه جي ذميواري هئي، پر هاڻي اهو گروهه فعال نه رهيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |title=Compilation of the Checklist for Cultivars of Salix L. (Willow) |journal=HortScience |date=2015 |volume=50 |issue=11 |pages=1608–1609 |doi=10.21273/HORTSCI.50.11.1608 |doi-access=free }}</ref> ==استعمال== [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] جي [[ڪنوآلٽ ماڻهو|ڪنوآلٽ ماڻهن]] بيد جي ڇل مان [[ڏوري]] ٺاهيندا هئا، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن [[هارپون]] جي رسيءَ طور ڪم ايندي هئي. ٻين ڪجهه آمريڪي مقامي قبيلن بيد جي ڪاٺ کي [[رڳڙ سان باهه ٻارڻ|رڳڙ وسيلي باهه ٻارڻ]]، نرم ٽارين کي [[ٽوڪري اڻڻ|ٽوڪريون اڻڻ]]، ۽ شاخن توڙي ٿڙن کي مڇي پڪڙڻ وارن [[مڇي روڪ بند|بندن]] سميت مختلف شين جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="Arno-2020" /> ===لوڪ طب ۾ استعمال جي تاريخ=== بيد جي پنن ۽ ڇل جو ذڪر [[آشور]]، [[سومر]] ۽ [[قديم مصر]] جي آڳاٽن متنن ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite web |date=16 April 2015 |title=Tales and a Tune of the Willow |url=https://www.metmuseum.org/perspectives/tales-and-a-tune-of-the-willow |access-date=17 April 2025 |website=The Metropolitan Museum of Art }}</ref><ref name="Mahdi-2006">{{Cite journal |last1=Mahdi |first1=J. G. |last2=Mahdi |first2=A. J. |last3=Mahdi |first3=A. J. |last4=Bowen |first4=I. D. |date=2006 |title=The historical analysis of aspirin discovery, its relation to the willow tree and antiproliferative and anticancer potential |journal=Cell Proliferation |volume=39 |issue=2 |pages=147–155 |doi=10.1111/j.1365-2184.2006.00377.x |pmc=6496865 |pmid=16542349}}</ref> [[قديم يونان]] ۾ طبيب [[هپوڪريٽس]] پنجين صدي ق.م. دوران لوڪ دوا طور ان جي خاصيتن بابت لکيو.<ref name="Mahdi-2006" /> [[ميسوپوٽيميا]] جي [[ميخي لکت]] وارن متنن جي تشريح ڪرڻ ڏکيو ڪم آهي، خاص طور جڏهن ڪنهن مخصوص ٻوٽي جي جنس کي ڪنهن سڃاڻپ جوڳي بيماريءَ جي علاج لاءِ استعمال ڪرڻ بابت شاهدي ڳولڻي هجي. ستين کان ٽين صدي ق.م. جي بابلي لکتن مان لڳ ڀڳ 5,000 طبي نسخا سڃاتا ويا آهن، جن ۾ 340 مختلف ٻوٽن مان تيار ڪيل 1,300 دوائون شامل هيون. انهن مان ڪنهن نسخي جو بيد سان تعلق هو يا نه، اهو يقيني ناهي.<ref>{{cite web |last1=Boeck |first1=Barbara |title=Investigating the healing arts of Ancient Mesopotamia |url=https://researchoutreach.org/articles/investigating-healing-arts-ancient-mesopotamia/ |website=Research Outreach |date=28 October 2020 |access-date=20 February 2022}}</ref> سومري داستان ''[[گلگامش، اينڪيدو ۽ هيٺين دنيا]]'' ۾ هالوپو وڻ جا ٻج بانجھپڻي جي علاج طور تجويز ڪيا ويا آهن، پر ”هالوپو وڻ“ مان مراد بلوط، پوپلر يا بيد مان ڪو به وڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Böck |first1=Barbara |title=Proverbs 30:18–19 in the light of ancient mesopotamian cuneiform texts |journal=Sefarad |date=30 December 2009 |volume=69 |issue=2 |pages=263–279 |doi=10.3989/sefarad.2009.v69.i2.595 |doi-access=free |hdl=10261/20729 |hdl-access=free }}</ref> قديم مصري [[ايبرس پيپائرس]] ۾ بيد جو، جنهن جي جنس غير يقيني آهي، ٽن علاجن ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ علاج اهڙي پيچيدي پلستر واري نسخي جو حصو هو، جيڪو ”''ميٽ'' کي نرم ۽ لچڪدار بڻائڻ“ لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان نسخي ۾ 36 ٻيا جزا پڻ شامل هئا، جن ۾ ”ڊوم کجيءَ جو ميوو، ڦريون ۽ اما اناج“ شامل هئا. ''ميٽ'' جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته ان جو تعلق اعصابي سرشتي سان هجي. ٻئي علاج ۾ ”سخت ڪمزوري“ لاءِ سائي بيد جي وڻ مان ورتل ”ڪانو“ کي گڏهه جي مني، تازي ماني، ميداني جڙي ٻوٽين، انجيرن، انگورن ۽ شراب سان ملائي استعمال ڪيو ويندو هو. آخر ۾، بيد کي ”چرٻيءَ واري گوشت، انجيرن، کجين، لوبان، ٿوم ۽ مٺي بيئر“ مان تيار ڪيل مرڪب ۾ گاڙهو ڪندڙ جزو طور استعمال ڪيو ويندو هو، جيئن دل کي صحيح نموني ڪم ڪرڻ ۽ خوراڪ قبول ڪرڻ جي قابل بڻائي سگهجي.<ref>{{cite book |last1=Bryan |first1=Cyril |title=Ancient Egyptian Medicine: the Papyrus Ebers |date=1974 |publisher=Ares Publishing Inc. |location=Chicago |hdl=2027/coo.31924073200077 |hdl-access=free }}{{pn|date=July 2026}}</ref> رومي ليکڪ [[آئولس ڪارنيليئس سيلسس]] بيد جو فقط هڪ ڀيرو ذڪر ڪيو آهي. هن لکيو ته بيد جي پنن کي ڪُٽي سرڪي ۾ اُٻارڻ کان پوءِ [[رحم جو لهي اچڻ|رحم جي لهي اچڻ]] جي علاج لاءِ استعمال ڪيو وڃي. پر اهو واضح ناهي ته هو ان مان ڪهڙو طبي اثر وٺڻ چاهيندو هو. ممڪن ناهي ته مقصد سور گهٽائڻ هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ايندڙ ئي فقري ۾ [[داغڻ]] جي سفارش ڪئي آهي.<ref>''De Medicina'', book VI, p. 287, chapter 18, section 10.</ref><ref>{{cite book |last1=Celsus |first1=Aurus Cornelius |title=De Medicina |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/6*.html |access-date=4 January 2022}}</ref> [[نڪولس ڪلپيپر]] پنهنجي ڪتاب ''دي ڪامپليٽ هربل'' ۾ بيد جا ڪيترائي استعمال بيان ڪيا آهن،<ref>{{cite book |last1=Culpeper |first1=Nicholas |title=The Complete Herbal |date=1653 |location=London |url=https://www.gutenberg.org/files/49513/49513-h/49513-h.htm}}</ref> جن ۾ زخمن مان رت وهڻ روڪڻ، مرد يا عورت ۾ ”شهوت جي گرمي گهٽائڻ“ ۽ پيشاب جاري ڪرڻ، ”جيڪڏهن اهو بند ٿيل هجي“، شامل آهن. پر هن بيد جي ڪنهن به مفروضاتي درد گهٽائيندڙ خاصيت جو ذڪر نه ڪيو. هن جي اها سفارش ته بيد جي ڇل جي ساڙيل رک کي سرڪي سان ملائي ”مهڪا، ڪارن ۽ وڌيل گوشت“ کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جديد دور ۾ [[سيليسيلڪ تيزاب]] جي استعمال سان مشابهت رکي ٿي. [[وليم ٽرنر (فطرتدان)|وليم ٽرنر]] جو بيان، جيڪو لڳ ڀڳ 1597ع ۾ لکيو ويو، ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿو ته بيد جا پن ۽ ڇل، جيڪڏهن شراب ۾ اُٻاري پيئجن، ته ”رت ٿڪڻ ۽ ٻين هر قسم جي رت وهڻ کي روڪي سگهن ٿا“. هن بخار جو علاج پڻ ڄاڻايو ۽ لکيو ته: ”سائيون ٽاريون پنن سميت بخار ۾ ورتل مريضن جي ڪمرن ۾ آڻي سندن بسترن جي چوڌاري رکي سگهجن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هوا جي گرمي کي تمام گهڻو ٿڌو ڪن ٿيون، جيڪا ڳالهه بيمار مريضن لاءِ نهايت تازگي ڏيندڙ آهي.“<ref>{{cite web |last1=Turner |first1=William |title=The Herball, or Generall Historie of Plantes |url=https://www.exclassics.com/herbal/herbalv50587.htm |access-date=8 January 2022}}</ref> 1763ع ۾ انگلينڊ جي آڪسفورڊشائر ۾ چپنگ نارٽن سان تعلق رکندڙ پادري [[ايڊورڊ اسٽون (فطري فلسفي)|ايڊورڊ اسٽون]]، [[رائل سوسائٽي]] ڏانهن هڪ خط موڪليو، جنهن ۾ هن اڇي بيد (''Salix alba'') جي پيٺل ڇل تي ڪيل تجربن جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal |last1=Stone |first1=Edward |title=XXXII. An account of the success of the bark of the willow in the cure of agues. In a letter to the Right Honourable George Earl of Macclesfield, President of R. S. from the Rev. Mr. Edward Stone, of Chipping-Norton in Oxfordshire |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1763 |issue=53 |pages=195–200 |doi=10.1098/rstl.1763.0033 }}</ref> هن محسوس ڪيو هو ته بيد جي ڇل جو ذائقو ”پيرووي ڇل“ يعني [[سنڪونا]] وانگر ڪڙو هو، جيڪو بخار جي علاج لاءِ استعمال ٿيندو هو، تنهنڪري هن اندازو لڳايو ته بيد به ساڳيو اثر ڏيئي سگهي ٿو. هن ڪيترن سالن دوران لڳ ڀڳ پنجاهه مريضن تي ان کي آزمايو ۽ ان کي خاص طور سنڪونا سان ملائڻ جي صورت ۾ تمام اثرائتو قرار ڏنو. اهو اثر واقعي موجود هو يا نه، ان بابت پڪ ناهي. جيتوڻيڪ ان دور ۾ ٻين ماڻهن به اسٽون جي علاج تي تجربا ڪيا، پر طبي ماهرن ان کي ڪڏهن به باقاعدي قبول نه ڪيو.<ref name=Jeffreys>{{cite book |last1=Jeffreys |first1=Diarmuid |title=Aspirin: the story of a wonder drug |date=2004 |publisher=Bloomsbury |location=London}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪنفيڊريٽ فوجن پڻ مليريا جي علاج لاءِ بيد تي تجربا ڪيا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.<ref>{{cite journal |last1=Hasegawa |first1=Guy R. |title=Quinine Substitutes in the Confederate Army |journal=Military Medicine |date=2007 |volume=172 |issue=6 |pages=650–655 |doi=10.7205/MILMED.172.6.650 |pmid=17615851 |doi-access=free }}</ref> فرانسيسي ناول نگار [[جولس ورن]] پنهنجي ناول ''[[پراسرار ٻيٽ]]'' (1875ع) ۾ بيد جي طبي استعمال بابت ان دور جي سائنسي ڄاڻ بيان ڪئي، جڏهن سندس هڪ ڪردار هربرٽ يا هاربرٽ برائون گوليءَ جي زخم سبب پيدا ٿيل بخار ۾ مبتلا هو. هن لکيو: ”بيد جي ڇل کي واقعي پيرووي ڇل جو مناسب متبادل سمجهيو ويو آهي، جيئن گهوڙي شاهه بلوط جي ڇل، هولي جا پن، سنيڪ روٽ وغيره.“ ڪهاڻيءَ ۾ هربرٽ جو علاج پيٺل بيد جي ڇل سان ڪيو وڃي ٿو، پر ان مان ڪو فائدو نه ٿو ٿئي، ۽ هو تڏهن بچي ٿو جڏهن ڪئنين جو ذخيرو ملي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Verne |first1=Jules |title=The Mysterious Island |date=2010 |publisher=Wordsworth Editions Ltd. |location=Ware |isbn=978-1-84022-624-9 |page=430}}</ref> ناول مان واضح آهي ته ان وقت بخار جي سببن بابت سمجهه محدود هئي، ۽ بيد جي استعمال سان ڪنهن ممڪن درد گهٽائيندڙ اثر جو ڪو به اشارو موجود ناهي. بيد ۽ ٻين ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ سيليسيليٽ جي حقيقي طبي استعمال بابت پهرين پائيدار شاهدي 1876ع ۾ سامهون آئي، جڏهن اسڪاٽش طبيب [[ٿامس جان ميڪليگن]] تيز [[روميت]] جي علاج لاءِ [[سيليسن]] تي تجربا ڪيا ۽ نمايان ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن بابت هن ''[[دي لينسٽ]]'' ۾ رپورٽ ڏني.<ref>{{cite journal |last1=MacLagan |first1=T. |title=The treatment of acute rheumatism by salicin |journal=The Lancet |date=28 October 1876 |volume=108 |issue=2774 |page=383 |doi=10.1016/S0140-6736(02)49509-8 }}</ref> ساڳئي وقت جرمن سائنسدانن سيليسيلڪ تيزاب کي سوڊيم جي لوڻ، يعني سوڊيم سيليسيليٽ، جي صورت ۾ آزمايو، پر انهن کي گهٽ ڪاميابي ۽ وڌيڪ سخت ناڪاري اثر سامهون آيا.<ref>{{cite journal |last1=Maclagan |first1=T |title=The treatment of acute rheumatism |journal=The Lancet |date=April 1900 |volume=155 |issue=3998 |pages=1094 |doi=10.1016/S0140-6736(01)70583-1 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Buchanan |first1=W. W. |title=The Treatment of Acute Rheumatism by Salicin, by T. J. Maclagan — ''The Lancet'', 1876 |journal=The Journal of Rheumatology |date=2002 |volume=29 |issue=6 |pages=1321–1323 |pmid=12064852 }}</ref> سيليسن سان رومياتي بخار جو علاج آهستي آهستي طبي حلقن ۾ ڪجهه حد تائين قبوليت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite journal |title=Does Sodium Salicylate Cure Rheumatic Fever ? |journal=QJM: An International Journal of Medicine |date=1948 |doi=10.1093/oxfordjournals.qjmed.a066510 }}</ref> 1880ع واري ڏهاڪي ۾ [[ايسيٽانيلائيڊ]] جي دريافت سان ”ايسيٽائليشن“ جو رجحان پيدا ٿيو، جنهن دوران ڪيمياگر مختلف خوشبودار نامياتي مرڪبن ۾ ايسيٽائل گروهه شامل ڪرڻ جا تجربا ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite journal |last1=Fürstenwerth |first1=Hauke |title=Letter by Fürstenwerth Regarding Article, "Aspirin: A Historical and Contemporary Therapeutic Overview" |journal=Circulation |year=2011 |volume=124 |issue=12 |pages=e332; author reply e333 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.111.038133 |pmid=21931098 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ 1853ع ۾ ڪيمياگر [[شارل فريڊرڪ گيرارڊ]] دوا سوڊيم سيليسيليٽ کي [[ايسيٽائل ڪلورائيڊ]] سان عمل ڪرائي پهريون ڀيرو [[ايسيٽائل سيليسيلڪ تيزاب]] تيار ڪيو هو.<ref name="Jeffreys2008">{{cite book |last=Jeffreys |first=Diarmuid |date=2008 |title=Aspirin the remarkable story of a wonder drug |url=https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908213430/https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-date=8 September 2017 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-59691-816-0 |pages=46–48}}</ref> چاليهن کان وڌيڪ سالن کان پوءِ، 1897ع ۾ [[فيلڪس هوفمان]] ساڳيو تيزاب تيار ڪيو، جيڪو سندس صورت ۾ ''[[اسپيريا]]'' ٻوٽي مان حاصل ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Bayer AG |title=All About Aspirin and its History |url=https://www.bayer.com/en/products/aspirin}}</ref> 1899ع ۾ معلوم ٿيو ته هن تيزاب ۾ [[درد گهٽائيندڙ]] اثر موجود آهي. هوفمان جي ملازمت ڏيندڙ ڪمپني [[بائر]] ان تيزاب جو نالو ”[[اسپرين]]“ رکيو. تنهنڪري اسپرين جي دريافت جو بيد سان تعلق رڳو اڻسڌي طرح آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[ڊينيئل موئرمين]] آمريڪا جي مقامي ماڻهن پاران بيد جي ڪيترن استعمالن بابت رپورٽ ڏني. هڪ جديد ميداني رهنما ڪتاب دعويٰ ڪري ٿو ته آمريڪا جي مختلف علائقن جا مقامي ماڻهو بيد کي پنهنجن طبي علاجن جو بنيادي جزو سمجهندا هئا ۽ ان جي ڇل کي ڳلي جي سور ۽ تپ دق جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪندا هئا. ان ۾ وڌيڪ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته: ”ڪيترن حوالن ۾ ذڪر آهي ته مٿي جي سور ۽ ٻين سورن لاءِ بيد جي ڇل چٻاڙي ويندي هئي، جيڪا ظاهري طرح اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ اسپرين جي تياريءَ جي اڳڪٿي هئي.“<ref name="Arno-2020" /> ===جديد طبي استعمال=== بيد جا جڙي ٻوٽين تي ٻڌل استعمال جديد دور تائين جاري رهيا آهن.<ref>European Medicines Agency (31 January 2017). [https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex Assessment report on Salix [various species including S. purpurea L., S. daphnoides Vill., S. fragilis L.], cortex Final]</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[موڊ گريو]] اڇي بيد (''Salix alba'') جي ڇل ۽ پيٺل پاڙ کي [[طاقت ڏيندڙ دوا|طاقت ڏيندڙ]]، وقفي وقفي سان ٿيندڙ بخار کي روڪيندڙ ۽ [[سڪڙيندڙ دوا|سڪڙيندڙ]] خاصيتن سبب استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪيو. هن ان کي بد هاضمي، پيٽ جي ڪيڙن، دائمي دستن ۽ پيچش جي علاج لاءِ تجويز ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Grieve |first1=Maud |title=A Modern Herbal |date=1969 |publisher=Dorset Press |isbn=0-88029-921-5 |url=https://archive.org/details/modernherbalmedi0000grie/}}</ref> ٻين جڙي ٻوٽين جي ماهرن وانگر هن به بيد جي ڪنهن درد گهٽائيندڙ اثر جو ذڪر نه ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين اسپرين بابت ڄاڻ وڏي پيماني تي پکڙجي چڪي هئي. هوءَ [[ٽينن]] کي بيد جو فعال جزو سمجهندي هئي. اسپرين جي ايجاد کان گهڻو پوءِ اهو خيال سامهون آيو ته بيد جي ڇل هڪ اثرائتي سور گهٽائيندڙ دوا آهي.<ref>{{cite web |last1=Martyr |first1=Phillippa |editor-first1=Anna |editor-last1=Evangeli |title=Hippocrates and willow bark? What you know about the history of aspirin is probably wrong |date=18 October 2020 |doi=10.64628/AA.ga4ayhwa5 |url=https://theconversation.com/hippocrates-and-willow-bark-what-you-know-about-the-history-of-aspirin-is-probably-wrong-148087 |access-date=10 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |last1=Propatier |first1=Stephen |title=The Mythology of Aspirin |work=Skeptoid |url=https://skeptoid.com/blog/2014/05/22/the-mythology-of-asprin/ |access-date=10 January 2022}}</ref> اهو خيال گهڻو ڪري ان غلط عقيدي تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو ته بيد ۾ خود اسپرين موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Bartram |first1=Thomas |title=The Encyclopedia of Herbal Medicine |date=1998}}</ref> اهڙا مضمون، جن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته آڳاٽن ماڻهن بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو، ''[[برٽش جرنل آف هيمٽالاجي]]'' جهڙن علمي رسالن ۾ پڻ ڇپيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Desborough |first1=M. J. R. |title=The aspirin story – from willow to wonder drug |journal=British Journal of Haematology |date=2017 |volume=177 |issue=5 |pages=674–683 |doi=10.1111/bjh.14520|pmid=28106908 |doi-access=free }}</ref> هاڻي ڪيترائي تحقيقي مقالا، ڪتاب ۽ مضمون اها دعويٰ ورجائين ٿا ته قديم ماڻهو بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا، ۽ ان مقصد لاءِ بيد تي ٻڌل ڪيترائي پيداوار پڻ وڪري لاءِ موجود آهن.<ref>{{cite web |last1=Mount Sinai Health System |title=Willow bark |url=https://www.mountsinai.org/health-library/herb/willow-bark |access-date=10 April 2022}}</ref> بيد جي ڇل ۾ سيليسن جي مقدار گهٽ هوندي آهي ۽ اها اسپرين کان مختلف طريقي سان ڪم ڪندي آهي. اها معدي کي نقصان پهچائڻ کان سواءِ نسبتاً نرم، پر وڌيڪ وسيع [[سوزش گهٽائيندڙ]] اثر فراهم ڪري سگهي ٿي، تنهن هوندي به اسپرين کان الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Vlachojannis |first1=J. |last2=Magora |first2=F.|last3=Chrubasik |first3=S.|title=Willow species and aspirin: different mechanism of actions |journal=Phytotherapy Research |date=2011 |volume=27 |issue=7 |pages=1102–1104 |doi=10.1002/ptr.3386 |pmid=21226125 }}</ref> [[يورپي اتحاد]] جي [[جڙي ٻوٽين وارين دوائن بابت ڪميٽي]] اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته بيد جي ڇل جا خشڪ عرق [[هيٺين چيلهه جو سور|هيٺين چيلهه جي سور]] جي مختصر مدي واري علاج لاءِ دوا طور استعمال ڪري سگهجن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ طبي شاهديون انهن جي حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ جي حمايت ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=31 December 2009 |title=Salicis cortex – herbal medicinal product |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex |access-date=20 June 2025 |website=European Medicines Agency }}</ref> ===چمڙي بابت استعمال=== جديد طب ۾ بيد جي عرق کي کائڻ يا پيئڻ واري صورت ۾ محدود علاجِي استعمال حاصل ٿيو آهي، پر چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ وارو استعمال وڌيڪ عام ٿي ويو آهي. ''Salix'' مان تيار ڪيل جڙي ٻوٽين وارين دوائن کي چمڙي تي لڳائڻ سان چمڙي جي رت جي رڳن، سج جي روشني سبب پيدا ٿيندڙ چمڙي جي پوڙهائپ، ۽ زخمن جي ڀرجڻ ۾ بهتري بابت ڪيترائي تحقيقي بيان موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Jeon |first1=Suwon |last2=Yoon |first2=Sohyun |last3=Kim |first3=Yuna |last4=Shin |first4=Seoungwoo |last5=Ji |first5=Hyanggi |last6=Cho |first6=Eunae |last7=Park |first7=Deokhoon |last8=Jung |first8=Eunsun |date=2023 |title=The effect of Salix alba L. bark extract on dark circles in vitro and in vivo |journal=International Journal of Cosmetic Science |volume=45 |issue=5 |pages=636–646 |doi=10.1111/ics.12873 |pmid=37235713 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ahn |first1=Si-young |last2=Kim |first2=Kyung Ah |last3=Lee |first3=Sullim |last4=Kim |first4=Ki Hyun |date=1 October 2024 |title=Potential skin anti-aging effects of main phenolic compounds, tremulacin and tremuloidin from Salix chaenomeloides leaves on TNF-α-stimulated human dermal fibroblasts |journal=Chemico-Biological Interactions |volume=402 |article-number=111192 |doi=10.1016/j.cbi.2024.111192 |pmid=39127184 |bibcode=2024CBI...40211192A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Dou |first1=Jinze |last2=Ilina |first2=Polina |last3=Cruz |first3=Cristina D. |last4=Nurmi |first4=Denise |last5=Vidarte |first5=Paula Zegarra |last6=Rissanen |first6=Marja |last7=Tammela |first7=Päivi |last8=Vuorinen |first8=Tapani |date=8 November 2023 |title=Willow Bark-Derived Material with Antibacterial and Antibiofilm Properties for Potential Wound Dressing Applications |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=71 |issue=44 |pages=16554–16567 |doi=10.1021/acs.jafc.3c00849 |pmc=10636761 |pmid=37104679 |bibcode=2023JAFC...7116554D }}</ref> بيد مان حاصل ٿيندڙ فينولي مرڪبن کي چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ سان اهي چمڙي جي خرد حياتياتي نظام ۽ انزائمن سان سڌو رابطو ڪن ٿا، جنهن سبب سندن علاجِي [[حياتي دستيابي]] وڌي ٿي. بيد جو عرق مٿي جي چمڙي تي موجود ''[[مالاسيزيا]]'' ڦڦوند خلاف استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن سان [[خشڪي]] ۽ سوزش گهٽائڻ ۾ نمايان اثر حاصل ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Kalinowska |first1=Oliwia |last2=Maślana |first2=Julia |last3=Gilreath |first3=Andrea |date=19 March 2025 |title=The Treatment and Evaluation of Dandruff and Scalp Erythema with Fermented Salix purpurea Bark Extract |journal=Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology |language=English |volume=18 |pages=639–648 |doi=10.2147/CCID.S503915 |pmid=40129612 |pmc=11930920 |doi-access=free }}</ref> ===صنعتڪاري=== {{refimprove|date=October 2023}} [[File:A Modern Cricket Bat.jpg|thumb|[[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]] روايتي طور بيد جي ڪاٺ مان ٺاهيا ويندا آهن.]] ممڪن آهي ته انسانن جون سڀ کان اوائلي تيار ڪيل شيون بيد مان ٺهيل هجن. بيد مان ٺهيل مڇيءَ جو هڪ ڄار 8300 ق.م. جي زماني سان واسطو رکي ٿو.<ref>[https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html The palaeoenvironment of the Antrea Net Find] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208074119/https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html |date=8 December 2015 }} The Department of Geography, [[هلسنڪي يونيورسٽي]]</ref> ٽوڪريون، مڇي ڦاسائڻ جا ڦندا، ٽارين مان ٺهيل [[لوڙهو|لوڙها]] ۽ [[ٽارين ۽ مٽيءَ جي اڏاوت|ٽارين ۽ مٽيءَ سان ٺهيل گهرن جون ڀتيون]] جهڙا بنيادي هٿرادو سامان بيد جي سنهين ۽ لچڪدار ٽارين مان اڻيو ويندو هو. اهڙيون ٽاريون اڪثر [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] وڻن مان حاصل ڪيون وينديون هيون. ويلز جي روايتي [[ڪوراڪل]] ٻيڙيءَ جي هڪ قسم جي ڍانچي ۾ به بيد استعمال ٿيندو آهي. بيد جون سنهيون يا چيريل ٽاريون اڻي [[وڪر]] ٺاهيو ويندو آهي، جنهن جي استعمال جي تاريخ تمام پراڻي آهي. بيد جي ڪاٺ نسبتاً لچڪدار هوندي آهي، تنهنڪري اڻڻ دوران ٻين ڪيترين ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ گهٽ چيربي يا ٽٽندي آهي، ۽ ٽوڪري سازيءَ ۾ ان کي تيز ڪنڊن جي چوڌاري به آسانيءَ سان موڙي سگهجي ٿو. بيد جي ڪاٺ مان [[دٻو|دٻا]]، [[ٻهارا]]، [[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]]، [[ٻار کڻڻ جو تختو|ٻارن جا کڻڻ وارا تختا]]، ڪرسيون ۽ ٻيو فرنيچر، [[گڏي|گڏيون]]، [[بيد جي بانسري|بيد جون بانسريون]]، [[جهنڊي جو ٿنڀو|ٿنڀا]]، [[ٻاڦ وارو گهر|ٻاڦ وارا گهر]]، رانديڪا، خراد تي ٺهندڙ شيون، اوزارن جا هٿيا، [[ڪاٺي ورق]]، ڇڙيون ۽ [[سيٽي|سيٽيون]] ٺاهيون وينديون آهن. ان کان سواءِ بيد جي ڪاٺ مان [[ٽينن]]، [[ريشو]]، ڪاغذ، [[رسو]] ۽ ڏوري پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا. بيد کي [[ڊبل بيس]] ساز جي پٺين، پاسن ۽ اندرين تهن ٺاهڻ، ۽ بيس سازن جي مرمت لاءِ پٽيون ۽ بلاڪ ٺاهڻ ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===باغباني=== بيد جي ڇل جو پاڻيءَ ۾ تيار ڪيل عرق يورپي اتحاد ۾ ڦڦوند مار دوا طور استعمال ڪيو ويندو آهي. بيد جي ڇل جي عرق کي يورپي اتحاد ۽ برطانيا ۾ ”بنيادي مادو“ طور منظور ڪيو ويو آهي، جيڪو انگورن، صوفن ۽ آڙوءَ جي فصلن ۾ اسڪيب، آڙوءَ جي پنن جي وڪڙجڻ واري بيماري ۽ سفوفِي ڦڦوند جي روڪٿام لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == حوالا == {{حوالا}} 3j48wr7ws7fwt591r57ahbouc5heo9n 400086 400085 2026-08-01T11:14:15Z Intisar Ali 8681 400086 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. ==درجابندي== جنس ''سالڪس'' جو سائنسي نالو پهريون ڀيرو [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ استعمال ڪيو.<ref name=IPNI_325916-2>{{cite web |title=''Salix'' L. |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/325916-2 |access-date=6 May 2021 }}</ref> ان وقت حياتياتي درجابندي ۾ [[قسمي نوع]] (ٽائپ اسپيشيز) جو جديد تصور موجود نه هو، تنهن ڪري لينيئس جي مقرر ڪيل جنسن لاءِ قسمي نوع بعد ۾ مقرر ڪيا ويا.<ref name=NHM_LPNTP>{{Citation |mode=cs1 |title=Introduction and Historical Perspective |website=The Linnaean Plant Name Typification Project |date=24 October 2022 |publisher=[[لنڊن قدرتي تاريخ عجائب گهر]]|doi=10.5519/qwv6u7j5 |url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/linnaean-typification/introduction.html |access-date=6 May 2021 |author1=Natural History Museum }}</ref> هن جنس جي قسمي نوع ''[[اڇو ولو|سالڪس alba]]'' آهي، جنهن جي بنياد تي ''Salix'' نالي کي محفوظ (conserved) رکيو ويو آهي.<ref name=IPNI_325916-2/> جنسي نالو ''سالڪس'' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، ۽ قديم رومي به اهو لفظ ولو جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name=Gen_Gat>Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen (German). 3rd ed., completely revised and expanded. Nikol, [[هيمبرگ]] 2005, {{ISBN|3-937872-16-7}} (reprint from 1996). pg. 552</ref> هڪ نظريي موجب هي لفظ اصل ۾ ڪنهن [[ڪلٽڪ ٻوليون|ڪلٽڪ ٻولي]] مان نڪتل آهي، جتي ''sal'' جي معنيٰ "ويجهو" ۽ ''lis'' جي معنيٰ "پاڻي" آهي، جيڪو ولو جي قدرتي رهائش ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name=FloraUSSR>{{cite book |last=Nazarov |first=M. I. |editor-last=Komarov |editor-first=Vladimir Leontyevich |editor-link=Vladimir Leontyevich Komarov |translator-last1=Landau |translator-first1=N. |date=1970 |orig-date=1936 |title=Flora of the U.S.S.R. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156050 |volume=5 |location=Jerusalem |publisher=[[اسرائيلي سائنسي ترجمن جو پروگرام]]|page=21 }}</ref> ولو جي درجابندي مختلف ذيلي جنسن (subgenera) ۾ ڪئي ويندي آهي، پر انهن جي حدبندي بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهن.<ref name="Wagner">{{Cite journal| doi = 10.3389/fpls.2021.662715 | volume = 12| article-number = 662715| last1 = Wagner| first1 = Natascha D.| last2 = Volf| first2 = Martin| last3 = Hörandl| first3 = Elvira| title = Highly Diverse Shrub Willows (''سالڪس'' L.) Share Highly Similar Plastomes| journal =[[فرنٽيئرز اِن پلانٽ سائنس]]| date = 3 September 2021| pmid = 34539686| pmc = 8448165| bibcode = 2021FrPS...1262715W| doi-access = free}}</ref> بناوٽي خاصيتن (مارفولاجي) تي ٻڌل اڀياس موجب هن جنس کي عام طور ٽي يا پنج ذيلي جنسن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''سالڪز'' (جنهن مان ڪجهه ماهر ''لانگيفولياء'' ۽ ''پروٽائٽئي'' کي الڳ ذيلي جنس قرار ڏين ٿا)، ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس''. جڏهن⁠ته فائيلوجينيٽڪ (ارتقائي) اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس'' هڪ ئي ارتقائي شاخ (ڪليڊ) سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Wagner"/> هن جنس جا سڀ کان پراڻا فوسل [[ايوسين]] دور جي شروعات ۾ اتر آمريڪا مان مليا آهن، جڏهن⁠ته يورپ ۾ ان جا قديم ترين فوسل ابتدائي [[اوليگوسين]] دور سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Collinson |first=Margaret E. |date=1992 |title=The early fossil history of Salicaceae: a brief review |journal=[[رائل سوسائٽي آف ايڊنبرگ جا مقالا: حياتياتي سائنس]] |volume=98 |pages=155–167 |doi=10.1017/S0269727000007521 }}</ref> ===چونڊيل جنسون=== {{Main|سالڪس جي نسلن جي فهرست}} جنس ''سالڪس'' ۾ لڳ ڀڳ 350 قسمن جا پن ڇڻندڙ وڻ ۽ [[جهنگ]] شامل آهن. انهن ۾ پاڻ ۾ آسانيءَ سان سنگم (ھائبرڊائيزيشن) ٿئي ٿو، ۽ اهڙين 160 کان وڌيڪ سنگمي جنسن کي سائنسي نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="POWO_325916-2" /> مشهور ولو جنسن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name=Mabberley>Mabberley, D.J. 1997. The Plant Book, Cambridge University Press #2: Cambridge.</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * ''[[سالڪس ائيجپٽئاڪا]]'' – مسڪ ولو * ''[[اڇو ولو|سالڪس البا]]'' – اڇو ولو * ''[[سالڪس امائگڊائيمائلس]]'' – پيچ پن وارو ولو * ''[[سالڪس آرڪٽيڪا]]'' – آرڪٽڪ ولو * ''[[سالڪس بيبيلونڪا]]'' – بابلي ولو يا روئيندڙ ولو * ''[[سالڪس بيبيئانا]]'' – بيڪڊ ولو * ''[[سالڪس ڪيپريئا]]'' – ٻڪري ولو * ''[[سالڪس سنيريا]]'' – ڀورو ولو * ''[[سالڪس ڊسڪلر]]'' – آمريڪي پسي ولو * ''[[سالڪس ايليگنوس]]'' – روزميري ولو * ''[[سالڪس ايوزينا]]'' – اوڀر ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس اگزيگئا]]'' – سنهو پن وارو ولو * ''[[سالڪس × فرجائلس]]'' – عام ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس گلوڪا]]'' – سرمائي ولو * ''[[سالڪس گوڊنگئي]]'' – گڊنگ جو ڪارو ولو * ''[[سالڪس ھربيشيا]]'' – بونا ولو * ''[[سالڪس ھمبولڊٽيئانا]]'' – همبولٽ ولو * ''[[سالڪس انٽيگرا]]'' * ''[[سالڪس ليئوگاٽا]]'' – ڳاڙهو ولو * ''[[سالڪس ليسيئوليپس]]'' – ارويو ولو * ''[[سالڪس ميڪروناٽا]]'' – سفصاف ولو * ''[[سالڪس نائگرا]]'' – ڪارو ولو * ''[[سالڪس پيراڊوڪسا]]'' * ''[[سالڪس پائروٽئي]]'' – ڪوريائي ولو * ''[[سالڪس پرپيوريئا]]'' – ارغواني ولو * ''[[سالڪس اسڪائولريانا]]'' – اسڪولر ولو * ''[[سالڪس سيپلڪرالس گروپ]]'' – سنگمي ولو جو گروهه * ''[[سالڪس ٽيٽراسپرما]]'' – ڀارتي ولو * ''[[سالڪس ٽرائينڊرا]]'' – بادامي پن وارو ولو * ''[[سالڪس ومنالس]]'' – عام اوسيئر ولو {{div col end}} ==ماحوليات== [[File:Bourgoyen knotted willow and woodpile.jpg|thumb|upright|[[پولاڊنگ|ڇانٽيل بيد]] ۽ ڪاٺين جو ڍير، [[بورخوئين-اوسيميرسن]]، [[گينٽ]]، [[بيلجيم]]]] [[File:Kopfweiden 1.jpg|thumb|[[برلن]] جي [[برٽزر گارٽن]] ۾ مارچ 2018ع دوران [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] بيد جو وڻ]] بيد جا وڻ [[ڇانوَ برداشت ڪندڙ]] هوندا آهن، پر عام طور تي انهن جي عمر نسبتاً گهٽ هوندي آهي. انهن کي وڌڻ ۽ قائم رهڻ لاءِ اهڙين قدرتي خللن (ڊسٽربنس) جي ضرورت هوندي آهي، جيئن اهي [[مخروطي وڻن]] يا وڏن پنڇڙن وڻن سان مقابلو ڪري سگهن. بيد جا ٻج تمام ننڍڙا ۽ وڏي تعداد ۾ پيدا ٿيندا آهن، جيڪي هوا ۽ پاڻي وسيلي پکڙجن ٿا، پر اهي فقط ڪجهه ڏينهن تائين ئي جيئرا رهندا آهن. انهن کي ڄمڻ لاءِ گرم ۽ نمي واري ماحول جي ضرورت هوندي آهي. بيد جا ٻوٽا ڪٽيل ٿڙن ۽ ٽارين مان به [[بي جِنسي واڌ]] (ويجيٽيٽو ريپراڊڪشن) ذريعي نوان ٻوٽا پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا گل ٿوري مقدار ۾ [[ماکي]] (نيڪٽر) پيدا ڪندا آهن، جنهن مان ماکيءَ جون مکيون [[ماکي]] تيار ڪنديون آهن. بهار جي شروعات ۾ پولن جو اهم ذريعو هجڻ سبب اهي ماکيءَ جي مکين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="Hageneder-2001" /> ڪيترائي جانور انهن جا پن چَرندا آهن يا انهن جي ٽارين ۾ پناهه وٺندا آهن.<ref name="Angier-1974" /> [[بيور]] بيد جي ٽارين کي بند ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا وڻ [[پَرن وارن جيتن]] (ليپڊوپٽيرا) جي ڪيترين ئي قسمن جي سنڊين لاءِ خوراڪ جو ذريعو آهن، جن ۾ [[مورننگ ڪلوڪ تتلي]] پڻ شامل آهي.<ref>"Mourning Cloak". Study of Northern Virginia Ecology. Fairfax County Public Schools.</ref> [[ڪاٺي ماڪوڙا]] (Wood ants) ۽ ٻيا ڪيترائي ماڪوڙا بيد جي وڻن تي رهندڙ [[افڊ]]ن جي پيدا ڪيل مٺي رطوبت ([[هني ڊيو]]) گڏ ڪرڻ لاءِ انهن تي ايندا آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[ڀنڀوريون]] پڻ ائين ڪنديون آهن. ===آفتون ۽ بيماريون=== بيد جون مختلف جنسون افڊن جي سؤ کان وڌيڪ قسمن جون ميزبان آهن، جيڪي ''[[چائٽوفورس]]'' ۽ ٻين جنسن سان تعلق رکن ٿيون.<ref>{{cite book|title=Aphids on the World's Trees|author1=Blackman, R. L.|author2=Eastop, V. F.|year=1994|publisher=CABI|isbn=978-0-85198-877-1|url=http://www.aphidsonworldsplants.info/w_HOSTS_S.htm#Salix}}{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اهي افڊ پنن جي هيٺئين سطح تي وڏيون ڪالونيون ٺاهي ٻوٽي جو رس چوسيندا آهن.<ref>{{cite book|title=Pests of Ornamental Trees, Shrubs and Flowers|author=David V. Alford|year=2012|page=78|publisher=Manson Publishing Limited |url=https://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604015345/http://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-date=4 June 2013|isbn=978-1-84076-162-7}}</ref> ''[[ڪورٿوچا ايليگنس]]'' ، جنهن کي بيد جو ليس بگ چيو وڃي ٿو، [[ٽنگيڊي]] خاندان جو هڪ جيت آهي جيڪو اتر آمريڪا ۾ بيد جي وڻن تي ملي ٿو. ''[[رهيبڊوفاگا روزاريا]]'' بيد تي ٺهندڙ هڪ قسم جي [[گال]] آهي. [[زنگ جي بيماري]] (رسٽ)، جيڪا ''[[ميلامپسورا]]'' جنس جي ڦڦوندن سبب ٿيندي آهي، بيد جي پنن کي نقصان پهچائيندي آهي ۽ انهن تي نارنگي رنگ جا داغ پيدا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Leaf Rust |author=Kenaley, Shawn C.|year=2010 |display-authors=etal}}</ref> ===تحفظ=== اتر آمريڪا جي ڪجهه [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي قبيلن]] قدرتي [[باهه جي ماحوليات]] جو حصو بڻجندڙ جهنگلي باهن کي جاري رهڻ ڏيندا هئا يا ڄاڻي واڻي باهه لڳائيندا هئا، جنهن سان بيد جي نون ٻوٽن جا جهنڊ ٻيهر اُڀرندا هئا. بيد جون ڪجهه جنسون آسٽريليا ۾ وڏي پيماني تي، خاص طور دريائن ۽ نالن جي ڪنارن تي [[ڪٽاءُ]] روڪڻ لاءِ پوکيون ويون. پر هاڻي اهي ڪيترن علائقن ۾ حملہ آور ٻوٽن (انويسو ويڊز) طور سڃاتيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏکڻ آسٽريليا جي وسيع علائقن تي پکڙجي مقامي نباتات کي متاثر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب انهن کي "قومي اهميت وارا نقصانڪار گاهه" قرار ڏنو ويو آهي، ۽ ڪيترائي پاڻيءَ جي حوضن جا انتظامي ادارا انهن کي هٽائي سندن جاءِ تي مقامي وڻ پوکي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.dse.vic.gov.au/dpi/nreninf.nsf/childdocs/-1C62D26CD3AF6FE44A2568B300051289-8E21A59E53B35BEFCA256BC80005C14F-E1EB709D7DCE1BC9CA256F070003E8D8-FAC3FFA202EA6384CA256BCF000AD522?open |title=Willows along watercourses: managing, removing and replacing |author=Albury/Wodonga Willow Management Working Group |date=December 1998 |publisher=Department of Primary Industries, State Government of Victoria}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Introduced willows can become invasive pests in Australia |first=Kurt W. |last=Cremer |year=2003 }}</ref> ==پوک ۽ واڌ== تقريباً بيد جون سڀئي جنسون [[قلمي پوک]] (ڪٽنگس) مان تمام آسانيءَ سان پاڙون ڪڍي وٺنديون آهن، يا جڏهن ٽٽل ٽاريون زمين تي ڪري پونديون آهن ته اتي به نوان ٻوٽا اُڀري ايندا آهن. هن جو هڪ مشهور استثنا [[پيچ ليف بيد]] (''[[سالڪس ايميگڊالائيڊس]]'') آهي، جيڪا آسانيءَ سان قلمي پوک مان نه وڌندي آهي. هڪ مشهور روايت موجب شاعر [[اليگزينڊر پوپ]] اسپين مان [[ليڊي سفولڪ]] ڏانهن موڪليل ٽارين جي هڪ ٻڌل گٺڙي مان هڪ ننڍڙي ٽاري حاصل ڪئي. هن اها ٽاري پوکي، جيڪا ڪاميابيءَ سان وڌي ويئي. ڏند ڪٿا موجب انگلينڊ جا سڀئي [[روئيندڙ بيد]] (ويپنگ ولو) انهيءَ پهرين پوکيل ٽاريءَ جي نسل مان آهن.<ref>{{cite book |last=Leland |first=John |url=https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela |title=Aliens in the Backyard: Plant and Animal Imports Into America |publisher=University of South Carolina Press |year=2005 |isbn=978-1-57003-582-1 |page=[https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela/page/70 70] |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |last=Laird |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=pCbC-QQx6iEC&pg=PA403 |title=The Flowering of the Landscape Garden: English Pleasure Grounds, 1720–1800 |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1999 |isbn=978-0-8122-3457-2 |page=403}}</ref> بيد جون جنسون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |last2=Weih |first2=Martin |last3=Romero |first3=Marta Abalos |last4=Charles |first4=John |last5=Hust |first5=Sarah |last6=McIvor |first6=Ian |last7=Karp |first7=Angelas |last8=Trybush |first8=Sviatlana |last9=Labrecque |first9=Michel |last10=Teodorescu |first10=Traian I. |last11=Singh |first11=Naresh B. |last12=Smart |first12=Lawrence B. |last13=Volk |first13=Timothy A. |title=Horticultural Reviews |chapter=Salix: Botany and Global Horticulture |date=2007 |pages=447–489 |doi=10.1002/9780470380147.ch8 |isbn=978-0-470-17153-0 }}</ref> انهن کي [[لوڙھو]] (ھيج) ٺاهڻ ۽ باغباني ۽ منظرسازي (لينڊ اسڪيپنگ) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. [[ٽوڪيو]]، [[جاپان]] جي مشهور واپاري علائقي [[گنزا]] ۾ بيد جي پوک جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي، ۽ اهو علائقو بيد جي وڻن سان سينگاريل گهٽين جي ڪري خاص شهرت رکي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.motoji.co.jp/blogs/reading/en-ginzas-willow-dyeing|title=Ginza's Willow Dyeing|website=銀座もとじオンラインショップ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ginza.jp/en/event/9829|title=The 12th Ginza Willow Festival|website=GINZA OFFICIAL}}</ref> ===هائبرڊ ۽ پوکيل قسم=== [[File:Weeping Willow by Pond.jpg|thumb|upright|[[روئيندڙ بيد]]، بيد جي ٻن مختلف قسمن جي هائبرڊ جو هڪ مثال]] بيد جون مختلف جنسون هڪ ٻئي سان آسانيءَ سان ملاپ (ڪراس-پولينيشن) ڪري سگهن ٿيون، تنهنڪري ڪيترائي [[هائبرڊ]] قدرتي طور ۽ انساني پوک ذريعي وجود ۾ آيا آهن. انهن مان سڀ کان مشهور [[زينتي ٻوٽو|زينتي]] مثال [[روئيندڙ بيد]] (''سالڪس × سيپلڪرالس'') آهي، جيڪو چين جي [[پيڪنگ بيد]] (''[[سالڪس بابيلونيڪا]]'') ۽ يورپ جي [[اڇي بيد]] (''[[سالڪس البا]]'') جي ملاپ مان پيدا ٿيو آهي. وڏي پيماني تي پوکيل چيني بيد ''[[سالڪس ماتسودانا]]'' کي هاڻي ''سالڪس بابيلونيڪا'' جو هم معنيٰ (سنانم) نالو سمجهيو وڃي ٿو. صدين کان ''سالڪس'' جون بيشمار [[پوکيل قسمون]] (ڪلٽيويٽر) تيار ڪيون ۽ ناليون ويون آهن. بهتر فني ۽ زينتي خاصيتن واريون نيون قسمون چونڊي مختلف مقصدن لاءِ متعارف ڪرايون ويون آهن. ''سالڪس'' جون ڪيترين ئي پوکيل قسمن ۽ قدرتي جنسن کي [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[گارڊن ميرٽ ايوارڊ]] (اوارڊ آف گارڊن ميرٽ) پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=March 2020 |title=AGM Plants March 2020 |url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |access-date=9 September 2020 |website=rhs.org |publisher=The Royal Horticultural Society}}</ref> تازن سالن ۾ ''سالڪس'' حياتياتي توانائي (بايو انرجي) جي پيداوار ۽ مختلف [[ماحولي نظام جون خدمتون]] (ايڪوسسٽم سورسز) فراهم ڪرڻ لاءِ پڻ اهميت حاصل ڪئي آهي.<ref>{{Cn|date=June 2023}}</ref> 2021ع تائين بيد جي هائبرڊن ۽ پوکيل قسمن جا نالا گڏ ڪري محفوظ ڪرڻ جو ڪم گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري (FAO) جي [[بين الاقوامي پوکيل قسمن جي رجسٽريشن اٿارٽي]] (انٽرنيشنل ڪلٽيويٽر رجسٽريشن اٿارٽي – ICRA) جي ''سالڪس'' بابت ڪم ڪندڙ گروهه جي ذميواري هئي، پر هاڻي اهو گروهه فعال نه رهيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |title=Compilation of the Checklist for Cultivars of Salix L. (Willow) |journal=HortScience |date=2015 |volume=50 |issue=11 |pages=1608–1609 |doi=10.21273/HORTSCI.50.11.1608 |doi-access=free }}</ref> ==استعمال== [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] جي [[ڪنوآلٽ ماڻهو|ڪنوآلٽ ماڻهن]] بيد جي ڇل مان [[ڏوري]] ٺاهيندا هئا، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن [[هارپون]] جي رسيءَ طور ڪم ايندي هئي. ٻين ڪجهه آمريڪي مقامي قبيلن بيد جي ڪاٺ کي [[رڳڙ سان باهه ٻارڻ|رڳڙ وسيلي باهه ٻارڻ]]، نرم ٽارين کي [[ٽوڪري اڻڻ|ٽوڪريون اڻڻ]]، ۽ شاخن توڙي ٿڙن کي مڇي پڪڙڻ وارن [[مڇي روڪ بند|بندن]] سميت مختلف شين جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="Arno-2020" /> ===لوڪ طب ۾ استعمال جي تاريخ=== بيد جي پنن ۽ ڇل جو ذڪر [[آشور]]، [[سومر]] ۽ [[قديم مصر]] جي آڳاٽن متنن ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite web |date=16 April 2015 |title=Tales and a Tune of the Willow |url=https://www.metmuseum.org/perspectives/tales-and-a-tune-of-the-willow |access-date=17 April 2025 |website=The Metropolitan Museum of Art }}</ref><ref name="Mahdi-2006">{{Cite journal |last1=Mahdi |first1=J. G. |last2=Mahdi |first2=A. J. |last3=Mahdi |first3=A. J. |last4=Bowen |first4=I. D. |date=2006 |title=The historical analysis of aspirin discovery, its relation to the willow tree and antiproliferative and anticancer potential |journal=Cell Proliferation |volume=39 |issue=2 |pages=147–155 |doi=10.1111/j.1365-2184.2006.00377.x |pmc=6496865 |pmid=16542349}}</ref> [[قديم يونان]] ۾ طبيب [[هپوڪريٽس]] پنجين صدي ق.م. دوران لوڪ دوا طور ان جي خاصيتن بابت لکيو.<ref name="Mahdi-2006" /> [[ميسوپوٽيميا]] جي [[ميخي لکت]] وارن متنن جي تشريح ڪرڻ ڏکيو ڪم آهي، خاص طور جڏهن ڪنهن مخصوص ٻوٽي جي جنس کي ڪنهن سڃاڻپ جوڳي بيماريءَ جي علاج لاءِ استعمال ڪرڻ بابت شاهدي ڳولڻي هجي. ستين کان ٽين صدي ق.م. جي بابلي لکتن مان لڳ ڀڳ 5,000 طبي نسخا سڃاتا ويا آهن، جن ۾ 340 مختلف ٻوٽن مان تيار ڪيل 1,300 دوائون شامل هيون. انهن مان ڪنهن نسخي جو بيد سان تعلق هو يا نه، اهو يقيني ناهي.<ref>{{cite web |last1=Boeck |first1=Barbara |title=Investigating the healing arts of Ancient Mesopotamia |url=https://researchoutreach.org/articles/investigating-healing-arts-ancient-mesopotamia/ |website=Research Outreach |date=28 October 2020 |access-date=20 February 2022}}</ref> سومري داستان ''[[گلگامش، اينڪيدو ۽ هيٺين دنيا]]'' ۾ هالوپو وڻ جا ٻج بانجھپڻي جي علاج طور تجويز ڪيا ويا آهن، پر ”هالوپو وڻ“ مان مراد بلوط، پوپلر يا بيد مان ڪو به وڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Böck |first1=Barbara |title=Proverbs 30:18–19 in the light of ancient mesopotamian cuneiform texts |journal=Sefarad |date=30 December 2009 |volume=69 |issue=2 |pages=263–279 |doi=10.3989/sefarad.2009.v69.i2.595 |doi-access=free |hdl=10261/20729 |hdl-access=free }}</ref> قديم مصري [[ايبرس پيپائرس]] ۾ بيد جو، جنهن جي جنس غير يقيني آهي، ٽن علاجن ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ علاج اهڙي پيچيدي پلستر واري نسخي جو حصو هو، جيڪو ”''ميٽ'' کي نرم ۽ لچڪدار بڻائڻ“ لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان نسخي ۾ 36 ٻيا جزا پڻ شامل هئا، جن ۾ ”ڊوم کجيءَ جو ميوو، ڦريون ۽ اما اناج“ شامل هئا. ''ميٽ'' جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته ان جو تعلق اعصابي سرشتي سان هجي. ٻئي علاج ۾ ”سخت ڪمزوري“ لاءِ سائي بيد جي وڻ مان ورتل ”ڪانو“ کي گڏهه جي مني، تازي ماني، ميداني جڙي ٻوٽين، انجيرن، انگورن ۽ شراب سان ملائي استعمال ڪيو ويندو هو. آخر ۾، بيد کي ”چرٻيءَ واري گوشت، انجيرن، کجين، لوبان، ٿوم ۽ مٺي بيئر“ مان تيار ڪيل مرڪب ۾ گاڙهو ڪندڙ جزو طور استعمال ڪيو ويندو هو، جيئن دل کي صحيح نموني ڪم ڪرڻ ۽ خوراڪ قبول ڪرڻ جي قابل بڻائي سگهجي.<ref>{{cite book |last1=Bryan |first1=Cyril |title=Ancient Egyptian Medicine: the Papyrus Ebers |date=1974 |publisher=Ares Publishing Inc. |location=Chicago |hdl=2027/coo.31924073200077 |hdl-access=free }}{{pn|date=July 2026}}</ref> رومي ليکڪ [[آئولس ڪارنيليئس سيلسس]] بيد جو فقط هڪ ڀيرو ذڪر ڪيو آهي. هن لکيو ته بيد جي پنن کي ڪُٽي سرڪي ۾ اُٻارڻ کان پوءِ [[رحم جو لهي اچڻ|رحم جي لهي اچڻ]] جي علاج لاءِ استعمال ڪيو وڃي. پر اهو واضح ناهي ته هو ان مان ڪهڙو طبي اثر وٺڻ چاهيندو هو. ممڪن ناهي ته مقصد سور گهٽائڻ هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ايندڙ ئي فقري ۾ [[داغڻ]] جي سفارش ڪئي آهي.<ref>''De Medicina'', book VI, p. 287, chapter 18, section 10.</ref><ref>{{cite book |last1=Celsus |first1=Aurus Cornelius |title=De Medicina |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/6*.html |access-date=4 January 2022}}</ref> [[نڪولس ڪلپيپر]] پنهنجي ڪتاب ''دي ڪامپليٽ هربل'' ۾ بيد جا ڪيترائي استعمال بيان ڪيا آهن،<ref>{{cite book |last1=Culpeper |first1=Nicholas |title=The Complete Herbal |date=1653 |location=London |url=https://www.gutenberg.org/files/49513/49513-h/49513-h.htm}}</ref> جن ۾ زخمن مان رت وهڻ روڪڻ، مرد يا عورت ۾ ”شهوت جي گرمي گهٽائڻ“ ۽ پيشاب جاري ڪرڻ، ”جيڪڏهن اهو بند ٿيل هجي“، شامل آهن. پر هن بيد جي ڪنهن به مفروضاتي درد گهٽائيندڙ خاصيت جو ذڪر نه ڪيو. هن جي اها سفارش ته بيد جي ڇل جي ساڙيل رک کي سرڪي سان ملائي ”مهڪا، ڪارن ۽ وڌيل گوشت“ کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جديد دور ۾ [[سيليسيلڪ تيزاب]] جي استعمال سان مشابهت رکي ٿي. [[وليم ٽرنر (فطرتدان)|وليم ٽرنر]] جو بيان، جيڪو لڳ ڀڳ 1597ع ۾ لکيو ويو، ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿو ته بيد جا پن ۽ ڇل، جيڪڏهن شراب ۾ اُٻاري پيئجن، ته ”رت ٿڪڻ ۽ ٻين هر قسم جي رت وهڻ کي روڪي سگهن ٿا“. هن بخار جو علاج پڻ ڄاڻايو ۽ لکيو ته: ”سائيون ٽاريون پنن سميت بخار ۾ ورتل مريضن جي ڪمرن ۾ آڻي سندن بسترن جي چوڌاري رکي سگهجن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هوا جي گرمي کي تمام گهڻو ٿڌو ڪن ٿيون، جيڪا ڳالهه بيمار مريضن لاءِ نهايت تازگي ڏيندڙ آهي.“<ref>{{cite web |last1=Turner |first1=William |title=The Herball, or Generall Historie of Plantes |url=https://www.exclassics.com/herbal/herbalv50587.htm |access-date=8 January 2022}}</ref> 1763ع ۾ انگلينڊ جي آڪسفورڊشائر ۾ چپنگ نارٽن سان تعلق رکندڙ پادري [[ايڊورڊ اسٽون (فطري فلسفي)|ايڊورڊ اسٽون]]، [[رائل سوسائٽي]] ڏانهن هڪ خط موڪليو، جنهن ۾ هن اڇي بيد (''Salix alba'') جي پيٺل ڇل تي ڪيل تجربن جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal |last1=Stone |first1=Edward |title=XXXII. An account of the success of the bark of the willow in the cure of agues. In a letter to the Right Honourable George Earl of Macclesfield, President of R. S. from the Rev. Mr. Edward Stone, of Chipping-Norton in Oxfordshire |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1763 |issue=53 |pages=195–200 |doi=10.1098/rstl.1763.0033 }}</ref> هن محسوس ڪيو هو ته بيد جي ڇل جو ذائقو ”پيرووي ڇل“ يعني [[سنڪونا]] وانگر ڪڙو هو، جيڪو بخار جي علاج لاءِ استعمال ٿيندو هو، تنهنڪري هن اندازو لڳايو ته بيد به ساڳيو اثر ڏيئي سگهي ٿو. هن ڪيترن سالن دوران لڳ ڀڳ پنجاهه مريضن تي ان کي آزمايو ۽ ان کي خاص طور سنڪونا سان ملائڻ جي صورت ۾ تمام اثرائتو قرار ڏنو. اهو اثر واقعي موجود هو يا نه، ان بابت پڪ ناهي. جيتوڻيڪ ان دور ۾ ٻين ماڻهن به اسٽون جي علاج تي تجربا ڪيا، پر طبي ماهرن ان کي ڪڏهن به باقاعدي قبول نه ڪيو.<ref name=Jeffreys>{{cite book |last1=Jeffreys |first1=Diarmuid |title=Aspirin: the story of a wonder drug |date=2004 |publisher=Bloomsbury |location=London}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪنفيڊريٽ فوجن پڻ مليريا جي علاج لاءِ بيد تي تجربا ڪيا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.<ref>{{cite journal |last1=Hasegawa |first1=Guy R. |title=Quinine Substitutes in the Confederate Army |journal=Military Medicine |date=2007 |volume=172 |issue=6 |pages=650–655 |doi=10.7205/MILMED.172.6.650 |pmid=17615851 |doi-access=free }}</ref> فرانسيسي ناول نگار [[جولس ورن]] پنهنجي ناول ''[[پراسرار ٻيٽ]]'' (1875ع) ۾ بيد جي طبي استعمال بابت ان دور جي سائنسي ڄاڻ بيان ڪئي، جڏهن سندس هڪ ڪردار هربرٽ يا هاربرٽ برائون گوليءَ جي زخم سبب پيدا ٿيل بخار ۾ مبتلا هو. هن لکيو: ”بيد جي ڇل کي واقعي پيرووي ڇل جو مناسب متبادل سمجهيو ويو آهي، جيئن گهوڙي شاهه بلوط جي ڇل، هولي جا پن، سنيڪ روٽ وغيره.“ ڪهاڻيءَ ۾ هربرٽ جو علاج پيٺل بيد جي ڇل سان ڪيو وڃي ٿو، پر ان مان ڪو فائدو نه ٿو ٿئي، ۽ هو تڏهن بچي ٿو جڏهن ڪئنين جو ذخيرو ملي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Verne |first1=Jules |title=The Mysterious Island |date=2010 |publisher=Wordsworth Editions Ltd. |location=Ware |isbn=978-1-84022-624-9 |page=430}}</ref> ناول مان واضح آهي ته ان وقت بخار جي سببن بابت سمجهه محدود هئي، ۽ بيد جي استعمال سان ڪنهن ممڪن درد گهٽائيندڙ اثر جو ڪو به اشارو موجود ناهي. بيد ۽ ٻين ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ سيليسيليٽ جي حقيقي طبي استعمال بابت پهرين پائيدار شاهدي 1876ع ۾ سامهون آئي، جڏهن اسڪاٽش طبيب [[ٿامس جان ميڪليگن]] تيز [[روميت]] جي علاج لاءِ [[سيليسن]] تي تجربا ڪيا ۽ نمايان ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن بابت هن ''[[دي لينسٽ]]'' ۾ رپورٽ ڏني.<ref>{{cite journal |last1=MacLagan |first1=T. |title=The treatment of acute rheumatism by salicin |journal=The Lancet |date=28 October 1876 |volume=108 |issue=2774 |page=383 |doi=10.1016/S0140-6736(02)49509-8 }}</ref> ساڳئي وقت جرمن سائنسدانن سيليسيلڪ تيزاب کي سوڊيم جي لوڻ، يعني سوڊيم سيليسيليٽ، جي صورت ۾ آزمايو، پر انهن کي گهٽ ڪاميابي ۽ وڌيڪ سخت ناڪاري اثر سامهون آيا.<ref>{{cite journal |last1=Maclagan |first1=T |title=The treatment of acute rheumatism |journal=The Lancet |date=April 1900 |volume=155 |issue=3998 |pages=1094 |doi=10.1016/S0140-6736(01)70583-1 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Buchanan |first1=W. W. |title=The Treatment of Acute Rheumatism by Salicin, by T. J. Maclagan — ''The Lancet'', 1876 |journal=The Journal of Rheumatology |date=2002 |volume=29 |issue=6 |pages=1321–1323 |pmid=12064852 }}</ref> سيليسن سان رومياتي بخار جو علاج آهستي آهستي طبي حلقن ۾ ڪجهه حد تائين قبوليت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite journal |title=Does Sodium Salicylate Cure Rheumatic Fever ? |journal=QJM: An International Journal of Medicine |date=1948 |doi=10.1093/oxfordjournals.qjmed.a066510 }}</ref> 1880ع واري ڏهاڪي ۾ [[ايسيٽانيلائيڊ]] جي دريافت سان ”ايسيٽائليشن“ جو رجحان پيدا ٿيو، جنهن دوران ڪيمياگر مختلف خوشبودار نامياتي مرڪبن ۾ ايسيٽائل گروهه شامل ڪرڻ جا تجربا ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite journal |last1=Fürstenwerth |first1=Hauke |title=Letter by Fürstenwerth Regarding Article, "Aspirin: A Historical and Contemporary Therapeutic Overview" |journal=Circulation |year=2011 |volume=124 |issue=12 |pages=e332; author reply e333 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.111.038133 |pmid=21931098 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ 1853ع ۾ ڪيمياگر [[شارل فريڊرڪ گيرارڊ]] دوا سوڊيم سيليسيليٽ کي [[ايسيٽائل ڪلورائيڊ]] سان عمل ڪرائي پهريون ڀيرو [[ايسيٽائل سيليسيلڪ تيزاب]] تيار ڪيو هو.<ref name="Jeffreys2008">{{cite book |last=Jeffreys |first=Diarmuid |date=2008 |title=Aspirin the remarkable story of a wonder drug |url=https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908213430/https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-date=8 September 2017 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-59691-816-0 |pages=46–48}}</ref> چاليهن کان وڌيڪ سالن کان پوءِ، 1897ع ۾ [[فيلڪس هوفمان]] ساڳيو تيزاب تيار ڪيو، جيڪو سندس صورت ۾ ''[[اسپيريا]]'' ٻوٽي مان حاصل ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Bayer AG |title=All About Aspirin and its History |url=https://www.bayer.com/en/products/aspirin}}</ref> 1899ع ۾ معلوم ٿيو ته هن تيزاب ۾ [[درد گهٽائيندڙ]] اثر موجود آهي. هوفمان جي ملازمت ڏيندڙ ڪمپني [[بائر]] ان تيزاب جو نالو ”[[اسپرين]]“ رکيو. تنهنڪري اسپرين جي دريافت جو بيد سان تعلق رڳو اڻسڌي طرح آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[ڊينيئل موئرمين]] آمريڪا جي مقامي ماڻهن پاران بيد جي ڪيترن استعمالن بابت رپورٽ ڏني. هڪ جديد ميداني رهنما ڪتاب دعويٰ ڪري ٿو ته آمريڪا جي مختلف علائقن جا مقامي ماڻهو بيد کي پنهنجن طبي علاجن جو بنيادي جزو سمجهندا هئا ۽ ان جي ڇل کي ڳلي جي سور ۽ تپ دق جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪندا هئا. ان ۾ وڌيڪ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته: ”ڪيترن حوالن ۾ ذڪر آهي ته مٿي جي سور ۽ ٻين سورن لاءِ بيد جي ڇل چٻاڙي ويندي هئي، جيڪا ظاهري طرح اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ اسپرين جي تياريءَ جي اڳڪٿي هئي.“<ref name="Arno-2020" /> ===جديد طبي استعمال=== بيد جا جڙي ٻوٽين تي ٻڌل استعمال جديد دور تائين جاري رهيا آهن.<ref>European Medicines Agency (31 January 2017). [https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex Assessment report on Salix [various species including S. purpurea L., S. daphnoides Vill., S. fragilis L.], cortex Final]</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[موڊ گريو]] اڇي بيد (''Salix alba'') جي ڇل ۽ پيٺل پاڙ کي [[طاقت ڏيندڙ دوا|طاقت ڏيندڙ]]، وقفي وقفي سان ٿيندڙ بخار کي روڪيندڙ ۽ [[سڪڙيندڙ دوا|سڪڙيندڙ]] خاصيتن سبب استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪيو. هن ان کي بد هاضمي، پيٽ جي ڪيڙن، دائمي دستن ۽ پيچش جي علاج لاءِ تجويز ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Grieve |first1=Maud |title=A Modern Herbal |date=1969 |publisher=Dorset Press |isbn=0-88029-921-5 |url=https://archive.org/details/modernherbalmedi0000grie/}}</ref> ٻين جڙي ٻوٽين جي ماهرن وانگر هن به بيد جي ڪنهن درد گهٽائيندڙ اثر جو ذڪر نه ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين اسپرين بابت ڄاڻ وڏي پيماني تي پکڙجي چڪي هئي. هوءَ [[ٽينن]] کي بيد جو فعال جزو سمجهندي هئي. اسپرين جي ايجاد کان گهڻو پوءِ اهو خيال سامهون آيو ته بيد جي ڇل هڪ اثرائتي سور گهٽائيندڙ دوا آهي.<ref>{{cite web |last1=Martyr |first1=Phillippa |editor-first1=Anna |editor-last1=Evangeli |title=Hippocrates and willow bark? What you know about the history of aspirin is probably wrong |date=18 October 2020 |doi=10.64628/AA.ga4ayhwa5 |url=https://theconversation.com/hippocrates-and-willow-bark-what-you-know-about-the-history-of-aspirin-is-probably-wrong-148087 |access-date=10 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |last1=Propatier |first1=Stephen |title=The Mythology of Aspirin |work=Skeptoid |url=https://skeptoid.com/blog/2014/05/22/the-mythology-of-asprin/ |access-date=10 January 2022}}</ref> اهو خيال گهڻو ڪري ان غلط عقيدي تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو ته بيد ۾ خود اسپرين موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Bartram |first1=Thomas |title=The Encyclopedia of Herbal Medicine |date=1998}}</ref> اهڙا مضمون، جن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته آڳاٽن ماڻهن بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو، ''[[برٽش جرنل آف هيمٽالاجي]]'' جهڙن علمي رسالن ۾ پڻ ڇپيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Desborough |first1=M. J. R. |title=The aspirin story – from willow to wonder drug |journal=British Journal of Haematology |date=2017 |volume=177 |issue=5 |pages=674–683 |doi=10.1111/bjh.14520|pmid=28106908 |doi-access=free }}</ref> هاڻي ڪيترائي تحقيقي مقالا، ڪتاب ۽ مضمون اها دعويٰ ورجائين ٿا ته قديم ماڻهو بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا، ۽ ان مقصد لاءِ بيد تي ٻڌل ڪيترائي پيداوار پڻ وڪري لاءِ موجود آهن.<ref>{{cite web |last1=Mount Sinai Health System |title=Willow bark |url=https://www.mountsinai.org/health-library/herb/willow-bark |access-date=10 April 2022}}</ref> بيد جي ڇل ۾ سيليسن جي مقدار گهٽ هوندي آهي ۽ اها اسپرين کان مختلف طريقي سان ڪم ڪندي آهي. اها معدي کي نقصان پهچائڻ کان سواءِ نسبتاً نرم، پر وڌيڪ وسيع [[سوزش گهٽائيندڙ]] اثر فراهم ڪري سگهي ٿي، تنهن هوندي به اسپرين کان الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Vlachojannis |first1=J. |last2=Magora |first2=F.|last3=Chrubasik |first3=S.|title=Willow species and aspirin: different mechanism of actions |journal=Phytotherapy Research |date=2011 |volume=27 |issue=7 |pages=1102–1104 |doi=10.1002/ptr.3386 |pmid=21226125 }}</ref> [[يورپي اتحاد]] جي [[جڙي ٻوٽين وارين دوائن بابت ڪميٽي]] اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته بيد جي ڇل جا خشڪ عرق [[هيٺين چيلهه جو سور|هيٺين چيلهه جي سور]] جي مختصر مدي واري علاج لاءِ دوا طور استعمال ڪري سگهجن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ طبي شاهديون انهن جي حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ جي حمايت ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=31 December 2009 |title=Salicis cortex – herbal medicinal product |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex |access-date=20 June 2025 |website=European Medicines Agency }}</ref> ===چمڙي بابت استعمال=== جديد طب ۾ بيد جي عرق کي کائڻ يا پيئڻ واري صورت ۾ محدود علاجِي استعمال حاصل ٿيو آهي، پر چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ وارو استعمال وڌيڪ عام ٿي ويو آهي. ''Salix'' مان تيار ڪيل جڙي ٻوٽين وارين دوائن کي چمڙي تي لڳائڻ سان چمڙي جي رت جي رڳن، سج جي روشني سبب پيدا ٿيندڙ چمڙي جي پوڙهائپ، ۽ زخمن جي ڀرجڻ ۾ بهتري بابت ڪيترائي تحقيقي بيان موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Jeon |first1=Suwon |last2=Yoon |first2=Sohyun |last3=Kim |first3=Yuna |last4=Shin |first4=Seoungwoo |last5=Ji |first5=Hyanggi |last6=Cho |first6=Eunae |last7=Park |first7=Deokhoon |last8=Jung |first8=Eunsun |date=2023 |title=The effect of Salix alba L. bark extract on dark circles in vitro and in vivo |journal=International Journal of Cosmetic Science |volume=45 |issue=5 |pages=636–646 |doi=10.1111/ics.12873 |pmid=37235713 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ahn |first1=Si-young |last2=Kim |first2=Kyung Ah |last3=Lee |first3=Sullim |last4=Kim |first4=Ki Hyun |date=1 October 2024 |title=Potential skin anti-aging effects of main phenolic compounds, tremulacin and tremuloidin from Salix chaenomeloides leaves on TNF-α-stimulated human dermal fibroblasts |journal=Chemico-Biological Interactions |volume=402 |article-number=111192 |doi=10.1016/j.cbi.2024.111192 |pmid=39127184 |bibcode=2024CBI...40211192A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Dou |first1=Jinze |last2=Ilina |first2=Polina |last3=Cruz |first3=Cristina D. |last4=Nurmi |first4=Denise |last5=Vidarte |first5=Paula Zegarra |last6=Rissanen |first6=Marja |last7=Tammela |first7=Päivi |last8=Vuorinen |first8=Tapani |date=8 November 2023 |title=Willow Bark-Derived Material with Antibacterial and Antibiofilm Properties for Potential Wound Dressing Applications |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=71 |issue=44 |pages=16554–16567 |doi=10.1021/acs.jafc.3c00849 |pmc=10636761 |pmid=37104679 |bibcode=2023JAFC...7116554D }}</ref> بيد مان حاصل ٿيندڙ فينولي مرڪبن کي چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ سان اهي چمڙي جي خرد حياتياتي نظام ۽ انزائمن سان سڌو رابطو ڪن ٿا، جنهن سبب سندن علاجِي [[حياتي دستيابي]] وڌي ٿي. بيد جو عرق مٿي جي چمڙي تي موجود ''[[مالاسيزيا]]'' ڦڦوند خلاف استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن سان [[خشڪي]] ۽ سوزش گهٽائڻ ۾ نمايان اثر حاصل ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Kalinowska |first1=Oliwia |last2=Maślana |first2=Julia |last3=Gilreath |first3=Andrea |date=19 March 2025 |title=The Treatment and Evaluation of Dandruff and Scalp Erythema with Fermented Salix purpurea Bark Extract |journal=Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology |language=English |volume=18 |pages=639–648 |doi=10.2147/CCID.S503915 |pmid=40129612 |pmc=11930920 |doi-access=free }}</ref> ===صنعتڪاري=== {{refimprove|date=October 2023}} [[File:A Modern Cricket Bat.jpg|thumb|[[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]] روايتي طور بيد جي ڪاٺ مان ٺاهيا ويندا آهن.]] ممڪن آهي ته انسانن جون سڀ کان اوائلي تيار ڪيل شيون بيد مان ٺهيل هجن. بيد مان ٺهيل مڇيءَ جو هڪ ڄار 8300 ق.م. جي زماني سان واسطو رکي ٿو.<ref>[https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html The palaeoenvironment of the Antrea Net Find] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208074119/https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html |date=8 December 2015 }} The Department of Geography, [[هلسنڪي يونيورسٽي]]</ref> ٽوڪريون، مڇي ڦاسائڻ جا ڦندا، ٽارين مان ٺهيل [[لوڙهو|لوڙها]] ۽ [[ٽارين ۽ مٽيءَ جي اڏاوت|ٽارين ۽ مٽيءَ سان ٺهيل گهرن جون ڀتيون]] جهڙا بنيادي هٿرادو سامان بيد جي سنهين ۽ لچڪدار ٽارين مان اڻيو ويندو هو. اهڙيون ٽاريون اڪثر [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] وڻن مان حاصل ڪيون وينديون هيون. ويلز جي روايتي [[ڪوراڪل]] ٻيڙيءَ جي هڪ قسم جي ڍانچي ۾ به بيد استعمال ٿيندو آهي. بيد جون سنهيون يا چيريل ٽاريون اڻي [[وڪر]] ٺاهيو ويندو آهي، جنهن جي استعمال جي تاريخ تمام پراڻي آهي. بيد جي ڪاٺ نسبتاً لچڪدار هوندي آهي، تنهنڪري اڻڻ دوران ٻين ڪيترين ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ گهٽ چيربي يا ٽٽندي آهي، ۽ ٽوڪري سازيءَ ۾ ان کي تيز ڪنڊن جي چوڌاري به آسانيءَ سان موڙي سگهجي ٿو. بيد جي ڪاٺ مان [[دٻو|دٻا]]، [[ٻهارا]]، [[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]]، [[ٻار کڻڻ جو تختو|ٻارن جا کڻڻ وارا تختا]]، ڪرسيون ۽ ٻيو فرنيچر، [[گڏي|گڏيون]]، [[بيد جي بانسري|بيد جون بانسريون]]، [[جهنڊي جو ٿنڀو|ٿنڀا]]، [[ٻاڦ وارو گهر|ٻاڦ وارا گهر]]، رانديڪا، خراد تي ٺهندڙ شيون، اوزارن جا هٿيا، [[ڪاٺي ورق]]، ڇڙيون ۽ [[سيٽي|سيٽيون]] ٺاهيون وينديون آهن. ان کان سواءِ بيد جي ڪاٺ مان [[ٽينن]]، [[ريشو]]، ڪاغذ، [[رسو]] ۽ ڏوري پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا. بيد کي [[ڊبل بيس]] ساز جي پٺين، پاسن ۽ اندرين تهن ٺاهڻ، ۽ بيس سازن جي مرمت لاءِ پٽيون ۽ بلاڪ ٺاهڻ ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===باغباني=== بيد جي ڇل جو پاڻيءَ ۾ تيار ڪيل عرق يورپي اتحاد ۾ ڦڦوند مار دوا طور استعمال ڪيو ويندو آهي. بيد جي ڇل جي عرق کي يورپي اتحاد ۽ برطانيا ۾ ”بنيادي مادو“ طور منظور ڪيو ويو آهي، جيڪو انگورن، صوفن ۽ آڙوءَ جي فصلن ۾ اسڪيب، آڙوءَ جي پنن جي وڪڙجڻ واري بيماري ۽ سفوفِي ڦڦوند جي روڪٿام لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == حوالا == {{حوالا}} shybw73yz2vq4gfz4c28ndfjcu38plo 400088 400086 2026-08-01T11:14:48Z Intisar Ali 8681 400088 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. ==درجابندي== جنس ''سالڪس'' جو سائنسي نالو پهريون ڀيرو [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ استعمال ڪيو.<ref name=IPNI_325916-2>{{cite web |title=''Salix'' L. |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/325916-2 |access-date=6 May 2021 }}</ref> ان وقت حياتياتي درجابندي ۾ [[قسمي نوع]] (ٽائپ اسپيشيز) جو جديد تصور موجود نه هو، تنهن ڪري لينيئس جي مقرر ڪيل جنسن لاءِ قسمي نوع بعد ۾ مقرر ڪيا ويا.<ref name=NHM_LPNTP>{{Citation |mode=cs1 |title=Introduction and Historical Perspective |website=The Linnaean Plant Name Typification Project |date=24 October 2022 |publisher=[[لنڊن قدرتي تاريخ عجائب گهر]]|doi=10.5519/qwv6u7j5 |url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/linnaean-typification/introduction.html |access-date=6 May 2021 |author1=Natural History Museum }}</ref> هن جنس جي قسمي نوع ''[[اڇو ولو|سالڪس alba]]'' آهي، جنهن جي بنياد تي ''Salix'' نالي کي محفوظ (conserved) رکيو ويو آهي.<ref name=IPNI_325916-2/> جنسي نالو ''سالڪس'' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، ۽ قديم رومي به اهو لفظ ولو جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name=Gen_Gat>Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen (German). 3rd ed., completely revised and expanded. Nikol, [[هيمبرگ]] 2005, {{ISBN|3-937872-16-7}} (reprint from 1996). pg. 552</ref> هڪ نظريي موجب هي لفظ اصل ۾ ڪنهن [[ڪلٽڪ ٻوليون|ڪلٽڪ ٻولي]] مان نڪتل آهي، جتي ''sal'' جي معنيٰ "ويجهو" ۽ ''lis'' جي معنيٰ "پاڻي" آهي، جيڪو ولو جي قدرتي رهائش ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name=FloraUSSR>{{cite book |last=Nazarov |first=M. I. |editor-last=Komarov |editor-first=Vladimir Leontyevich |editor-link=Vladimir Leontyevich Komarov |translator-last1=Landau |translator-first1=N. |date=1970 |orig-date=1936 |title=Flora of the U.S.S.R. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156050 |volume=5 |location=Jerusalem |publisher=[[اسرائيلي سائنسي ترجمن جو پروگرام]]|page=21 }}</ref> ولو جي درجابندي مختلف ذيلي جنسن (subgenera) ۾ ڪئي ويندي آهي، پر انهن جي حدبندي بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهن.<ref name="Wagner">{{Cite journal| doi = 10.3389/fpls.2021.662715 | volume = 12| article-number = 662715| last1 = Wagner| first1 = Natascha D.| last2 = Volf| first2 = Martin| last3 = Hörandl| first3 = Elvira| title = Highly Diverse Shrub Willows (''سالڪس'' L.) Share Highly Similar Plastomes| journal =[[فرنٽيئرز اِن پلانٽ سائنس]]| date = 3 September 2021| pmid = 34539686| pmc = 8448165| bibcode = 2021FrPS...1262715W| doi-access = free}}</ref> بناوٽي خاصيتن (مارفولاجي) تي ٻڌل اڀياس موجب هن جنس کي عام طور ٽي يا پنج ذيلي جنسن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''سالڪز'' (جنهن مان ڪجهه ماهر ''لانگيفولياء'' ۽ ''پروٽائٽئي'' کي الڳ ذيلي جنس قرار ڏين ٿا)، ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس''. جڏهن⁠ته فائيلوجينيٽڪ (ارتقائي) اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس'' هڪ ئي ارتقائي شاخ (ڪليڊ) سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Wagner"/> هن جنس جا سڀ کان پراڻا فوسل [[ايوسين]] دور جي شروعات ۾ اتر آمريڪا مان مليا آهن، جڏهن⁠ته يورپ ۾ ان جا قديم ترين فوسل ابتدائي [[اوليگوسين]] دور سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Collinson |first=Margaret E. |date=1992 |title=The early fossil history of Salicaceae: a brief review |journal=[[رائل سوسائٽي آف ايڊنبرگ جا مقالا: حياتياتي سائنس]] |volume=98 |pages=155–167 |doi=10.1017/S0269727000007521 }}</ref> ===چونڊيل جنسون=== {{Main|سالڪس جي نسلن جي فهرست}} جنس ''سالڪس'' ۾ لڳ ڀڳ 350 قسمن جا پن ڇڻندڙ وڻ ۽ [[جهنگ]] شامل آهن. انهن ۾ پاڻ ۾ آسانيءَ سان سنگم (ھائبرڊائيزيشن) ٿئي ٿو، ۽ اهڙين 160 کان وڌيڪ سنگمي جنسن کي سائنسي نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="POWO_325916-2" /> مشهور ولو جنسن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name=Mabberley>Mabberley, D.J. 1997. The Plant Book, Cambridge University Press #2: Cambridge.</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * ''[[سالڪس ائيجپٽئاڪا]]'' – مسڪ ولو * ''[[اڇو ولو|سالڪس البا]]'' – اڇو ولو * ''[[سالڪس امائگڊائيمائلس]]'' – پيچ پن وارو ولو * ''[[سالڪس آرڪٽيڪا]]'' – آرڪٽڪ ولو * ''[[سالڪس بيبيلونڪا]]'' – بابلي ولو يا روئيندڙ ولو * ''[[سالڪس بيبيئانا]]'' – بيڪڊ ولو * ''[[سالڪس ڪيپريئا]]'' – ٻڪري ولو * ''[[سالڪس سنيريا]]'' – ڀورو ولو * ''[[سالڪس ڊسڪلر]]'' – آمريڪي پسي ولو * ''[[سالڪس ايليگنوس]]'' – روزميري ولو * ''[[سالڪس ايوزينا]]'' – اوڀر ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس اگزيگئا]]'' – سنهو پن وارو ولو * ''[[سالڪس × فرجائلس]]'' – عام ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس گلوڪا]]'' – سرمائي ولو * ''[[سالڪس گوڊنگئي]]'' – گڊنگ جو ڪارو ولو * ''[[سالڪس ھربيشيا]]'' – بونا ولو * ''[[سالڪس ھمبولڊٽيئانا]]'' – همبولٽ ولو * ''[[سالڪس انٽيگرا]]'' * ''[[سالڪس ليئوگاٽا]]'' – ڳاڙهو ولو * ''[[سالڪس ليسيئوليپس]]'' – ارويو ولو * ''[[سالڪس ميڪروناٽا]]'' – سفصاف ولو * ''[[سالڪس نائگرا]]'' – ڪارو ولو * ''[[سالڪس پيراڊوڪسا]]'' * ''[[سالڪس پائروٽئي]]'' – ڪوريائي ولو * ''[[سالڪس پرپيوريئا]]'' – ارغواني ولو * ''[[سالڪس اسڪائولريانا]]'' – اسڪولر ولو * ''[[سالڪس سيپلڪرالس گروپ]]'' – سنگمي ولو جو گروهه * ''[[سالڪس ٽيٽراسپرما]]'' – ڀارتي ولو * ''[[سالڪس ٽرائينڊرا]]'' – بادامي پن وارو ولو * ''[[سالڪس ومنالس]]'' – عام اوسيئر ولو {{div col end}} ==ماحوليات== [[File:Bourgoyen knotted willow and woodpile.jpg|thumb|upright|[[پولاڊنگ|ڇانٽيل بيد]] ۽ ڪاٺين جو ڍير، [[بورخوئين-اوسيميرسن]]، [[گينٽ]]، [[بيلجيم]]]] [[File:Kopfweiden 1.jpg|thumb|[[برلن]] جي [[برٽزر گارٽن]] ۾ مارچ 2018ع دوران [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] بيد جو وڻ]] بيد جا وڻ [[ڇانوَ برداشت ڪندڙ]] هوندا آهن، پر عام طور تي انهن جي عمر نسبتاً گهٽ هوندي آهي. انهن کي وڌڻ ۽ قائم رهڻ لاءِ اهڙين قدرتي خللن (ڊسٽربنس) جي ضرورت هوندي آهي، جيئن اهي [[مخروطي وڻن]] يا وڏن پنڇڙن وڻن سان مقابلو ڪري سگهن. بيد جا ٻج تمام ننڍڙا ۽ وڏي تعداد ۾ پيدا ٿيندا آهن، جيڪي هوا ۽ پاڻي وسيلي پکڙجن ٿا، پر اهي فقط ڪجهه ڏينهن تائين ئي جيئرا رهندا آهن. انهن کي ڄمڻ لاءِ گرم ۽ نمي واري ماحول جي ضرورت هوندي آهي. بيد جا ٻوٽا ڪٽيل ٿڙن ۽ ٽارين مان به [[بي جِنسي واڌ]] (ويجيٽيٽو ريپراڊڪشن) ذريعي نوان ٻوٽا پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا گل ٿوري مقدار ۾ [[ماکي]] (نيڪٽر) پيدا ڪندا آهن، جنهن مان ماکيءَ جون مکيون [[ماکي]] تيار ڪنديون آهن. بهار جي شروعات ۾ پولن جو اهم ذريعو هجڻ سبب اهي ماکيءَ جي مکين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="Hageneder-2001" /> ڪيترائي جانور انهن جا پن چَرندا آهن يا انهن جي ٽارين ۾ پناهه وٺندا آهن.<ref name="Angier-1974" /> [[بيور]] بيد جي ٽارين کي بند ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا وڻ [[پَرن وارن جيتن]] (ليپڊوپٽيرا) جي ڪيترين ئي قسمن جي سنڊين لاءِ خوراڪ جو ذريعو آهن، جن ۾ [[مورننگ ڪلوڪ تتلي]] پڻ شامل آهي.<ref>"Mourning Cloak". Study of Northern Virginia Ecology. Fairfax County Public Schools.</ref> [[ڪاٺي ماڪوڙا]] (Wood ants) ۽ ٻيا ڪيترائي ماڪوڙا بيد جي وڻن تي رهندڙ [[افڊ]]ن جي پيدا ڪيل مٺي رطوبت ([[هني ڊيو]]) گڏ ڪرڻ لاءِ انهن تي ايندا آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[ڀنڀوريون]] پڻ ائين ڪنديون آهن. ===آفتون ۽ بيماريون=== بيد جون مختلف جنسون افڊن جي سؤ کان وڌيڪ قسمن جون ميزبان آهن، جيڪي ''[[چائٽوفورس]]'' ۽ ٻين جنسن سان تعلق رکن ٿيون.<ref>{{cite book|title=Aphids on the World's Trees|author1=Blackman, R. L.|author2=Eastop, V. F.|year=1994|publisher=CABI|isbn=978-0-85198-877-1|url=http://www.aphidsonworldsplants.info/w_HOSTS_S.htm#Salix}}{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اهي افڊ پنن جي هيٺئين سطح تي وڏيون ڪالونيون ٺاهي ٻوٽي جو رس چوسيندا آهن.<ref>{{cite book|title=Pests of Ornamental Trees, Shrubs and Flowers|author=David V. Alford|year=2012|page=78|publisher=Manson Publishing Limited |url=https://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604015345/http://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-date=4 June 2013|isbn=978-1-84076-162-7}}</ref> ''[[ڪورٿوچا ايليگنس]]'' ، جنهن کي بيد جو ليس بگ چيو وڃي ٿو، [[ٽنگيڊي]] خاندان جو هڪ جيت آهي جيڪو اتر آمريڪا ۾ بيد جي وڻن تي ملي ٿو. ''[[رهيبڊوفاگا روزاريا]]'' بيد تي ٺهندڙ هڪ قسم جي [[گال]] آهي. [[زنگ جي بيماري]] (رسٽ)، جيڪا ''[[ميلامپسورا]]'' جنس جي ڦڦوندن سبب ٿيندي آهي، بيد جي پنن کي نقصان پهچائيندي آهي ۽ انهن تي نارنگي رنگ جا داغ پيدا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Leaf Rust |author=Kenaley, Shawn C.|year=2010 |display-authors=etal}}</ref> ===تحفظ=== اتر آمريڪا جي ڪجهه [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي قبيلن]] قدرتي [[باهه جي ماحوليات]] جو حصو بڻجندڙ جهنگلي باهن کي جاري رهڻ ڏيندا هئا يا ڄاڻي واڻي باهه لڳائيندا هئا، جنهن سان بيد جي نون ٻوٽن جا جهنڊ ٻيهر اُڀرندا هئا. بيد جون ڪجهه جنسون آسٽريليا ۾ وڏي پيماني تي، خاص طور دريائن ۽ نالن جي ڪنارن تي [[ڪٽاءُ]] روڪڻ لاءِ پوکيون ويون. پر هاڻي اهي ڪيترن علائقن ۾ حملہ آور ٻوٽن (انويسو ويڊز) طور سڃاتيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏکڻ آسٽريليا جي وسيع علائقن تي پکڙجي مقامي نباتات کي متاثر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب انهن کي "قومي اهميت وارا نقصانڪار گاهه" قرار ڏنو ويو آهي، ۽ ڪيترائي پاڻيءَ جي حوضن جا انتظامي ادارا انهن کي هٽائي سندن جاءِ تي مقامي وڻ پوکي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.dse.vic.gov.au/dpi/nreninf.nsf/childdocs/-1C62D26CD3AF6FE44A2568B300051289-8E21A59E53B35BEFCA256BC80005C14F-E1EB709D7DCE1BC9CA256F070003E8D8-FAC3FFA202EA6384CA256BCF000AD522?open |title=Willows along watercourses: managing, removing and replacing |author=Albury/Wodonga Willow Management Working Group |date=December 1998 |publisher=Department of Primary Industries, State Government of Victoria}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Introduced willows can become invasive pests in Australia |first=Kurt W. |last=Cremer |year=2003 }}</ref> ==پوک ۽ واڌ== تقريباً بيد جون سڀئي جنسون [[قلمي پوک]] (ڪٽنگس) مان تمام آسانيءَ سان پاڙون ڪڍي وٺنديون آهن، يا جڏهن ٽٽل ٽاريون زمين تي ڪري پونديون آهن ته اتي به نوان ٻوٽا اُڀري ايندا آهن. هن جو هڪ مشهور استثنا [[پيچ ليف بيد]] (''[[سالڪس ايميگڊالائيڊس]]'') آهي، جيڪا آسانيءَ سان قلمي پوک مان نه وڌندي آهي. هڪ مشهور روايت موجب شاعر [[اليگزينڊر پوپ]] اسپين مان [[ليڊي سفولڪ]] ڏانهن موڪليل ٽارين جي هڪ ٻڌل گٺڙي مان هڪ ننڍڙي ٽاري حاصل ڪئي. هن اها ٽاري پوکي، جيڪا ڪاميابيءَ سان وڌي ويئي. ڏند ڪٿا موجب انگلينڊ جا سڀئي [[روئيندڙ بيد]] (ويپنگ ولو) انهيءَ پهرين پوکيل ٽاريءَ جي نسل مان آهن.<ref>{{cite book |last=Leland |first=John |url=https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela |title=Aliens in the Backyard: Plant and Animal Imports Into America |publisher=University of South Carolina Press |year=2005 |isbn=978-1-57003-582-1 |page=[https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela/page/70 70] |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |last=Laird |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=pCbC-QQx6iEC&pg=PA403 |title=The Flowering of the Landscape Garden: English Pleasure Grounds, 1720–1800 |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1999 |isbn=978-0-8122-3457-2 |page=403}}</ref> بيد جون جنسون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |last2=Weih |first2=Martin |last3=Romero |first3=Marta Abalos |last4=Charles |first4=John |last5=Hust |first5=Sarah |last6=McIvor |first6=Ian |last7=Karp |first7=Angelas |last8=Trybush |first8=Sviatlana |last9=Labrecque |first9=Michel |last10=Teodorescu |first10=Traian I. |last11=Singh |first11=Naresh B. |last12=Smart |first12=Lawrence B. |last13=Volk |first13=Timothy A. |title=Horticultural Reviews |chapter=Salix: Botany and Global Horticulture |date=2007 |pages=447–489 |doi=10.1002/9780470380147.ch8 |isbn=978-0-470-17153-0 }}</ref> انهن کي [[لوڙھو]] (ھيج) ٺاهڻ ۽ باغباني ۽ منظرسازي (لينڊ اسڪيپنگ) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. [[ٽوڪيو]]، [[جاپان]] جي مشهور واپاري علائقي [[گنزا]] ۾ بيد جي پوک جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي، ۽ اهو علائقو بيد جي وڻن سان سينگاريل گهٽين جي ڪري خاص شهرت رکي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.motoji.co.jp/blogs/reading/en-ginzas-willow-dyeing|title=Ginza's Willow Dyeing|website=銀座もとじオンラインショップ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ginza.jp/en/event/9829|title=The 12th Ginza Willow Festival|website=GINZA OFFICIAL}}</ref> ===هائبرڊ ۽ پوکيل قسم=== [[File:Weeping Willow by Pond.jpg|thumb|upright|[[روئيندڙ بيد]]، بيد جي ٻن مختلف قسمن جي هائبرڊ جو هڪ مثال]] بيد جون مختلف جنسون هڪ ٻئي سان آسانيءَ سان ملاپ (ڪراس-پولينيشن) ڪري سگهن ٿيون، تنهنڪري ڪيترائي [[هائبرڊ]] قدرتي طور ۽ انساني پوک ذريعي وجود ۾ آيا آهن. انهن مان سڀ کان مشهور [[زينتي ٻوٽو|زينتي]] مثال [[روئيندڙ بيد]] (''سالڪس × سيپلڪرالس'') آهي، جيڪو چين جي [[پيڪنگ بيد]] (''[[سالڪس بابيلونيڪا]]'') ۽ يورپ جي [[اڇي بيد]] (''[[سالڪس البا]]'') جي ملاپ مان پيدا ٿيو آهي. وڏي پيماني تي پوکيل چيني بيد ''[[سالڪس ماتسودانا]]'' کي هاڻي ''سالڪس بابيلونيڪا'' جو هم معنيٰ (سنانم) نالو سمجهيو وڃي ٿو. صدين کان ''سالڪس'' جون بيشمار [[پوکيل قسمون]] (ڪلٽيويٽر) تيار ڪيون ۽ ناليون ويون آهن. بهتر فني ۽ زينتي خاصيتن واريون نيون قسمون چونڊي مختلف مقصدن لاءِ متعارف ڪرايون ويون آهن. ''سالڪس'' جون ڪيترين ئي پوکيل قسمن ۽ قدرتي جنسن کي [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[گارڊن ميرٽ ايوارڊ]] (اوارڊ آف گارڊن ميرٽ) پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=March 2020 |title=AGM Plants March 2020 |url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |access-date=9 September 2020 |website=rhs.org |publisher=The Royal Horticultural Society}}</ref> تازن سالن ۾ ''سالڪس'' حياتياتي توانائي (بايو انرجي) جي پيداوار ۽ مختلف [[ماحولي نظام جون خدمتون]] (ايڪوسسٽم سورسز) فراهم ڪرڻ لاءِ پڻ اهميت حاصل ڪئي آهي.<ref>{{Cn|date=June 2023}}</ref> 2021ع تائين بيد جي هائبرڊن ۽ پوکيل قسمن جا نالا گڏ ڪري محفوظ ڪرڻ جو ڪم گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري (FAO) جي [[بين الاقوامي پوکيل قسمن جي رجسٽريشن اٿارٽي]] (انٽرنيشنل ڪلٽيويٽر رجسٽريشن اٿارٽي – ICRA) جي ''سالڪس'' بابت ڪم ڪندڙ گروهه جي ذميواري هئي، پر هاڻي اهو گروهه فعال نه رهيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |title=Compilation of the Checklist for Cultivars of Salix L. (Willow) |journal=HortScience |date=2015 |volume=50 |issue=11 |pages=1608–1609 |doi=10.21273/HORTSCI.50.11.1608 |doi-access=free }}</ref> ==استعمال== [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] جي [[ڪنوآلٽ ماڻهو|ڪنوآلٽ ماڻهن]] بيد جي ڇل مان [[ڏوري]] ٺاهيندا هئا، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن [[هارپون]] جي رسيءَ طور ڪم ايندي هئي. ٻين ڪجهه آمريڪي مقامي قبيلن بيد جي ڪاٺ کي [[رڳڙ سان باهه ٻارڻ|رڳڙ وسيلي باهه ٻارڻ]]، نرم ٽارين کي [[ٽوڪري اڻڻ|ٽوڪريون اڻڻ]]، ۽ شاخن توڙي ٿڙن کي مڇي پڪڙڻ وارن [[مڇي روڪ بند|بندن]] سميت مختلف شين جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="Arno-2020" /> ===لوڪ طب ۾ استعمال جي تاريخ=== بيد جي پنن ۽ ڇل جو ذڪر [[آشور]]، [[سومر]] ۽ [[قديم مصر]] جي آڳاٽن متنن ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite web |date=16 April 2015 |title=Tales and a Tune of the Willow |url=https://www.metmuseum.org/perspectives/tales-and-a-tune-of-the-willow |access-date=17 April 2025 |website=The Metropolitan Museum of Art }}</ref><ref name="Mahdi-2006">{{Cite journal |last1=Mahdi |first1=J. G. |last2=Mahdi |first2=A. J. |last3=Mahdi |first3=A. J. |last4=Bowen |first4=I. D. |date=2006 |title=The historical analysis of aspirin discovery, its relation to the willow tree and antiproliferative and anticancer potential |journal=Cell Proliferation |volume=39 |issue=2 |pages=147–155 |doi=10.1111/j.1365-2184.2006.00377.x |pmc=6496865 |pmid=16542349}}</ref> [[قديم يونان]] ۾ طبيب [[هپوڪريٽس]] پنجين صدي ق.م. دوران لوڪ دوا طور ان جي خاصيتن بابت لکيو.<ref name="Mahdi-2006" /> [[ميسوپوٽيميا]] جي [[ميخي لکت]] وارن متنن جي تشريح ڪرڻ ڏکيو ڪم آهي، خاص طور جڏهن ڪنهن مخصوص ٻوٽي جي جنس کي ڪنهن سڃاڻپ جوڳي بيماريءَ جي علاج لاءِ استعمال ڪرڻ بابت شاهدي ڳولڻي هجي. ستين کان ٽين صدي ق.م. جي بابلي لکتن مان لڳ ڀڳ 5,000 طبي نسخا سڃاتا ويا آهن، جن ۾ 340 مختلف ٻوٽن مان تيار ڪيل 1,300 دوائون شامل هيون. انهن مان ڪنهن نسخي جو بيد سان تعلق هو يا نه، اهو يقيني ناهي.<ref>{{cite web |last1=Boeck |first1=Barbara |title=Investigating the healing arts of Ancient Mesopotamia |url=https://researchoutreach.org/articles/investigating-healing-arts-ancient-mesopotamia/ |website=Research Outreach |date=28 October 2020 |access-date=20 February 2022}}</ref> سومري داستان ''[[گلگامش، اينڪيدو ۽ هيٺين دنيا]]'' ۾ هالوپو وڻ جا ٻج بانجھپڻي جي علاج طور تجويز ڪيا ويا آهن، پر ”هالوپو وڻ“ مان مراد بلوط، پوپلر يا بيد مان ڪو به وڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Böck |first1=Barbara |title=Proverbs 30:18–19 in the light of ancient mesopotamian cuneiform texts |journal=Sefarad |date=30 December 2009 |volume=69 |issue=2 |pages=263–279 |doi=10.3989/sefarad.2009.v69.i2.595 |doi-access=free |hdl=10261/20729 |hdl-access=free }}</ref> قديم مصري [[ايبرس پيپائرس]] ۾ بيد جو، جنهن جي جنس غير يقيني آهي، ٽن علاجن ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ علاج اهڙي پيچيدي پلستر واري نسخي جو حصو هو، جيڪو ”''ميٽ'' کي نرم ۽ لچڪدار بڻائڻ“ لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان نسخي ۾ 36 ٻيا جزا پڻ شامل هئا، جن ۾ ”ڊوم کجيءَ جو ميوو، ڦريون ۽ اما اناج“ شامل هئا. ''ميٽ'' جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته ان جو تعلق اعصابي سرشتي سان هجي. ٻئي علاج ۾ ”سخت ڪمزوري“ لاءِ سائي بيد جي وڻ مان ورتل ”ڪانو“ کي گڏهه جي مني، تازي ماني، ميداني جڙي ٻوٽين، انجيرن، انگورن ۽ شراب سان ملائي استعمال ڪيو ويندو هو. آخر ۾، بيد کي ”چرٻيءَ واري گوشت، انجيرن، کجين، لوبان، ٿوم ۽ مٺي بيئر“ مان تيار ڪيل مرڪب ۾ گاڙهو ڪندڙ جزو طور استعمال ڪيو ويندو هو، جيئن دل کي صحيح نموني ڪم ڪرڻ ۽ خوراڪ قبول ڪرڻ جي قابل بڻائي سگهجي.<ref>{{cite book |last1=Bryan |first1=Cyril |title=Ancient Egyptian Medicine: the Papyrus Ebers |date=1974 |publisher=Ares Publishing Inc. |location=Chicago |hdl=2027/coo.31924073200077 |hdl-access=free }}{{pn|date=July 2026}}</ref> رومي ليکڪ [[آئولس ڪارنيليئس سيلسس]] بيد جو فقط هڪ ڀيرو ذڪر ڪيو آهي. هن لکيو ته بيد جي پنن کي ڪُٽي سرڪي ۾ اُٻارڻ کان پوءِ [[رحم جو لهي اچڻ|رحم جي لهي اچڻ]] جي علاج لاءِ استعمال ڪيو وڃي. پر اهو واضح ناهي ته هو ان مان ڪهڙو طبي اثر وٺڻ چاهيندو هو. ممڪن ناهي ته مقصد سور گهٽائڻ هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ايندڙ ئي فقري ۾ [[داغڻ]] جي سفارش ڪئي آهي.<ref>''De Medicina'', book VI, p. 287, chapter 18, section 10.</ref><ref>{{cite book |last1=Celsus |first1=Aurus Cornelius |title=De Medicina |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/6*.html |access-date=4 January 2022}}</ref> [[نڪولس ڪلپيپر]] پنهنجي ڪتاب ''دي ڪامپليٽ هربل'' ۾ بيد جا ڪيترائي استعمال بيان ڪيا آهن،<ref>{{cite book |last1=Culpeper |first1=Nicholas |title=The Complete Herbal |date=1653 |location=London |url=https://www.gutenberg.org/files/49513/49513-h/49513-h.htm}}</ref> جن ۾ زخمن مان رت وهڻ روڪڻ، مرد يا عورت ۾ ”شهوت جي گرمي گهٽائڻ“ ۽ پيشاب جاري ڪرڻ، ”جيڪڏهن اهو بند ٿيل هجي“، شامل آهن. پر هن بيد جي ڪنهن به مفروضاتي درد گهٽائيندڙ خاصيت جو ذڪر نه ڪيو. هن جي اها سفارش ته بيد جي ڇل جي ساڙيل رک کي سرڪي سان ملائي ”مهڪا، ڪارن ۽ وڌيل گوشت“ کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جديد دور ۾ [[سيليسيلڪ تيزاب]] جي استعمال سان مشابهت رکي ٿي. [[وليم ٽرنر (فطرتدان)|وليم ٽرنر]] جو بيان، جيڪو لڳ ڀڳ 1597ع ۾ لکيو ويو، ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿو ته بيد جا پن ۽ ڇل، جيڪڏهن شراب ۾ اُٻاري پيئجن، ته ”رت ٿڪڻ ۽ ٻين هر قسم جي رت وهڻ کي روڪي سگهن ٿا“. هن بخار جو علاج پڻ ڄاڻايو ۽ لکيو ته: ”سائيون ٽاريون پنن سميت بخار ۾ ورتل مريضن جي ڪمرن ۾ آڻي سندن بسترن جي چوڌاري رکي سگهجن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هوا جي گرمي کي تمام گهڻو ٿڌو ڪن ٿيون، جيڪا ڳالهه بيمار مريضن لاءِ نهايت تازگي ڏيندڙ آهي.“<ref>{{cite web |last1=Turner |first1=William |title=The Herball, or Generall Historie of Plantes |url=https://www.exclassics.com/herbal/herbalv50587.htm |access-date=8 January 2022}}</ref> 1763ع ۾ انگلينڊ جي آڪسفورڊشائر ۾ چپنگ نارٽن سان تعلق رکندڙ پادري [[ايڊورڊ اسٽون (فطري فلسفي)|ايڊورڊ اسٽون]]، [[رائل سوسائٽي]] ڏانهن هڪ خط موڪليو، جنهن ۾ هن اڇي بيد (''Salix alba'') جي پيٺل ڇل تي ڪيل تجربن جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal |last1=Stone |first1=Edward |title=XXXII. An account of the success of the bark of the willow in the cure of agues. In a letter to the Right Honourable George Earl of Macclesfield, President of R. S. from the Rev. Mr. Edward Stone, of Chipping-Norton in Oxfordshire |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1763 |issue=53 |pages=195–200 |doi=10.1098/rstl.1763.0033 }}</ref> هن محسوس ڪيو هو ته بيد جي ڇل جو ذائقو ”پيرووي ڇل“ يعني [[سنڪونا]] وانگر ڪڙو هو، جيڪو بخار جي علاج لاءِ استعمال ٿيندو هو، تنهنڪري هن اندازو لڳايو ته بيد به ساڳيو اثر ڏيئي سگهي ٿو. هن ڪيترن سالن دوران لڳ ڀڳ پنجاهه مريضن تي ان کي آزمايو ۽ ان کي خاص طور سنڪونا سان ملائڻ جي صورت ۾ تمام اثرائتو قرار ڏنو. اهو اثر واقعي موجود هو يا نه، ان بابت پڪ ناهي. جيتوڻيڪ ان دور ۾ ٻين ماڻهن به اسٽون جي علاج تي تجربا ڪيا، پر طبي ماهرن ان کي ڪڏهن به باقاعدي قبول نه ڪيو.<ref name=Jeffreys>{{cite book |last1=Jeffreys |first1=Diarmuid |title=Aspirin: the story of a wonder drug |date=2004 |publisher=Bloomsbury |location=London}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪنفيڊريٽ فوجن پڻ مليريا جي علاج لاءِ بيد تي تجربا ڪيا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.<ref>{{cite journal |last1=Hasegawa |first1=Guy R. |title=Quinine Substitutes in the Confederate Army |journal=Military Medicine |date=2007 |volume=172 |issue=6 |pages=650–655 |doi=10.7205/MILMED.172.6.650 |pmid=17615851 |doi-access=free }}</ref> فرانسيسي ناول نگار [[جولس ورن]] پنهنجي ناول ''[[پراسرار ٻيٽ]]'' (1875ع) ۾ بيد جي طبي استعمال بابت ان دور جي سائنسي ڄاڻ بيان ڪئي، جڏهن سندس هڪ ڪردار هربرٽ يا هاربرٽ برائون گوليءَ جي زخم سبب پيدا ٿيل بخار ۾ مبتلا هو. هن لکيو: ”بيد جي ڇل کي واقعي پيرووي ڇل جو مناسب متبادل سمجهيو ويو آهي، جيئن گهوڙي شاهه بلوط جي ڇل، هولي جا پن، سنيڪ روٽ وغيره.“ ڪهاڻيءَ ۾ هربرٽ جو علاج پيٺل بيد جي ڇل سان ڪيو وڃي ٿو، پر ان مان ڪو فائدو نه ٿو ٿئي، ۽ هو تڏهن بچي ٿو جڏهن ڪئنين جو ذخيرو ملي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Verne |first1=Jules |title=The Mysterious Island |date=2010 |publisher=Wordsworth Editions Ltd. |location=Ware |isbn=978-1-84022-624-9 |page=430}}</ref> ناول مان واضح آهي ته ان وقت بخار جي سببن بابت سمجهه محدود هئي، ۽ بيد جي استعمال سان ڪنهن ممڪن درد گهٽائيندڙ اثر جو ڪو به اشارو موجود ناهي. بيد ۽ ٻين ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ سيليسيليٽ جي حقيقي طبي استعمال بابت پهرين پائيدار شاهدي 1876ع ۾ سامهون آئي، جڏهن اسڪاٽش طبيب [[ٿامس جان ميڪليگن]] تيز [[روميت]] جي علاج لاءِ [[سيليسن]] تي تجربا ڪيا ۽ نمايان ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن بابت هن ''[[دي لينسٽ]]'' ۾ رپورٽ ڏني.<ref>{{cite journal |last1=MacLagan |first1=T. |title=The treatment of acute rheumatism by salicin |journal=The Lancet |date=28 October 1876 |volume=108 |issue=2774 |page=383 |doi=10.1016/S0140-6736(02)49509-8 }}</ref> ساڳئي وقت جرمن سائنسدانن سيليسيلڪ تيزاب کي سوڊيم جي لوڻ، يعني سوڊيم سيليسيليٽ، جي صورت ۾ آزمايو، پر انهن کي گهٽ ڪاميابي ۽ وڌيڪ سخت ناڪاري اثر سامهون آيا.<ref>{{cite journal |last1=Maclagan |first1=T |title=The treatment of acute rheumatism |journal=The Lancet |date=April 1900 |volume=155 |issue=3998 |pages=1094 |doi=10.1016/S0140-6736(01)70583-1 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Buchanan |first1=W. W. |title=The Treatment of Acute Rheumatism by Salicin, by T. J. Maclagan — ''The Lancet'', 1876 |journal=The Journal of Rheumatology |date=2002 |volume=29 |issue=6 |pages=1321–1323 |pmid=12064852 }}</ref> سيليسن سان رومياتي بخار جو علاج آهستي آهستي طبي حلقن ۾ ڪجهه حد تائين قبوليت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite journal |title=Does Sodium Salicylate Cure Rheumatic Fever ? |journal=QJM: An International Journal of Medicine |date=1948 |doi=10.1093/oxfordjournals.qjmed.a066510 }}</ref> 1880ع واري ڏهاڪي ۾ [[ايسيٽانيلائيڊ]] جي دريافت سان ”ايسيٽائليشن“ جو رجحان پيدا ٿيو، جنهن دوران ڪيمياگر مختلف خوشبودار نامياتي مرڪبن ۾ ايسيٽائل گروهه شامل ڪرڻ جا تجربا ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite journal |last1=Fürstenwerth |first1=Hauke |title=Letter by Fürstenwerth Regarding Article, "Aspirin: A Historical and Contemporary Therapeutic Overview" |journal=Circulation |year=2011 |volume=124 |issue=12 |pages=e332; author reply e333 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.111.038133 |pmid=21931098 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ 1853ع ۾ ڪيمياگر [[شارل فريڊرڪ گيرارڊ]] دوا سوڊيم سيليسيليٽ کي [[ايسيٽائل ڪلورائيڊ]] سان عمل ڪرائي پهريون ڀيرو [[ايسيٽائل سيليسيلڪ تيزاب]] تيار ڪيو هو.<ref name="Jeffreys2008">{{cite book |last=Jeffreys |first=Diarmuid |date=2008 |title=Aspirin the remarkable story of a wonder drug |url=https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908213430/https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-date=8 September 2017 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-59691-816-0 |pages=46–48}}</ref> چاليهن کان وڌيڪ سالن کان پوءِ، 1897ع ۾ [[فيلڪس هوفمان]] ساڳيو تيزاب تيار ڪيو، جيڪو سندس صورت ۾ ''[[اسپيريا]]'' ٻوٽي مان حاصل ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Bayer AG |title=All About Aspirin and its History |url=https://www.bayer.com/en/products/aspirin}}</ref> 1899ع ۾ معلوم ٿيو ته هن تيزاب ۾ [[درد گهٽائيندڙ]] اثر موجود آهي. هوفمان جي ملازمت ڏيندڙ ڪمپني [[بائر]] ان تيزاب جو نالو ”[[اسپرين]]“ رکيو. تنهنڪري اسپرين جي دريافت جو بيد سان تعلق رڳو اڻسڌي طرح آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[ڊينيئل موئرمين]] آمريڪا جي مقامي ماڻهن پاران بيد جي ڪيترن استعمالن بابت رپورٽ ڏني. هڪ جديد ميداني رهنما ڪتاب دعويٰ ڪري ٿو ته آمريڪا جي مختلف علائقن جا مقامي ماڻهو بيد کي پنهنجن طبي علاجن جو بنيادي جزو سمجهندا هئا ۽ ان جي ڇل کي ڳلي جي سور ۽ تپ دق جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪندا هئا. ان ۾ وڌيڪ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته: ”ڪيترن حوالن ۾ ذڪر آهي ته مٿي جي سور ۽ ٻين سورن لاءِ بيد جي ڇل چٻاڙي ويندي هئي، جيڪا ظاهري طرح اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ اسپرين جي تياريءَ جي اڳڪٿي هئي.“<ref name="Arno-2020" /> ===جديد طبي استعمال=== بيد جا جڙي ٻوٽين تي ٻڌل استعمال جديد دور تائين جاري رهيا آهن.<ref>European Medicines Agency (31 January 2017). [https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex Assessment report on Salix [various species including S. purpurea L., S. daphnoides Vill., S. fragilis L.], cortex Final]</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[موڊ گريو]] اڇي بيد (''Salix alba'') جي ڇل ۽ پيٺل پاڙ کي [[طاقت ڏيندڙ دوا|طاقت ڏيندڙ]]، وقفي وقفي سان ٿيندڙ بخار کي روڪيندڙ ۽ [[سڪڙيندڙ دوا|سڪڙيندڙ]] خاصيتن سبب استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪيو. هن ان کي بد هاضمي، پيٽ جي ڪيڙن، دائمي دستن ۽ پيچش جي علاج لاءِ تجويز ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Grieve |first1=Maud |title=A Modern Herbal |date=1969 |publisher=Dorset Press |isbn=0-88029-921-5 |url=https://archive.org/details/modernherbalmedi0000grie/}}</ref> ٻين جڙي ٻوٽين جي ماهرن وانگر هن به بيد جي ڪنهن درد گهٽائيندڙ اثر جو ذڪر نه ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين اسپرين بابت ڄاڻ وڏي پيماني تي پکڙجي چڪي هئي. هوءَ [[ٽينن]] کي بيد جو فعال جزو سمجهندي هئي. اسپرين جي ايجاد کان گهڻو پوءِ اهو خيال سامهون آيو ته بيد جي ڇل هڪ اثرائتي سور گهٽائيندڙ دوا آهي.<ref>{{cite web |last1=Martyr |first1=Phillippa |editor-first1=Anna |editor-last1=Evangeli |title=Hippocrates and willow bark? What you know about the history of aspirin is probably wrong |date=18 October 2020 |doi=10.64628/AA.ga4ayhwa5 |url=https://theconversation.com/hippocrates-and-willow-bark-what-you-know-about-the-history-of-aspirin-is-probably-wrong-148087 |access-date=10 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |last1=Propatier |first1=Stephen |title=The Mythology of Aspirin |work=Skeptoid |url=https://skeptoid.com/blog/2014/05/22/the-mythology-of-asprin/ |access-date=10 January 2022}}</ref> اهو خيال گهڻو ڪري ان غلط عقيدي تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو ته بيد ۾ خود اسپرين موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Bartram |first1=Thomas |title=The Encyclopedia of Herbal Medicine |date=1998}}</ref> اهڙا مضمون، جن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته آڳاٽن ماڻهن بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو، ''[[برٽش جرنل آف هيمٽالاجي]]'' جهڙن علمي رسالن ۾ پڻ ڇپيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Desborough |first1=M. J. R. |title=The aspirin story – from willow to wonder drug |journal=British Journal of Haematology |date=2017 |volume=177 |issue=5 |pages=674–683 |doi=10.1111/bjh.14520|pmid=28106908 |doi-access=free }}</ref> هاڻي ڪيترائي تحقيقي مقالا، ڪتاب ۽ مضمون اها دعويٰ ورجائين ٿا ته قديم ماڻهو بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا، ۽ ان مقصد لاءِ بيد تي ٻڌل ڪيترائي پيداوار پڻ وڪري لاءِ موجود آهن.<ref>{{cite web |last1=Mount Sinai Health System |title=Willow bark |url=https://www.mountsinai.org/health-library/herb/willow-bark |access-date=10 April 2022}}</ref> بيد جي ڇل ۾ سيليسن جي مقدار گهٽ هوندي آهي ۽ اها اسپرين کان مختلف طريقي سان ڪم ڪندي آهي. اها معدي کي نقصان پهچائڻ کان سواءِ نسبتاً نرم، پر وڌيڪ وسيع [[سوزش گهٽائيندڙ]] اثر فراهم ڪري سگهي ٿي، تنهن هوندي به اسپرين کان الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Vlachojannis |first1=J. |last2=Magora |first2=F.|last3=Chrubasik |first3=S.|title=Willow species and aspirin: different mechanism of actions |journal=Phytotherapy Research |date=2011 |volume=27 |issue=7 |pages=1102–1104 |doi=10.1002/ptr.3386 |pmid=21226125 }}</ref> [[يورپي اتحاد]] جي [[جڙي ٻوٽين وارين دوائن بابت ڪميٽي]] اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته بيد جي ڇل جا خشڪ عرق [[هيٺين چيلهه جو سور|هيٺين چيلهه جي سور]] جي مختصر مدي واري علاج لاءِ دوا طور استعمال ڪري سگهجن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ طبي شاهديون انهن جي حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ جي حمايت ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=31 December 2009 |title=Salicis cortex – herbal medicinal product |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex |access-date=20 June 2025 |website=European Medicines Agency }}</ref> ===چمڙي بابت استعمال=== جديد طب ۾ بيد جي عرق کي کائڻ يا پيئڻ واري صورت ۾ محدود علاجِي استعمال حاصل ٿيو آهي، پر چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ وارو استعمال وڌيڪ عام ٿي ويو آهي. ''سالڪس'' مان تيار ڪيل جڙي ٻوٽين وارين دوائن کي چمڙي تي لڳائڻ سان چمڙي جي رت جي رڳن، سج جي روشني سبب پيدا ٿيندڙ چمڙي جي پوڙهائپ، ۽ زخمن جي ڀرجڻ ۾ بهتري بابت ڪيترائي تحقيقي بيان موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Jeon |first1=Suwon |last2=Yoon |first2=Sohyun |last3=Kim |first3=Yuna |last4=Shin |first4=Seoungwoo |last5=Ji |first5=Hyanggi |last6=Cho |first6=Eunae |last7=Park |first7=Deokhoon |last8=Jung |first8=Eunsun |date=2023 |title=The effect of Salix alba L. bark extract on dark circles in vitro and in vivo |journal=International Journal of Cosmetic Science |volume=45 |issue=5 |pages=636–646 |doi=10.1111/ics.12873 |pmid=37235713 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ahn |first1=Si-young |last2=Kim |first2=Kyung Ah |last3=Lee |first3=Sullim |last4=Kim |first4=Ki Hyun |date=1 October 2024 |title=Potential skin anti-aging effects of main phenolic compounds, tremulacin and tremuloidin from Salix chaenomeloides leaves on TNF-α-stimulated human dermal fibroblasts |journal=Chemico-Biological Interactions |volume=402 |article-number=111192 |doi=10.1016/j.cbi.2024.111192 |pmid=39127184 |bibcode=2024CBI...40211192A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Dou |first1=Jinze |last2=Ilina |first2=Polina |last3=Cruz |first3=Cristina D. |last4=Nurmi |first4=Denise |last5=Vidarte |first5=Paula Zegarra |last6=Rissanen |first6=Marja |last7=Tammela |first7=Päivi |last8=Vuorinen |first8=Tapani |date=8 November 2023 |title=Willow Bark-Derived Material with Antibacterial and Antibiofilm Properties for Potential Wound Dressing Applications |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=71 |issue=44 |pages=16554–16567 |doi=10.1021/acs.jafc.3c00849 |pmc=10636761 |pmid=37104679 |bibcode=2023JAFC...7116554D }}</ref> بيد مان حاصل ٿيندڙ فينولي مرڪبن کي چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ سان اهي چمڙي جي خرد حياتياتي نظام ۽ انزائمن سان سڌو رابطو ڪن ٿا، جنهن سبب سندن علاجِي [[حياتي دستيابي]] وڌي ٿي. بيد جو عرق مٿي جي چمڙي تي موجود ''[[مالاسيزيا]]'' ڦڦوند خلاف استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن سان [[خشڪي]] ۽ سوزش گهٽائڻ ۾ نمايان اثر حاصل ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Kalinowska |first1=Oliwia |last2=Maślana |first2=Julia |last3=Gilreath |first3=Andrea |date=19 March 2025 |title=The Treatment and Evaluation of Dandruff and Scalp Erythema with Fermented Salix purpurea Bark Extract |journal=Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology |language=English |volume=18 |pages=639–648 |doi=10.2147/CCID.S503915 |pmid=40129612 |pmc=11930920 |doi-access=free }}</ref> ===صنعتڪاري=== {{refimprove|date=October 2023}} [[File:A Modern Cricket Bat.jpg|thumb|[[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]] روايتي طور بيد جي ڪاٺ مان ٺاهيا ويندا آهن.]] ممڪن آهي ته انسانن جون سڀ کان اوائلي تيار ڪيل شيون بيد مان ٺهيل هجن. بيد مان ٺهيل مڇيءَ جو هڪ ڄار 8300 ق.م. جي زماني سان واسطو رکي ٿو.<ref>[https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html The palaeoenvironment of the Antrea Net Find] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208074119/https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html |date=8 December 2015 }} The Department of Geography, [[هلسنڪي يونيورسٽي]]</ref> ٽوڪريون، مڇي ڦاسائڻ جا ڦندا، ٽارين مان ٺهيل [[لوڙهو|لوڙها]] ۽ [[ٽارين ۽ مٽيءَ جي اڏاوت|ٽارين ۽ مٽيءَ سان ٺهيل گهرن جون ڀتيون]] جهڙا بنيادي هٿرادو سامان بيد جي سنهين ۽ لچڪدار ٽارين مان اڻيو ويندو هو. اهڙيون ٽاريون اڪثر [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] وڻن مان حاصل ڪيون وينديون هيون. ويلز جي روايتي [[ڪوراڪل]] ٻيڙيءَ جي هڪ قسم جي ڍانچي ۾ به بيد استعمال ٿيندو آهي. بيد جون سنهيون يا چيريل ٽاريون اڻي [[وڪر]] ٺاهيو ويندو آهي، جنهن جي استعمال جي تاريخ تمام پراڻي آهي. بيد جي ڪاٺ نسبتاً لچڪدار هوندي آهي، تنهنڪري اڻڻ دوران ٻين ڪيترين ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ گهٽ چيربي يا ٽٽندي آهي، ۽ ٽوڪري سازيءَ ۾ ان کي تيز ڪنڊن جي چوڌاري به آسانيءَ سان موڙي سگهجي ٿو. بيد جي ڪاٺ مان [[دٻو|دٻا]]، [[ٻهارا]]، [[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]]، [[ٻار کڻڻ جو تختو|ٻارن جا کڻڻ وارا تختا]]، ڪرسيون ۽ ٻيو فرنيچر، [[گڏي|گڏيون]]، [[بيد جي بانسري|بيد جون بانسريون]]، [[جهنڊي جو ٿنڀو|ٿنڀا]]، [[ٻاڦ وارو گهر|ٻاڦ وارا گهر]]، رانديڪا، خراد تي ٺهندڙ شيون، اوزارن جا هٿيا، [[ڪاٺي ورق]]، ڇڙيون ۽ [[سيٽي|سيٽيون]] ٺاهيون وينديون آهن. ان کان سواءِ بيد جي ڪاٺ مان [[ٽينن]]، [[ريشو]]، ڪاغذ، [[رسو]] ۽ ڏوري پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا. بيد کي [[ڊبل بيس]] ساز جي پٺين، پاسن ۽ اندرين تهن ٺاهڻ، ۽ بيس سازن جي مرمت لاءِ پٽيون ۽ بلاڪ ٺاهڻ ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===باغباني=== بيد جي ڇل جو پاڻيءَ ۾ تيار ڪيل عرق يورپي اتحاد ۾ ڦڦوند مار دوا طور استعمال ڪيو ويندو آهي. بيد جي ڇل جي عرق کي يورپي اتحاد ۽ برطانيا ۾ ”بنيادي مادو“ طور منظور ڪيو ويو آهي، جيڪو انگورن، صوفن ۽ آڙوءَ جي فصلن ۾ اسڪيب، آڙوءَ جي پنن جي وڪڙجڻ واري بيماري ۽ سفوفِي ڦڦوند جي روڪٿام لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == حوالا == {{حوالا}} abg9ap60604fv5hnngb6zmcnxvgs63n 400089 400088 2026-08-01T11:15:17Z Intisar Ali 8681 400089 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. ==درجابندي== جنس ''سالڪس'' جو سائنسي نالو پهريون ڀيرو [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ استعمال ڪيو.<ref name=IPNI_325916-2>{{cite web |title=''Salix'' L. |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/325916-2 |access-date=6 May 2021 }}</ref> ان وقت حياتياتي درجابندي ۾ [[قسمي نوع]] (ٽائپ اسپيشيز) جو جديد تصور موجود نه هو، تنهن ڪري لينيئس جي مقرر ڪيل جنسن لاءِ قسمي نوع بعد ۾ مقرر ڪيا ويا.<ref name=NHM_LPNTP>{{Citation |mode=cs1 |title=Introduction and Historical Perspective |website=The Linnaean Plant Name Typification Project |date=24 October 2022 |publisher=[[لنڊن قدرتي تاريخ عجائب گهر]]|doi=10.5519/qwv6u7j5 |url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/linnaean-typification/introduction.html |access-date=6 May 2021 |author1=Natural History Museum }}</ref> هن جنس جي قسمي نوع ''[[اڇو ولو|سالڪس alba]]'' آهي، جنهن جي بنياد تي ''Salix'' نالي کي محفوظ (conserved) رکيو ويو آهي.<ref name=IPNI_325916-2/> جنسي نالو ''سالڪس'' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، ۽ قديم رومي به اهو لفظ ولو جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name=Gen_Gat>Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen (German). 3rd ed., completely revised and expanded. Nikol, [[هيمبرگ]] 2005, {{ISBN|3-937872-16-7}} (reprint from 1996). pg. 552</ref> هڪ نظريي موجب هي لفظ اصل ۾ ڪنهن [[ڪلٽڪ ٻوليون|ڪلٽڪ ٻولي]] مان نڪتل آهي، جتي ''sal'' جي معنيٰ "ويجهو" ۽ ''lis'' جي معنيٰ "پاڻي" آهي، جيڪو ولو جي قدرتي رهائش ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name=FloraUSSR>{{cite book |last=Nazarov |first=M. I. |editor-last=Komarov |editor-first=Vladimir Leontyevich |editor-link=Vladimir Leontyevich Komarov |translator-last1=Landau |translator-first1=N. |date=1970 |orig-date=1936 |title=Flora of the U.S.S.R. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156050 |volume=5 |location=Jerusalem |publisher=[[اسرائيلي سائنسي ترجمن جو پروگرام]]|page=21 }}</ref> ولو جي درجابندي مختلف ذيلي جنسن (subgenera) ۾ ڪئي ويندي آهي، پر انهن جي حدبندي بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهن.<ref name="Wagner">{{Cite journal| doi = 10.3389/fpls.2021.662715 | volume = 12| article-number = 662715| last1 = Wagner| first1 = Natascha D.| last2 = Volf| first2 = Martin| last3 = Hörandl| first3 = Elvira| title = Highly Diverse Shrub Willows (''سالڪس'' L.) Share Highly Similar Plastomes| journal =[[فرنٽيئرز اِن پلانٽ سائنس]]| date = 3 September 2021| pmid = 34539686| pmc = 8448165| bibcode = 2021FrPS...1262715W| doi-access = free}}</ref> بناوٽي خاصيتن (مارفولاجي) تي ٻڌل اڀياس موجب هن جنس کي عام طور ٽي يا پنج ذيلي جنسن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''سالڪز'' (جنهن مان ڪجهه ماهر ''لانگيفولياء'' ۽ ''پروٽائٽئي'' کي الڳ ذيلي جنس قرار ڏين ٿا)، ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس''. جڏهن⁠ته فائيلوجينيٽڪ (ارتقائي) اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس'' هڪ ئي ارتقائي شاخ (ڪليڊ) سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Wagner"/> هن جنس جا سڀ کان پراڻا فوسل [[ايوسين]] دور جي شروعات ۾ اتر آمريڪا مان مليا آهن، جڏهن⁠ته يورپ ۾ ان جا قديم ترين فوسل ابتدائي [[اوليگوسين]] دور سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Collinson |first=Margaret E. |date=1992 |title=The early fossil history of Salicaceae: a brief review |journal=[[رائل سوسائٽي آف ايڊنبرگ جا مقالا: حياتياتي سائنس]] |volume=98 |pages=155–167 |doi=10.1017/S0269727000007521 }}</ref> ===چونڊيل جنسون=== {{Main|سالڪس جي نسلن جي فهرست}} جنس ''سالڪس'' ۾ لڳ ڀڳ 350 قسمن جا پن ڇڻندڙ وڻ ۽ [[جهنگ]] شامل آهن. انهن ۾ پاڻ ۾ آسانيءَ سان سنگم (ھائبرڊائيزيشن) ٿئي ٿو، ۽ اهڙين 160 کان وڌيڪ سنگمي جنسن کي سائنسي نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="POWO_325916-2" /> مشهور ولو جنسن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name=Mabberley>Mabberley, D.J. 1997. The Plant Book, Cambridge University Press #2: Cambridge.</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * ''[[سالڪس ائيجپٽئاڪا]]'' – مسڪ ولو * ''[[اڇو ولو|سالڪس البا]]'' – اڇو ولو * ''[[سالڪس امائگڊائيمائلس]]'' – پيچ پن وارو ولو * ''[[سالڪس آرڪٽيڪا]]'' – آرڪٽڪ ولو * ''[[سالڪس بيبيلونڪا]]'' – بابلي ولو يا روئيندڙ ولو * ''[[سالڪس بيبيئانا]]'' – بيڪڊ ولو * ''[[سالڪس ڪيپريئا]]'' – ٻڪري ولو * ''[[سالڪس سنيريا]]'' – ڀورو ولو * ''[[سالڪس ڊسڪلر]]'' – آمريڪي پسي ولو * ''[[سالڪس ايليگنوس]]'' – روزميري ولو * ''[[سالڪس ايوزينا]]'' – اوڀر ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس اگزيگئا]]'' – سنهو پن وارو ولو * ''[[سالڪس × فرجائلس]]'' – عام ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس گلوڪا]]'' – سرمائي ولو * ''[[سالڪس گوڊنگئي]]'' – گڊنگ جو ڪارو ولو * ''[[سالڪس ھربيشيا]]'' – بونا ولو * ''[[سالڪس ھمبولڊٽيئانا]]'' – همبولٽ ولو * ''[[سالڪس انٽيگرا]]'' * ''[[سالڪس ليئوگاٽا]]'' – ڳاڙهو ولو * ''[[سالڪس ليسيئوليپس]]'' – ارويو ولو * ''[[سالڪس ميڪروناٽا]]'' – سفصاف ولو * ''[[سالڪس نائگرا]]'' – ڪارو ولو * ''[[سالڪس پيراڊوڪسا]]'' * ''[[سالڪس پائروٽئي]]'' – ڪوريائي ولو * ''[[سالڪس پرپيوريئا]]'' – ارغواني ولو * ''[[سالڪس اسڪائولريانا]]'' – اسڪولر ولو * ''[[سالڪس سيپلڪرالس گروپ]]'' – سنگمي ولو جو گروهه * ''[[سالڪس ٽيٽراسپرما]]'' – ڀارتي ولو * ''[[سالڪس ٽرائينڊرا]]'' – بادامي پن وارو ولو * ''[[سالڪس ومنالس]]'' – عام اوسيئر ولو {{div col end}} ==ماحوليات== [[File:Bourgoyen knotted willow and woodpile.jpg|thumb|upright|[[پولاڊنگ|ڇانٽيل بيد]] ۽ ڪاٺين جو ڍير، [[بورخوئين-اوسيميرسن]]، [[گينٽ]]، [[بيلجيم]]]] [[File:Kopfweiden 1.jpg|thumb|[[برلن]] جي [[برٽزر گارٽن]] ۾ مارچ 2018ع دوران [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] بيد جو وڻ]] بيد جا وڻ [[ڇانوَ برداشت ڪندڙ]] هوندا آهن، پر عام طور تي انهن جي عمر نسبتاً گهٽ هوندي آهي. انهن کي وڌڻ ۽ قائم رهڻ لاءِ اهڙين قدرتي خللن (ڊسٽربنس) جي ضرورت هوندي آهي، جيئن اهي [[مخروطي وڻن]] يا وڏن پنڇڙن وڻن سان مقابلو ڪري سگهن. بيد جا ٻج تمام ننڍڙا ۽ وڏي تعداد ۾ پيدا ٿيندا آهن، جيڪي هوا ۽ پاڻي وسيلي پکڙجن ٿا، پر اهي فقط ڪجهه ڏينهن تائين ئي جيئرا رهندا آهن. انهن کي ڄمڻ لاءِ گرم ۽ نمي واري ماحول جي ضرورت هوندي آهي. بيد جا ٻوٽا ڪٽيل ٿڙن ۽ ٽارين مان به [[بي جِنسي واڌ]] (ويجيٽيٽو ريپراڊڪشن) ذريعي نوان ٻوٽا پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا گل ٿوري مقدار ۾ [[ماکي]] (نيڪٽر) پيدا ڪندا آهن، جنهن مان ماکيءَ جون مکيون [[ماکي]] تيار ڪنديون آهن. بهار جي شروعات ۾ پولن جو اهم ذريعو هجڻ سبب اهي ماکيءَ جي مکين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="Hageneder-2001" /> ڪيترائي جانور انهن جا پن چَرندا آهن يا انهن جي ٽارين ۾ پناهه وٺندا آهن.<ref name="Angier-1974" /> [[بيور]] بيد جي ٽارين کي بند ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا وڻ [[پَرن وارن جيتن]] (ليپڊوپٽيرا) جي ڪيترين ئي قسمن جي سنڊين لاءِ خوراڪ جو ذريعو آهن، جن ۾ [[مورننگ ڪلوڪ تتلي]] پڻ شامل آهي.<ref>"Mourning Cloak". Study of Northern Virginia Ecology. Fairfax County Public Schools.</ref> [[ڪاٺي ماڪوڙا]] (Wood ants) ۽ ٻيا ڪيترائي ماڪوڙا بيد جي وڻن تي رهندڙ [[افڊ]]ن جي پيدا ڪيل مٺي رطوبت ([[هني ڊيو]]) گڏ ڪرڻ لاءِ انهن تي ايندا آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[ڀنڀوريون]] پڻ ائين ڪنديون آهن. ===آفتون ۽ بيماريون=== بيد جون مختلف جنسون افڊن جي سؤ کان وڌيڪ قسمن جون ميزبان آهن، جيڪي ''[[چائٽوفورس]]'' ۽ ٻين جنسن سان تعلق رکن ٿيون.<ref>{{cite book|title=Aphids on the World's Trees|author1=Blackman, R. L.|author2=Eastop, V. F.|year=1994|publisher=CABI|isbn=978-0-85198-877-1|url=http://www.aphidsonworldsplants.info/w_HOSTS_S.htm#Salix}}{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اهي افڊ پنن جي هيٺئين سطح تي وڏيون ڪالونيون ٺاهي ٻوٽي جو رس چوسيندا آهن.<ref>{{cite book|title=Pests of Ornamental Trees, Shrubs and Flowers|author=David V. Alford|year=2012|page=78|publisher=Manson Publishing Limited |url=https://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604015345/http://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-date=4 June 2013|isbn=978-1-84076-162-7}}</ref> ''[[ڪورٿوچا ايليگنس]]'' ، جنهن کي بيد جو ليس بگ چيو وڃي ٿو، [[ٽنگيڊي]] خاندان جو هڪ جيت آهي جيڪو اتر آمريڪا ۾ بيد جي وڻن تي ملي ٿو. ''[[رهيبڊوفاگا روزاريا]]'' بيد تي ٺهندڙ هڪ قسم جي [[گال]] آهي. [[زنگ جي بيماري]] (رسٽ)، جيڪا ''[[ميلامپسورا]]'' جنس جي ڦڦوندن سبب ٿيندي آهي، بيد جي پنن کي نقصان پهچائيندي آهي ۽ انهن تي نارنگي رنگ جا داغ پيدا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Leaf Rust |author=Kenaley, Shawn C.|year=2010 |display-authors=etal}}</ref> ===تحفظ=== اتر آمريڪا جي ڪجهه [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي قبيلن]] قدرتي [[باهه جي ماحوليات]] جو حصو بڻجندڙ جهنگلي باهن کي جاري رهڻ ڏيندا هئا يا ڄاڻي واڻي باهه لڳائيندا هئا، جنهن سان بيد جي نون ٻوٽن جا جهنڊ ٻيهر اُڀرندا هئا. بيد جون ڪجهه جنسون آسٽريليا ۾ وڏي پيماني تي، خاص طور دريائن ۽ نالن جي ڪنارن تي [[ڪٽاءُ]] روڪڻ لاءِ پوکيون ويون. پر هاڻي اهي ڪيترن علائقن ۾ حملہ آور ٻوٽن (انويسو ويڊز) طور سڃاتيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏکڻ آسٽريليا جي وسيع علائقن تي پکڙجي مقامي نباتات کي متاثر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب انهن کي "قومي اهميت وارا نقصانڪار گاهه" قرار ڏنو ويو آهي، ۽ ڪيترائي پاڻيءَ جي حوضن جا انتظامي ادارا انهن کي هٽائي سندن جاءِ تي مقامي وڻ پوکي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.dse.vic.gov.au/dpi/nreninf.nsf/childdocs/-1C62D26CD3AF6FE44A2568B300051289-8E21A59E53B35BEFCA256BC80005C14F-E1EB709D7DCE1BC9CA256F070003E8D8-FAC3FFA202EA6384CA256BCF000AD522?open |title=Willows along watercourses: managing, removing and replacing |author=Albury/Wodonga Willow Management Working Group |date=December 1998 |publisher=Department of Primary Industries, State Government of Victoria}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Introduced willows can become invasive pests in Australia |first=Kurt W. |last=Cremer |year=2003 }}</ref> ==پوک ۽ واڌ== تقريباً بيد جون سڀئي جنسون [[قلمي پوک]] (ڪٽنگس) مان تمام آسانيءَ سان پاڙون ڪڍي وٺنديون آهن، يا جڏهن ٽٽل ٽاريون زمين تي ڪري پونديون آهن ته اتي به نوان ٻوٽا اُڀري ايندا آهن. هن جو هڪ مشهور استثنا [[پيچ ليف بيد]] (''[[سالڪس ايميگڊالائيڊس]]'') آهي، جيڪا آسانيءَ سان قلمي پوک مان نه وڌندي آهي. هڪ مشهور روايت موجب شاعر [[اليگزينڊر پوپ]] اسپين مان [[ليڊي سفولڪ]] ڏانهن موڪليل ٽارين جي هڪ ٻڌل گٺڙي مان هڪ ننڍڙي ٽاري حاصل ڪئي. هن اها ٽاري پوکي، جيڪا ڪاميابيءَ سان وڌي ويئي. ڏند ڪٿا موجب انگلينڊ جا سڀئي [[روئيندڙ بيد]] (ويپنگ ولو) انهيءَ پهرين پوکيل ٽاريءَ جي نسل مان آهن.<ref>{{cite book |last=Leland |first=John |url=https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela |title=Aliens in the Backyard: Plant and Animal Imports Into America |publisher=University of South Carolina Press |year=2005 |isbn=978-1-57003-582-1 |page=[https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela/page/70 70] |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |last=Laird |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=pCbC-QQx6iEC&pg=PA403 |title=The Flowering of the Landscape Garden: English Pleasure Grounds, 1720–1800 |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1999 |isbn=978-0-8122-3457-2 |page=403}}</ref> بيد جون جنسون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |last2=Weih |first2=Martin |last3=Romero |first3=Marta Abalos |last4=Charles |first4=John |last5=Hust |first5=Sarah |last6=McIvor |first6=Ian |last7=Karp |first7=Angelas |last8=Trybush |first8=Sviatlana |last9=Labrecque |first9=Michel |last10=Teodorescu |first10=Traian I. |last11=Singh |first11=Naresh B. |last12=Smart |first12=Lawrence B. |last13=Volk |first13=Timothy A. |title=Horticultural Reviews |chapter=Salix: Botany and Global Horticulture |date=2007 |pages=447–489 |doi=10.1002/9780470380147.ch8 |isbn=978-0-470-17153-0 }}</ref> انهن کي [[لوڙھو]] (ھيج) ٺاهڻ ۽ باغباني ۽ منظرسازي (لينڊ اسڪيپنگ) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. [[ٽوڪيو]]، [[جاپان]] جي مشهور واپاري علائقي [[گنزا]] ۾ بيد جي پوک جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي، ۽ اهو علائقو بيد جي وڻن سان سينگاريل گهٽين جي ڪري خاص شهرت رکي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.motoji.co.jp/blogs/reading/en-ginzas-willow-dyeing|title=Ginza's Willow Dyeing|website=銀座もとじオンラインショップ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ginza.jp/en/event/9829|title=The 12th Ginza Willow Festival|website=GINZA OFFICIAL}}</ref> ===هائبرڊ ۽ پوکيل قسم=== [[File:Weeping Willow by Pond.jpg|thumb|upright|[[روئيندڙ بيد]]، بيد جي ٻن مختلف قسمن جي هائبرڊ جو هڪ مثال]] بيد جون مختلف جنسون هڪ ٻئي سان آسانيءَ سان ملاپ (ڪراس-پولينيشن) ڪري سگهن ٿيون، تنهنڪري ڪيترائي [[هائبرڊ]] قدرتي طور ۽ انساني پوک ذريعي وجود ۾ آيا آهن. انهن مان سڀ کان مشهور [[زينتي ٻوٽو|زينتي]] مثال [[روئيندڙ بيد]] (''سالڪس × سيپلڪرالس'') آهي، جيڪو چين جي [[پيڪنگ بيد]] (''[[سالڪس بابيلونيڪا]]'') ۽ يورپ جي [[اڇي بيد]] (''[[سالڪس البا]]'') جي ملاپ مان پيدا ٿيو آهي. وڏي پيماني تي پوکيل چيني بيد ''[[سالڪس ماتسودانا]]'' کي هاڻي ''سالڪس بابيلونيڪا'' جو هم معنيٰ (سنانم) نالو سمجهيو وڃي ٿو. صدين کان ''سالڪس'' جون بيشمار [[پوکيل قسمون]] (ڪلٽيويٽر) تيار ڪيون ۽ ناليون ويون آهن. بهتر فني ۽ زينتي خاصيتن واريون نيون قسمون چونڊي مختلف مقصدن لاءِ متعارف ڪرايون ويون آهن. ''سالڪس'' جون ڪيترين ئي پوکيل قسمن ۽ قدرتي جنسن کي [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[گارڊن ميرٽ ايوارڊ]] (اوارڊ آف گارڊن ميرٽ) پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=March 2020 |title=AGM Plants March 2020 |url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |access-date=9 September 2020 |website=rhs.org |publisher=The Royal Horticultural Society}}</ref> تازن سالن ۾ ''سالڪس'' حياتياتي توانائي (بايو انرجي) جي پيداوار ۽ مختلف [[ماحولي نظام جون خدمتون]] (ايڪوسسٽم سورسز) فراهم ڪرڻ لاءِ پڻ اهميت حاصل ڪئي آهي.<ref>{{Cn|date=June 2023}}</ref> 2021ع تائين بيد جي هائبرڊن ۽ پوکيل قسمن جا نالا گڏ ڪري محفوظ ڪرڻ جو ڪم گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري (FAO) جي [[بين الاقوامي پوکيل قسمن جي رجسٽريشن اٿارٽي]] (انٽرنيشنل ڪلٽيويٽر رجسٽريشن اٿارٽي – ICRA) جي ''سالڪس'' بابت ڪم ڪندڙ گروهه جي ذميواري هئي، پر هاڻي اهو گروهه فعال نه رهيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |title=Compilation of the Checklist for Cultivars of Salix L. (Willow) |journal=HortScience |date=2015 |volume=50 |issue=11 |pages=1608–1609 |doi=10.21273/HORTSCI.50.11.1608 |doi-access=free }}</ref> ==استعمال== [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] جي [[ڪنوآلٽ ماڻهو|ڪنوآلٽ ماڻهن]] بيد جي ڇل مان [[ڏوري]] ٺاهيندا هئا، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن [[هارپون]] جي رسيءَ طور ڪم ايندي هئي. ٻين ڪجهه آمريڪي مقامي قبيلن بيد جي ڪاٺ کي [[رڳڙ سان باهه ٻارڻ|رڳڙ وسيلي باهه ٻارڻ]]، نرم ٽارين کي [[ٽوڪري اڻڻ|ٽوڪريون اڻڻ]]، ۽ شاخن توڙي ٿڙن کي مڇي پڪڙڻ وارن [[مڇي روڪ بند|بندن]] سميت مختلف شين جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="Arno-2020" /> ===لوڪ طب ۾ استعمال جي تاريخ=== بيد جي پنن ۽ ڇل جو ذڪر [[آشور]]، [[سومر]] ۽ [[قديم مصر]] جي آڳاٽن متنن ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite web |date=16 April 2015 |title=Tales and a Tune of the Willow |url=https://www.metmuseum.org/perspectives/tales-and-a-tune-of-the-willow |access-date=17 April 2025 |website=The Metropolitan Museum of Art }}</ref><ref name="Mahdi-2006">{{Cite journal |last1=Mahdi |first1=J. G. |last2=Mahdi |first2=A. J. |last3=Mahdi |first3=A. J. |last4=Bowen |first4=I. D. |date=2006 |title=The historical analysis of aspirin discovery, its relation to the willow tree and antiproliferative and anticancer potential |journal=Cell Proliferation |volume=39 |issue=2 |pages=147–155 |doi=10.1111/j.1365-2184.2006.00377.x |pmc=6496865 |pmid=16542349}}</ref> [[قديم يونان]] ۾ طبيب [[هپوڪريٽس]] پنجين صدي ق.م. دوران لوڪ دوا طور ان جي خاصيتن بابت لکيو.<ref name="Mahdi-2006" /> [[ميسوپوٽيميا]] جي [[ميخي لکت]] وارن متنن جي تشريح ڪرڻ ڏکيو ڪم آهي، خاص طور جڏهن ڪنهن مخصوص ٻوٽي جي جنس کي ڪنهن سڃاڻپ جوڳي بيماريءَ جي علاج لاءِ استعمال ڪرڻ بابت شاهدي ڳولڻي هجي. ستين کان ٽين صدي ق.م. جي بابلي لکتن مان لڳ ڀڳ 5,000 طبي نسخا سڃاتا ويا آهن، جن ۾ 340 مختلف ٻوٽن مان تيار ڪيل 1,300 دوائون شامل هيون. انهن مان ڪنهن نسخي جو بيد سان تعلق هو يا نه، اهو يقيني ناهي.<ref>{{cite web |last1=Boeck |first1=Barbara |title=Investigating the healing arts of Ancient Mesopotamia |url=https://researchoutreach.org/articles/investigating-healing-arts-ancient-mesopotamia/ |website=Research Outreach |date=28 October 2020 |access-date=20 February 2022}}</ref> سومري داستان ''[[گلگامش، اينڪيدو ۽ هيٺين دنيا]]'' ۾ هالوپو وڻ جا ٻج بانجھپڻي جي علاج طور تجويز ڪيا ويا آهن، پر ”هالوپو وڻ“ مان مراد بلوط، پوپلر يا بيد مان ڪو به وڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Böck |first1=Barbara |title=Proverbs 30:18–19 in the light of ancient mesopotamian cuneiform texts |journal=Sefarad |date=30 December 2009 |volume=69 |issue=2 |pages=263–279 |doi=10.3989/sefarad.2009.v69.i2.595 |doi-access=free |hdl=10261/20729 |hdl-access=free }}</ref> قديم مصري [[ايبرس پيپائرس]] ۾ بيد جو، جنهن جي جنس غير يقيني آهي، ٽن علاجن ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ علاج اهڙي پيچيدي پلستر واري نسخي جو حصو هو، جيڪو ”''ميٽ'' کي نرم ۽ لچڪدار بڻائڻ“ لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان نسخي ۾ 36 ٻيا جزا پڻ شامل هئا، جن ۾ ”ڊوم کجيءَ جو ميوو، ڦريون ۽ اما اناج“ شامل هئا. ''ميٽ'' جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته ان جو تعلق اعصابي سرشتي سان هجي. ٻئي علاج ۾ ”سخت ڪمزوري“ لاءِ سائي بيد جي وڻ مان ورتل ”ڪانو“ کي گڏهه جي مني، تازي ماني، ميداني جڙي ٻوٽين، انجيرن، انگورن ۽ شراب سان ملائي استعمال ڪيو ويندو هو. آخر ۾، بيد کي ”چرٻيءَ واري گوشت، انجيرن، کجين، لوبان، ٿوم ۽ مٺي بيئر“ مان تيار ڪيل مرڪب ۾ گاڙهو ڪندڙ جزو طور استعمال ڪيو ويندو هو، جيئن دل کي صحيح نموني ڪم ڪرڻ ۽ خوراڪ قبول ڪرڻ جي قابل بڻائي سگهجي.<ref>{{cite book |last1=Bryan |first1=Cyril |title=Ancient Egyptian Medicine: the Papyrus Ebers |date=1974 |publisher=Ares Publishing Inc. |location=Chicago |hdl=2027/coo.31924073200077 |hdl-access=free }}{{pn|date=July 2026}}</ref> رومي ليکڪ [[آئولس ڪارنيليئس سيلسس]] بيد جو فقط هڪ ڀيرو ذڪر ڪيو آهي. هن لکيو ته بيد جي پنن کي ڪُٽي سرڪي ۾ اُٻارڻ کان پوءِ [[رحم جو لهي اچڻ|رحم جي لهي اچڻ]] جي علاج لاءِ استعمال ڪيو وڃي. پر اهو واضح ناهي ته هو ان مان ڪهڙو طبي اثر وٺڻ چاهيندو هو. ممڪن ناهي ته مقصد سور گهٽائڻ هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ايندڙ ئي فقري ۾ [[داغڻ]] جي سفارش ڪئي آهي.<ref>''De Medicina'', book VI, p. 287, chapter 18, section 10.</ref><ref>{{cite book |last1=Celsus |first1=Aurus Cornelius |title=De Medicina |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/6*.html |access-date=4 January 2022}}</ref> [[نڪولس ڪلپيپر]] پنهنجي ڪتاب ''دي ڪامپليٽ هربل'' ۾ بيد جا ڪيترائي استعمال بيان ڪيا آهن،<ref>{{cite book |last1=Culpeper |first1=Nicholas |title=The Complete Herbal |date=1653 |location=London |url=https://www.gutenberg.org/files/49513/49513-h/49513-h.htm}}</ref> جن ۾ زخمن مان رت وهڻ روڪڻ، مرد يا عورت ۾ ”شهوت جي گرمي گهٽائڻ“ ۽ پيشاب جاري ڪرڻ، ”جيڪڏهن اهو بند ٿيل هجي“، شامل آهن. پر هن بيد جي ڪنهن به مفروضاتي درد گهٽائيندڙ خاصيت جو ذڪر نه ڪيو. هن جي اها سفارش ته بيد جي ڇل جي ساڙيل رک کي سرڪي سان ملائي ”مهڪا، ڪارن ۽ وڌيل گوشت“ کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جديد دور ۾ [[سيليسيلڪ تيزاب]] جي استعمال سان مشابهت رکي ٿي. [[وليم ٽرنر (فطرتدان)|وليم ٽرنر]] جو بيان، جيڪو لڳ ڀڳ 1597ع ۾ لکيو ويو، ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿو ته بيد جا پن ۽ ڇل، جيڪڏهن شراب ۾ اُٻاري پيئجن، ته ”رت ٿڪڻ ۽ ٻين هر قسم جي رت وهڻ کي روڪي سگهن ٿا“. هن بخار جو علاج پڻ ڄاڻايو ۽ لکيو ته: ”سائيون ٽاريون پنن سميت بخار ۾ ورتل مريضن جي ڪمرن ۾ آڻي سندن بسترن جي چوڌاري رکي سگهجن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هوا جي گرمي کي تمام گهڻو ٿڌو ڪن ٿيون، جيڪا ڳالهه بيمار مريضن لاءِ نهايت تازگي ڏيندڙ آهي.“<ref>{{cite web |last1=Turner |first1=William |title=The Herball, or Generall Historie of Plantes |url=https://www.exclassics.com/herbal/herbalv50587.htm |access-date=8 January 2022}}</ref> 1763ع ۾ انگلينڊ جي آڪسفورڊشائر ۾ چپنگ نارٽن سان تعلق رکندڙ پادري [[ايڊورڊ اسٽون (فطري فلسفي)|ايڊورڊ اسٽون]]، [[رائل سوسائٽي]] ڏانهن هڪ خط موڪليو، جنهن ۾ هن اڇي بيد (''Salix alba'') جي پيٺل ڇل تي ڪيل تجربن جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal |last1=Stone |first1=Edward |title=XXXII. An account of the success of the bark of the willow in the cure of agues. In a letter to the Right Honourable George Earl of Macclesfield, President of R. S. from the Rev. Mr. Edward Stone, of Chipping-Norton in Oxfordshire |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1763 |issue=53 |pages=195–200 |doi=10.1098/rstl.1763.0033 }}</ref> هن محسوس ڪيو هو ته بيد جي ڇل جو ذائقو ”پيرووي ڇل“ يعني [[سنڪونا]] وانگر ڪڙو هو، جيڪو بخار جي علاج لاءِ استعمال ٿيندو هو، تنهنڪري هن اندازو لڳايو ته بيد به ساڳيو اثر ڏيئي سگهي ٿو. هن ڪيترن سالن دوران لڳ ڀڳ پنجاهه مريضن تي ان کي آزمايو ۽ ان کي خاص طور سنڪونا سان ملائڻ جي صورت ۾ تمام اثرائتو قرار ڏنو. اهو اثر واقعي موجود هو يا نه، ان بابت پڪ ناهي. جيتوڻيڪ ان دور ۾ ٻين ماڻهن به اسٽون جي علاج تي تجربا ڪيا، پر طبي ماهرن ان کي ڪڏهن به باقاعدي قبول نه ڪيو.<ref name=Jeffreys>{{cite book |last1=Jeffreys |first1=Diarmuid |title=Aspirin: the story of a wonder drug |date=2004 |publisher=Bloomsbury |location=London}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪنفيڊريٽ فوجن پڻ مليريا جي علاج لاءِ بيد تي تجربا ڪيا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.<ref>{{cite journal |last1=Hasegawa |first1=Guy R. |title=Quinine Substitutes in the Confederate Army |journal=Military Medicine |date=2007 |volume=172 |issue=6 |pages=650–655 |doi=10.7205/MILMED.172.6.650 |pmid=17615851 |doi-access=free }}</ref> فرانسيسي ناول نگار [[جولس ورن]] پنهنجي ناول ''[[پراسرار ٻيٽ]]'' (1875ع) ۾ بيد جي طبي استعمال بابت ان دور جي سائنسي ڄاڻ بيان ڪئي، جڏهن سندس هڪ ڪردار هربرٽ يا هاربرٽ برائون گوليءَ جي زخم سبب پيدا ٿيل بخار ۾ مبتلا هو. هن لکيو: ”بيد جي ڇل کي واقعي پيرووي ڇل جو مناسب متبادل سمجهيو ويو آهي، جيئن گهوڙي شاهه بلوط جي ڇل، هولي جا پن، سنيڪ روٽ وغيره.“ ڪهاڻيءَ ۾ هربرٽ جو علاج پيٺل بيد جي ڇل سان ڪيو وڃي ٿو، پر ان مان ڪو فائدو نه ٿو ٿئي، ۽ هو تڏهن بچي ٿو جڏهن ڪئنين جو ذخيرو ملي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Verne |first1=Jules |title=The Mysterious Island |date=2010 |publisher=Wordsworth Editions Ltd. |location=Ware |isbn=978-1-84022-624-9 |page=430}}</ref> ناول مان واضح آهي ته ان وقت بخار جي سببن بابت سمجهه محدود هئي، ۽ بيد جي استعمال سان ڪنهن ممڪن درد گهٽائيندڙ اثر جو ڪو به اشارو موجود ناهي. بيد ۽ ٻين ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ سيليسيليٽ جي حقيقي طبي استعمال بابت پهرين پائيدار شاهدي 1876ع ۾ سامهون آئي، جڏهن اسڪاٽش طبيب [[ٿامس جان ميڪليگن]] تيز [[روميت]] جي علاج لاءِ [[سيليسن]] تي تجربا ڪيا ۽ نمايان ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن بابت هن ''[[دي لينسٽ]]'' ۾ رپورٽ ڏني.<ref>{{cite journal |last1=MacLagan |first1=T. |title=The treatment of acute rheumatism by salicin |journal=The Lancet |date=28 October 1876 |volume=108 |issue=2774 |page=383 |doi=10.1016/S0140-6736(02)49509-8 }}</ref> ساڳئي وقت جرمن سائنسدانن سيليسيلڪ تيزاب کي سوڊيم جي لوڻ، يعني سوڊيم سيليسيليٽ، جي صورت ۾ آزمايو، پر انهن کي گهٽ ڪاميابي ۽ وڌيڪ سخت ناڪاري اثر سامهون آيا.<ref>{{cite journal |last1=Maclagan |first1=T |title=The treatment of acute rheumatism |journal=The Lancet |date=April 1900 |volume=155 |issue=3998 |pages=1094 |doi=10.1016/S0140-6736(01)70583-1 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Buchanan |first1=W. W. |title=The Treatment of Acute Rheumatism by Salicin, by T. J. Maclagan — ''The Lancet'', 1876 |journal=The Journal of Rheumatology |date=2002 |volume=29 |issue=6 |pages=1321–1323 |pmid=12064852 }}</ref> سيليسن سان رومياتي بخار جو علاج آهستي آهستي طبي حلقن ۾ ڪجهه حد تائين قبوليت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite journal |title=Does Sodium Salicylate Cure Rheumatic Fever ? |journal=QJM: An International Journal of Medicine |date=1948 |doi=10.1093/oxfordjournals.qjmed.a066510 }}</ref> 1880ع واري ڏهاڪي ۾ [[ايسيٽانيلائيڊ]] جي دريافت سان ”ايسيٽائليشن“ جو رجحان پيدا ٿيو، جنهن دوران ڪيمياگر مختلف خوشبودار نامياتي مرڪبن ۾ ايسيٽائل گروهه شامل ڪرڻ جا تجربا ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite journal |last1=Fürstenwerth |first1=Hauke |title=Letter by Fürstenwerth Regarding Article, "Aspirin: A Historical and Contemporary Therapeutic Overview" |journal=Circulation |year=2011 |volume=124 |issue=12 |pages=e332; author reply e333 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.111.038133 |pmid=21931098 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ 1853ع ۾ ڪيمياگر [[شارل فريڊرڪ گيرارڊ]] دوا سوڊيم سيليسيليٽ کي [[ايسيٽائل ڪلورائيڊ]] سان عمل ڪرائي پهريون ڀيرو [[ايسيٽائل سيليسيلڪ تيزاب]] تيار ڪيو هو.<ref name="Jeffreys2008">{{cite book |last=Jeffreys |first=Diarmuid |date=2008 |title=Aspirin the remarkable story of a wonder drug |url=https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908213430/https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-date=8 September 2017 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-59691-816-0 |pages=46–48}}</ref> چاليهن کان وڌيڪ سالن کان پوءِ، 1897ع ۾ [[فيلڪس هوفمان]] ساڳيو تيزاب تيار ڪيو، جيڪو سندس صورت ۾ ''[[اسپيريا]]'' ٻوٽي مان حاصل ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Bayer AG |title=All About Aspirin and its History |url=https://www.bayer.com/en/products/aspirin}}</ref> 1899ع ۾ معلوم ٿيو ته هن تيزاب ۾ [[درد گهٽائيندڙ]] اثر موجود آهي. هوفمان جي ملازمت ڏيندڙ ڪمپني [[بائر]] ان تيزاب جو نالو ”[[اسپرين]]“ رکيو. تنهنڪري اسپرين جي دريافت جو بيد سان تعلق رڳو اڻسڌي طرح آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[ڊينيئل موئرمين]] آمريڪا جي مقامي ماڻهن پاران بيد جي ڪيترن استعمالن بابت رپورٽ ڏني. هڪ جديد ميداني رهنما ڪتاب دعويٰ ڪري ٿو ته آمريڪا جي مختلف علائقن جا مقامي ماڻهو بيد کي پنهنجن طبي علاجن جو بنيادي جزو سمجهندا هئا ۽ ان جي ڇل کي ڳلي جي سور ۽ تپ دق جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪندا هئا. ان ۾ وڌيڪ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته: ”ڪيترن حوالن ۾ ذڪر آهي ته مٿي جي سور ۽ ٻين سورن لاءِ بيد جي ڇل چٻاڙي ويندي هئي، جيڪا ظاهري طرح اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ اسپرين جي تياريءَ جي اڳڪٿي هئي.“<ref name="Arno-2020" /> ===جديد طبي استعمال=== بيد جا جڙي ٻوٽين تي ٻڌل استعمال جديد دور تائين جاري رهيا آهن.<ref>European Medicines Agency (31 January 2017). [https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex Assessment report on Salix [various species including S. purpurea L., S. daphnoides Vill., S. fragilis L.], cortex Final]</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[موڊ گريو]] اڇي بيد (''Salix alba'') جي ڇل ۽ پيٺل پاڙ کي [[طاقت ڏيندڙ دوا|طاقت ڏيندڙ]]، وقفي وقفي سان ٿيندڙ بخار کي روڪيندڙ ۽ [[سڪڙيندڙ دوا|سڪڙيندڙ]] خاصيتن سبب استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪيو. هن ان کي بد هاضمي، پيٽ جي ڪيڙن، دائمي دستن ۽ پيچش جي علاج لاءِ تجويز ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Grieve |first1=Maud |title=A Modern Herbal |date=1969 |publisher=Dorset Press |isbn=0-88029-921-5 |url=https://archive.org/details/modernherbalmedi0000grie/}}</ref> ٻين جڙي ٻوٽين جي ماهرن وانگر هن به بيد جي ڪنهن درد گهٽائيندڙ اثر جو ذڪر نه ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين اسپرين بابت ڄاڻ وڏي پيماني تي پکڙجي چڪي هئي. هوءَ [[ٽينن]] کي بيد جو فعال جزو سمجهندي هئي. اسپرين جي ايجاد کان گهڻو پوءِ اهو خيال سامهون آيو ته بيد جي ڇل هڪ اثرائتي سور گهٽائيندڙ دوا آهي.<ref>{{cite web |last1=Martyr |first1=Phillippa |editor-first1=Anna |editor-last1=Evangeli |title=Hippocrates and willow bark? What you know about the history of aspirin is probably wrong |date=18 October 2020 |doi=10.64628/AA.ga4ayhwa5 |url=https://theconversation.com/hippocrates-and-willow-bark-what-you-know-about-the-history-of-aspirin-is-probably-wrong-148087 |access-date=10 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |last1=Propatier |first1=Stephen |title=The Mythology of Aspirin |work=Skeptoid |url=https://skeptoid.com/blog/2014/05/22/the-mythology-of-asprin/ |access-date=10 January 2022}}</ref> اهو خيال گهڻو ڪري ان غلط عقيدي تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو ته بيد ۾ خود اسپرين موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Bartram |first1=Thomas |title=The Encyclopedia of Herbal Medicine |date=1998}}</ref> اهڙا مضمون، جن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته آڳاٽن ماڻهن بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو، ''[[برٽش جرنل آف هيمٽالاجي]]'' جهڙن علمي رسالن ۾ پڻ ڇپيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Desborough |first1=M. J. R. |title=The aspirin story – from willow to wonder drug |journal=British Journal of Haematology |date=2017 |volume=177 |issue=5 |pages=674–683 |doi=10.1111/bjh.14520|pmid=28106908 |doi-access=free }}</ref> هاڻي ڪيترائي تحقيقي مقالا، ڪتاب ۽ مضمون اها دعويٰ ورجائين ٿا ته قديم ماڻهو بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا، ۽ ان مقصد لاءِ بيد تي ٻڌل ڪيترائي پيداوار پڻ وڪري لاءِ موجود آهن.<ref>{{cite web |last1=Mount Sinai Health System |title=Willow bark |url=https://www.mountsinai.org/health-library/herb/willow-bark |access-date=10 April 2022}}</ref> بيد جي ڇل ۾ سيليسن جي مقدار گهٽ هوندي آهي ۽ اها اسپرين کان مختلف طريقي سان ڪم ڪندي آهي. اها معدي کي نقصان پهچائڻ کان سواءِ نسبتاً نرم، پر وڌيڪ وسيع [[سوزش گهٽائيندڙ]] اثر فراهم ڪري سگهي ٿي، تنهن هوندي به اسپرين کان الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Vlachojannis |first1=J. |last2=Magora |first2=F.|last3=Chrubasik |first3=S.|title=Willow species and aspirin: different mechanism of actions |journal=Phytotherapy Research |date=2011 |volume=27 |issue=7 |pages=1102–1104 |doi=10.1002/ptr.3386 |pmid=21226125 }}</ref> [[يورپي اتحاد]] جي [[جڙي ٻوٽين وارين دوائن بابت ڪميٽي]] اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته بيد جي ڇل جا خشڪ عرق [[هيٺين چيلهه جو سور|هيٺين چيلهه جي سور]] جي مختصر مدي واري علاج لاءِ دوا طور استعمال ڪري سگهجن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ طبي شاهديون انهن جي حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ جي حمايت ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=31 December 2009 |title=Salicis cortex – herbal medicinal product |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex |access-date=20 June 2025 |website=European Medicines Agency }}</ref> ===چمڙي بابت استعمال=== جديد طب ۾ بيد جي عرق کي کائڻ يا پيئڻ واري صورت ۾ محدود علاجِي استعمال حاصل ٿيو آهي، پر چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ وارو استعمال وڌيڪ عام ٿي ويو آهي. ''سالڪس'' مان تيار ڪيل جڙي ٻوٽين وارين دوائن کي چمڙي تي لڳائڻ سان چمڙي جي رت جي رڳن، سج جي روشني سبب پيدا ٿيندڙ چمڙي جي پوڙهائپ، ۽ زخمن جي ڀرجڻ ۾ بهتري بابت ڪيترائي تحقيقي بيان موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Jeon |first1=Suwon |last2=Yoon |first2=Sohyun |last3=Kim |first3=Yuna |last4=Shin |first4=Seoungwoo |last5=Ji |first5=Hyanggi |last6=Cho |first6=Eunae |last7=Park |first7=Deokhoon |last8=Jung |first8=Eunsun |date=2023 |title=The effect of Salix alba L. bark extract on dark circles in vitro and in vivo |journal=International Journal of Cosmetic Science |volume=45 |issue=5 |pages=636–646 |doi=10.1111/ics.12873 |pmid=37235713 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ahn |first1=Si-young |last2=Kim |first2=Kyung Ah |last3=Lee |first3=Sullim |last4=Kim |first4=Ki Hyun |date=1 October 2024 |title=Potential skin anti-aging effects of main phenolic compounds, tremulacin and tremuloidin from Salix chaenomeloides leaves on TNF-α-stimulated human dermal fibroblasts |journal=Chemico-Biological Interactions |volume=402 |article-number=111192 |doi=10.1016/j.cbi.2024.111192 |pmid=39127184 |bibcode=2024CBI...40211192A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Dou |first1=Jinze |last2=Ilina |first2=Polina |last3=Cruz |first3=Cristina D. |last4=Nurmi |first4=Denise |last5=Vidarte |first5=Paula Zegarra |last6=Rissanen |first6=Marja |last7=Tammela |first7=Päivi |last8=Vuorinen |first8=Tapani |date=8 November 2023 |title=Willow Bark-Derived Material with Antibacterial and Antibiofilm Properties for Potential Wound Dressing Applications |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=71 |issue=44 |pages=16554–16567 |doi=10.1021/acs.jafc.3c00849 |pmc=10636761 |pmid=37104679 |bibcode=2023JAFC...7116554D }}</ref> بيد مان حاصل ٿيندڙ فينولي مرڪبن کي چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ سان اهي چمڙي جي خرد حياتياتي نظام ۽ انزائمن سان سڌو رابطو ڪن ٿا، جنهن سبب سندن علاجِي [[حياتي دستيابي]] وڌي ٿي. بيد جو عرق مٿي جي چمڙي تي موجود ''[[مالاسيزيا]]'' ڦڦوند خلاف استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن سان [[خشڪي]] ۽ سوزش گهٽائڻ ۾ نمايان اثر حاصل ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Kalinowska |first1=Oliwia |last2=Maślana |first2=Julia |last3=Gilreath |first3=Andrea |date=19 March 2025 |title=The Treatment and Evaluation of Dandruff and Scalp Erythema with Fermented Salix purpurea Bark Extract |journal=Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology |language=English |volume=18 |pages=639–648 |doi=10.2147/CCID.S503915 |pmid=40129612 |pmc=11930920 |doi-access=free }}</ref> ===صنعتڪاري=== [[File:A Modern Cricket Bat.jpg|thumb|[[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]] روايتي طور بيد جي ڪاٺ مان ٺاهيا ويندا آهن.]] ممڪن آهي ته انسانن جون سڀ کان اوائلي تيار ڪيل شيون بيد مان ٺهيل هجن. بيد مان ٺهيل مڇيءَ جو هڪ ڄار 8300 ق.م. جي زماني سان واسطو رکي ٿو.<ref>[https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html The palaeoenvironment of the Antrea Net Find] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208074119/https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html |date=8 December 2015 }} The Department of Geography, [[هلسنڪي يونيورسٽي]]</ref> ٽوڪريون، مڇي ڦاسائڻ جا ڦندا، ٽارين مان ٺهيل [[لوڙهو|لوڙها]] ۽ [[ٽارين ۽ مٽيءَ جي اڏاوت|ٽارين ۽ مٽيءَ سان ٺهيل گهرن جون ڀتيون]] جهڙا بنيادي هٿرادو سامان بيد جي سنهين ۽ لچڪدار ٽارين مان اڻيو ويندو هو. اهڙيون ٽاريون اڪثر [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] وڻن مان حاصل ڪيون وينديون هيون. ويلز جي روايتي [[ڪوراڪل]] ٻيڙيءَ جي هڪ قسم جي ڍانچي ۾ به بيد استعمال ٿيندو آهي. بيد جون سنهيون يا چيريل ٽاريون اڻي [[وڪر]] ٺاهيو ويندو آهي، جنهن جي استعمال جي تاريخ تمام پراڻي آهي. بيد جي ڪاٺ نسبتاً لچڪدار هوندي آهي، تنهنڪري اڻڻ دوران ٻين ڪيترين ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ گهٽ چيربي يا ٽٽندي آهي، ۽ ٽوڪري سازيءَ ۾ ان کي تيز ڪنڊن جي چوڌاري به آسانيءَ سان موڙي سگهجي ٿو. بيد جي ڪاٺ مان [[دٻو|دٻا]]، [[ٻهارا]]، [[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]]، [[ٻار کڻڻ جو تختو|ٻارن جا کڻڻ وارا تختا]]، ڪرسيون ۽ ٻيو فرنيچر، [[گڏي|گڏيون]]، [[بيد جي بانسري|بيد جون بانسريون]]، [[جهنڊي جو ٿنڀو|ٿنڀا]]، [[ٻاڦ وارو گهر|ٻاڦ وارا گهر]]، رانديڪا، خراد تي ٺهندڙ شيون، اوزارن جا هٿيا، [[ڪاٺي ورق]]، ڇڙيون ۽ [[سيٽي|سيٽيون]] ٺاهيون وينديون آهن. ان کان سواءِ بيد جي ڪاٺ مان [[ٽينن]]، [[ريشو]]، ڪاغذ، [[رسو]] ۽ ڏوري پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا. بيد کي [[ڊبل بيس]] ساز جي پٺين، پاسن ۽ اندرين تهن ٺاهڻ، ۽ بيس سازن جي مرمت لاءِ پٽيون ۽ بلاڪ ٺاهڻ ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===باغباني=== بيد جي ڇل جو پاڻيءَ ۾ تيار ڪيل عرق يورپي اتحاد ۾ ڦڦوند مار دوا طور استعمال ڪيو ويندو آهي. بيد جي ڇل جي عرق کي يورپي اتحاد ۽ برطانيا ۾ ”بنيادي مادو“ طور منظور ڪيو ويو آهي، جيڪو انگورن، صوفن ۽ آڙوءَ جي فصلن ۾ اسڪيب، آڙوءَ جي پنن جي وڪڙجڻ واري بيماري ۽ سفوفِي ڦڦوند جي روڪٿام لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == حوالا == {{حوالا}} ganwkdw99legannx5zhrtfxlaobgcp2 400090 400089 2026-08-01T11:19:12Z Intisar Ali 8681 400090 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. ==درجابندي== جنس ''سالڪس'' جو سائنسي نالو پهريون ڀيرو [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ استعمال ڪيو.<ref name=IPNI_325916-2>{{cite web |title=''Salix'' L. |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/325916-2 |access-date=6 May 2021 }}</ref> ان وقت حياتياتي درجابندي ۾ [[قسمي نوع]] (ٽائپ اسپيشيز) جو جديد تصور موجود نه هو، تنهن ڪري لينيئس جي مقرر ڪيل جنسن لاءِ قسمي نوع بعد ۾ مقرر ڪيا ويا.<ref name=NHM_LPNTP>{{Citation |mode=cs1 |title=Introduction and Historical Perspective |website=The Linnaean Plant Name Typification Project |date=24 October 2022 |publisher=[[لنڊن قدرتي تاريخ عجائب گهر]]|doi=10.5519/qwv6u7j5 |url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/linnaean-typification/introduction.html |access-date=6 May 2021 |author1=Natural History Museum }}</ref> هن جنس جي قسمي نوع ''[[اڇو ولو|سالڪس alba]]'' آهي، جنهن جي بنياد تي ''Salix'' نالي کي محفوظ (conserved) رکيو ويو آهي.<ref name=IPNI_325916-2/> جنسي نالو ''سالڪس'' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، ۽ قديم رومي به اهو لفظ ولو جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name=Gen_Gat>Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen (German). 3rd ed., completely revised and expanded. Nikol, [[هيمبرگ]] 2005, {{ISBN|3-937872-16-7}} (reprint from 1996). pg. 552</ref> هڪ نظريي موجب هي لفظ اصل ۾ ڪنهن [[ڪلٽڪ ٻوليون|ڪلٽڪ ٻولي]] مان نڪتل آهي، جتي ''sal'' جي معنيٰ "ويجهو" ۽ ''lis'' جي معنيٰ "پاڻي" آهي، جيڪو ولو جي قدرتي رهائش ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name=FloraUSSR>{{cite book |last=Nazarov |first=M. I. |editor-last=Komarov |editor-first=Vladimir Leontyevich |editor-link=Vladimir Leontyevich Komarov |translator-last1=Landau |translator-first1=N. |date=1970 |orig-date=1936 |title=Flora of the U.S.S.R. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156050 |volume=5 |location=Jerusalem |publisher=[[اسرائيلي سائنسي ترجمن جو پروگرام]]|page=21 }}</ref> ولو جي درجابندي مختلف ذيلي جنسن (subgenera) ۾ ڪئي ويندي آهي، پر انهن جي حدبندي بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهن.<ref name="Wagner">{{Cite journal| doi = 10.3389/fpls.2021.662715 | volume = 12| article-number = 662715| last1 = Wagner| first1 = Natascha D.| last2 = Volf| first2 = Martin| last3 = Hörandl| first3 = Elvira| title = Highly Diverse Shrub Willows (''سالڪس'' L.) Share Highly Similar Plastomes| journal =[[فرنٽيئرز اِن پلانٽ سائنس]]| date = 3 September 2021| pmid = 34539686| pmc = 8448165| bibcode = 2021FrPS...1262715W| doi-access = free}}</ref> بناوٽي خاصيتن (مارفولاجي) تي ٻڌل اڀياس موجب هن جنس کي عام طور ٽي يا پنج ذيلي جنسن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''سالڪز'' (جنهن مان ڪجهه ماهر ''لانگيفولياء'' ۽ ''پروٽائٽئي'' کي الڳ ذيلي جنس قرار ڏين ٿا)، ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس''. جڏهن⁠ته فائيلوجينيٽڪ (ارتقائي) اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس'' هڪ ئي ارتقائي شاخ (ڪليڊ) سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Wagner"/> هن جنس جا سڀ کان پراڻا فوسل [[ايوسين]] دور جي شروعات ۾ اتر آمريڪا مان مليا آهن، جڏهن⁠ته يورپ ۾ ان جا قديم ترين فوسل ابتدائي [[اوليگوسين]] دور سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Collinson |first=Margaret E. |date=1992 |title=The early fossil history of Salicaceae: a brief review |journal=[[رائل سوسائٽي آف ايڊنبرگ جا مقالا: حياتياتي سائنس]] |volume=98 |pages=155–167 |doi=10.1017/S0269727000007521 }}</ref> ===چونڊيل جنسون=== {{Main|سالڪس جي نسلن جي فهرست}} جنس ''سالڪس'' ۾ لڳ ڀڳ 350 قسمن جا پن ڇڻندڙ وڻ ۽ [[جهنگ]] شامل آهن. انهن ۾ پاڻ ۾ آسانيءَ سان سنگم (ھائبرڊائيزيشن) ٿئي ٿو، ۽ اهڙين 160 کان وڌيڪ سنگمي جنسن کي سائنسي نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="POWO_325916-2" /> مشهور ولو جنسن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name=Mabberley>Mabberley, D.J. 1997. The Plant Book, Cambridge University Press #2: Cambridge.</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * ''[[سالڪس ائيجپٽئاڪا]]'' – مسڪ ولو * ''[[اڇو ولو|سالڪس البا]]'' – اڇو ولو * ''[[سالڪس امائگڊائيمائلس]]'' – پيچ پن وارو ولو * ''[[سالڪس آرڪٽيڪا]]'' – آرڪٽڪ ولو * ''[[سالڪس بيبيلونڪا]]'' – بابلي ولو يا روئيندڙ ولو * ''[[سالڪس بيبيئانا]]'' – بيڪڊ ولو * ''[[سالڪس ڪيپريئا]]'' – ٻڪري ولو * ''[[سالڪس سنيريا]]'' – ڀورو ولو * ''[[سالڪس ڊسڪلر]]'' – آمريڪي پسي ولو * ''[[سالڪس ايليگنوس]]'' – روزميري ولو * ''[[سالڪس ايوزينا]]'' – اوڀر ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس اگزيگئا]]'' – سنهو پن وارو ولو * ''[[سالڪس × فرجائلس]]'' – عام ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس گلوڪا]]'' – سرمائي ولو * ''[[سالڪس گوڊنگئي]]'' – گڊنگ جو ڪارو ولو * ''[[سالڪس ھربيشيا]]'' – بونا ولو * ''[[سالڪس ھمبولڊٽيئانا]]'' – همبولٽ ولو * ''[[سالڪس انٽيگرا]]'' * ''[[سالڪس ليئوگاٽا]]'' – ڳاڙهو ولو * ''[[سالڪس ليسيئوليپس]]'' – ارويو ولو * ''[[سالڪس ميڪروناٽا]]'' – سفصاف ولو * ''[[سالڪس نائگرا]]'' – ڪارو ولو * ''[[سالڪس پيراڊوڪسا]]'' * ''[[سالڪس پائروٽئي]]'' – ڪوريائي ولو * ''[[سالڪس پرپيوريئا]]'' – ارغواني ولو * ''[[سالڪس اسڪائولريانا]]'' – اسڪولر ولو * ''[[سالڪس سيپلڪرالس گروپ]]'' – سنگمي ولو جو گروهه * ''[[سالڪس ٽيٽراسپرما]]'' – ڀارتي ولو * ''[[سالڪس ٽرائينڊرا]]'' – بادامي پن وارو ولو * ''[[سالڪس ومنالس]]'' – عام اوسيئر ولو {{div col end}} ==ماحوليات== [[File:Bourgoyen knotted willow and woodpile.jpg|thumb|upright|[[پولاڊنگ|ڇانٽيل بيد]] ۽ ڪاٺين جو ڍير، [[بورخوئين-اوسيميرسن]]، [[گينٽ]]، [[بيلجيم]]]] [[File:Kopfweiden 1.jpg|thumb|[[برلن]] جي [[برٽزر گارٽن]] ۾ مارچ 2018ع دوران [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] بيد جو وڻ]] بيد جا وڻ [[ڇانوَ برداشت ڪندڙ]] هوندا آهن، پر عام طور تي انهن جي عمر نسبتاً گهٽ هوندي آهي. انهن کي وڌڻ ۽ قائم رهڻ لاءِ اهڙين قدرتي خللن (ڊسٽربنس) جي ضرورت هوندي آهي، جيئن اهي [[مخروطي وڻن]] يا وڏن پنڇڙن وڻن سان مقابلو ڪري سگهن. بيد جا ٻج تمام ننڍڙا ۽ وڏي تعداد ۾ پيدا ٿيندا آهن، جيڪي هوا ۽ پاڻي وسيلي پکڙجن ٿا، پر اهي فقط ڪجهه ڏينهن تائين ئي جيئرا رهندا آهن. انهن کي ڄمڻ لاءِ گرم ۽ نمي واري ماحول جي ضرورت هوندي آهي. بيد جا ٻوٽا ڪٽيل ٿڙن ۽ ٽارين مان به [[بي جِنسي واڌ]] (ويجيٽيٽو ريپراڊڪشن) ذريعي نوان ٻوٽا پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا گل ٿوري مقدار ۾ [[ماکي]] (نيڪٽر) پيدا ڪندا آهن، جنهن مان ماکيءَ جون مکيون [[ماکي]] تيار ڪنديون آهن. بهار جي شروعات ۾ پولن جو اهم ذريعو هجڻ سبب اهي ماکيءَ جي مکين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="Hageneder-2001" /> ڪيترائي جانور انهن جا پن چَرندا آهن يا انهن جي ٽارين ۾ پناهه وٺندا آهن.<ref name="Angier-1974" /> [[بيور]] بيد جي ٽارين کي بند ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا وڻ [[پَرن وارن جيتن]] (ليپڊوپٽيرا) جي ڪيترين ئي قسمن جي سنڊين لاءِ خوراڪ جو ذريعو آهن، جن ۾ [[مورننگ ڪلوڪ تتلي]] پڻ شامل آهي.<ref>"Mourning Cloak". Study of Northern Virginia Ecology. Fairfax County Public Schools.</ref> [[ڪاٺي ماڪوڙا]] (Wood ants) ۽ ٻيا ڪيترائي ماڪوڙا بيد جي وڻن تي رهندڙ [[افڊ]]ن جي پيدا ڪيل مٺي رطوبت ([[هني ڊيو]]) گڏ ڪرڻ لاءِ انهن تي ايندا آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[ڀنڀوريون]] پڻ ائين ڪنديون آهن. ===آفتون ۽ بيماريون=== بيد جون مختلف جنسون افڊن جي سؤ کان وڌيڪ قسمن جون ميزبان آهن، جيڪي ''[[چائٽوفورس]]'' ۽ ٻين جنسن سان تعلق رکن ٿيون.<ref>{{cite book|title=Aphids on the World's Trees|author1=Blackman, R. L.|author2=Eastop, V. F.|year=1994|publisher=CABI|isbn=978-0-85198-877-1|url=http://www.aphidsonworldsplants.info/w_HOSTS_S.htm#Salix}}{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اهي افڊ پنن جي هيٺئين سطح تي وڏيون ڪالونيون ٺاهي ٻوٽي جو رس چوسيندا آهن.<ref>{{cite book|title=Pests of Ornamental Trees, Shrubs and Flowers|author=David V. Alford|year=2012|page=78|publisher=Manson Publishing Limited |url=https://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604015345/http://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-date=4 June 2013|isbn=978-1-84076-162-7}}</ref> ''[[ڪورٿوچا ايليگنس]]'' ، جنهن کي بيد جو ليس بگ چيو وڃي ٿو، [[ٽنگيڊي]] خاندان جو هڪ جيت آهي جيڪو اتر آمريڪا ۾ بيد جي وڻن تي ملي ٿو. ''[[رهيبڊوفاگا روزاريا]]'' بيد تي ٺهندڙ هڪ قسم جي [[گال]] آهي. [[زنگ جي بيماري]] (رسٽ)، جيڪا ''[[ميلامپسورا]]'' جنس جي ڦڦوندن سبب ٿيندي آهي، بيد جي پنن کي نقصان پهچائيندي آهي ۽ انهن تي نارنگي رنگ جا داغ پيدا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Leaf Rust |author=Kenaley, Shawn C.|year=2010 |display-authors=etal}}</ref> ===تحفظ=== اتر آمريڪا جي ڪجهه [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي قبيلن]] قدرتي [[باهه جي ماحوليات]] جو حصو بڻجندڙ جهنگلي باهن کي جاري رهڻ ڏيندا هئا يا ڄاڻي واڻي باهه لڳائيندا هئا، جنهن سان بيد جي نون ٻوٽن جا جهنڊ ٻيهر اُڀرندا هئا. بيد جون ڪجهه جنسون آسٽريليا ۾ وڏي پيماني تي، خاص طور دريائن ۽ نالن جي ڪنارن تي [[ڪٽاءُ]] روڪڻ لاءِ پوکيون ويون. پر هاڻي اهي ڪيترن علائقن ۾ حملہ آور ٻوٽن (انويسو ويڊز) طور سڃاتيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏکڻ آسٽريليا جي وسيع علائقن تي پکڙجي مقامي نباتات کي متاثر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب انهن کي "قومي اهميت وارا نقصانڪار گاهه" قرار ڏنو ويو آهي، ۽ ڪيترائي پاڻيءَ جي حوضن جا انتظامي ادارا انهن کي هٽائي سندن جاءِ تي مقامي وڻ پوکي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.dse.vic.gov.au/dpi/nreninf.nsf/childdocs/-1C62D26CD3AF6FE44A2568B300051289-8E21A59E53B35BEFCA256BC80005C14F-E1EB709D7DCE1BC9CA256F070003E8D8-FAC3FFA202EA6384CA256BCF000AD522?open |title=Willows along watercourses: managing, removing and replacing |author=Albury/Wodonga Willow Management Working Group |date=December 1998 |publisher=Department of Primary Industries, State Government of Victoria}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Introduced willows can become invasive pests in Australia |first=Kurt W. |last=Cremer |year=2003 }}</ref> ==پوک ۽ واڌ== تقريباً بيد جون سڀئي جنسون [[قلمي پوک]] (ڪٽنگس) مان تمام آسانيءَ سان پاڙون ڪڍي وٺنديون آهن، يا جڏهن ٽٽل ٽاريون زمين تي ڪري پونديون آهن ته اتي به نوان ٻوٽا اُڀري ايندا آهن. هن جو هڪ مشهور استثنا [[پيچ ليف بيد]] (''[[سالڪس ايميگڊالائيڊس]]'') آهي، جيڪا آسانيءَ سان قلمي پوک مان نه وڌندي آهي. هڪ مشهور روايت موجب شاعر [[اليگزينڊر پوپ]] اسپين مان [[ليڊي سفولڪ]] ڏانهن موڪليل ٽارين جي هڪ ٻڌل گٺڙي مان هڪ ننڍڙي ٽاري حاصل ڪئي. هن اها ٽاري پوکي، جيڪا ڪاميابيءَ سان وڌي ويئي. ڏند ڪٿا موجب انگلينڊ جا سڀئي [[روئيندڙ بيد]] (ويپنگ ولو) انهيءَ پهرين پوکيل ٽاريءَ جي نسل مان آهن.<ref>{{cite book |last=Leland |first=John |url=https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela |title=Aliens in the Backyard: Plant and Animal Imports Into America |publisher=University of South Carolina Press |year=2005 |isbn=978-1-57003-582-1 |page=[https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela/page/70 70] |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |last=Laird |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=pCbC-QQx6iEC&pg=PA403 |title=The Flowering of the Landscape Garden: English Pleasure Grounds, 1720–1800 |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1999 |isbn=978-0-8122-3457-2 |page=403}}</ref> بيد جون جنسون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |last2=Weih |first2=Martin |last3=Romero |first3=Marta Abalos |last4=Charles |first4=John |last5=Hust |first5=Sarah |last6=McIvor |first6=Ian |last7=Karp |first7=Angelas |last8=Trybush |first8=Sviatlana |last9=Labrecque |first9=Michel |last10=Teodorescu |first10=Traian I. |last11=Singh |first11=Naresh B. |last12=Smart |first12=Lawrence B. |last13=Volk |first13=Timothy A. |title=Horticultural Reviews |chapter=Salix: Botany and Global Horticulture |date=2007 |pages=447–489 |doi=10.1002/9780470380147.ch8 |isbn=978-0-470-17153-0 }}</ref> انهن کي [[لوڙھو]] (ھيج) ٺاهڻ ۽ باغباني ۽ منظرسازي (لينڊ اسڪيپنگ) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. [[ٽوڪيو]]، [[جاپان]] جي مشهور واپاري علائقي [[گنزا]] ۾ بيد جي پوک جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي، ۽ اهو علائقو بيد جي وڻن سان سينگاريل گهٽين جي ڪري خاص شهرت رکي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.motoji.co.jp/blogs/reading/en-ginzas-willow-dyeing|title=Ginza's Willow Dyeing|website=銀座もとじオンラインショップ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ginza.jp/en/event/9829|title=The 12th Ginza Willow Festival|website=GINZA OFFICIAL}}</ref> ===هائبرڊ ۽ پوکيل قسم=== [[File:Weeping Willow by Pond.jpg|thumb|upright|[[روئيندڙ بيد]]، بيد جي ٻن مختلف قسمن جي هائبرڊ جو هڪ مثال]] بيد جون مختلف جنسون هڪ ٻئي سان آسانيءَ سان ملاپ (ڪراس-پولينيشن) ڪري سگهن ٿيون، تنهنڪري ڪيترائي [[هائبرڊ]] قدرتي طور ۽ انساني پوک ذريعي وجود ۾ آيا آهن. انهن مان سڀ کان مشهور [[زينتي ٻوٽو|زينتي]] مثال [[روئيندڙ بيد]] (''سالڪس × سيپلڪرالس'') آهي، جيڪو چين جي [[پيڪنگ بيد]] (''[[سالڪس بابيلونيڪا]]'') ۽ يورپ جي [[اڇي بيد]] (''[[سالڪس البا]]'') جي ملاپ مان پيدا ٿيو آهي. وڏي پيماني تي پوکيل چيني بيد ''[[سالڪس ماتسودانا]]'' کي هاڻي ''سالڪس بابيلونيڪا'' جو هم معنيٰ (سنانم) نالو سمجهيو وڃي ٿو. صدين کان ''سالڪس'' جون بيشمار [[پوکيل قسمون]] (ڪلٽيويٽر) تيار ڪيون ۽ ناليون ويون آهن. بهتر فني ۽ زينتي خاصيتن واريون نيون قسمون چونڊي مختلف مقصدن لاءِ متعارف ڪرايون ويون آهن. ''سالڪس'' جون ڪيترين ئي پوکيل قسمن ۽ قدرتي جنسن کي [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[گارڊن ميرٽ ايوارڊ]] (اوارڊ آف گارڊن ميرٽ) پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=March 2020 |title=AGM Plants March 2020 |url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |access-date=9 September 2020 |website=rhs.org |publisher=The Royal Horticultural Society}}</ref> تازن سالن ۾ ''سالڪس'' حياتياتي توانائي (بايو انرجي) جي پيداوار ۽ مختلف [[ماحولي نظام جون خدمتون]] (ايڪوسسٽم سورسز) فراهم ڪرڻ لاءِ پڻ اهميت حاصل ڪئي آهي.<ref>{{Cn|date=June 2023}}</ref> 2021ع تائين بيد جي هائبرڊن ۽ پوکيل قسمن جا نالا گڏ ڪري محفوظ ڪرڻ جو ڪم گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري (FAO) جي [[بين الاقوامي پوکيل قسمن جي رجسٽريشن اٿارٽي]] (انٽرنيشنل ڪلٽيويٽر رجسٽريشن اٿارٽي – ICRA) جي ''سالڪس'' بابت ڪم ڪندڙ گروهه جي ذميواري هئي، پر هاڻي اهو گروهه فعال نه رهيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |title=Compilation of the Checklist for Cultivars of Salix L. (Willow) |journal=HortScience |date=2015 |volume=50 |issue=11 |pages=1608–1609 |doi=10.21273/HORTSCI.50.11.1608 |doi-access=free }}</ref> ==استعمال== [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] جي [[ڪنوآلٽ ماڻهو|ڪنوآلٽ ماڻهن]] بيد جي ڇل مان [[ڏوري]] ٺاهيندا هئا، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن [[هارپون]] جي رسيءَ طور ڪم ايندي هئي. ٻين ڪجهه آمريڪي مقامي قبيلن بيد جي ڪاٺ کي [[رڳڙ سان باهه ٻارڻ|رڳڙ وسيلي باهه ٻارڻ]]، نرم ٽارين کي [[ٽوڪري اڻڻ|ٽوڪريون اڻڻ]]، ۽ شاخن توڙي ٿڙن کي مڇي پڪڙڻ وارن [[مڇي روڪ بند|بندن]] سميت مختلف شين جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="Arno-2020" /> ===لوڪ طب ۾ استعمال جي تاريخ=== بيد جي پنن ۽ ڇل جو ذڪر [[آشور]]، [[سومر]] ۽ [[قديم مصر]] جي آڳاٽن متنن ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite web |date=16 April 2015 |title=Tales and a Tune of the Willow |url=https://www.metmuseum.org/perspectives/tales-and-a-tune-of-the-willow |access-date=17 April 2025 |website=The Metropolitan Museum of Art }}</ref><ref name="Mahdi-2006">{{Cite journal |last1=Mahdi |first1=J. G. |last2=Mahdi |first2=A. J. |last3=Mahdi |first3=A. J. |last4=Bowen |first4=I. D. |date=2006 |title=The historical analysis of aspirin discovery, its relation to the willow tree and antiproliferative and anticancer potential |journal=Cell Proliferation |volume=39 |issue=2 |pages=147–155 |doi=10.1111/j.1365-2184.2006.00377.x |pmc=6496865 |pmid=16542349}}</ref> [[قديم يونان]] ۾ طبيب [[هپوڪريٽس]] پنجين صدي ق.م. دوران لوڪ دوا طور ان جي خاصيتن بابت لکيو.<ref name="Mahdi-2006" /> [[ميسوپوٽيميا]] جي [[ميخي لکت]] وارن متنن جي تشريح ڪرڻ ڏکيو ڪم آهي، خاص طور جڏهن ڪنهن مخصوص ٻوٽي جي جنس کي ڪنهن سڃاڻپ جوڳي بيماريءَ جي علاج لاءِ استعمال ڪرڻ بابت شاهدي ڳولڻي هجي. ستين کان ٽين صدي ق.م. جي بابلي لکتن مان لڳ ڀڳ 5,000 طبي نسخا سڃاتا ويا آهن، جن ۾ 340 مختلف ٻوٽن مان تيار ڪيل 1,300 دوائون شامل هيون. انهن مان ڪنهن نسخي جو بيد سان تعلق هو يا نه، اهو يقيني ناهي.<ref>{{cite web |last1=Boeck |first1=Barbara |title=Investigating the healing arts of Ancient Mesopotamia |url=https://researchoutreach.org/articles/investigating-healing-arts-ancient-mesopotamia/ |website=Research Outreach |date=28 October 2020 |access-date=20 February 2022}}</ref> سومري داستان ''[[گلگامش، اينڪيدو ۽ هيٺين دنيا]]'' ۾ هالوپو وڻ جا ٻج بانجھپڻي جي علاج طور تجويز ڪيا ويا آهن، پر ”هالوپو وڻ“ مان مراد بلوط، پوپلر يا بيد مان ڪو به وڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Böck |first1=Barbara |title=Proverbs 30:18–19 in the light of ancient mesopotamian cuneiform texts |journal=Sefarad |date=30 December 2009 |volume=69 |issue=2 |pages=263–279 |doi=10.3989/sefarad.2009.v69.i2.595 |doi-access=free |hdl=10261/20729 |hdl-access=free }}</ref> قديم مصري [[ايبرس پيپائرس]] ۾ بيد جو، جنهن جي جنس غير يقيني آهي، ٽن علاجن ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ علاج اهڙي پيچيدي پلستر واري نسخي جو حصو هو، جيڪو ”''ميٽ'' کي نرم ۽ لچڪدار بڻائڻ“ لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان نسخي ۾ 36 ٻيا جزا پڻ شامل هئا، جن ۾ ”ڊوم کجيءَ جو ميوو، ڦريون ۽ اما اناج“ شامل هئا. ''ميٽ'' جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته ان جو تعلق اعصابي سرشتي سان هجي. ٻئي علاج ۾ ”سخت ڪمزوري“ لاءِ سائي بيد جي وڻ مان ورتل ”ڪانو“ کي گڏهه جي مني، تازي ماني، ميداني جڙي ٻوٽين، انجيرن، انگورن ۽ شراب سان ملائي استعمال ڪيو ويندو هو. آخر ۾، بيد کي ”چرٻيءَ واري گوشت، انجيرن، کجين، لوبان، ٿوم ۽ مٺي بيئر“ مان تيار ڪيل مرڪب ۾ گاڙهو ڪندڙ جزو طور استعمال ڪيو ويندو هو، جيئن دل کي صحيح نموني ڪم ڪرڻ ۽ خوراڪ قبول ڪرڻ جي قابل بڻائي سگهجي.<ref>{{cite book |last1=Bryan |first1=Cyril |title=Ancient Egyptian Medicine: the Papyrus Ebers |date=1974 |publisher=Ares Publishing Inc. |location=Chicago |hdl=2027/coo.31924073200077 |hdl-access=free }}{{pn|date=July 2026}}</ref> رومي ليکڪ [[آئولس ڪارنيليئس سيلسس]] بيد جو فقط هڪ ڀيرو ذڪر ڪيو آهي. هن لکيو ته بيد جي پنن کي ڪُٽي سرڪي ۾ اُٻارڻ کان پوءِ [[رحم جو لهي اچڻ|رحم جي لهي اچڻ]] جي علاج لاءِ استعمال ڪيو وڃي. پر اهو واضح ناهي ته هو ان مان ڪهڙو طبي اثر وٺڻ چاهيندو هو. ممڪن ناهي ته مقصد سور گهٽائڻ هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ايندڙ ئي فقري ۾ [[داغڻ]] جي سفارش ڪئي آهي.<ref>''De Medicina'', book VI, p. 287, chapter 18, section 10.</ref><ref>{{cite book |last1=Celsus |first1=Aurus Cornelius |title=De Medicina |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/6*.html |access-date=4 January 2022}}</ref> [[نڪولس ڪلپيپر]] پنهنجي ڪتاب ''دي ڪامپليٽ هربل'' ۾ بيد جا ڪيترائي استعمال بيان ڪيا آهن،<ref>{{cite book |last1=Culpeper |first1=Nicholas |title=The Complete Herbal |date=1653 |location=London |url=https://www.gutenberg.org/files/49513/49513-h/49513-h.htm}}</ref> جن ۾ زخمن مان رت وهڻ روڪڻ، مرد يا عورت ۾ ”شهوت جي گرمي گهٽائڻ“ ۽ پيشاب جاري ڪرڻ، ”جيڪڏهن اهو بند ٿيل هجي“، شامل آهن. پر هن بيد جي ڪنهن به مفروضاتي درد گهٽائيندڙ خاصيت جو ذڪر نه ڪيو. هن جي اها سفارش ته بيد جي ڇل جي ساڙيل رک کي سرڪي سان ملائي ”مهڪا، ڪارن ۽ وڌيل گوشت“ کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جديد دور ۾ [[سيليسيلڪ تيزاب]] جي استعمال سان مشابهت رکي ٿي. [[وليم ٽرنر (فطرتدان)|وليم ٽرنر]] جو بيان، جيڪو لڳ ڀڳ 1597ع ۾ لکيو ويو، ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿو ته بيد جا پن ۽ ڇل، جيڪڏهن شراب ۾ اُٻاري پيئجن، ته ”رت ٿڪڻ ۽ ٻين هر قسم جي رت وهڻ کي روڪي سگهن ٿا“. هن بخار جو علاج پڻ ڄاڻايو ۽ لکيو ته: ”سائيون ٽاريون پنن سميت بخار ۾ ورتل مريضن جي ڪمرن ۾ آڻي سندن بسترن جي چوڌاري رکي سگهجن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هوا جي گرمي کي تمام گهڻو ٿڌو ڪن ٿيون، جيڪا ڳالهه بيمار مريضن لاءِ نهايت تازگي ڏيندڙ آهي.“<ref>{{cite web |last1=Turner |first1=William |title=The Herball, or Generall Historie of Plantes |url=https://www.exclassics.com/herbal/herbalv50587.htm |access-date=8 January 2022}}</ref> 1763ع ۾ انگلينڊ جي آڪسفورڊشائر ۾ چپنگ نارٽن سان تعلق رکندڙ پادري [[ايڊورڊ اسٽون (فطري فلسفي)|ايڊورڊ اسٽون]]، [[رائل سوسائٽي]] ڏانهن هڪ خط موڪليو، جنهن ۾ هن اڇي بيد (''Salix alba'') جي پيٺل ڇل تي ڪيل تجربن جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal |last1=Stone |first1=Edward |title=XXXII. An account of the success of the bark of the willow in the cure of agues. In a letter to the Right Honourable George Earl of Macclesfield, President of R. S. from the Rev. Mr. Edward Stone, of Chipping-Norton in Oxfordshire |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1763 |issue=53 |pages=195–200 |doi=10.1098/rstl.1763.0033 }}</ref> هن محسوس ڪيو هو ته بيد جي ڇل جو ذائقو ”پيرووي ڇل“ يعني [[سنڪونا]] وانگر ڪڙو هو، جيڪو بخار جي علاج لاءِ استعمال ٿيندو هو، تنهنڪري هن اندازو لڳايو ته بيد به ساڳيو اثر ڏيئي سگهي ٿو. هن ڪيترن سالن دوران لڳ ڀڳ پنجاهه مريضن تي ان کي آزمايو ۽ ان کي خاص طور سنڪونا سان ملائڻ جي صورت ۾ تمام اثرائتو قرار ڏنو. اهو اثر واقعي موجود هو يا نه، ان بابت پڪ ناهي. جيتوڻيڪ ان دور ۾ ٻين ماڻهن به اسٽون جي علاج تي تجربا ڪيا، پر طبي ماهرن ان کي ڪڏهن به باقاعدي قبول نه ڪيو.<ref name=Jeffreys>{{cite book |last1=Jeffreys |first1=Diarmuid |title=Aspirin: the story of a wonder drug |date=2004 |publisher=Bloomsbury |location=London}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪنفيڊريٽ فوجن پڻ مليريا جي علاج لاءِ بيد تي تجربا ڪيا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.<ref>{{cite journal |last1=Hasegawa |first1=Guy R. |title=Quinine Substitutes in the Confederate Army |journal=Military Medicine |date=2007 |volume=172 |issue=6 |pages=650–655 |doi=10.7205/MILMED.172.6.650 |pmid=17615851 |doi-access=free }}</ref> فرانسيسي ناول نگار [[جولس ورن]] پنهنجي ناول ''[[پراسرار ٻيٽ]]'' (1875ع) ۾ بيد جي طبي استعمال بابت ان دور جي سائنسي ڄاڻ بيان ڪئي، جڏهن سندس هڪ ڪردار هربرٽ يا هاربرٽ برائون گوليءَ جي زخم سبب پيدا ٿيل بخار ۾ مبتلا هو. هن لکيو: ”بيد جي ڇل کي واقعي پيرووي ڇل جو مناسب متبادل سمجهيو ويو آهي، جيئن گهوڙي شاهه بلوط جي ڇل، هولي جا پن، سنيڪ روٽ وغيره.“ ڪهاڻيءَ ۾ هربرٽ جو علاج پيٺل بيد جي ڇل سان ڪيو وڃي ٿو، پر ان مان ڪو فائدو نه ٿو ٿئي، ۽ هو تڏهن بچي ٿو جڏهن ڪئنين جو ذخيرو ملي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Verne |first1=Jules |title=The Mysterious Island |date=2010 |publisher=Wordsworth Editions Ltd. |location=Ware |isbn=978-1-84022-624-9 |page=430}}</ref> ناول مان واضح آهي ته ان وقت بخار جي سببن بابت سمجهه محدود هئي، ۽ بيد جي استعمال سان ڪنهن ممڪن درد گهٽائيندڙ اثر جو ڪو به اشارو موجود ناهي. بيد ۽ ٻين ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ سيليسيليٽ جي حقيقي طبي استعمال بابت پهرين پائيدار شاهدي 1876ع ۾ سامهون آئي، جڏهن اسڪاٽش طبيب [[ٿامس جان ميڪليگن]] تيز [[روميت]] جي علاج لاءِ [[سيليسن]] تي تجربا ڪيا ۽ نمايان ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن بابت هن ''[[دي لينسٽ]]'' ۾ رپورٽ ڏني.<ref>{{cite journal |last1=MacLagan |first1=T. |title=The treatment of acute rheumatism by salicin |journal=The Lancet |date=28 October 1876 |volume=108 |issue=2774 |page=383 |doi=10.1016/S0140-6736(02)49509-8 }}</ref> ساڳئي وقت جرمن سائنسدانن سيليسيلڪ تيزاب کي سوڊيم جي لوڻ، يعني سوڊيم سيليسيليٽ، جي صورت ۾ آزمايو، پر انهن کي گهٽ ڪاميابي ۽ وڌيڪ سخت ناڪاري اثر سامهون آيا.<ref>{{cite journal |last1=Maclagan |first1=T |title=The treatment of acute rheumatism |journal=The Lancet |date=April 1900 |volume=155 |issue=3998 |pages=1094 |doi=10.1016/S0140-6736(01)70583-1 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Buchanan |first1=W. W. |title=The Treatment of Acute Rheumatism by Salicin, by T. J. Maclagan — ''The Lancet'', 1876 |journal=The Journal of Rheumatology |date=2002 |volume=29 |issue=6 |pages=1321–1323 |pmid=12064852 }}</ref> سيليسن سان رومياتي بخار جو علاج آهستي آهستي طبي حلقن ۾ ڪجهه حد تائين قبوليت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite journal |title=Does Sodium Salicylate Cure Rheumatic Fever ? |journal=QJM: An International Journal of Medicine |date=1948 |doi=10.1093/oxfordjournals.qjmed.a066510 }}</ref> 1880ع واري ڏهاڪي ۾ [[ايسيٽانيلائيڊ]] جي دريافت سان ”ايسيٽائليشن“ جو رجحان پيدا ٿيو، جنهن دوران ڪيمياگر مختلف خوشبودار نامياتي مرڪبن ۾ ايسيٽائل گروهه شامل ڪرڻ جا تجربا ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite journal |last1=Fürstenwerth |first1=Hauke |title=Letter by Fürstenwerth Regarding Article, "Aspirin: A Historical and Contemporary Therapeutic Overview" |journal=Circulation |year=2011 |volume=124 |issue=12 |pages=e332; author reply e333 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.111.038133 |pmid=21931098 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ 1853ع ۾ ڪيمياگر [[شارل فريڊرڪ گيرارڊ]] دوا سوڊيم سيليسيليٽ کي [[ايسيٽائل ڪلورائيڊ]] سان عمل ڪرائي پهريون ڀيرو [[ايسيٽائل سيليسيلڪ تيزاب]] تيار ڪيو هو.<ref name="Jeffreys2008">{{cite book |last=Jeffreys |first=Diarmuid |date=2008 |title=Aspirin the remarkable story of a wonder drug |url=https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908213430/https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-date=8 September 2017 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-59691-816-0 |pages=46–48}}</ref> چاليهن کان وڌيڪ سالن کان پوءِ، 1897ع ۾ [[فيلڪس هوفمان]] ساڳيو تيزاب تيار ڪيو، جيڪو سندس صورت ۾ ''[[اسپيريا]]'' ٻوٽي مان حاصل ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Bayer AG |title=All About Aspirin and its History |url=https://www.bayer.com/en/products/aspirin}}</ref> 1899ع ۾ معلوم ٿيو ته هن تيزاب ۾ [[درد گهٽائيندڙ]] اثر موجود آهي. هوفمان جي ملازمت ڏيندڙ ڪمپني [[بائر]] ان تيزاب جو نالو ”[[اسپرين]]“ رکيو. تنهنڪري اسپرين جي دريافت جو بيد سان تعلق رڳو اڻسڌي طرح آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[ڊينيئل موئرمين]] آمريڪا جي مقامي ماڻهن پاران بيد جي ڪيترن استعمالن بابت رپورٽ ڏني. هڪ جديد ميداني رهنما ڪتاب دعويٰ ڪري ٿو ته آمريڪا جي مختلف علائقن جا مقامي ماڻهو بيد کي پنهنجن طبي علاجن جو بنيادي جزو سمجهندا هئا ۽ ان جي ڇل کي ڳلي جي سور ۽ تپ دق جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪندا هئا. ان ۾ وڌيڪ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته: ”ڪيترن حوالن ۾ ذڪر آهي ته مٿي جي سور ۽ ٻين سورن لاءِ بيد جي ڇل چٻاڙي ويندي هئي، جيڪا ظاهري طرح اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ اسپرين جي تياريءَ جي اڳڪٿي هئي.“<ref name="Arno-2020" /> ===جديد طبي استعمال=== بيد جا جڙي ٻوٽين تي ٻڌل استعمال جديد دور تائين جاري رهيا آهن.<ref>European Medicines Agency (31 January 2017). [https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex Assessment report on Salix [various species including S. purpurea L., S. daphnoides Vill., S. fragilis L.], cortex Final]</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[موڊ گريو]] اڇي بيد (''Salix alba'') جي ڇل ۽ پيٺل پاڙ کي [[طاقت ڏيندڙ دوا|طاقت ڏيندڙ]]، وقفي وقفي سان ٿيندڙ بخار کي روڪيندڙ ۽ [[سڪڙيندڙ دوا|سڪڙيندڙ]] خاصيتن سبب استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪيو. هن ان کي بد هاضمي، پيٽ جي ڪيڙن، دائمي دستن ۽ پيچش جي علاج لاءِ تجويز ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Grieve |first1=Maud |title=A Modern Herbal |date=1969 |publisher=Dorset Press |isbn=0-88029-921-5 |url=https://archive.org/details/modernherbalmedi0000grie/}}</ref> ٻين جڙي ٻوٽين جي ماهرن وانگر هن به بيد جي ڪنهن درد گهٽائيندڙ اثر جو ذڪر نه ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين اسپرين بابت ڄاڻ وڏي پيماني تي پکڙجي چڪي هئي. هوءَ [[ٽينن]] کي بيد جو فعال جزو سمجهندي هئي. اسپرين جي ايجاد کان گهڻو پوءِ اهو خيال سامهون آيو ته بيد جي ڇل هڪ اثرائتي سور گهٽائيندڙ دوا آهي.<ref>{{cite web |last1=Martyr |first1=Phillippa |editor-first1=Anna |editor-last1=Evangeli |title=Hippocrates and willow bark? What you know about the history of aspirin is probably wrong |date=18 October 2020 |doi=10.64628/AA.ga4ayhwa5 |url=https://theconversation.com/hippocrates-and-willow-bark-what-you-know-about-the-history-of-aspirin-is-probably-wrong-148087 |access-date=10 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |last1=Propatier |first1=Stephen |title=The Mythology of Aspirin |work=Skeptoid |url=https://skeptoid.com/blog/2014/05/22/the-mythology-of-asprin/ |access-date=10 January 2022}}</ref> اهو خيال گهڻو ڪري ان غلط عقيدي تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو ته بيد ۾ خود اسپرين موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Bartram |first1=Thomas |title=The Encyclopedia of Herbal Medicine |date=1998}}</ref> اهڙا مضمون، جن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته آڳاٽن ماڻهن بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو، ''[[برٽش جرنل آف هيمٽالاجي]]'' جهڙن علمي رسالن ۾ پڻ ڇپيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Desborough |first1=M. J. R. |title=The aspirin story – from willow to wonder drug |journal=British Journal of Haematology |date=2017 |volume=177 |issue=5 |pages=674–683 |doi=10.1111/bjh.14520|pmid=28106908 |doi-access=free }}</ref> هاڻي ڪيترائي تحقيقي مقالا، ڪتاب ۽ مضمون اها دعويٰ ورجائين ٿا ته قديم ماڻهو بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا، ۽ ان مقصد لاءِ بيد تي ٻڌل ڪيترائي پيداوار پڻ وڪري لاءِ موجود آهن.<ref>{{cite web |last1=Mount Sinai Health System |title=Willow bark |url=https://www.mountsinai.org/health-library/herb/willow-bark |access-date=10 April 2022}}</ref> بيد جي ڇل ۾ سيليسن جي مقدار گهٽ هوندي آهي ۽ اها اسپرين کان مختلف طريقي سان ڪم ڪندي آهي. اها معدي کي نقصان پهچائڻ کان سواءِ نسبتاً نرم، پر وڌيڪ وسيع [[سوزش گهٽائيندڙ]] اثر فراهم ڪري سگهي ٿي، تنهن هوندي به اسپرين کان الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Vlachojannis |first1=J. |last2=Magora |first2=F.|last3=Chrubasik |first3=S.|title=Willow species and aspirin: different mechanism of actions |journal=Phytotherapy Research |date=2011 |volume=27 |issue=7 |pages=1102–1104 |doi=10.1002/ptr.3386 |pmid=21226125 }}</ref> [[يورپي اتحاد]] جي [[جڙي ٻوٽين وارين دوائن بابت ڪميٽي]] اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته بيد جي ڇل جا خشڪ عرق [[هيٺين چيلهه جو سور|هيٺين چيلهه جي سور]] جي مختصر مدي واري علاج لاءِ دوا طور استعمال ڪري سگهجن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ طبي شاهديون انهن جي حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ جي حمايت ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=31 December 2009 |title=Salicis cortex – herbal medicinal product |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex |access-date=20 June 2025 |website=European Medicines Agency }}</ref> ===چمڙي بابت استعمال=== جديد طب ۾ بيد جي عرق کي کائڻ يا پيئڻ واري صورت ۾ محدود علاجِي استعمال حاصل ٿيو آهي، پر چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ وارو استعمال وڌيڪ عام ٿي ويو آهي. ''سالڪس'' مان تيار ڪيل جڙي ٻوٽين وارين دوائن کي چمڙي تي لڳائڻ سان چمڙي جي رت جي رڳن، سج جي روشني سبب پيدا ٿيندڙ چمڙي جي پوڙهائپ، ۽ زخمن جي ڀرجڻ ۾ بهتري بابت ڪيترائي تحقيقي بيان موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Jeon |first1=Suwon |last2=Yoon |first2=Sohyun |last3=Kim |first3=Yuna |last4=Shin |first4=Seoungwoo |last5=Ji |first5=Hyanggi |last6=Cho |first6=Eunae |last7=Park |first7=Deokhoon |last8=Jung |first8=Eunsun |date=2023 |title=The effect of Salix alba L. bark extract on dark circles in vitro and in vivo |journal=International Journal of Cosmetic Science |volume=45 |issue=5 |pages=636–646 |doi=10.1111/ics.12873 |pmid=37235713 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ahn |first1=Si-young |last2=Kim |first2=Kyung Ah |last3=Lee |first3=Sullim |last4=Kim |first4=Ki Hyun |date=1 October 2024 |title=Potential skin anti-aging effects of main phenolic compounds, tremulacin and tremuloidin from Salix chaenomeloides leaves on TNF-α-stimulated human dermal fibroblasts |journal=Chemico-Biological Interactions |volume=402 |article-number=111192 |doi=10.1016/j.cbi.2024.111192 |pmid=39127184 |bibcode=2024CBI...40211192A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Dou |first1=Jinze |last2=Ilina |first2=Polina |last3=Cruz |first3=Cristina D. |last4=Nurmi |first4=Denise |last5=Vidarte |first5=Paula Zegarra |last6=Rissanen |first6=Marja |last7=Tammela |first7=Päivi |last8=Vuorinen |first8=Tapani |date=8 November 2023 |title=Willow Bark-Derived Material with Antibacterial and Antibiofilm Properties for Potential Wound Dressing Applications |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=71 |issue=44 |pages=16554–16567 |doi=10.1021/acs.jafc.3c00849 |pmc=10636761 |pmid=37104679 |bibcode=2023JAFC...7116554D }}</ref> بيد مان حاصل ٿيندڙ فينولي مرڪبن کي چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ سان اهي چمڙي جي خرد حياتياتي نظام ۽ انزائمن سان سڌو رابطو ڪن ٿا، جنهن سبب سندن علاجِي [[حياتي دستيابي]] وڌي ٿي. بيد جو عرق مٿي جي چمڙي تي موجود ''[[مالاسيزيا]]'' ڦڦوند خلاف استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن سان [[خشڪي]] ۽ سوزش گهٽائڻ ۾ نمايان اثر حاصل ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Kalinowska |first1=Oliwia |last2=Maślana |first2=Julia |last3=Gilreath |first3=Andrea |date=19 March 2025 |title=The Treatment and Evaluation of Dandruff and Scalp Erythema with Fermented Salix purpurea Bark Extract |journal=Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology |language=English |volume=18 |pages=639–648 |doi=10.2147/CCID.S503915 |pmid=40129612 |pmc=11930920 |doi-access=free }}</ref> ===صنعتڪاري=== [[File:A Modern Cricket Bat.jpg|thumb|[[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]] روايتي طور بيد جي ڪاٺ مان ٺاهيا ويندا آهن.]] ممڪن آهي ته انسانن جون سڀ کان اوائلي تيار ڪيل شيون بيد مان ٺهيل هجن. بيد مان ٺهيل مڇيءَ جو هڪ ڄار 8300 ق.م. جي زماني سان واسطو رکي ٿو.<ref>[https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html The palaeoenvironment of the Antrea Net Find] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208074119/https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html |date=8 December 2015 }} The Department of Geography, [[هلسنڪي يونيورسٽي]]</ref> ٽوڪريون، مڇي ڦاسائڻ جا ڦندا، ٽارين مان ٺهيل [[لوڙهو|لوڙها]] ۽ [[ٽارين ۽ مٽيءَ جي اڏاوت|ٽارين ۽ مٽيءَ سان ٺهيل گهرن جون ڀتيون]] جهڙا بنيادي هٿرادو سامان بيد جي سنهين ۽ لچڪدار ٽارين مان اڻيو ويندو هو. اهڙيون ٽاريون اڪثر [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] وڻن مان حاصل ڪيون وينديون هيون. ويلز جي روايتي [[ڪوراڪل]] ٻيڙيءَ جي هڪ قسم جي ڍانچي ۾ به بيد استعمال ٿيندو آهي. بيد جون سنهيون يا چيريل ٽاريون اڻي [[وڪر]] ٺاهيو ويندو آهي، جنهن جي استعمال جي تاريخ تمام پراڻي آهي. بيد جي ڪاٺ نسبتاً لچڪدار هوندي آهي، تنهنڪري اڻڻ دوران ٻين ڪيترين ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ گهٽ چيربي يا ٽٽندي آهي، ۽ ٽوڪري سازيءَ ۾ ان کي تيز ڪنڊن جي چوڌاري به آسانيءَ سان موڙي سگهجي ٿو. بيد جي ڪاٺ مان [[دٻو|دٻا]]، [[ٻهارا]]، [[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]]، [[ٻار کڻڻ جو تختو|ٻارن جا کڻڻ وارا تختا]]، ڪرسيون ۽ ٻيو فرنيچر، [[گڏي|گڏيون]]، [[بيد جي بانسري|بيد جون بانسريون]]، [[جهنڊي جو ٿنڀو|ٿنڀا]]، [[ٻاڦ وارو گهر|ٻاڦ وارا گهر]]، رانديڪا، خراد تي ٺهندڙ شيون، اوزارن جا هٿيا، [[ڪاٺي ورق]]، ڇڙيون ۽ [[سيٽي|سيٽيون]] ٺاهيون وينديون آهن. ان کان سواءِ بيد جي ڪاٺ مان [[ٽينن]]، [[ريشو]]، ڪاغذ، [[رسو]] ۽ ڏوري پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا. بيد کي [[ڊبل بيس]] ساز جي پٺين، پاسن ۽ اندرين تهن ٺاهڻ، ۽ بيس سازن جي مرمت لاءِ پٽيون ۽ بلاڪ ٺاهڻ ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===باغباني=== بيد جي ڇل جو پاڻيءَ ۾ تيار ڪيل عرق يورپي اتحاد ۾ ڦڦوند مار دوا طور استعمال ڪيو ويندو آهي. بيد جي ڇل جي عرق کي يورپي اتحاد ۽ برطانيا ۾ ”بنيادي مادو“ طور منظور ڪيو ويو آهي، جيڪو انگورن، صوفن ۽ آڙوءَ جي فصلن ۾ اسڪيب، آڙوءَ جي پنن جي وڪڙجڻ واري بيماري ۽ سفوفِي ڦڦوند جي روڪٿام لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ===نقصانڪار ٻوٽو=== بيد جون پاڙون تمام پري تائين پکڙجن ٿيون ۽ نمي ڳولڻ ۾ انتهائي تيز ۽ جارحاڻي هونديون آهن؛ انهيءَ سبب رهائشي علائقن ۾ پوکڻ وقت اهي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿيون. بيد جون پاڙون [[فرينچ ڊرين]]، [[زرعي نيڪال جو نظام|نيڪال جا نظام]]، [[ويپنگ ٽائل]]، [[مقامي گندي پاڻيءَ جي نيڪال واري سهولت|سيپٽڪ نظام]]، [[برساتي پاڻيءَ جو نيڪال|برساتي نالا]] ۽ [[گندي پاڻيءَ جو نيڪال|سيوريج نظام]] بند ڪرڻ لاءِ مشهور آهن، خاص طور پراڻن [[پائپ (سيال جي منتقلي)#مواد|ٽائلن، ڪنڪريٽ يا سيرامڪ پائپن]] ۾. نوان [[پلاسٽڪ پائپ|پي وي سي سيوريج پائپ]] جوڙن وٽ گهڻو گهٽ رِسندا آهن، تنهنڪري اهي بيد جي پاڙن سبب پيدا ٿيندڙ مسئلن کان نسبتاً گهٽ متاثر ٿيندا آهن؛ ساڳي ڳالهه [[پاڻيءَ جي فراهمي]] وارن پائپن تي پڻ لاڳو ٿئي ٿي.<ref>[http://hort.ufl.edu/trees/SALSPPA.pdf Salix spp. UFL/edu], ''Weeping Willow'' Fact Sheet ST-576, Edward F. Gilman and Dennis G. Watson, [[گڏيل رياستن جي ٻيلي کاتي]]</ref><ref>"[http://www.extension.umn.edu/yardandgarden/YGLNews/YGLN-Oct0103.html#roots Rooting Around: Tree Roots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419055738/http://www.extension.umn.edu/yardandgarden/YGLNews/YGLN-Oct0103.html#roots |date=19 April 2012 }}", Dave Hanson, ''Yard & Garden Line News'' Volume 5 Number 15, [[مينيسوٽا يونيورسٽي ايڪسٽينشن]], 1 October 2003</ref> ===ٻيا استعمال=== [[File:Salix cinerea flowers-2.jpg|thumb|''[[سالڪس سينييريا]]'' جو نر ٻور، جنهن تي ماکيءَ جي مک ويٺل آهي]] [[File:Willow tree in spring, England.JPG|thumb|بهار جي مند ۾ بيد جو وڻ، انگلينڊ]] [[File:Willow species with Honeysuckle woodbine.JPG|thumb|[[لونيسيرا پيريڪليمينم|وڊبائن هني سڪل]] سان گڏ بيد جو وڻ]] [[File:Sandworm by Marco Casagrande @ Wenduine, Belgium.jpg|thumb|بيلجيم جي وينڊوئن واري وارياسي دڙن ۾ مڪمل طور بيد مان ٺاهيل فني تنصيب ”[[سينڊورم (فني تنصيب)|سينڊورم]]“]] * '''جنگي استعمال''': [[ٻي عالمي جنگ]] دوران برطانوي فوج پيراشوٽ لاءِ ٽوڪريون ٺاهڻ ۾ بيد جي ڪاٺ استعمال ڪندي هئي. بيد هلڪو ۽ مضبوط هجڻ سبب ان مان ڪنهن به شڪل جون ٽوڪريون ٺاهي سگهبيون هيون، جيڪي زمين تي ڪرڻ وقت ڌڪ برداشت ڪري سگهنديون هيون. برطانيا ۾ بيد جي ٽوڪرين جي سالياني پيداوار لڳ ڀڳ 2,000 ٽن هئي، جنهن ۾ 630 جي لڳ ڀڳ ٺاهيندڙ ۽ 7,000 ٽوڪري ساز ڪم ڪندا هئا.{{Citation needed|date=July 2024}} [[لارنس اوگلوي]]، جيڪو ٻوٽن جي بيمارين جو ماهر هو ۽ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] مان بيد جي بيمارين بابت ماسٽرز جو تحقيقي مقالو لکيو هئائين، [[برسٽل]] ڀرسان [[لانگ ايشٽن ريسرچ اسٽيشن]] ۾ ڪم ڪندو هو ۽ بيد جي وڻن توڙي انهن جي بيمارين بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي شامل رهيو.<ref>{{cite web |url=http://www.wringtonsomerset.org.uk/archive/stottwillow.html |title=History of Willows at Long Ashton Research Station, Bristol |website=Wringtonsomerset.org.uk |access-date=1 June 2022}}</ref> * '''رڱائي''': بيد کي ڪپڙا رڱڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، خاص طور [[ڪيمونو]] ٺاهڻ ۾. ڪيمونو وڪرو ڪندڙ اداري [[گنزا موتوجي]] پاران هر سال [[تائيمي ايليمينٽري اسڪول]] جي پنجين درجي جي شاگردن لاءِ بيد سان رڱائي بابت سکيا جا ڪلاس ڪرايا ويندا آهن.<ref>{{Cite web|url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000006.000091730.html|title="銀座の柳"を使用した、銀座ならではの草木染 「『銀座の柳染』30周年記念展～いのちの輝き～」を銀座もとじにて開催|date=29 March 2024|website=プレスリリース・ニュースリリース配信シェアNo.1｜PR TIMES}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mainichi.jp/premier/business/articles/20180719/biz/00m/010/007000c|title=東京・銀座で「着物と柳」の伝統を継ぐ呉服店の奮闘 | 地域活性化の挑戦者たち | 櫻田弘文|website=毎日新聞「経済プレミア」}}</ref> * '''فن''': بيد مان [[ڪوئلو#فن|ڊرائنگ وارو ڪوئلو]] ٺاهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Best Vine and Willow Charcoal for New Effects on the Page |url=https://www.artnews.com/art-news/product-recommendations/best-vine-and-willow-charcoal-1202689928/ |website=artnews.com |date=7 May 2021 |publisher=Art News |access-date=13 June 2023}}</ref> ان کان سواءِ جيئري بيد جي لچڪدار ٽارين کي گنبذن ۽ سرنگهن جهڙين شڪلين ۾ اڻي جيئرا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. بيد جي ٽارين مان ٽوڪريون، جانورن جا ٽن پاسن وارا مجسما ۽ ٻيون شڪليون پڻ اڻيون وينديون آهن. بيد جون ٽاريون باغن جي سينگار لاءِ آرائشي تختا، ستون نما اڏاوتون ۽ ٻيون خصوصيتون ٺاهڻ ۾ پڻ استعمال ٿينديون آهن. * '''توانائي''': بيد جي تيز واڌ سبب [[توانائيءَ واري ٻيلن]] جي نظام ۾ ان کي [[حياتي مادو]] يا [[حياتي ٻارڻ]] طور استعمال ڪرڻ بابت تجربا ۽ رياضياتي نمونا تيار ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite journal |title =Yield and spatial supply of bioenergy poplar and willow short-rotation coppice in the UK |journal =New Phytologist | volume =178 | issue =2 | pages =358–370 | year =2008 | doi =10.1111/j.1469-8137.2008.02396.x |last1=Aylott |first1=Matthew J. | pmid =18331429 | last2 =Casella | first2 =E | last3 =Tubby | first3 =I | last4 =Street | first4 =NR | last5 =Smith | first5 =P | last6 =Taylor | first6 =G | doi-access =free |bibcode =2008NewPh.178..358A }}</ref><ref>{{cite journal | title =Yield models for commercial willow biomass plantations in Sweden | journal =Biomass and Bioenergy | volume =32 | issue =9 | pages =829–837 | year =2008 | doi=10.1016/j.biombioe.2008.01.002 |author1=Mola-Yudego, Blas |author2=Aronsson, Pär.| bibcode =2008BmBe...32..829M }}</ref> ٻين ملڪن ۾ پڻ اهڙا پروگرام تيار ڪيا پيا وڃن، جن ۾ آمريڪا جو [[بيد حياتي مادو منصوبو]] ۽ برطانيا جو [[توانائي ڪوپيس منصوبو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.forestresearch.gov.uk/srcsite/INFD-5JPEYX |title=Forestresearch.gov.uk |publisher=Forestresearch.gov.uk |access-date=18 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090308053418/http://www.forestresearch.gov.uk/srcsite/INFD-5JPEYX |archive-date=8 March 2009 }}</ref> بيد کي [[ڪوئلو]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ پوکي سگهجي ٿو. * '''ماحوليات''': مستقبل ۾ بيد کي [[گندي پاڻي]] جي [[حياتي ڇاڻ]]، يعني [[ٻوٽن وسيلي آلودگي ختم ڪرڻ]] ۽ [[زمين جي بحالي]]، لاءِ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ اهو طريقو اڃا واپاري سطح تي قابلِ عمل ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Guidi Nissim |first1=Werther |last2=Jerbi |first2=Ahmed |last3=Lafleur |first3=Benoit |last4=Fluet |first4=Rémy |last5=Labrecque |first5=Michel |title=Willows for the treatment of municipal wastewater: Performance under different irrigation rates |journal=Ecological Engineering |date=August 2015 |volume=81 |pages=395–404 |doi=10.1016/j.ecoleng.2015.04.067 |bibcode=2015EcEng..81..395G }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Guidi Nissim |first1=Werther |last2=Voicu |first2=Adela |last3=Labrecque |first3=Michel |title=Willow short-rotation coppice for treatment of polluted groundwater |journal=Ecological Engineering |date=January 2014 |volume=62 |pages=102–114 |doi=10.1016/j.ecoleng.2013.10.005 |bibcode=2014EcEng..62..102G }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Guidi |first1=Werther |last2=Kadri |first2=Hafssa |last3=Labrecque |first3=Michel |title=Establishment techniques to using willow for phytoremediation on a former oil refinery in southern Quebec: achievements and constraints |journal=Chemistry and Ecology |date=February 2012 |volume=28 |issue=1 |pages=49–64 |doi=10.1080/02757540.2011.627857 |bibcode=2012ChEco..28...49G }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Guidi Nissim |first1=Werther |last2=Palm |first2=Emily |last3=Mancuso |first3=Stefano |last4=Azzarello |first4=Elisa |title=Trace element phytoextraction from contaminated soil: a case study under Mediterranean climate |journal=Environmental Science and Pollution Research |date=March 2018 |volume=25 |issue=9 |pages=9114–9131 |doi=10.1007/s11356-018-1197-x |pmid=29340860 |bibcode=2018ESPR...25.9114G }}</ref> بيد جا وڻ نديءَ جي ڪنارن کي مضبوط ڪرڻ، [[حياتي انجنيئرنگ]]، [[ڍلان جي استحڪام|ڍلانن کي مستحڪم ڪرڻ]]، [[مٽي]] جي [[ڪٽاءُ]] تي ضابطو آڻڻ، پناهه ڏيندڙ وڻن جي پٽي ۽ [[واڙو روڪ|هوائن کي روڪيندڙ پٽي]] ٺاهڻ، ۽ جهنگلي جيوت لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندا آهن. بيد جا وڻ اڪثر وهندڙ پاڻيءَ جي ڪنارن تي پوکيا ويندا آهن، جيئن سندن پاڻ ۾ ڳنڍيل پاڙون پاڻيءَ جي وهڪري کان ڪنارن کي بچائين. بيد جون پاڙون اڪثر انهن مان نڪرندڙ ٿڙ کان به وڏيون هونديون آهن. * '''کاڌو''': ماضيءَ ۾ غريب ماڻهو ڪڏهن ڪڏهن بيد جا [[ٻور]] پچائي ڳاڙهو لُٻ ٺاهيندا ۽ کائيندا هئا.<ref name="Hageneder-2001">Hageneder, Fred (2001). ''The Heritage of Trees''. Edinburgh : Floris. {{ISBN|0-86315-359-3}}. p.172</ref> بيد جي اندرين ڇل کي ڪچو يا پچائي کائي سگهجي ٿو؛ ساڳيءَ طرح ان جا جوان پن ۽ زمين هيٺ وڌندڙ نرم ٽاريون پڻ کائڻ لائق آهن.<ref name="Angier-1974">{{Cite book|last=Angier|first=Bradford|url=https://archive.org/details/fieldguidetoedib00angi/page/248/mode/2up|title=Field Guide to Edible Wild Plants|publisher=Stackpole Books|year=1974|isbn=0-8117-0616-8|location=Harrisburg, PA|page=248|oclc=799792|author-link=Bradford Angier}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} khhw1yl681j7jg2nxeq2lfs5lphzc0i 400091 400090 2026-08-01T11:21:27Z Intisar Ali 8681 400091 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. ==درجابندي== جنس ''سالڪس'' جو سائنسي نالو پهريون ڀيرو [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ استعمال ڪيو.<ref name=IPNI_325916-2>{{cite web |title=''Salix'' L. |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/325916-2 |access-date=6 May 2021 }}</ref> ان وقت حياتياتي درجابندي ۾ [[قسمي نوع]] (ٽائپ اسپيشيز) جو جديد تصور موجود نه هو، تنهن ڪري لينيئس جي مقرر ڪيل جنسن لاءِ قسمي نوع بعد ۾ مقرر ڪيا ويا.<ref name=NHM_LPNTP>{{Citation |mode=cs1 |title=Introduction and Historical Perspective |website=The Linnaean Plant Name Typification Project |date=24 October 2022 |publisher=[[لنڊن قدرتي تاريخ عجائب گهر]]|doi=10.5519/qwv6u7j5 |url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/linnaean-typification/introduction.html |access-date=6 May 2021 |author1=Natural History Museum }}</ref> هن جنس جي قسمي نوع ''[[اڇو ولو|سالڪس alba]]'' آهي، جنهن جي بنياد تي ''Salix'' نالي کي محفوظ (conserved) رکيو ويو آهي.<ref name=IPNI_325916-2/> جنسي نالو ''سالڪس'' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، ۽ قديم رومي به اهو لفظ ولو جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name=Gen_Gat>Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen (German). 3rd ed., completely revised and expanded. Nikol, [[هيمبرگ]] 2005, {{ISBN|3-937872-16-7}} (reprint from 1996). pg. 552</ref> هڪ نظريي موجب هي لفظ اصل ۾ ڪنهن [[ڪلٽڪ ٻوليون|ڪلٽڪ ٻولي]] مان نڪتل آهي، جتي ''sal'' جي معنيٰ "ويجهو" ۽ ''lis'' جي معنيٰ "پاڻي" آهي، جيڪو ولو جي قدرتي رهائش ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name=FloraUSSR>{{cite book |last=Nazarov |first=M. I. |editor-last=Komarov |editor-first=Vladimir Leontyevich |editor-link=Vladimir Leontyevich Komarov |translator-last1=Landau |translator-first1=N. |date=1970 |orig-date=1936 |title=Flora of the U.S.S.R. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156050 |volume=5 |location=Jerusalem |publisher=[[اسرائيلي سائنسي ترجمن جو پروگرام]]|page=21 }}</ref> ولو جي درجابندي مختلف ذيلي جنسن (subgenera) ۾ ڪئي ويندي آهي، پر انهن جي حدبندي بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهن.<ref name="Wagner">{{Cite journal| doi = 10.3389/fpls.2021.662715 | volume = 12| article-number = 662715| last1 = Wagner| first1 = Natascha D.| last2 = Volf| first2 = Martin| last3 = Hörandl| first3 = Elvira| title = Highly Diverse Shrub Willows (''سالڪس'' L.) Share Highly Similar Plastomes| journal =[[فرنٽيئرز اِن پلانٽ سائنس]]| date = 3 September 2021| pmid = 34539686| pmc = 8448165| bibcode = 2021FrPS...1262715W| doi-access = free}}</ref> بناوٽي خاصيتن (مارفولاجي) تي ٻڌل اڀياس موجب هن جنس کي عام طور ٽي يا پنج ذيلي جنسن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''سالڪز'' (جنهن مان ڪجهه ماهر ''لانگيفولياء'' ۽ ''پروٽائٽئي'' کي الڳ ذيلي جنس قرار ڏين ٿا)، ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس''. جڏهن⁠ته فائيلوجينيٽڪ (ارتقائي) اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس'' هڪ ئي ارتقائي شاخ (ڪليڊ) سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Wagner"/> هن جنس جا سڀ کان پراڻا فوسل [[ايوسين]] دور جي شروعات ۾ اتر آمريڪا مان مليا آهن، جڏهن⁠ته يورپ ۾ ان جا قديم ترين فوسل ابتدائي [[اوليگوسين]] دور سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Collinson |first=Margaret E. |date=1992 |title=The early fossil history of Salicaceae: a brief review |journal=[[رائل سوسائٽي آف ايڊنبرگ جا مقالا: حياتياتي سائنس]] |volume=98 |pages=155–167 |doi=10.1017/S0269727000007521 }}</ref> ===چونڊيل جنسون=== {{Main|سالڪس جي نسلن جي فهرست}} جنس ''سالڪس'' ۾ لڳ ڀڳ 350 قسمن جا پن ڇڻندڙ وڻ ۽ [[جهنگ]] شامل آهن. انهن ۾ پاڻ ۾ آسانيءَ سان سنگم (ھائبرڊائيزيشن) ٿئي ٿو، ۽ اهڙين 160 کان وڌيڪ سنگمي جنسن کي سائنسي نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="POWO_325916-2" /> مشهور ولو جنسن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name=Mabberley>Mabberley, D.J. 1997. The Plant Book, Cambridge University Press #2: Cambridge.</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * ''[[سالڪس ائيجپٽئاڪا]]'' – مسڪ ولو * ''[[اڇو ولو|سالڪس البا]]'' – اڇو ولو * ''[[سالڪس امائگڊائيمائلس]]'' – پيچ پن وارو ولو * ''[[سالڪس آرڪٽيڪا]]'' – آرڪٽڪ ولو * ''[[سالڪس بيبيلونڪا]]'' – بابلي ولو يا روئيندڙ ولو * ''[[سالڪس بيبيئانا]]'' – بيڪڊ ولو * ''[[سالڪس ڪيپريئا]]'' – ٻڪري ولو * ''[[سالڪس سنيريا]]'' – ڀورو ولو * ''[[سالڪس ڊسڪلر]]'' – آمريڪي پسي ولو * ''[[سالڪس ايليگنوس]]'' – روزميري ولو * ''[[سالڪس ايوزينا]]'' – اوڀر ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس اگزيگئا]]'' – سنهو پن وارو ولو * ''[[سالڪس × فرجائلس]]'' – عام ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس گلوڪا]]'' – سرمائي ولو * ''[[سالڪس گوڊنگئي]]'' – گڊنگ جو ڪارو ولو * ''[[سالڪس ھربيشيا]]'' – بونا ولو * ''[[سالڪس ھمبولڊٽيئانا]]'' – همبولٽ ولو * ''[[سالڪس انٽيگرا]]'' * ''[[سالڪس ليئوگاٽا]]'' – ڳاڙهو ولو * ''[[سالڪس ليسيئوليپس]]'' – ارويو ولو * ''[[سالڪس ميڪروناٽا]]'' – سفصاف ولو * ''[[سالڪس نائگرا]]'' – ڪارو ولو * ''[[سالڪس پيراڊوڪسا]]'' * ''[[سالڪس پائروٽئي]]'' – ڪوريائي ولو * ''[[سالڪس پرپيوريئا]]'' – ارغواني ولو * ''[[سالڪس اسڪائولريانا]]'' – اسڪولر ولو * ''[[سالڪس سيپلڪرالس گروپ]]'' – سنگمي ولو جو گروهه * ''[[سالڪس ٽيٽراسپرما]]'' – ڀارتي ولو * ''[[سالڪس ٽرائينڊرا]]'' – بادامي پن وارو ولو * ''[[سالڪس ومنالس]]'' – عام اوسيئر ولو {{div col end}} ==ماحوليات== [[File:Bourgoyen knotted willow and woodpile.jpg|thumb|upright|[[پولاڊنگ|ڇانٽيل بيد]] ۽ ڪاٺين جو ڍير، [[بورخوئين-اوسيميرسن]]، [[گينٽ]]، [[بيلجيم]]]] [[File:Kopfweiden 1.jpg|thumb|[[برلن]] جي [[برٽزر گارٽن]] ۾ مارچ 2018ع دوران [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] بيد جو وڻ]] بيد جا وڻ [[ڇانوَ برداشت ڪندڙ]] هوندا آهن، پر عام طور تي انهن جي عمر نسبتاً گهٽ هوندي آهي. انهن کي وڌڻ ۽ قائم رهڻ لاءِ اهڙين قدرتي خللن (ڊسٽربنس) جي ضرورت هوندي آهي، جيئن اهي [[مخروطي وڻن]] يا وڏن پنڇڙن وڻن سان مقابلو ڪري سگهن. بيد جا ٻج تمام ننڍڙا ۽ وڏي تعداد ۾ پيدا ٿيندا آهن، جيڪي هوا ۽ پاڻي وسيلي پکڙجن ٿا، پر اهي فقط ڪجهه ڏينهن تائين ئي جيئرا رهندا آهن. انهن کي ڄمڻ لاءِ گرم ۽ نمي واري ماحول جي ضرورت هوندي آهي. بيد جا ٻوٽا ڪٽيل ٿڙن ۽ ٽارين مان به [[بي جِنسي واڌ]] (ويجيٽيٽو ريپراڊڪشن) ذريعي نوان ٻوٽا پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا گل ٿوري مقدار ۾ [[ماکي]] (نيڪٽر) پيدا ڪندا آهن، جنهن مان ماکيءَ جون مکيون [[ماکي]] تيار ڪنديون آهن. بهار جي شروعات ۾ پولن جو اهم ذريعو هجڻ سبب اهي ماکيءَ جي مکين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="Hageneder-2001" /> ڪيترائي جانور انهن جا پن چَرندا آهن يا انهن جي ٽارين ۾ پناهه وٺندا آهن.<ref name="Angier-1974" /> [[بيور]] بيد جي ٽارين کي بند ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا وڻ [[پَرن وارن جيتن]] (ليپڊوپٽيرا) جي ڪيترين ئي قسمن جي سنڊين لاءِ خوراڪ جو ذريعو آهن، جن ۾ [[مورننگ ڪلوڪ تتلي]] پڻ شامل آهي.<ref>"Mourning Cloak". Study of Northern Virginia Ecology. Fairfax County Public Schools.</ref> [[ڪاٺي ماڪوڙا]] (Wood ants) ۽ ٻيا ڪيترائي ماڪوڙا بيد جي وڻن تي رهندڙ [[افڊ]]ن جي پيدا ڪيل مٺي رطوبت ([[هني ڊيو]]) گڏ ڪرڻ لاءِ انهن تي ايندا آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[ڀنڀوريون]] پڻ ائين ڪنديون آهن. ===آفتون ۽ بيماريون=== بيد جون مختلف جنسون افڊن جي سؤ کان وڌيڪ قسمن جون ميزبان آهن، جيڪي ''[[چائٽوفورس]]'' ۽ ٻين جنسن سان تعلق رکن ٿيون.<ref>{{cite book|title=Aphids on the World's Trees|author1=Blackman, R. L.|author2=Eastop, V. F.|year=1994|publisher=CABI|isbn=978-0-85198-877-1|url=http://www.aphidsonworldsplants.info/w_HOSTS_S.htm#Salix}}{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اهي افڊ پنن جي هيٺئين سطح تي وڏيون ڪالونيون ٺاهي ٻوٽي جو رس چوسيندا آهن.<ref>{{cite book|title=Pests of Ornamental Trees, Shrubs and Flowers|author=David V. Alford|year=2012|page=78|publisher=Manson Publishing Limited |url=https://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604015345/http://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-date=4 June 2013|isbn=978-1-84076-162-7}}</ref> ''[[ڪورٿوچا ايليگنس]]'' ، جنهن کي بيد جو ليس بگ چيو وڃي ٿو، [[ٽنگيڊي]] خاندان جو هڪ جيت آهي جيڪو اتر آمريڪا ۾ بيد جي وڻن تي ملي ٿو. ''[[رهيبڊوفاگا روزاريا]]'' بيد تي ٺهندڙ هڪ قسم جي [[گال]] آهي. [[زنگ جي بيماري]] (رسٽ)، جيڪا ''[[ميلامپسورا]]'' جنس جي ڦڦوندن سبب ٿيندي آهي، بيد جي پنن کي نقصان پهچائيندي آهي ۽ انهن تي نارنگي رنگ جا داغ پيدا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Leaf Rust |author=Kenaley, Shawn C.|year=2010 |display-authors=etal}}</ref> ===تحفظ=== اتر آمريڪا جي ڪجهه [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي قبيلن]] قدرتي [[باهه جي ماحوليات]] جو حصو بڻجندڙ جهنگلي باهن کي جاري رهڻ ڏيندا هئا يا ڄاڻي واڻي باهه لڳائيندا هئا، جنهن سان بيد جي نون ٻوٽن جا جهنڊ ٻيهر اُڀرندا هئا. بيد جون ڪجهه جنسون آسٽريليا ۾ وڏي پيماني تي، خاص طور دريائن ۽ نالن جي ڪنارن تي [[ڪٽاءُ]] روڪڻ لاءِ پوکيون ويون. پر هاڻي اهي ڪيترن علائقن ۾ حملہ آور ٻوٽن (انويسو ويڊز) طور سڃاتيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏکڻ آسٽريليا جي وسيع علائقن تي پکڙجي مقامي نباتات کي متاثر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب انهن کي "قومي اهميت وارا نقصانڪار گاهه" قرار ڏنو ويو آهي، ۽ ڪيترائي پاڻيءَ جي حوضن جا انتظامي ادارا انهن کي هٽائي سندن جاءِ تي مقامي وڻ پوکي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.dse.vic.gov.au/dpi/nreninf.nsf/childdocs/-1C62D26CD3AF6FE44A2568B300051289-8E21A59E53B35BEFCA256BC80005C14F-E1EB709D7DCE1BC9CA256F070003E8D8-FAC3FFA202EA6384CA256BCF000AD522?open |title=Willows along watercourses: managing, removing and replacing |author=Albury/Wodonga Willow Management Working Group |date=December 1998 |publisher=Department of Primary Industries, State Government of Victoria}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Introduced willows can become invasive pests in Australia |first=Kurt W. |last=Cremer |year=2003 }}</ref> ==پوک ۽ واڌ== تقريباً بيد جون سڀئي جنسون [[قلمي پوک]] (ڪٽنگس) مان تمام آسانيءَ سان پاڙون ڪڍي وٺنديون آهن، يا جڏهن ٽٽل ٽاريون زمين تي ڪري پونديون آهن ته اتي به نوان ٻوٽا اُڀري ايندا آهن. هن جو هڪ مشهور استثنا [[پيچ ليف بيد]] (''[[سالڪس ايميگڊالائيڊس]]'') آهي، جيڪا آسانيءَ سان قلمي پوک مان نه وڌندي آهي. هڪ مشهور روايت موجب شاعر [[اليگزينڊر پوپ]] اسپين مان [[ليڊي سفولڪ]] ڏانهن موڪليل ٽارين جي هڪ ٻڌل گٺڙي مان هڪ ننڍڙي ٽاري حاصل ڪئي. هن اها ٽاري پوکي، جيڪا ڪاميابيءَ سان وڌي ويئي. ڏند ڪٿا موجب انگلينڊ جا سڀئي [[روئيندڙ بيد]] (ويپنگ ولو) انهيءَ پهرين پوکيل ٽاريءَ جي نسل مان آهن.<ref>{{cite book |last=Leland |first=John |url=https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela |title=Aliens in the Backyard: Plant and Animal Imports Into America |publisher=University of South Carolina Press |year=2005 |isbn=978-1-57003-582-1 |page=[https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela/page/70 70] |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |last=Laird |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=pCbC-QQx6iEC&pg=PA403 |title=The Flowering of the Landscape Garden: English Pleasure Grounds, 1720–1800 |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1999 |isbn=978-0-8122-3457-2 |page=403}}</ref> بيد جون جنسون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |last2=Weih |first2=Martin |last3=Romero |first3=Marta Abalos |last4=Charles |first4=John |last5=Hust |first5=Sarah |last6=McIvor |first6=Ian |last7=Karp |first7=Angelas |last8=Trybush |first8=Sviatlana |last9=Labrecque |first9=Michel |last10=Teodorescu |first10=Traian I. |last11=Singh |first11=Naresh B. |last12=Smart |first12=Lawrence B. |last13=Volk |first13=Timothy A. |title=Horticultural Reviews |chapter=Salix: Botany and Global Horticulture |date=2007 |pages=447–489 |doi=10.1002/9780470380147.ch8 |isbn=978-0-470-17153-0 }}</ref> انهن کي [[لوڙھو]] (ھيج) ٺاهڻ ۽ باغباني ۽ منظرسازي (لينڊ اسڪيپنگ) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. [[ٽوڪيو]]، [[جاپان]] جي مشهور واپاري علائقي [[گنزا]] ۾ بيد جي پوک جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي، ۽ اهو علائقو بيد جي وڻن سان سينگاريل گهٽين جي ڪري خاص شهرت رکي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.motoji.co.jp/blogs/reading/en-ginzas-willow-dyeing|title=Ginza's Willow Dyeing|website=銀座もとじオンラインショップ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ginza.jp/en/event/9829|title=The 12th Ginza Willow Festival|website=GINZA OFFICIAL}}</ref> ===هائبرڊ ۽ پوکيل قسم=== [[File:Weeping Willow by Pond.jpg|thumb|upright|[[روئيندڙ بيد]]، بيد جي ٻن مختلف قسمن جي هائبرڊ جو هڪ مثال]] بيد جون مختلف جنسون هڪ ٻئي سان آسانيءَ سان ملاپ (ڪراس-پولينيشن) ڪري سگهن ٿيون، تنهنڪري ڪيترائي [[هائبرڊ]] قدرتي طور ۽ انساني پوک ذريعي وجود ۾ آيا آهن. انهن مان سڀ کان مشهور [[زينتي ٻوٽو|زينتي]] مثال [[روئيندڙ بيد]] (''سالڪس × سيپلڪرالس'') آهي، جيڪو چين جي [[پيڪنگ بيد]] (''[[سالڪس بابيلونيڪا]]'') ۽ يورپ جي [[اڇي بيد]] (''[[سالڪس البا]]'') جي ملاپ مان پيدا ٿيو آهي. وڏي پيماني تي پوکيل چيني بيد ''[[سالڪس ماتسودانا]]'' کي هاڻي ''سالڪس بابيلونيڪا'' جو هم معنيٰ (سنانم) نالو سمجهيو وڃي ٿو. صدين کان ''سالڪس'' جون بيشمار [[پوکيل قسمون]] (ڪلٽيويٽر) تيار ڪيون ۽ ناليون ويون آهن. بهتر فني ۽ زينتي خاصيتن واريون نيون قسمون چونڊي مختلف مقصدن لاءِ متعارف ڪرايون ويون آهن. ''سالڪس'' جون ڪيترين ئي پوکيل قسمن ۽ قدرتي جنسن کي [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[گارڊن ميرٽ ايوارڊ]] (اوارڊ آف گارڊن ميرٽ) پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=March 2020 |title=AGM Plants March 2020 |url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |access-date=9 September 2020 |website=rhs.org |publisher=The Royal Horticultural Society}}</ref> تازن سالن ۾ ''سالڪس'' حياتياتي توانائي (بايو انرجي) جي پيداوار ۽ مختلف [[ماحولي نظام جون خدمتون]] (ايڪوسسٽم سورسز) فراهم ڪرڻ لاءِ پڻ اهميت حاصل ڪئي آهي.<ref>{{Cn|date=June 2023}}</ref> 2021ع تائين بيد جي هائبرڊن ۽ پوکيل قسمن جا نالا گڏ ڪري محفوظ ڪرڻ جو ڪم گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري (FAO) جي [[بين الاقوامي پوکيل قسمن جي رجسٽريشن اٿارٽي]] (انٽرنيشنل ڪلٽيويٽر رجسٽريشن اٿارٽي – ICRA) جي ''سالڪس'' بابت ڪم ڪندڙ گروهه جي ذميواري هئي، پر هاڻي اهو گروهه فعال نه رهيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |title=Compilation of the Checklist for Cultivars of Salix L. (Willow) |journal=HortScience |date=2015 |volume=50 |issue=11 |pages=1608–1609 |doi=10.21273/HORTSCI.50.11.1608 |doi-access=free }}</ref> ==استعمال== [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] جي [[ڪنوآلٽ ماڻهو|ڪنوآلٽ ماڻهن]] بيد جي ڇل مان [[ڏوري]] ٺاهيندا هئا، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن [[هارپون]] جي رسيءَ طور ڪم ايندي هئي. ٻين ڪجهه آمريڪي مقامي قبيلن بيد جي ڪاٺ کي [[رڳڙ سان باهه ٻارڻ|رڳڙ وسيلي باهه ٻارڻ]]، نرم ٽارين کي [[ٽوڪري اڻڻ|ٽوڪريون اڻڻ]]، ۽ شاخن توڙي ٿڙن کي مڇي پڪڙڻ وارن [[مڇي روڪ بند|بندن]] سميت مختلف شين جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="Arno-2020" /> ===لوڪ طب ۾ استعمال جي تاريخ=== بيد جي پنن ۽ ڇل جو ذڪر [[آشور]]، [[سومر]] ۽ [[قديم مصر]] جي آڳاٽن متنن ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite web |date=16 April 2015 |title=Tales and a Tune of the Willow |url=https://www.metmuseum.org/perspectives/tales-and-a-tune-of-the-willow |access-date=17 April 2025 |website=The Metropolitan Museum of Art }}</ref><ref name="Mahdi-2006">{{Cite journal |last1=Mahdi |first1=J. G. |last2=Mahdi |first2=A. J. |last3=Mahdi |first3=A. J. |last4=Bowen |first4=I. D. |date=2006 |title=The historical analysis of aspirin discovery, its relation to the willow tree and antiproliferative and anticancer potential |journal=Cell Proliferation |volume=39 |issue=2 |pages=147–155 |doi=10.1111/j.1365-2184.2006.00377.x |pmc=6496865 |pmid=16542349}}</ref> [[قديم يونان]] ۾ طبيب [[هپوڪريٽس]] پنجين صدي ق.م. دوران لوڪ دوا طور ان جي خاصيتن بابت لکيو.<ref name="Mahdi-2006" /> [[ميسوپوٽيميا]] جي [[ميخي لکت]] وارن متنن جي تشريح ڪرڻ ڏکيو ڪم آهي، خاص طور جڏهن ڪنهن مخصوص ٻوٽي جي جنس کي ڪنهن سڃاڻپ جوڳي بيماريءَ جي علاج لاءِ استعمال ڪرڻ بابت شاهدي ڳولڻي هجي. ستين کان ٽين صدي ق.م. جي بابلي لکتن مان لڳ ڀڳ 5,000 طبي نسخا سڃاتا ويا آهن، جن ۾ 340 مختلف ٻوٽن مان تيار ڪيل 1,300 دوائون شامل هيون. انهن مان ڪنهن نسخي جو بيد سان تعلق هو يا نه، اهو يقيني ناهي.<ref>{{cite web |last1=Boeck |first1=Barbara |title=Investigating the healing arts of Ancient Mesopotamia |url=https://researchoutreach.org/articles/investigating-healing-arts-ancient-mesopotamia/ |website=Research Outreach |date=28 October 2020 |access-date=20 February 2022}}</ref> سومري داستان ''[[گلگامش، اينڪيدو ۽ هيٺين دنيا]]'' ۾ هالوپو وڻ جا ٻج بانجھپڻي جي علاج طور تجويز ڪيا ويا آهن، پر ”هالوپو وڻ“ مان مراد بلوط، پوپلر يا بيد مان ڪو به وڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Böck |first1=Barbara |title=Proverbs 30:18–19 in the light of ancient mesopotamian cuneiform texts |journal=Sefarad |date=30 December 2009 |volume=69 |issue=2 |pages=263–279 |doi=10.3989/sefarad.2009.v69.i2.595 |doi-access=free |hdl=10261/20729 |hdl-access=free }}</ref> قديم مصري [[ايبرس پيپائرس]] ۾ بيد جو، جنهن جي جنس غير يقيني آهي، ٽن علاجن ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ علاج اهڙي پيچيدي پلستر واري نسخي جو حصو هو، جيڪو ”''ميٽ'' کي نرم ۽ لچڪدار بڻائڻ“ لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان نسخي ۾ 36 ٻيا جزا پڻ شامل هئا، جن ۾ ”ڊوم کجيءَ جو ميوو، ڦريون ۽ اما اناج“ شامل هئا. ''ميٽ'' جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته ان جو تعلق اعصابي سرشتي سان هجي. ٻئي علاج ۾ ”سخت ڪمزوري“ لاءِ سائي بيد جي وڻ مان ورتل ”ڪانو“ کي گڏهه جي مني، تازي ماني، ميداني جڙي ٻوٽين، انجيرن، انگورن ۽ شراب سان ملائي استعمال ڪيو ويندو هو. آخر ۾، بيد کي ”چرٻيءَ واري گوشت، انجيرن، کجين، لوبان، ٿوم ۽ مٺي بيئر“ مان تيار ڪيل مرڪب ۾ گاڙهو ڪندڙ جزو طور استعمال ڪيو ويندو هو، جيئن دل کي صحيح نموني ڪم ڪرڻ ۽ خوراڪ قبول ڪرڻ جي قابل بڻائي سگهجي.<ref>{{cite book |last1=Bryan |first1=Cyril |title=Ancient Egyptian Medicine: the Papyrus Ebers |date=1974 |publisher=Ares Publishing Inc. |location=Chicago |hdl=2027/coo.31924073200077 |hdl-access=free }}{{pn|date=July 2026}}</ref> رومي ليکڪ [[آئولس ڪارنيليئس سيلسس]] بيد جو فقط هڪ ڀيرو ذڪر ڪيو آهي. هن لکيو ته بيد جي پنن کي ڪُٽي سرڪي ۾ اُٻارڻ کان پوءِ [[رحم جو لهي اچڻ|رحم جي لهي اچڻ]] جي علاج لاءِ استعمال ڪيو وڃي. پر اهو واضح ناهي ته هو ان مان ڪهڙو طبي اثر وٺڻ چاهيندو هو. ممڪن ناهي ته مقصد سور گهٽائڻ هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ايندڙ ئي فقري ۾ [[داغڻ]] جي سفارش ڪئي آهي.<ref>''De Medicina'', book VI, p. 287, chapter 18, section 10.</ref><ref>{{cite book |last1=Celsus |first1=Aurus Cornelius |title=De Medicina |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/6*.html |access-date=4 January 2022}}</ref> [[نڪولس ڪلپيپر]] پنهنجي ڪتاب ''دي ڪامپليٽ هربل'' ۾ بيد جا ڪيترائي استعمال بيان ڪيا آهن،<ref>{{cite book |last1=Culpeper |first1=Nicholas |title=The Complete Herbal |date=1653 |location=London |url=https://www.gutenberg.org/files/49513/49513-h/49513-h.htm}}</ref> جن ۾ زخمن مان رت وهڻ روڪڻ، مرد يا عورت ۾ ”شهوت جي گرمي گهٽائڻ“ ۽ پيشاب جاري ڪرڻ، ”جيڪڏهن اهو بند ٿيل هجي“، شامل آهن. پر هن بيد جي ڪنهن به مفروضاتي درد گهٽائيندڙ خاصيت جو ذڪر نه ڪيو. هن جي اها سفارش ته بيد جي ڇل جي ساڙيل رک کي سرڪي سان ملائي ”مهڪا، ڪارن ۽ وڌيل گوشت“ کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جديد دور ۾ [[سيليسيلڪ تيزاب]] جي استعمال سان مشابهت رکي ٿي. [[وليم ٽرنر (فطرتدان)|وليم ٽرنر]] جو بيان، جيڪو لڳ ڀڳ 1597ع ۾ لکيو ويو، ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿو ته بيد جا پن ۽ ڇل، جيڪڏهن شراب ۾ اُٻاري پيئجن، ته ”رت ٿڪڻ ۽ ٻين هر قسم جي رت وهڻ کي روڪي سگهن ٿا“. هن بخار جو علاج پڻ ڄاڻايو ۽ لکيو ته: ”سائيون ٽاريون پنن سميت بخار ۾ ورتل مريضن جي ڪمرن ۾ آڻي سندن بسترن جي چوڌاري رکي سگهجن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هوا جي گرمي کي تمام گهڻو ٿڌو ڪن ٿيون، جيڪا ڳالهه بيمار مريضن لاءِ نهايت تازگي ڏيندڙ آهي.“<ref>{{cite web |last1=Turner |first1=William |title=The Herball, or Generall Historie of Plantes |url=https://www.exclassics.com/herbal/herbalv50587.htm |access-date=8 January 2022}}</ref> 1763ع ۾ انگلينڊ جي آڪسفورڊشائر ۾ چپنگ نارٽن سان تعلق رکندڙ پادري [[ايڊورڊ اسٽون (فطري فلسفي)|ايڊورڊ اسٽون]]، [[رائل سوسائٽي]] ڏانهن هڪ خط موڪليو، جنهن ۾ هن اڇي بيد (''Salix alba'') جي پيٺل ڇل تي ڪيل تجربن جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal |last1=Stone |first1=Edward |title=XXXII. An account of the success of the bark of the willow in the cure of agues. In a letter to the Right Honourable George Earl of Macclesfield, President of R. S. from the Rev. Mr. Edward Stone, of Chipping-Norton in Oxfordshire |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1763 |issue=53 |pages=195–200 |doi=10.1098/rstl.1763.0033 }}</ref> هن محسوس ڪيو هو ته بيد جي ڇل جو ذائقو ”پيرووي ڇل“ يعني [[سنڪونا]] وانگر ڪڙو هو، جيڪو بخار جي علاج لاءِ استعمال ٿيندو هو، تنهنڪري هن اندازو لڳايو ته بيد به ساڳيو اثر ڏيئي سگهي ٿو. هن ڪيترن سالن دوران لڳ ڀڳ پنجاهه مريضن تي ان کي آزمايو ۽ ان کي خاص طور سنڪونا سان ملائڻ جي صورت ۾ تمام اثرائتو قرار ڏنو. اهو اثر واقعي موجود هو يا نه، ان بابت پڪ ناهي. جيتوڻيڪ ان دور ۾ ٻين ماڻهن به اسٽون جي علاج تي تجربا ڪيا، پر طبي ماهرن ان کي ڪڏهن به باقاعدي قبول نه ڪيو.<ref name=Jeffreys>{{cite book |last1=Jeffreys |first1=Diarmuid |title=Aspirin: the story of a wonder drug |date=2004 |publisher=Bloomsbury |location=London}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪنفيڊريٽ فوجن پڻ مليريا جي علاج لاءِ بيد تي تجربا ڪيا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.<ref>{{cite journal |last1=Hasegawa |first1=Guy R. |title=Quinine Substitutes in the Confederate Army |journal=Military Medicine |date=2007 |volume=172 |issue=6 |pages=650–655 |doi=10.7205/MILMED.172.6.650 |pmid=17615851 |doi-access=free }}</ref> فرانسيسي ناول نگار [[جولس ورن]] پنهنجي ناول ''[[پراسرار ٻيٽ]]'' (1875ع) ۾ بيد جي طبي استعمال بابت ان دور جي سائنسي ڄاڻ بيان ڪئي، جڏهن سندس هڪ ڪردار هربرٽ يا هاربرٽ برائون گوليءَ جي زخم سبب پيدا ٿيل بخار ۾ مبتلا هو. هن لکيو: ”بيد جي ڇل کي واقعي پيرووي ڇل جو مناسب متبادل سمجهيو ويو آهي، جيئن گهوڙي شاهه بلوط جي ڇل، هولي جا پن، سنيڪ روٽ وغيره.“ ڪهاڻيءَ ۾ هربرٽ جو علاج پيٺل بيد جي ڇل سان ڪيو وڃي ٿو، پر ان مان ڪو فائدو نه ٿو ٿئي، ۽ هو تڏهن بچي ٿو جڏهن ڪئنين جو ذخيرو ملي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Verne |first1=Jules |title=The Mysterious Island |date=2010 |publisher=Wordsworth Editions Ltd. |location=Ware |isbn=978-1-84022-624-9 |page=430}}</ref> ناول مان واضح آهي ته ان وقت بخار جي سببن بابت سمجهه محدود هئي، ۽ بيد جي استعمال سان ڪنهن ممڪن درد گهٽائيندڙ اثر جو ڪو به اشارو موجود ناهي. بيد ۽ ٻين ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ سيليسيليٽ جي حقيقي طبي استعمال بابت پهرين پائيدار شاهدي 1876ع ۾ سامهون آئي، جڏهن اسڪاٽش طبيب [[ٿامس جان ميڪليگن]] تيز [[روميت]] جي علاج لاءِ [[سيليسن]] تي تجربا ڪيا ۽ نمايان ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن بابت هن ''[[دي لينسٽ]]'' ۾ رپورٽ ڏني.<ref>{{cite journal |last1=MacLagan |first1=T. |title=The treatment of acute rheumatism by salicin |journal=The Lancet |date=28 October 1876 |volume=108 |issue=2774 |page=383 |doi=10.1016/S0140-6736(02)49509-8 }}</ref> ساڳئي وقت جرمن سائنسدانن سيليسيلڪ تيزاب کي سوڊيم جي لوڻ، يعني سوڊيم سيليسيليٽ، جي صورت ۾ آزمايو، پر انهن کي گهٽ ڪاميابي ۽ وڌيڪ سخت ناڪاري اثر سامهون آيا.<ref>{{cite journal |last1=Maclagan |first1=T |title=The treatment of acute rheumatism |journal=The Lancet |date=April 1900 |volume=155 |issue=3998 |pages=1094 |doi=10.1016/S0140-6736(01)70583-1 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Buchanan |first1=W. W. |title=The Treatment of Acute Rheumatism by Salicin, by T. J. Maclagan — ''The Lancet'', 1876 |journal=The Journal of Rheumatology |date=2002 |volume=29 |issue=6 |pages=1321–1323 |pmid=12064852 }}</ref> سيليسن سان رومياتي بخار جو علاج آهستي آهستي طبي حلقن ۾ ڪجهه حد تائين قبوليت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite journal |title=Does Sodium Salicylate Cure Rheumatic Fever ? |journal=QJM: An International Journal of Medicine |date=1948 |doi=10.1093/oxfordjournals.qjmed.a066510 }}</ref> 1880ع واري ڏهاڪي ۾ [[ايسيٽانيلائيڊ]] جي دريافت سان ”ايسيٽائليشن“ جو رجحان پيدا ٿيو، جنهن دوران ڪيمياگر مختلف خوشبودار نامياتي مرڪبن ۾ ايسيٽائل گروهه شامل ڪرڻ جا تجربا ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite journal |last1=Fürstenwerth |first1=Hauke |title=Letter by Fürstenwerth Regarding Article, "Aspirin: A Historical and Contemporary Therapeutic Overview" |journal=Circulation |year=2011 |volume=124 |issue=12 |pages=e332; author reply e333 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.111.038133 |pmid=21931098 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ 1853ع ۾ ڪيمياگر [[شارل فريڊرڪ گيرارڊ]] دوا سوڊيم سيليسيليٽ کي [[ايسيٽائل ڪلورائيڊ]] سان عمل ڪرائي پهريون ڀيرو [[ايسيٽائل سيليسيلڪ تيزاب]] تيار ڪيو هو.<ref name="Jeffreys2008">{{cite book |last=Jeffreys |first=Diarmuid |date=2008 |title=Aspirin the remarkable story of a wonder drug |url=https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908213430/https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-date=8 September 2017 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-59691-816-0 |pages=46–48}}</ref> چاليهن کان وڌيڪ سالن کان پوءِ، 1897ع ۾ [[فيلڪس هوفمان]] ساڳيو تيزاب تيار ڪيو، جيڪو سندس صورت ۾ ''[[اسپيريا]]'' ٻوٽي مان حاصل ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Bayer AG |title=All About Aspirin and its History |url=https://www.bayer.com/en/products/aspirin}}</ref> 1899ع ۾ معلوم ٿيو ته هن تيزاب ۾ [[درد گهٽائيندڙ]] اثر موجود آهي. هوفمان جي ملازمت ڏيندڙ ڪمپني [[بائر]] ان تيزاب جو نالو ”[[اسپرين]]“ رکيو. تنهنڪري اسپرين جي دريافت جو بيد سان تعلق رڳو اڻسڌي طرح آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[ڊينيئل موئرمين]] آمريڪا جي مقامي ماڻهن پاران بيد جي ڪيترن استعمالن بابت رپورٽ ڏني. هڪ جديد ميداني رهنما ڪتاب دعويٰ ڪري ٿو ته آمريڪا جي مختلف علائقن جا مقامي ماڻهو بيد کي پنهنجن طبي علاجن جو بنيادي جزو سمجهندا هئا ۽ ان جي ڇل کي ڳلي جي سور ۽ تپ دق جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪندا هئا. ان ۾ وڌيڪ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته: ”ڪيترن حوالن ۾ ذڪر آهي ته مٿي جي سور ۽ ٻين سورن لاءِ بيد جي ڇل چٻاڙي ويندي هئي، جيڪا ظاهري طرح اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ اسپرين جي تياريءَ جي اڳڪٿي هئي.“<ref name="Arno-2020" /> ===جديد طبي استعمال=== بيد جا جڙي ٻوٽين تي ٻڌل استعمال جديد دور تائين جاري رهيا آهن.<ref>European Medicines Agency (31 January 2017). [https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex Assessment report on Salix [various species including S. purpurea L., S. daphnoides Vill., S. fragilis L.], cortex Final]</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[موڊ گريو]] اڇي بيد (''Salix alba'') جي ڇل ۽ پيٺل پاڙ کي [[طاقت ڏيندڙ دوا|طاقت ڏيندڙ]]، وقفي وقفي سان ٿيندڙ بخار کي روڪيندڙ ۽ [[سڪڙيندڙ دوا|سڪڙيندڙ]] خاصيتن سبب استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪيو. هن ان کي بد هاضمي، پيٽ جي ڪيڙن، دائمي دستن ۽ پيچش جي علاج لاءِ تجويز ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Grieve |first1=Maud |title=A Modern Herbal |date=1969 |publisher=Dorset Press |isbn=0-88029-921-5 |url=https://archive.org/details/modernherbalmedi0000grie/}}</ref> ٻين جڙي ٻوٽين جي ماهرن وانگر هن به بيد جي ڪنهن درد گهٽائيندڙ اثر جو ذڪر نه ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين اسپرين بابت ڄاڻ وڏي پيماني تي پکڙجي چڪي هئي. هوءَ [[ٽينن]] کي بيد جو فعال جزو سمجهندي هئي. اسپرين جي ايجاد کان گهڻو پوءِ اهو خيال سامهون آيو ته بيد جي ڇل هڪ اثرائتي سور گهٽائيندڙ دوا آهي.<ref>{{cite web |last1=Martyr |first1=Phillippa |editor-first1=Anna |editor-last1=Evangeli |title=Hippocrates and willow bark? What you know about the history of aspirin is probably wrong |date=18 October 2020 |doi=10.64628/AA.ga4ayhwa5 |url=https://theconversation.com/hippocrates-and-willow-bark-what-you-know-about-the-history-of-aspirin-is-probably-wrong-148087 |access-date=10 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |last1=Propatier |first1=Stephen |title=The Mythology of Aspirin |work=Skeptoid |url=https://skeptoid.com/blog/2014/05/22/the-mythology-of-asprin/ |access-date=10 January 2022}}</ref> اهو خيال گهڻو ڪري ان غلط عقيدي تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو ته بيد ۾ خود اسپرين موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Bartram |first1=Thomas |title=The Encyclopedia of Herbal Medicine |date=1998}}</ref> اهڙا مضمون، جن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته آڳاٽن ماڻهن بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو، ''[[برٽش جرنل آف هيمٽالاجي]]'' جهڙن علمي رسالن ۾ پڻ ڇپيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Desborough |first1=M. J. R. |title=The aspirin story – from willow to wonder drug |journal=British Journal of Haematology |date=2017 |volume=177 |issue=5 |pages=674–683 |doi=10.1111/bjh.14520|pmid=28106908 |doi-access=free }}</ref> هاڻي ڪيترائي تحقيقي مقالا، ڪتاب ۽ مضمون اها دعويٰ ورجائين ٿا ته قديم ماڻهو بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا، ۽ ان مقصد لاءِ بيد تي ٻڌل ڪيترائي پيداوار پڻ وڪري لاءِ موجود آهن.<ref>{{cite web |last1=Mount Sinai Health System |title=Willow bark |url=https://www.mountsinai.org/health-library/herb/willow-bark |access-date=10 April 2022}}</ref> بيد جي ڇل ۾ سيليسن جي مقدار گهٽ هوندي آهي ۽ اها اسپرين کان مختلف طريقي سان ڪم ڪندي آهي. اها معدي کي نقصان پهچائڻ کان سواءِ نسبتاً نرم، پر وڌيڪ وسيع [[سوزش گهٽائيندڙ]] اثر فراهم ڪري سگهي ٿي، تنهن هوندي به اسپرين کان الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Vlachojannis |first1=J. |last2=Magora |first2=F.|last3=Chrubasik |first3=S.|title=Willow species and aspirin: different mechanism of actions |journal=Phytotherapy Research |date=2011 |volume=27 |issue=7 |pages=1102–1104 |doi=10.1002/ptr.3386 |pmid=21226125 }}</ref> [[يورپي اتحاد]] جي [[جڙي ٻوٽين وارين دوائن بابت ڪميٽي]] اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته بيد جي ڇل جا خشڪ عرق [[هيٺين چيلهه جو سور|هيٺين چيلهه جي سور]] جي مختصر مدي واري علاج لاءِ دوا طور استعمال ڪري سگهجن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ طبي شاهديون انهن جي حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ جي حمايت ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=31 December 2009 |title=Salicis cortex – herbal medicinal product |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex |access-date=20 June 2025 |website=European Medicines Agency }}</ref> ===چمڙي بابت استعمال=== جديد طب ۾ بيد جي عرق کي کائڻ يا پيئڻ واري صورت ۾ محدود علاجِي استعمال حاصل ٿيو آهي، پر چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ وارو استعمال وڌيڪ عام ٿي ويو آهي. ''سالڪس'' مان تيار ڪيل جڙي ٻوٽين وارين دوائن کي چمڙي تي لڳائڻ سان چمڙي جي رت جي رڳن، سج جي روشني سبب پيدا ٿيندڙ چمڙي جي پوڙهائپ، ۽ زخمن جي ڀرجڻ ۾ بهتري بابت ڪيترائي تحقيقي بيان موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Jeon |first1=Suwon |last2=Yoon |first2=Sohyun |last3=Kim |first3=Yuna |last4=Shin |first4=Seoungwoo |last5=Ji |first5=Hyanggi |last6=Cho |first6=Eunae |last7=Park |first7=Deokhoon |last8=Jung |first8=Eunsun |date=2023 |title=The effect of Salix alba L. bark extract on dark circles in vitro and in vivo |journal=International Journal of Cosmetic Science |volume=45 |issue=5 |pages=636–646 |doi=10.1111/ics.12873 |pmid=37235713 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ahn |first1=Si-young |last2=Kim |first2=Kyung Ah |last3=Lee |first3=Sullim |last4=Kim |first4=Ki Hyun |date=1 October 2024 |title=Potential skin anti-aging effects of main phenolic compounds, tremulacin and tremuloidin from Salix chaenomeloides leaves on TNF-α-stimulated human dermal fibroblasts |journal=Chemico-Biological Interactions |volume=402 |article-number=111192 |doi=10.1016/j.cbi.2024.111192 |pmid=39127184 |bibcode=2024CBI...40211192A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Dou |first1=Jinze |last2=Ilina |first2=Polina |last3=Cruz |first3=Cristina D. |last4=Nurmi |first4=Denise |last5=Vidarte |first5=Paula Zegarra |last6=Rissanen |first6=Marja |last7=Tammela |first7=Päivi |last8=Vuorinen |first8=Tapani |date=8 November 2023 |title=Willow Bark-Derived Material with Antibacterial and Antibiofilm Properties for Potential Wound Dressing Applications |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=71 |issue=44 |pages=16554–16567 |doi=10.1021/acs.jafc.3c00849 |pmc=10636761 |pmid=37104679 |bibcode=2023JAFC...7116554D }}</ref> بيد مان حاصل ٿيندڙ فينولي مرڪبن کي چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ سان اهي چمڙي جي خرد حياتياتي نظام ۽ انزائمن سان سڌو رابطو ڪن ٿا، جنهن سبب سندن علاجِي [[حياتي دستيابي]] وڌي ٿي. بيد جو عرق مٿي جي چمڙي تي موجود ''[[مالاسيزيا]]'' ڦڦوند خلاف استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن سان [[خشڪي]] ۽ سوزش گهٽائڻ ۾ نمايان اثر حاصل ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Kalinowska |first1=Oliwia |last2=Maślana |first2=Julia |last3=Gilreath |first3=Andrea |date=19 March 2025 |title=The Treatment and Evaluation of Dandruff and Scalp Erythema with Fermented Salix purpurea Bark Extract |journal=Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology |language=English |volume=18 |pages=639–648 |doi=10.2147/CCID.S503915 |pmid=40129612 |pmc=11930920 |doi-access=free }}</ref> ===صنعتڪاري=== [[File:A Modern Cricket Bat.jpg|thumb|[[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]] روايتي طور بيد جي ڪاٺ مان ٺاهيا ويندا آهن.]] ممڪن آهي ته انسانن جون سڀ کان اوائلي تيار ڪيل شيون بيد مان ٺهيل هجن. بيد مان ٺهيل مڇيءَ جو هڪ ڄار 8300 ق.م. جي زماني سان واسطو رکي ٿو.<ref>[https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html The palaeoenvironment of the Antrea Net Find] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208074119/https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html |date=8 December 2015 }} The Department of Geography, [[هلسنڪي يونيورسٽي]]</ref> ٽوڪريون، مڇي ڦاسائڻ جا ڦندا، ٽارين مان ٺهيل [[لوڙهو|لوڙها]] ۽ [[ٽارين ۽ مٽيءَ جي اڏاوت|ٽارين ۽ مٽيءَ سان ٺهيل گهرن جون ڀتيون]] جهڙا بنيادي هٿرادو سامان بيد جي سنهين ۽ لچڪدار ٽارين مان اڻيو ويندو هو. اهڙيون ٽاريون اڪثر [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] وڻن مان حاصل ڪيون وينديون هيون. ويلز جي روايتي [[ڪوراڪل]] ٻيڙيءَ جي هڪ قسم جي ڍانچي ۾ به بيد استعمال ٿيندو آهي. بيد جون سنهيون يا چيريل ٽاريون اڻي [[وڪر]] ٺاهيو ويندو آهي، جنهن جي استعمال جي تاريخ تمام پراڻي آهي. بيد جي ڪاٺ نسبتاً لچڪدار هوندي آهي، تنهنڪري اڻڻ دوران ٻين ڪيترين ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ گهٽ چيربي يا ٽٽندي آهي، ۽ ٽوڪري سازيءَ ۾ ان کي تيز ڪنڊن جي چوڌاري به آسانيءَ سان موڙي سگهجي ٿو. بيد جي ڪاٺ مان [[دٻو|دٻا]]، [[ٻهارا]]، [[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]]، [[ٻار کڻڻ جو تختو|ٻارن جا کڻڻ وارا تختا]]، ڪرسيون ۽ ٻيو فرنيچر، [[گڏي|گڏيون]]، [[بيد جي بانسري|بيد جون بانسريون]]، [[جهنڊي جو ٿنڀو|ٿنڀا]]، [[ٻاڦ وارو گهر|ٻاڦ وارا گهر]]، رانديڪا، خراد تي ٺهندڙ شيون، اوزارن جا هٿيا، [[ڪاٺي ورق]]، ڇڙيون ۽ [[سيٽي|سيٽيون]] ٺاهيون وينديون آهن. ان کان سواءِ بيد جي ڪاٺ مان [[ٽينن]]، [[ريشو]]، ڪاغذ، [[رسو]] ۽ ڏوري پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا. بيد کي [[ڊبل بيس]] ساز جي پٺين، پاسن ۽ اندرين تهن ٺاهڻ، ۽ بيس سازن جي مرمت لاءِ پٽيون ۽ بلاڪ ٺاهڻ ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===باغباني=== بيد جي ڇل جو پاڻيءَ ۾ تيار ڪيل عرق يورپي اتحاد ۾ ڦڦوند مار دوا طور استعمال ڪيو ويندو آهي. بيد جي ڇل جي عرق کي يورپي اتحاد ۽ برطانيا ۾ ”بنيادي مادو“ طور منظور ڪيو ويو آهي، جيڪو انگورن، صوفن ۽ آڙوءَ جي فصلن ۾ اسڪيب، آڙوءَ جي پنن جي وڪڙجڻ واري بيماري ۽ سفوفِي ڦڦوند جي روڪٿام لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ===نقصانڪار ٻوٽو=== بيد جون پاڙون تمام پري تائين پکڙجن ٿيون ۽ نمي ڳولڻ ۾ انتهائي تيز ۽ جارحاڻي هونديون آهن؛ انهيءَ سبب رهائشي علائقن ۾ پوکڻ وقت اهي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿيون. بيد جون پاڙون [[فرينچ ڊرين]]، [[زرعي نيڪال جو نظام|نيڪال جا نظام]]، [[ويپنگ ٽائل]]، [[مقامي گندي پاڻيءَ جي نيڪال واري سهولت|سيپٽڪ نظام]]، [[برساتي پاڻيءَ جو نيڪال|برساتي نالا]] ۽ [[گندي پاڻيءَ جو نيڪال|سيوريج نظام]] بند ڪرڻ لاءِ مشهور آهن، خاص طور پراڻن [[پائپ (سيال جي منتقلي)#مواد|ٽائلن، ڪنڪريٽ يا سيرامڪ پائپن]] ۾. نوان [[پلاسٽڪ پائپ|پي وي سي سيوريج پائپ]] جوڙن وٽ گهڻو گهٽ رِسندا آهن، تنهنڪري اهي بيد جي پاڙن سبب پيدا ٿيندڙ مسئلن کان نسبتاً گهٽ متاثر ٿيندا آهن؛ ساڳي ڳالهه [[پاڻيءَ جي فراهمي]] وارن پائپن تي پڻ لاڳو ٿئي ٿي.<ref>[http://hort.ufl.edu/trees/SALSPPA.pdf Salix spp. UFL/edu], ''Weeping Willow'' Fact Sheet ST-576, Edward F. Gilman and Dennis G. Watson, [[گڏيل رياستن جي ٻيلي کاتي]]</ref><ref>"[http://www.extension.umn.edu/yardandgarden/YGLNews/YGLN-Oct0103.html#roots Rooting Around: Tree Roots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419055738/http://www.extension.umn.edu/yardandgarden/YGLNews/YGLN-Oct0103.html#roots |date=19 April 2012 }}", Dave Hanson, ''Yard & Garden Line News'' Volume 5 Number 15, [[مينيسوٽا يونيورسٽي ايڪسٽينشن]], 1 October 2003</ref> ===ٻيا استعمال=== [[File:Salix cinerea flowers-2.jpg|thumb|''[[سالڪس سينييريا]]'' جو نر ٻور، جنهن تي ماکيءَ جي مک ويٺل آهي]] [[File:Willow tree in spring, England.JPG|thumb|بهار جي مند ۾ بيد جو وڻ، انگلينڊ]] [[File:Willow species with Honeysuckle woodbine.JPG|thumb|[[لونيسيرا پيريڪليمينم|وڊبائن هني سڪل]] سان گڏ بيد جو وڻ]] [[File:Sandworm by Marco Casagrande @ Wenduine, Belgium.jpg|thumb|بيلجيم جي وينڊوئن واري وارياسي دڙن ۾ مڪمل طور بيد مان ٺاهيل فني تنصيب ”[[سينڊورم (فني تنصيب)|سينڊورم]]“]] * '''جنگي استعمال''': [[ٻي عالمي جنگ]] دوران برطانوي فوج پيراشوٽ لاءِ ٽوڪريون ٺاهڻ ۾ بيد جي ڪاٺ استعمال ڪندي هئي. بيد هلڪو ۽ مضبوط هجڻ سبب ان مان ڪنهن به شڪل جون ٽوڪريون ٺاهي سگهبيون هيون، جيڪي زمين تي ڪرڻ وقت ڌڪ برداشت ڪري سگهنديون هيون. برطانيا ۾ بيد جي ٽوڪرين جي سالياني پيداوار لڳ ڀڳ 2,000 ٽن هئي، جنهن ۾ 630 جي لڳ ڀڳ ٺاهيندڙ ۽ 7,000 ٽوڪري ساز ڪم ڪندا هئا.{{Citation needed|date=July 2024}} [[لارنس اوگلوي]]، جيڪو ٻوٽن جي بيمارين جو ماهر هو ۽ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] مان بيد جي بيمارين بابت ماسٽرز جو تحقيقي مقالو لکيو هئائين، [[برسٽل]] ڀرسان [[لانگ ايشٽن ريسرچ اسٽيشن]] ۾ ڪم ڪندو هو ۽ بيد جي وڻن توڙي انهن جي بيمارين بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي شامل رهيو.<ref>{{cite web |url=http://www.wringtonsomerset.org.uk/archive/stottwillow.html |title=History of Willows at Long Ashton Research Station, Bristol |website=Wringtonsomerset.org.uk |access-date=1 June 2022}}</ref> * '''رڱائي''': بيد کي ڪپڙا رڱڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، خاص طور [[ڪيمونو]] ٺاهڻ ۾. ڪيمونو وڪرو ڪندڙ اداري [[گنزا موتوجي]] پاران هر سال [[تائيمي ايليمينٽري اسڪول]] جي پنجين درجي جي شاگردن لاءِ بيد سان رڱائي بابت سکيا جا ڪلاس ڪرايا ويندا آهن.<ref>{{Cite web|url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000006.000091730.html|title="銀座の柳"を使用した、銀座ならではの草木染 「『銀座の柳染』30周年記念展～いのちの輝き～」を銀座もとじにて開催|date=29 March 2024|website=プレスリリース・ニュースリリース配信シェアNo.1｜PR TIMES}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mainichi.jp/premier/business/articles/20180719/biz/00m/010/007000c|title=東京・銀座で「着物と柳」の伝統を継ぐ呉服店の奮闘 | 地域活性化の挑戦者たち | 櫻田弘文|website=毎日新聞「経済プレミア」}}</ref> * '''فن''': بيد مان [[ڪوئلو#فن|ڊرائنگ وارو ڪوئلو]] ٺاهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Best Vine and Willow Charcoal for New Effects on the Page |url=https://www.artnews.com/art-news/product-recommendations/best-vine-and-willow-charcoal-1202689928/ |website=artnews.com |date=7 May 2021 |publisher=Art News |access-date=13 June 2023}}</ref> ان کان سواءِ جيئري بيد جي لچڪدار ٽارين کي گنبذن ۽ سرنگهن جهڙين شڪلين ۾ اڻي جيئرا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. بيد جي ٽارين مان ٽوڪريون، جانورن جا ٽن پاسن وارا مجسما ۽ ٻيون شڪليون پڻ اڻيون وينديون آهن. بيد جون ٽاريون باغن جي سينگار لاءِ آرائشي تختا، ستون نما اڏاوتون ۽ ٻيون خصوصيتون ٺاهڻ ۾ پڻ استعمال ٿينديون آهن. * '''توانائي''': بيد جي تيز واڌ سبب [[توانائيءَ واري ٻيلن]] جي نظام ۾ ان کي [[حياتي مادو]] يا [[حياتي ٻارڻ]] طور استعمال ڪرڻ بابت تجربا ۽ رياضياتي نمونا تيار ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite journal |title =Yield and spatial supply of bioenergy poplar and willow short-rotation coppice in the UK |journal =New Phytologist | volume =178 | issue =2 | pages =358–370 | year =2008 | doi =10.1111/j.1469-8137.2008.02396.x |last1=Aylott |first1=Matthew J. | pmid =18331429 | last2 =Casella | first2 =E | last3 =Tubby | first3 =I | last4 =Street | first4 =NR | last5 =Smith | first5 =P | last6 =Taylor | first6 =G | doi-access =free |bibcode =2008NewPh.178..358A }}</ref><ref>{{cite journal | title =Yield models for commercial willow biomass plantations in Sweden | journal =Biomass and Bioenergy | volume =32 | issue =9 | pages =829–837 | year =2008 | doi=10.1016/j.biombioe.2008.01.002 |author1=Mola-Yudego, Blas |author2=Aronsson, Pär.| bibcode =2008BmBe...32..829M }}</ref> ٻين ملڪن ۾ پڻ اهڙا پروگرام تيار ڪيا پيا وڃن، جن ۾ آمريڪا جو [[بيد حياتي مادو منصوبو]] ۽ برطانيا جو [[توانائي ڪوپيس منصوبو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.forestresearch.gov.uk/srcsite/INFD-5JPEYX |title=Forestresearch.gov.uk |publisher=Forestresearch.gov.uk |access-date=18 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090308053418/http://www.forestresearch.gov.uk/srcsite/INFD-5JPEYX |archive-date=8 March 2009 }}</ref> بيد کي [[ڪوئلو]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ پوکي سگهجي ٿو. * '''ماحوليات''': مستقبل ۾ بيد کي [[گندي پاڻي]] جي [[حياتي ڇاڻ]]، يعني [[ٻوٽن وسيلي آلودگي ختم ڪرڻ]] ۽ [[زمين جي بحالي]]، لاءِ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ اهو طريقو اڃا واپاري سطح تي قابلِ عمل ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Guidi Nissim |first1=Werther |last2=Jerbi |first2=Ahmed |last3=Lafleur |first3=Benoit |last4=Fluet |first4=Rémy |last5=Labrecque |first5=Michel |title=Willows for the treatment of municipal wastewater: Performance under different irrigation rates |journal=Ecological Engineering |date=August 2015 |volume=81 |pages=395–404 |doi=10.1016/j.ecoleng.2015.04.067 |bibcode=2015EcEng..81..395G }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Guidi Nissim |first1=Werther |last2=Voicu |first2=Adela |last3=Labrecque |first3=Michel |title=Willow short-rotation coppice for treatment of polluted groundwater |journal=Ecological Engineering |date=January 2014 |volume=62 |pages=102–114 |doi=10.1016/j.ecoleng.2013.10.005 |bibcode=2014EcEng..62..102G }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Guidi |first1=Werther |last2=Kadri |first2=Hafssa |last3=Labrecque |first3=Michel |title=Establishment techniques to using willow for phytoremediation on a former oil refinery in southern Quebec: achievements and constraints |journal=Chemistry and Ecology |date=February 2012 |volume=28 |issue=1 |pages=49–64 |doi=10.1080/02757540.2011.627857 |bibcode=2012ChEco..28...49G }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Guidi Nissim |first1=Werther |last2=Palm |first2=Emily |last3=Mancuso |first3=Stefano |last4=Azzarello |first4=Elisa |title=Trace element phytoextraction from contaminated soil: a case study under Mediterranean climate |journal=Environmental Science and Pollution Research |date=March 2018 |volume=25 |issue=9 |pages=9114–9131 |doi=10.1007/s11356-018-1197-x |pmid=29340860 |bibcode=2018ESPR...25.9114G }}</ref> بيد جا وڻ نديءَ جي ڪنارن کي مضبوط ڪرڻ، [[حياتي انجنيئرنگ]]، [[ڍلان جي استحڪام|ڍلانن کي مستحڪم ڪرڻ]]، [[مٽي]] جي [[ڪٽاءُ]] تي ضابطو آڻڻ، پناهه ڏيندڙ وڻن جي پٽي ۽ [[واڙو روڪ|هوائن کي روڪيندڙ پٽي]] ٺاهڻ، ۽ جهنگلي جيوت لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندا آهن. بيد جا وڻ اڪثر وهندڙ پاڻيءَ جي ڪنارن تي پوکيا ويندا آهن، جيئن سندن پاڻ ۾ ڳنڍيل پاڙون پاڻيءَ جي وهڪري کان ڪنارن کي بچائين. بيد جون پاڙون اڪثر انهن مان نڪرندڙ ٿڙ کان به وڏيون هونديون آهن. * '''کاڌو''': ماضيءَ ۾ غريب ماڻهو ڪڏهن ڪڏهن بيد جا [[ٻور]] پچائي ڳاڙهو لُٻ ٺاهيندا ۽ کائيندا هئا.<ref name="Hageneder-2001">Hageneder, Fred (2001). ''The Heritage of Trees''. Edinburgh : Floris. {{ISBN|0-86315-359-3}}. p.172</ref> بيد جي اندرين ڇل کي ڪچو يا پچائي کائي سگهجي ٿو؛ ساڳيءَ طرح ان جا جوان پن ۽ زمين هيٺ وڌندڙ نرم ٽاريون پڻ کائڻ لائق آهن.<ref name="Angier-1974">{{Cite book|last=Angier|first=Bradford|url=https://archive.org/details/fieldguidetoedib00angi/page/248/mode/2up|title=Field Guide to Edible Wild Plants|publisher=Stackpole Books|year=1974|isbn=0-8117-0616-8|location=Harrisburg, PA|page=248|oclc=799792|author-link=Bradford Angier}}</ref> ==ثقافت== بيد انهن [[چار جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي يهودين جي ڏڻ [[سڪوٽ]]، جنهن کي خيمن جو ڏڻ پڻ چيو وڃي ٿو، سان لاڳاپيل آهن؛ ان جو ذڪر احبار 23:40 ۾ ٿيل آهي. سڪوٽ جي ستين ڏينهن [[هوشانا ربا]] تي عبادتگاهه جي رسمن دوران بيد جون ٽاريون استعمال ڪيون وينديون آهن. [[ٻڌ ڌرم]] ۾ بيد جي ٽاري [[گوان ين]]، يعني رحم ۽ ڪرم واري ''[[ٻوڌي ستو]]''، جي اهم نشانين مان هڪ آهي.{{citation needed|date=August 2022}} گوان ين جي روايتي تصويرن ۾ کيس اڪثر ڪنهن پٿر تي ويٺل ڏيکاريو ويندو آهي، جڏهن ته سندس ڀرسان پاڻيءَ سان ڀريل گلدان ۾ بيد جي ٽاري رکيل هوندي آهي. آرتھوڊوڪس گرجا گهر [[کجين جي آچر]] جي رسمن ۾ کجين جي ٽارين بدران اڪثر بيد جون ٽاريون استعمال ڪندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.churchyear.net/palmsunday.html |title=ChurchYear.net |publisher=ChurchYear.net |access-date=18 December 2011}}</ref> چين ۾ ڪجهه ماڻهو قبرن جي صفائي واري ڏينهن، يعني [[چنگ منگ ڏڻ]] تي، پاڻ سان بيد جون ٽاريون کڻندا آهن. بيد جون ٽاريون دروازن يا گهرن جي مُک دروازن تي پڻ لڳايون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهن جو عقيدو آهي ته اهي چنگ منگ دوران گهمندڙ بدروحن کي پري رکن ٿيون. ڏند ڪٿا موجب چنگ منگ جي ڏڻ تي هيٺئين جهان جو حڪمران مئلن جي روحن کي ڌرتيءَ تي موٽڻ جي اجازت ڏيندو آهي. جيئن ته انهن جي موجودگي هميشه ڀليڪار جوڳي نه هوندي آهي، تنهنڪري بيد جون ٽاريون انهن کي پري رکڻ لاءِ لڳايون وينديون آهن.<ref>{{Cite book|title=Social Life of the Chinese|last=Doolittle|first=Justus|publisher=Routledge|year=2002|isbn=978-0-7103-0753-8|orig-date=1876}}</ref> [[تائو مت|تائو مت]] جون جادوگريون مئلن جي روحن سان رابطو ڪرڻ لاءِ بيد جي ڪاٺ مان ٺهيل هڪ ننڍڙي مورتي استعمال ڪنديون آهن. اها مورتي هيٺئين جهان ڏانهن موڪلي ويندي آهي، جتي اهو سمجهيو ويندو آهي ته بي جسم روح ان ۾ داخل ٿئي ٿو، ۽ واپس اچڻ کان پوءِ زنده مائٽن کي گهربل ڄاڻ ڏئي ٿو.<ref name=Dore>{{Cite book|title=Researches into Chinese Superstitions|last1=Doré |first1=Henri |translator-last=Kennelly |translator-first1=M.|year=1914|publisher=Tusewei Press, Shanghai |volume=I |page=2}}</ref> بيد اوڀر ايشيا جي ڪيترين قومن جي ثقافتن ۾ هڪ مشهور موضوع آهي، خاص طور چين ۽ جاپان جي قلم ۽ مس سان ٺهيل تصويرن ۾. [[جوسون گهراڻو|جوسون گهراڻي]] جي وچئين دور ۾ رهندڙ هانگ رانگ نالي هڪ ''[[گيسينگ]]''، يعني ڪوريائي [[درٻاري عورت]]، ”شام جي مينهن ۾ بيد جي ڀرسان“ نالي نظم لکيو، جيڪو هن پنهنجي وڇڙندڙ محبوب چوئي گيونگ چانگ کي ڏنو.<ref>{{cite news|url=http://www.arirang.co.kr/Tv/TSymbols_Archive.asp?PROG_CODE=TVCR0271&view_cont_seq=4&code=St1&sys_lang=Eng|publisher=Arirang TV|title=The Forest of Willows in Our Minds|date=20 August 2007|access-date=10 September 2007|archive-date=14 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014211840/http://arirang.co.kr/Tv/TSymbols_Archive.asp?PROG_CODE=TVCR0271&view_cont_seq=4&code=St1&sys_lang=Eng}}</ref> هانگ رانگ لکيو: <blockquote>... مان تنهنجي بستري ڀرسان بيد بڻجي رهنديس.</blockquote>جاپاني روايت ۾ بيد جو لاڳاپو ڀوتن سان آهي. عام عقيدو آهي ته جتي بيد جو وڻ وڌندو آهي، اتي ڀوت ظاهر ٿيندو آهي. بيد جا وڻ لوڪ ڪهاڻين ۽ ڏند ڪٿائن ۾ پڻ گهڻو ذڪر ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.controverscial.com/Willow.htm |title=In Worship of Trees by George Knowles: Willow |access-date=14 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080210033640/http://www.controverscial.com/Willow.htm |archive-date=10 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.treesforlife.org.uk/forest/mythfolk/willow.html |title=Mythology and Folklore of the Willow |access-date=14 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080215235323/http://www.treesforlife.org.uk/forest/mythfolk/willow.html |archive-date=15 February 2008 }}</ref> انگريزي لوڪ روايت ۾ بيد کي هڪ خوفناڪ وڻ سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پاڻ کي پاڙن سميت زمين مان ڪڍي [[ڳالهائيندڙ وڻ|مسافرن جو پيڇو]] ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last1=Briggs |first1=Katharine Mary |author-link1=Katharine Mary Briggs |date=1969 |title=The fairies in English tradition and literature |url=https://archive.org/details/fairiesinenglish0000brig |url-access=registration |edition=2nd impression |location=[Chicago] |publisher=University of Chicago Press |page=83 |isbn=978-0-226-07491-7 |oclc=225300011 |access-date=7 March 2026}}</ref> [[ويمينل ٽڪري]]، جيڪا [[روم جون ست ٽڪريون|روم جي ستن ٽڪرين]] مان هڪ آهي، پنهنجو نالو لاطيني لفظ ''viminia'' مان ورتو آهي، جيڪو بيد جي سنهين لچڪدار ٽارين لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[هانس ڪرسچن اينڊرسن]] ”بيد جي وڻ هيٺان“ نالي هڪ ڪهاڻي لکي، جيڪا 1853ع ۾ ڇپي. ان ڪهاڻيءَ ۾ ٻار هڪ اهڙي وڻ کان سوال ڪن ٿا، جنهن کي هو ”بيد پيءُ“ چون ٿا، جڏهن ته ان سان گڏ هڪ ٻي هستي ”[[ايلڊر ماءُ]]“ پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web|url=http://hca.gilead.org.il/under_wi.html |title=Under The Willow Tree |publisher=Hca.gilead.org.il |date=13 December 2007 |access-date=18 December 2011}}</ref> ”سائو بيد“ هڪ [[ڪائيدان (ماورائي نفسيات)|جاپاني ڀوتن جي ڪهاڻي]] آهي، جنهن ۾ هڪ نوجوان سامورائي ”سائو بيد“ نالي عورت سان محبت ڪري ويهي ٿو، جنهن جو هڪ بيد جي وڻ سان گهرو روحاني تعلق هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.spiritoftrees.org/green-willow |title=Green Willow |publisher=Spiritoftrees.org |access-date=18 December 2011}}</ref> ”بيد جي زال“ پڻ اهڙي ئي نوعيت جي هڪ ٻي ڪهاڻي آهي.<ref>{{Cite web|url=http://live-artist.com/fairytales/willow.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518073112/http://live-artist.com/fairytales/willow.html|title=The Willow Wife|archive-date=18 May 2008}}</ref> ”بيد جي وڻ جي دانائي“ [[اوسيج قوم]] جي هڪ ڪهاڻي آهي، جنهن ۾ هڪ نوجوان بيد جي وڻ کان پنهنجي سوالن جا جواب گهري ٿو ۽ ڳالهه ٻولهه دوران وڻ کي ”ڏاڏا“ چئي مخاطب ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://tweedsblues.net/theparables/osage.html |title=Wisdom of the Willow Tree |publisher=Tweedsblues.net |access-date=18 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929080553/http://tweedsblues.net/theparables/osage.html |archive-date=29 September 2011}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} mlno23qmfqlixmwh2jj9o8oi8pqpuft 400092 400091 2026-08-01T11:22:55Z Intisar Ali 8681 400092 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. ==درجابندي== جنس ''سالڪس'' جو سائنسي نالو پهريون ڀيرو [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ استعمال ڪيو.<ref name=IPNI_325916-2>{{cite web |title=''Salix'' L. |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/325916-2 |access-date=6 May 2021 }}</ref> ان وقت حياتياتي درجابندي ۾ [[قسمي نوع]] (ٽائپ اسپيشيز) جو جديد تصور موجود نه هو، تنهن ڪري لينيئس جي مقرر ڪيل جنسن لاءِ قسمي نوع بعد ۾ مقرر ڪيا ويا.<ref name=NHM_LPNTP>{{Citation |mode=cs1 |title=Introduction and Historical Perspective |website=The Linnaean Plant Name Typification Project |date=24 October 2022 |publisher=[[لنڊن قدرتي تاريخ عجائب گهر]]|doi=10.5519/qwv6u7j5 |url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/linnaean-typification/introduction.html |access-date=6 May 2021 |author1=Natural History Museum }}</ref> هن جنس جي قسمي نوع ''[[اڇو ولو|سالڪس alba]]'' آهي، جنهن جي بنياد تي ''Salix'' نالي کي محفوظ (conserved) رکيو ويو آهي.<ref name=IPNI_325916-2/> جنسي نالو ''سالڪس'' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، ۽ قديم رومي به اهو لفظ ولو جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name=Gen_Gat>Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen (German). 3rd ed., completely revised and expanded. Nikol, [[هيمبرگ]] 2005, {{ISBN|3-937872-16-7}} (reprint from 1996). pg. 552</ref> هڪ نظريي موجب هي لفظ اصل ۾ ڪنهن [[ڪلٽڪ ٻوليون|ڪلٽڪ ٻولي]] مان نڪتل آهي، جتي ''sal'' جي معنيٰ "ويجهو" ۽ ''lis'' جي معنيٰ "پاڻي" آهي، جيڪو ولو جي قدرتي رهائش ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name=FloraUSSR>{{cite book |last=Nazarov |first=M. I. |editor-last=Komarov |editor-first=Vladimir Leontyevich |editor-link=Vladimir Leontyevich Komarov |translator-last1=Landau |translator-first1=N. |date=1970 |orig-date=1936 |title=Flora of the U.S.S.R. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156050 |volume=5 |location=Jerusalem |publisher=[[اسرائيلي سائنسي ترجمن جو پروگرام]]|page=21 }}</ref> ولو جي درجابندي مختلف ذيلي جنسن (subgenera) ۾ ڪئي ويندي آهي، پر انهن جي حدبندي بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهن.<ref name="Wagner">{{Cite journal| doi = 10.3389/fpls.2021.662715 | volume = 12| article-number = 662715| last1 = Wagner| first1 = Natascha D.| last2 = Volf| first2 = Martin| last3 = Hörandl| first3 = Elvira| title = Highly Diverse Shrub Willows (''سالڪس'' L.) Share Highly Similar Plastomes| journal =[[فرنٽيئرز اِن پلانٽ سائنس]]| date = 3 September 2021| pmid = 34539686| pmc = 8448165| bibcode = 2021FrPS...1262715W| doi-access = free}}</ref> بناوٽي خاصيتن (مارفولاجي) تي ٻڌل اڀياس موجب هن جنس کي عام طور ٽي يا پنج ذيلي جنسن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''سالڪز'' (جنهن مان ڪجهه ماهر ''لانگيفولياء'' ۽ ''پروٽائٽئي'' کي الڳ ذيلي جنس قرار ڏين ٿا)، ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس''. جڏهن⁠ته فائيلوجينيٽڪ (ارتقائي) اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس'' هڪ ئي ارتقائي شاخ (ڪليڊ) سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Wagner"/> هن جنس جا سڀ کان پراڻا فوسل [[ايوسين]] دور جي شروعات ۾ اتر آمريڪا مان مليا آهن، جڏهن⁠ته يورپ ۾ ان جا قديم ترين فوسل ابتدائي [[اوليگوسين]] دور سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Collinson |first=Margaret E. |date=1992 |title=The early fossil history of Salicaceae: a brief review |journal=[[رائل سوسائٽي آف ايڊنبرگ جا مقالا: حياتياتي سائنس]] |volume=98 |pages=155–167 |doi=10.1017/S0269727000007521 }}</ref> ===چونڊيل جنسون=== {{Main|سالڪس جي نسلن جي فهرست}} جنس ''سالڪس'' ۾ لڳ ڀڳ 350 قسمن جا پن ڇڻندڙ وڻ ۽ [[جهنگ]] شامل آهن. انهن ۾ پاڻ ۾ آسانيءَ سان سنگم (ھائبرڊائيزيشن) ٿئي ٿو، ۽ اهڙين 160 کان وڌيڪ سنگمي جنسن کي سائنسي نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="POWO_325916-2" /> مشهور ولو جنسن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name=Mabberley>Mabberley, D.J. 1997. The Plant Book, Cambridge University Press #2: Cambridge.</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * ''[[سالڪس ائيجپٽئاڪا]]'' – مسڪ ولو * ''[[اڇو ولو|سالڪس البا]]'' – اڇو ولو * ''[[سالڪس امائگڊائيمائلس]]'' – پيچ پن وارو ولو * ''[[سالڪس آرڪٽيڪا]]'' – آرڪٽڪ ولو * ''[[سالڪس بيبيلونڪا]]'' – بابلي ولو يا روئيندڙ ولو * ''[[سالڪس بيبيئانا]]'' – بيڪڊ ولو * ''[[سالڪس ڪيپريئا]]'' – ٻڪري ولو * ''[[سالڪس سنيريا]]'' – ڀورو ولو * ''[[سالڪس ڊسڪلر]]'' – آمريڪي پسي ولو * ''[[سالڪس ايليگنوس]]'' – روزميري ولو * ''[[سالڪس ايوزينا]]'' – اوڀر ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس اگزيگئا]]'' – سنهو پن وارو ولو * ''[[سالڪس × فرجائلس]]'' – عام ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس گلوڪا]]'' – سرمائي ولو * ''[[سالڪس گوڊنگئي]]'' – گڊنگ جو ڪارو ولو * ''[[سالڪس ھربيشيا]]'' – بونا ولو * ''[[سالڪس ھمبولڊٽيئانا]]'' – همبولٽ ولو * ''[[سالڪس انٽيگرا]]'' * ''[[سالڪس ليئوگاٽا]]'' – ڳاڙهو ولو * ''[[سالڪس ليسيئوليپس]]'' – ارويو ولو * ''[[سالڪس ميڪروناٽا]]'' – سفصاف ولو * ''[[سالڪس نائگرا]]'' – ڪارو ولو * ''[[سالڪس پيراڊوڪسا]]'' * ''[[سالڪس پائروٽئي]]'' – ڪوريائي ولو * ''[[سالڪس پرپيوريئا]]'' – ارغواني ولو * ''[[سالڪس اسڪائولريانا]]'' – اسڪولر ولو * ''[[سالڪس سيپلڪرالس گروپ]]'' – سنگمي ولو جو گروهه * ''[[سالڪس ٽيٽراسپرما]]'' – ڀارتي ولو * ''[[سالڪس ٽرائينڊرا]]'' – بادامي پن وارو ولو * ''[[سالڪس ومنالس]]'' – عام اوسيئر ولو {{div col end}} ==ماحوليات== [[File:Bourgoyen knotted willow and woodpile.jpg|thumb|upright|[[پولاڊنگ|ڇانٽيل بيد]] ۽ ڪاٺين جو ڍير، [[بورخوئين-اوسيميرسن]]، [[گينٽ]]، [[بيلجيم]]]] [[File:Kopfweiden 1.jpg|thumb|[[برلن]] جي [[برٽزر گارٽن]] ۾ مارچ 2018ع دوران [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] بيد جو وڻ]] بيد جا وڻ [[ڇانوَ برداشت ڪندڙ]] هوندا آهن، پر عام طور تي انهن جي عمر نسبتاً گهٽ هوندي آهي. انهن کي وڌڻ ۽ قائم رهڻ لاءِ اهڙين قدرتي خللن (ڊسٽربنس) جي ضرورت هوندي آهي، جيئن اهي [[مخروطي وڻن]] يا وڏن پنڇڙن وڻن سان مقابلو ڪري سگهن. بيد جا ٻج تمام ننڍڙا ۽ وڏي تعداد ۾ پيدا ٿيندا آهن، جيڪي هوا ۽ پاڻي وسيلي پکڙجن ٿا، پر اهي فقط ڪجهه ڏينهن تائين ئي جيئرا رهندا آهن. انهن کي ڄمڻ لاءِ گرم ۽ نمي واري ماحول جي ضرورت هوندي آهي. بيد جا ٻوٽا ڪٽيل ٿڙن ۽ ٽارين مان به [[بي جِنسي واڌ]] (ويجيٽيٽو ريپراڊڪشن) ذريعي نوان ٻوٽا پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="Arno-2020" /> بيد جا گل ٿوري مقدار ۾ [[ماکي]] (نيڪٽر) پيدا ڪندا آهن، جنهن مان ماکيءَ جون مکيون [[ماکي]] تيار ڪنديون آهن. بهار جي شروعات ۾ پولن جو اهم ذريعو هجڻ سبب اهي ماکيءَ جي مکين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="Hageneder-2001" /> ڪيترائي جانور انهن جا پن چَرندا آهن يا انهن جي ٽارين ۾ پناهه وٺندا آهن.<ref name="Angier-1974" /> [[بيور]] بيد جي ٽارين کي بند ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. بيد جا وڻ [[پَرن وارن جيتن]] (ليپڊوپٽيرا) جي ڪيترين ئي قسمن جي سنڊين لاءِ خوراڪ جو ذريعو آهن، جن ۾ [[مورننگ ڪلوڪ تتلي]] پڻ شامل آهي.<ref>"Mourning Cloak". Study of Northern Virginia Ecology. Fairfax County Public Schools.</ref> [[ڪاٺي ماڪوڙا]] (Wood ants) ۽ ٻيا ڪيترائي ماڪوڙا بيد جي وڻن تي رهندڙ [[افڊ]]ن جي پيدا ڪيل مٺي رطوبت ([[هني ڊيو]]) گڏ ڪرڻ لاءِ انهن تي ايندا آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[ڀنڀوريون]] پڻ ائين ڪنديون آهن. ===آفتون ۽ بيماريون=== بيد جون مختلف جنسون افڊن جي سؤ کان وڌيڪ قسمن جون ميزبان آهن، جيڪي ''[[چائٽوفورس]]'' ۽ ٻين جنسن سان تعلق رکن ٿيون.<ref>{{cite book|title=Aphids on the World's Trees|author1=Blackman, R. L.|author2=Eastop, V. F.|year=1994|publisher=CABI|isbn=978-0-85198-877-1|url=http://www.aphidsonworldsplants.info/w_HOSTS_S.htm#Salix}}{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اهي افڊ پنن جي هيٺئين سطح تي وڏيون ڪالونيون ٺاهي ٻوٽي جو رس چوسيندا آهن.<ref>{{cite book|title=Pests of Ornamental Trees, Shrubs and Flowers|author=David V. Alford|year=2012|page=78|publisher=Manson Publishing Limited |url=https://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604015345/http://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-date=4 June 2013|isbn=978-1-84076-162-7}}</ref> ''[[ڪورٿوچا ايليگنس]]'' ، جنهن کي بيد جو ليس بگ چيو وڃي ٿو، [[ٽنگيڊي]] خاندان جو هڪ جيت آهي جيڪو اتر آمريڪا ۾ بيد جي وڻن تي ملي ٿو. ''[[رهيبڊوفاگا روزاريا]]'' بيد تي ٺهندڙ هڪ قسم جي [[گال]] آهي. [[زنگ جي بيماري]] (رسٽ)، جيڪا ''[[ميلامپسورا]]'' جنس جي ڦڦوندن سبب ٿيندي آهي، بيد جي پنن کي نقصان پهچائيندي آهي ۽ انهن تي نارنگي رنگ جا داغ پيدا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Leaf Rust |author=Kenaley, Shawn C.|year=2010 |display-authors=etal}}</ref> ===تحفظ=== اتر آمريڪا جي ڪجهه [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي قبيلن]] قدرتي [[باهه جي ماحوليات]] جو حصو بڻجندڙ جهنگلي باهن کي جاري رهڻ ڏيندا هئا يا ڄاڻي واڻي باهه لڳائيندا هئا، جنهن سان بيد جي نون ٻوٽن جا جهنڊ ٻيهر اُڀرندا هئا. بيد جون ڪجهه جنسون آسٽريليا ۾ وڏي پيماني تي، خاص طور دريائن ۽ نالن جي ڪنارن تي [[ڪٽاءُ]] روڪڻ لاءِ پوکيون ويون. پر هاڻي اهي ڪيترن علائقن ۾ حملہ آور ٻوٽن (انويسو ويڊز) طور سڃاتيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏکڻ آسٽريليا جي وسيع علائقن تي پکڙجي مقامي نباتات کي متاثر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب انهن کي "قومي اهميت وارا نقصانڪار گاهه" قرار ڏنو ويو آهي، ۽ ڪيترائي پاڻيءَ جي حوضن جا انتظامي ادارا انهن کي هٽائي سندن جاءِ تي مقامي وڻ پوکي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.dse.vic.gov.au/dpi/nreninf.nsf/childdocs/-1C62D26CD3AF6FE44A2568B300051289-8E21A59E53B35BEFCA256BC80005C14F-E1EB709D7DCE1BC9CA256F070003E8D8-FAC3FFA202EA6384CA256BCF000AD522?open |title=Willows along watercourses: managing, removing and replacing |author=Albury/Wodonga Willow Management Working Group |date=December 1998 |publisher=Department of Primary Industries, State Government of Victoria}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Introduced willows can become invasive pests in Australia |first=Kurt W. |last=Cremer |year=2003 }}</ref> ==پوک ۽ واڌ== تقريباً بيد جون سڀئي جنسون [[قلمي پوک]] (ڪٽنگس) مان تمام آسانيءَ سان پاڙون ڪڍي وٺنديون آهن، يا جڏهن ٽٽل ٽاريون زمين تي ڪري پونديون آهن ته اتي به نوان ٻوٽا اُڀري ايندا آهن. هن جو هڪ مشهور استثنا [[پيچ ليف بيد]] (''[[سالڪس ايميگڊالائيڊس]]'') آهي، جيڪا آسانيءَ سان قلمي پوک مان نه وڌندي آهي. هڪ مشهور روايت موجب شاعر [[اليگزينڊر پوپ]] اسپين مان [[ليڊي سفولڪ]] ڏانهن موڪليل ٽارين جي هڪ ٻڌل گٺڙي مان هڪ ننڍڙي ٽاري حاصل ڪئي. هن اها ٽاري پوکي، جيڪا ڪاميابيءَ سان وڌي ويئي. ڏند ڪٿا موجب انگلينڊ جا سڀئي [[روئيندڙ بيد]] (ويپنگ ولو) انهيءَ پهرين پوکيل ٽاريءَ جي نسل مان آهن.<ref>{{cite book |last=Leland |first=John |url=https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela |title=Aliens in the Backyard: Plant and Animal Imports Into America |publisher=University of South Carolina Press |year=2005 |isbn=978-1-57003-582-1 |page=[https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela/page/70 70] |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |last=Laird |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=pCbC-QQx6iEC&pg=PA403 |title=The Flowering of the Landscape Garden: English Pleasure Grounds, 1720–1800 |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1999 |isbn=978-0-8122-3457-2 |page=403}}</ref> بيد جون جنسون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |last2=Weih |first2=Martin |last3=Romero |first3=Marta Abalos |last4=Charles |first4=John |last5=Hust |first5=Sarah |last6=McIvor |first6=Ian |last7=Karp |first7=Angelas |last8=Trybush |first8=Sviatlana |last9=Labrecque |first9=Michel |last10=Teodorescu |first10=Traian I. |last11=Singh |first11=Naresh B. |last12=Smart |first12=Lawrence B. |last13=Volk |first13=Timothy A. |title=Horticultural Reviews |chapter=Salix: Botany and Global Horticulture |date=2007 |pages=447–489 |doi=10.1002/9780470380147.ch8 |isbn=978-0-470-17153-0 }}</ref> انهن کي [[لوڙھو]] (ھيج) ٺاهڻ ۽ باغباني ۽ منظرسازي (لينڊ اسڪيپنگ) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. [[ٽوڪيو]]، [[جاپان]] جي مشهور واپاري علائقي [[گنزا]] ۾ بيد جي پوک جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي، ۽ اهو علائقو بيد جي وڻن سان سينگاريل گهٽين جي ڪري خاص شهرت رکي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.motoji.co.jp/blogs/reading/en-ginzas-willow-dyeing|title=Ginza's Willow Dyeing|website=銀座もとじオンラインショップ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ginza.jp/en/event/9829|title=The 12th Ginza Willow Festival|website=GINZA OFFICIAL}}</ref> ===هائبرڊ ۽ پوکيل قسم=== [[File:Weeping Willow by Pond.jpg|thumb|upright|[[روئيندڙ بيد]]، بيد جي ٻن مختلف قسمن جي هائبرڊ جو هڪ مثال]] بيد جون مختلف جنسون هڪ ٻئي سان آسانيءَ سان ملاپ (ڪراس-پولينيشن) ڪري سگهن ٿيون، تنهنڪري ڪيترائي [[هائبرڊ]] قدرتي طور ۽ انساني پوک ذريعي وجود ۾ آيا آهن. انهن مان سڀ کان مشهور [[زينتي ٻوٽو|زينتي]] مثال [[روئيندڙ بيد]] (''سالڪس × سيپلڪرالس'') آهي، جيڪو چين جي [[پيڪنگ بيد]] (''[[سالڪس بابيلونيڪا]]'') ۽ يورپ جي [[اڇي بيد]] (''[[سالڪس البا]]'') جي ملاپ مان پيدا ٿيو آهي. وڏي پيماني تي پوکيل چيني بيد ''[[سالڪس ماتسودانا]]'' کي هاڻي ''سالڪس بابيلونيڪا'' جو هم معنيٰ (سنانم) نالو سمجهيو وڃي ٿو. صدين کان ''سالڪس'' جون بيشمار [[پوکيل قسمون]] (ڪلٽيويٽر) تيار ڪيون ۽ ناليون ويون آهن. بهتر فني ۽ زينتي خاصيتن واريون نيون قسمون چونڊي مختلف مقصدن لاءِ متعارف ڪرايون ويون آهن. ''سالڪس'' جون ڪيترين ئي پوکيل قسمن ۽ قدرتي جنسن کي [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[گارڊن ميرٽ ايوارڊ]] (اوارڊ آف گارڊن ميرٽ) پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=March 2020 |title=AGM Plants March 2020 |url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |access-date=9 September 2020 |website=rhs.org |publisher=The Royal Horticultural Society}}</ref> تازن سالن ۾ ''سالڪس'' حياتياتي توانائي (بايو انرجي) جي پيداوار ۽ مختلف [[ماحولي نظام جون خدمتون]] (ايڪوسسٽم سورسز) فراهم ڪرڻ لاءِ پڻ اهميت حاصل ڪئي آهي.<ref>{{Cn|date=June 2023}}</ref> 2021ع تائين بيد جي هائبرڊن ۽ پوکيل قسمن جا نالا گڏ ڪري محفوظ ڪرڻ جو ڪم گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري (FAO) جي [[بين الاقوامي پوکيل قسمن جي رجسٽريشن اٿارٽي]] (انٽرنيشنل ڪلٽيويٽر رجسٽريشن اٿارٽي – ICRA) جي ''سالڪس'' بابت ڪم ڪندڙ گروهه جي ذميواري هئي، پر هاڻي اهو گروهه فعال نه رهيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |title=Compilation of the Checklist for Cultivars of Salix L. (Willow) |journal=HortScience |date=2015 |volume=50 |issue=11 |pages=1608–1609 |doi=10.21273/HORTSCI.50.11.1608 |doi-access=free }}</ref> ==استعمال== [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] جي [[ڪنوآلٽ ماڻهو|ڪنوآلٽ ماڻهن]] بيد جي ڇل مان [[ڏوري]] ٺاهيندا هئا، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن [[هارپون]] جي رسيءَ طور ڪم ايندي هئي. ٻين ڪجهه آمريڪي مقامي قبيلن بيد جي ڪاٺ کي [[رڳڙ سان باهه ٻارڻ|رڳڙ وسيلي باهه ٻارڻ]]، نرم ٽارين کي [[ٽوڪري اڻڻ|ٽوڪريون اڻڻ]]، ۽ شاخن توڙي ٿڙن کي مڇي پڪڙڻ وارن [[مڇي روڪ بند|بندن]] سميت مختلف شين جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="Arno-2020" /> ===لوڪ طب ۾ استعمال جي تاريخ=== بيد جي پنن ۽ ڇل جو ذڪر [[آشور]]، [[سومر]] ۽ [[قديم مصر]] جي آڳاٽن متنن ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite web |date=16 April 2015 |title=Tales and a Tune of the Willow |url=https://www.metmuseum.org/perspectives/tales-and-a-tune-of-the-willow |access-date=17 April 2025 |website=The Metropolitan Museum of Art }}</ref><ref name="Mahdi-2006">{{Cite journal |last1=Mahdi |first1=J. G. |last2=Mahdi |first2=A. J. |last3=Mahdi |first3=A. J. |last4=Bowen |first4=I. D. |date=2006 |title=The historical analysis of aspirin discovery, its relation to the willow tree and antiproliferative and anticancer potential |journal=Cell Proliferation |volume=39 |issue=2 |pages=147–155 |doi=10.1111/j.1365-2184.2006.00377.x |pmc=6496865 |pmid=16542349}}</ref> [[قديم يونان]] ۾ طبيب [[هپوڪريٽس]] پنجين صدي ق.م. دوران لوڪ دوا طور ان جي خاصيتن بابت لکيو.<ref name="Mahdi-2006" /> [[ميسوپوٽيميا]] جي [[ميخي لکت]] وارن متنن جي تشريح ڪرڻ ڏکيو ڪم آهي، خاص طور جڏهن ڪنهن مخصوص ٻوٽي جي جنس کي ڪنهن سڃاڻپ جوڳي بيماريءَ جي علاج لاءِ استعمال ڪرڻ بابت شاهدي ڳولڻي هجي. ستين کان ٽين صدي ق.م. جي بابلي لکتن مان لڳ ڀڳ 5,000 طبي نسخا سڃاتا ويا آهن، جن ۾ 340 مختلف ٻوٽن مان تيار ڪيل 1,300 دوائون شامل هيون. انهن مان ڪنهن نسخي جو بيد سان تعلق هو يا نه، اهو يقيني ناهي.<ref>{{cite web |last1=Boeck |first1=Barbara |title=Investigating the healing arts of Ancient Mesopotamia |url=https://researchoutreach.org/articles/investigating-healing-arts-ancient-mesopotamia/ |website=Research Outreach |date=28 October 2020 |access-date=20 February 2022}}</ref> سومري داستان ''[[گلگامش، اينڪيدو ۽ هيٺين دنيا]]'' ۾ هالوپو وڻ جا ٻج بانجھپڻي جي علاج طور تجويز ڪيا ويا آهن، پر ”هالوپو وڻ“ مان مراد بلوط، پوپلر يا بيد مان ڪو به وڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Böck |first1=Barbara |title=Proverbs 30:18–19 in the light of ancient mesopotamian cuneiform texts |journal=Sefarad |date=30 December 2009 |volume=69 |issue=2 |pages=263–279 |doi=10.3989/sefarad.2009.v69.i2.595 |doi-access=free |hdl=10261/20729 |hdl-access=free }}</ref> قديم مصري [[ايبرس پيپائرس]] ۾ بيد جو، جنهن جي جنس غير يقيني آهي، ٽن علاجن ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ علاج اهڙي پيچيدي پلستر واري نسخي جو حصو هو، جيڪو ”''ميٽ'' کي نرم ۽ لچڪدار بڻائڻ“ لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان نسخي ۾ 36 ٻيا جزا پڻ شامل هئا، جن ۾ ”ڊوم کجيءَ جو ميوو، ڦريون ۽ اما اناج“ شامل هئا. ''ميٽ'' جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته ان جو تعلق اعصابي سرشتي سان هجي. ٻئي علاج ۾ ”سخت ڪمزوري“ لاءِ سائي بيد جي وڻ مان ورتل ”ڪانو“ کي گڏهه جي مني، تازي ماني، ميداني جڙي ٻوٽين، انجيرن، انگورن ۽ شراب سان ملائي استعمال ڪيو ويندو هو. آخر ۾، بيد کي ”چرٻيءَ واري گوشت، انجيرن، کجين، لوبان، ٿوم ۽ مٺي بيئر“ مان تيار ڪيل مرڪب ۾ گاڙهو ڪندڙ جزو طور استعمال ڪيو ويندو هو، جيئن دل کي صحيح نموني ڪم ڪرڻ ۽ خوراڪ قبول ڪرڻ جي قابل بڻائي سگهجي.<ref>{{cite book |last1=Bryan |first1=Cyril |title=Ancient Egyptian Medicine: the Papyrus Ebers |date=1974 |publisher=Ares Publishing Inc. |location=Chicago |hdl=2027/coo.31924073200077 |hdl-access=free }}{{pn|date=July 2026}}</ref> رومي ليکڪ [[آئولس ڪارنيليئس سيلسس]] بيد جو فقط هڪ ڀيرو ذڪر ڪيو آهي. هن لکيو ته بيد جي پنن کي ڪُٽي سرڪي ۾ اُٻارڻ کان پوءِ [[رحم جو لهي اچڻ|رحم جي لهي اچڻ]] جي علاج لاءِ استعمال ڪيو وڃي. پر اهو واضح ناهي ته هو ان مان ڪهڙو طبي اثر وٺڻ چاهيندو هو. ممڪن ناهي ته مقصد سور گهٽائڻ هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ايندڙ ئي فقري ۾ [[داغڻ]] جي سفارش ڪئي آهي.<ref>''De Medicina'', book VI, p. 287, chapter 18, section 10.</ref><ref>{{cite book |last1=Celsus |first1=Aurus Cornelius |title=De Medicina |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/6*.html |access-date=4 January 2022}}</ref> [[نڪولس ڪلپيپر]] پنهنجي ڪتاب ''دي ڪامپليٽ هربل'' ۾ بيد جا ڪيترائي استعمال بيان ڪيا آهن،<ref>{{cite book |last1=Culpeper |first1=Nicholas |title=The Complete Herbal |date=1653 |location=London |url=https://www.gutenberg.org/files/49513/49513-h/49513-h.htm}}</ref> جن ۾ زخمن مان رت وهڻ روڪڻ، مرد يا عورت ۾ ”شهوت جي گرمي گهٽائڻ“ ۽ پيشاب جاري ڪرڻ، ”جيڪڏهن اهو بند ٿيل هجي“، شامل آهن. پر هن بيد جي ڪنهن به مفروضاتي درد گهٽائيندڙ خاصيت جو ذڪر نه ڪيو. هن جي اها سفارش ته بيد جي ڇل جي ساڙيل رک کي سرڪي سان ملائي ”مهڪا، ڪارن ۽ وڌيل گوشت“ کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جديد دور ۾ [[سيليسيلڪ تيزاب]] جي استعمال سان مشابهت رکي ٿي. [[وليم ٽرنر (فطرتدان)|وليم ٽرنر]] جو بيان، جيڪو لڳ ڀڳ 1597ع ۾ لکيو ويو، ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿو ته بيد جا پن ۽ ڇل، جيڪڏهن شراب ۾ اُٻاري پيئجن، ته ”رت ٿڪڻ ۽ ٻين هر قسم جي رت وهڻ کي روڪي سگهن ٿا“. هن بخار جو علاج پڻ ڄاڻايو ۽ لکيو ته: ”سائيون ٽاريون پنن سميت بخار ۾ ورتل مريضن جي ڪمرن ۾ آڻي سندن بسترن جي چوڌاري رکي سگهجن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هوا جي گرمي کي تمام گهڻو ٿڌو ڪن ٿيون، جيڪا ڳالهه بيمار مريضن لاءِ نهايت تازگي ڏيندڙ آهي.“<ref>{{cite web |last1=Turner |first1=William |title=The Herball, or Generall Historie of Plantes |url=https://www.exclassics.com/herbal/herbalv50587.htm |access-date=8 January 2022}}</ref> 1763ع ۾ انگلينڊ جي آڪسفورڊشائر ۾ چپنگ نارٽن سان تعلق رکندڙ پادري [[ايڊورڊ اسٽون (فطري فلسفي)|ايڊورڊ اسٽون]]، [[رائل سوسائٽي]] ڏانهن هڪ خط موڪليو، جنهن ۾ هن اڇي بيد (''Salix alba'') جي پيٺل ڇل تي ڪيل تجربن جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal |last1=Stone |first1=Edward |title=XXXII. An account of the success of the bark of the willow in the cure of agues. In a letter to the Right Honourable George Earl of Macclesfield, President of R. S. from the Rev. Mr. Edward Stone, of Chipping-Norton in Oxfordshire |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1763 |issue=53 |pages=195–200 |doi=10.1098/rstl.1763.0033 }}</ref> هن محسوس ڪيو هو ته بيد جي ڇل جو ذائقو ”پيرووي ڇل“ يعني [[سنڪونا]] وانگر ڪڙو هو، جيڪو بخار جي علاج لاءِ استعمال ٿيندو هو، تنهنڪري هن اندازو لڳايو ته بيد به ساڳيو اثر ڏيئي سگهي ٿو. هن ڪيترن سالن دوران لڳ ڀڳ پنجاهه مريضن تي ان کي آزمايو ۽ ان کي خاص طور سنڪونا سان ملائڻ جي صورت ۾ تمام اثرائتو قرار ڏنو. اهو اثر واقعي موجود هو يا نه، ان بابت پڪ ناهي. جيتوڻيڪ ان دور ۾ ٻين ماڻهن به اسٽون جي علاج تي تجربا ڪيا، پر طبي ماهرن ان کي ڪڏهن به باقاعدي قبول نه ڪيو.<ref name=Jeffreys>{{cite book |last1=Jeffreys |first1=Diarmuid |title=Aspirin: the story of a wonder drug |date=2004 |publisher=Bloomsbury |location=London}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪنفيڊريٽ فوجن پڻ مليريا جي علاج لاءِ بيد تي تجربا ڪيا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.<ref>{{cite journal |last1=Hasegawa |first1=Guy R. |title=Quinine Substitutes in the Confederate Army |journal=Military Medicine |date=2007 |volume=172 |issue=6 |pages=650–655 |doi=10.7205/MILMED.172.6.650 |pmid=17615851 |doi-access=free }}</ref> فرانسيسي ناول نگار [[جولس ورن]] پنهنجي ناول ''[[پراسرار ٻيٽ]]'' (1875ع) ۾ بيد جي طبي استعمال بابت ان دور جي سائنسي ڄاڻ بيان ڪئي، جڏهن سندس هڪ ڪردار هربرٽ يا هاربرٽ برائون گوليءَ جي زخم سبب پيدا ٿيل بخار ۾ مبتلا هو. هن لکيو: ”بيد جي ڇل کي واقعي پيرووي ڇل جو مناسب متبادل سمجهيو ويو آهي، جيئن گهوڙي شاهه بلوط جي ڇل، هولي جا پن، سنيڪ روٽ وغيره.“ ڪهاڻيءَ ۾ هربرٽ جو علاج پيٺل بيد جي ڇل سان ڪيو وڃي ٿو، پر ان مان ڪو فائدو نه ٿو ٿئي، ۽ هو تڏهن بچي ٿو جڏهن ڪئنين جو ذخيرو ملي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Verne |first1=Jules |title=The Mysterious Island |date=2010 |publisher=Wordsworth Editions Ltd. |location=Ware |isbn=978-1-84022-624-9 |page=430}}</ref> ناول مان واضح آهي ته ان وقت بخار جي سببن بابت سمجهه محدود هئي، ۽ بيد جي استعمال سان ڪنهن ممڪن درد گهٽائيندڙ اثر جو ڪو به اشارو موجود ناهي. بيد ۽ ٻين ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ سيليسيليٽ جي حقيقي طبي استعمال بابت پهرين پائيدار شاهدي 1876ع ۾ سامهون آئي، جڏهن اسڪاٽش طبيب [[ٿامس جان ميڪليگن]] تيز [[روميت]] جي علاج لاءِ [[سيليسن]] تي تجربا ڪيا ۽ نمايان ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن بابت هن ''[[دي لينسٽ]]'' ۾ رپورٽ ڏني.<ref>{{cite journal |last1=MacLagan |first1=T. |title=The treatment of acute rheumatism by salicin |journal=The Lancet |date=28 October 1876 |volume=108 |issue=2774 |page=383 |doi=10.1016/S0140-6736(02)49509-8 }}</ref> ساڳئي وقت جرمن سائنسدانن سيليسيلڪ تيزاب کي سوڊيم جي لوڻ، يعني سوڊيم سيليسيليٽ، جي صورت ۾ آزمايو، پر انهن کي گهٽ ڪاميابي ۽ وڌيڪ سخت ناڪاري اثر سامهون آيا.<ref>{{cite journal |last1=Maclagan |first1=T |title=The treatment of acute rheumatism |journal=The Lancet |date=April 1900 |volume=155 |issue=3998 |pages=1094 |doi=10.1016/S0140-6736(01)70583-1 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Buchanan |first1=W. W. |title=The Treatment of Acute Rheumatism by Salicin, by T. J. Maclagan — ''The Lancet'', 1876 |journal=The Journal of Rheumatology |date=2002 |volume=29 |issue=6 |pages=1321–1323 |pmid=12064852 }}</ref> سيليسن سان رومياتي بخار جو علاج آهستي آهستي طبي حلقن ۾ ڪجهه حد تائين قبوليت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite journal |title=Does Sodium Salicylate Cure Rheumatic Fever ? |journal=QJM: An International Journal of Medicine |date=1948 |doi=10.1093/oxfordjournals.qjmed.a066510 }}</ref> 1880ع واري ڏهاڪي ۾ [[ايسيٽانيلائيڊ]] جي دريافت سان ”ايسيٽائليشن“ جو رجحان پيدا ٿيو، جنهن دوران ڪيمياگر مختلف خوشبودار نامياتي مرڪبن ۾ ايسيٽائل گروهه شامل ڪرڻ جا تجربا ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite journal |last1=Fürstenwerth |first1=Hauke |title=Letter by Fürstenwerth Regarding Article, "Aspirin: A Historical and Contemporary Therapeutic Overview" |journal=Circulation |year=2011 |volume=124 |issue=12 |pages=e332; author reply e333 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.111.038133 |pmid=21931098 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ 1853ع ۾ ڪيمياگر [[شارل فريڊرڪ گيرارڊ]] دوا سوڊيم سيليسيليٽ کي [[ايسيٽائل ڪلورائيڊ]] سان عمل ڪرائي پهريون ڀيرو [[ايسيٽائل سيليسيلڪ تيزاب]] تيار ڪيو هو.<ref name="Jeffreys2008">{{cite book |last=Jeffreys |first=Diarmuid |date=2008 |title=Aspirin the remarkable story of a wonder drug |url=https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908213430/https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-date=8 September 2017 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-59691-816-0 |pages=46–48}}</ref> چاليهن کان وڌيڪ سالن کان پوءِ، 1897ع ۾ [[فيلڪس هوفمان]] ساڳيو تيزاب تيار ڪيو، جيڪو سندس صورت ۾ ''[[اسپيريا]]'' ٻوٽي مان حاصل ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Bayer AG |title=All About Aspirin and its History |url=https://www.bayer.com/en/products/aspirin}}</ref> 1899ع ۾ معلوم ٿيو ته هن تيزاب ۾ [[درد گهٽائيندڙ]] اثر موجود آهي. هوفمان جي ملازمت ڏيندڙ ڪمپني [[بائر]] ان تيزاب جو نالو ”[[اسپرين]]“ رکيو. تنهنڪري اسپرين جي دريافت جو بيد سان تعلق رڳو اڻسڌي طرح آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[ڊينيئل موئرمين]] آمريڪا جي مقامي ماڻهن پاران بيد جي ڪيترن استعمالن بابت رپورٽ ڏني. هڪ جديد ميداني رهنما ڪتاب دعويٰ ڪري ٿو ته آمريڪا جي مختلف علائقن جا مقامي ماڻهو بيد کي پنهنجن طبي علاجن جو بنيادي جزو سمجهندا هئا ۽ ان جي ڇل کي ڳلي جي سور ۽ تپ دق جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪندا هئا. ان ۾ وڌيڪ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته: ”ڪيترن حوالن ۾ ذڪر آهي ته مٿي جي سور ۽ ٻين سورن لاءِ بيد جي ڇل چٻاڙي ويندي هئي، جيڪا ظاهري طرح اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ اسپرين جي تياريءَ جي اڳڪٿي هئي.“<ref name="Arno-2020" /> ===جديد طبي استعمال=== بيد جا جڙي ٻوٽين تي ٻڌل استعمال جديد دور تائين جاري رهيا آهن.<ref>European Medicines Agency (31 January 2017). [https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex Assessment report on Salix [various species including S. purpurea L., S. daphnoides Vill., S. fragilis L.], cortex Final]</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[موڊ گريو]] اڇي بيد (''Salix alba'') جي ڇل ۽ پيٺل پاڙ کي [[طاقت ڏيندڙ دوا|طاقت ڏيندڙ]]، وقفي وقفي سان ٿيندڙ بخار کي روڪيندڙ ۽ [[سڪڙيندڙ دوا|سڪڙيندڙ]] خاصيتن سبب استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪيو. هن ان کي بد هاضمي، پيٽ جي ڪيڙن، دائمي دستن ۽ پيچش جي علاج لاءِ تجويز ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Grieve |first1=Maud |title=A Modern Herbal |date=1969 |publisher=Dorset Press |isbn=0-88029-921-5 |url=https://archive.org/details/modernherbalmedi0000grie/}}</ref> ٻين جڙي ٻوٽين جي ماهرن وانگر هن به بيد جي ڪنهن درد گهٽائيندڙ اثر جو ذڪر نه ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين اسپرين بابت ڄاڻ وڏي پيماني تي پکڙجي چڪي هئي. هوءَ [[ٽينن]] کي بيد جو فعال جزو سمجهندي هئي. اسپرين جي ايجاد کان گهڻو پوءِ اهو خيال سامهون آيو ته بيد جي ڇل هڪ اثرائتي سور گهٽائيندڙ دوا آهي.<ref>{{cite web |last1=Martyr |first1=Phillippa |editor-first1=Anna |editor-last1=Evangeli |title=Hippocrates and willow bark? What you know about the history of aspirin is probably wrong |date=18 October 2020 |doi=10.64628/AA.ga4ayhwa5 |url=https://theconversation.com/hippocrates-and-willow-bark-what-you-know-about-the-history-of-aspirin-is-probably-wrong-148087 |access-date=10 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |last1=Propatier |first1=Stephen |title=The Mythology of Aspirin |work=Skeptoid |url=https://skeptoid.com/blog/2014/05/22/the-mythology-of-asprin/ |access-date=10 January 2022}}</ref> اهو خيال گهڻو ڪري ان غلط عقيدي تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو ته بيد ۾ خود اسپرين موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Bartram |first1=Thomas |title=The Encyclopedia of Herbal Medicine |date=1998}}</ref> اهڙا مضمون، جن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته آڳاٽن ماڻهن بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو، ''[[برٽش جرنل آف هيمٽالاجي]]'' جهڙن علمي رسالن ۾ پڻ ڇپيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Desborough |first1=M. J. R. |title=The aspirin story – from willow to wonder drug |journal=British Journal of Haematology |date=2017 |volume=177 |issue=5 |pages=674–683 |doi=10.1111/bjh.14520|pmid=28106908 |doi-access=free }}</ref> هاڻي ڪيترائي تحقيقي مقالا، ڪتاب ۽ مضمون اها دعويٰ ورجائين ٿا ته قديم ماڻهو بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا، ۽ ان مقصد لاءِ بيد تي ٻڌل ڪيترائي پيداوار پڻ وڪري لاءِ موجود آهن.<ref>{{cite web |last1=Mount Sinai Health System |title=Willow bark |url=https://www.mountsinai.org/health-library/herb/willow-bark |access-date=10 April 2022}}</ref> بيد جي ڇل ۾ سيليسن جي مقدار گهٽ هوندي آهي ۽ اها اسپرين کان مختلف طريقي سان ڪم ڪندي آهي. اها معدي کي نقصان پهچائڻ کان سواءِ نسبتاً نرم، پر وڌيڪ وسيع [[سوزش گهٽائيندڙ]] اثر فراهم ڪري سگهي ٿي، تنهن هوندي به اسپرين کان الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Vlachojannis |first1=J. |last2=Magora |first2=F.|last3=Chrubasik |first3=S.|title=Willow species and aspirin: different mechanism of actions |journal=Phytotherapy Research |date=2011 |volume=27 |issue=7 |pages=1102–1104 |doi=10.1002/ptr.3386 |pmid=21226125 }}</ref> [[يورپي اتحاد]] جي [[جڙي ٻوٽين وارين دوائن بابت ڪميٽي]] اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته بيد جي ڇل جا خشڪ عرق [[هيٺين چيلهه جو سور|هيٺين چيلهه جي سور]] جي مختصر مدي واري علاج لاءِ دوا طور استعمال ڪري سگهجن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ طبي شاهديون انهن جي حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ جي حمايت ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=31 December 2009 |title=Salicis cortex – herbal medicinal product |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex |access-date=20 June 2025 |website=European Medicines Agency }}</ref> ===چمڙي بابت استعمال=== جديد طب ۾ بيد جي عرق کي کائڻ يا پيئڻ واري صورت ۾ محدود علاجِي استعمال حاصل ٿيو آهي، پر چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ وارو استعمال وڌيڪ عام ٿي ويو آهي. ''سالڪس'' مان تيار ڪيل جڙي ٻوٽين وارين دوائن کي چمڙي تي لڳائڻ سان چمڙي جي رت جي رڳن، سج جي روشني سبب پيدا ٿيندڙ چمڙي جي پوڙهائپ، ۽ زخمن جي ڀرجڻ ۾ بهتري بابت ڪيترائي تحقيقي بيان موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Jeon |first1=Suwon |last2=Yoon |first2=Sohyun |last3=Kim |first3=Yuna |last4=Shin |first4=Seoungwoo |last5=Ji |first5=Hyanggi |last6=Cho |first6=Eunae |last7=Park |first7=Deokhoon |last8=Jung |first8=Eunsun |date=2023 |title=The effect of Salix alba L. bark extract on dark circles in vitro and in vivo |journal=International Journal of Cosmetic Science |volume=45 |issue=5 |pages=636–646 |doi=10.1111/ics.12873 |pmid=37235713 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ahn |first1=Si-young |last2=Kim |first2=Kyung Ah |last3=Lee |first3=Sullim |last4=Kim |first4=Ki Hyun |date=1 October 2024 |title=Potential skin anti-aging effects of main phenolic compounds, tremulacin and tremuloidin from Salix chaenomeloides leaves on TNF-α-stimulated human dermal fibroblasts |journal=Chemico-Biological Interactions |volume=402 |article-number=111192 |doi=10.1016/j.cbi.2024.111192 |pmid=39127184 |bibcode=2024CBI...40211192A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Dou |first1=Jinze |last2=Ilina |first2=Polina |last3=Cruz |first3=Cristina D. |last4=Nurmi |first4=Denise |last5=Vidarte |first5=Paula Zegarra |last6=Rissanen |first6=Marja |last7=Tammela |first7=Päivi |last8=Vuorinen |first8=Tapani |date=8 November 2023 |title=Willow Bark-Derived Material with Antibacterial and Antibiofilm Properties for Potential Wound Dressing Applications |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=71 |issue=44 |pages=16554–16567 |doi=10.1021/acs.jafc.3c00849 |pmc=10636761 |pmid=37104679 |bibcode=2023JAFC...7116554D }}</ref> بيد مان حاصل ٿيندڙ فينولي مرڪبن کي چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ سان اهي چمڙي جي خرد حياتياتي نظام ۽ انزائمن سان سڌو رابطو ڪن ٿا، جنهن سبب سندن علاجِي [[حياتي دستيابي]] وڌي ٿي. بيد جو عرق مٿي جي چمڙي تي موجود ''[[مالاسيزيا]]'' ڦڦوند خلاف استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن سان [[خشڪي]] ۽ سوزش گهٽائڻ ۾ نمايان اثر حاصل ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Kalinowska |first1=Oliwia |last2=Maślana |first2=Julia |last3=Gilreath |first3=Andrea |date=19 March 2025 |title=The Treatment and Evaluation of Dandruff and Scalp Erythema with Fermented Salix purpurea Bark Extract |journal=Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology |language=English |volume=18 |pages=639–648 |doi=10.2147/CCID.S503915 |pmid=40129612 |pmc=11930920 |doi-access=free }}</ref> ===صنعتڪاري=== [[File:A Modern Cricket Bat.jpg|thumb|[[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]] روايتي طور بيد جي ڪاٺ مان ٺاهيا ويندا آهن.]] ممڪن آهي ته انسانن جون سڀ کان اوائلي تيار ڪيل شيون بيد مان ٺهيل هجن. بيد مان ٺهيل مڇيءَ جو هڪ ڄار 8300 ق.م. جي زماني سان واسطو رکي ٿو.<ref>[https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html The palaeoenvironment of the Antrea Net Find] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208074119/https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html |date=8 December 2015 }} The Department of Geography, [[هلسنڪي يونيورسٽي]]</ref> ٽوڪريون، مڇي ڦاسائڻ جا ڦندا، ٽارين مان ٺهيل [[لوڙهو|لوڙها]] ۽ [[ٽارين ۽ مٽيءَ جي اڏاوت|ٽارين ۽ مٽيءَ سان ٺهيل گهرن جون ڀتيون]] جهڙا بنيادي هٿرادو سامان بيد جي سنهين ۽ لچڪدار ٽارين مان اڻيو ويندو هو. اهڙيون ٽاريون اڪثر [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] وڻن مان حاصل ڪيون وينديون هيون. ويلز جي روايتي [[ڪوراڪل]] ٻيڙيءَ جي هڪ قسم جي ڍانچي ۾ به بيد استعمال ٿيندو آهي. بيد جون سنهيون يا چيريل ٽاريون اڻي [[وڪر]] ٺاهيو ويندو آهي، جنهن جي استعمال جي تاريخ تمام پراڻي آهي. بيد جي ڪاٺ نسبتاً لچڪدار هوندي آهي، تنهنڪري اڻڻ دوران ٻين ڪيترين ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ گهٽ چيربي يا ٽٽندي آهي، ۽ ٽوڪري سازيءَ ۾ ان کي تيز ڪنڊن جي چوڌاري به آسانيءَ سان موڙي سگهجي ٿو. بيد جي ڪاٺ مان [[دٻو|دٻا]]، [[ٻهارا]]، [[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]]، [[ٻار کڻڻ جو تختو|ٻارن جا کڻڻ وارا تختا]]، ڪرسيون ۽ ٻيو فرنيچر، [[گڏي|گڏيون]]، [[بيد جي بانسري|بيد جون بانسريون]]، [[جهنڊي جو ٿنڀو|ٿنڀا]]، [[ٻاڦ وارو گهر|ٻاڦ وارا گهر]]، رانديڪا، خراد تي ٺهندڙ شيون، اوزارن جا هٿيا، [[ڪاٺي ورق]]، ڇڙيون ۽ [[سيٽي|سيٽيون]] ٺاهيون وينديون آهن. ان کان سواءِ بيد جي ڪاٺ مان [[ٽينن]]، [[ريشو]]، ڪاغذ، [[رسو]] ۽ ڏوري پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا. بيد کي [[ڊبل بيس]] ساز جي پٺين، پاسن ۽ اندرين تهن ٺاهڻ، ۽ بيس سازن جي مرمت لاءِ پٽيون ۽ بلاڪ ٺاهڻ ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===باغباني=== بيد جي ڇل جو پاڻيءَ ۾ تيار ڪيل عرق يورپي اتحاد ۾ ڦڦوند مار دوا طور استعمال ڪيو ويندو آهي. بيد جي ڇل جي عرق کي يورپي اتحاد ۽ برطانيا ۾ ”بنيادي مادو“ طور منظور ڪيو ويو آهي، جيڪو انگورن، صوفن ۽ آڙوءَ جي فصلن ۾ اسڪيب، آڙوءَ جي پنن جي وڪڙجڻ واري بيماري ۽ سفوفِي ڦڦوند جي روڪٿام لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ===نقصانڪار ٻوٽو=== بيد جون پاڙون تمام پري تائين پکڙجن ٿيون ۽ نمي ڳولڻ ۾ انتهائي تيز ۽ جارحاڻي هونديون آهن؛ انهيءَ سبب رهائشي علائقن ۾ پوکڻ وقت اهي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿيون. بيد جون پاڙون [[فرينچ ڊرين]]، [[زرعي نيڪال جو نظام|نيڪال جا نظام]]، [[ويپنگ ٽائل]]، [[مقامي گندي پاڻيءَ جي نيڪال واري سهولت|سيپٽڪ نظام]]، [[برساتي پاڻيءَ جو نيڪال|برساتي نالا]] ۽ [[گندي پاڻيءَ جو نيڪال|سيوريج نظام]] بند ڪرڻ لاءِ مشهور آهن، خاص طور پراڻن [[پائپ (سيال جي منتقلي)#مواد|ٽائلن، ڪنڪريٽ يا سيرامڪ پائپن]] ۾. نوان [[پلاسٽڪ پائپ|پي وي سي سيوريج پائپ]] جوڙن وٽ گهڻو گهٽ رِسندا آهن، تنهنڪري اهي بيد جي پاڙن سبب پيدا ٿيندڙ مسئلن کان نسبتاً گهٽ متاثر ٿيندا آهن؛ ساڳي ڳالهه [[پاڻيءَ جي فراهمي]] وارن پائپن تي پڻ لاڳو ٿئي ٿي.<ref>[http://hort.ufl.edu/trees/SALSPPA.pdf Salix spp. UFL/edu], ''Weeping Willow'' Fact Sheet ST-576, Edward F. Gilman and Dennis G. Watson, [[گڏيل رياستن جي ٻيلي کاتي]]</ref><ref>"[http://www.extension.umn.edu/yardandgarden/YGLNews/YGLN-Oct0103.html#roots Rooting Around: Tree Roots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419055738/http://www.extension.umn.edu/yardandgarden/YGLNews/YGLN-Oct0103.html#roots |date=19 April 2012 }}", Dave Hanson, ''Yard & Garden Line News'' Volume 5 Number 15, [[مينيسوٽا يونيورسٽي ايڪسٽينشن]], 1 October 2003</ref> ===ٻيا استعمال=== [[File:Salix cinerea flowers-2.jpg|thumb|''[[سالڪس سينييريا]]'' جو نر ٻور، جنهن تي ماکيءَ جي مک ويٺل آهي]] [[File:Willow tree in spring, England.JPG|thumb|بهار جي مند ۾ بيد جو وڻ، انگلينڊ]] [[File:Willow species with Honeysuckle woodbine.JPG|thumb|[[لونيسيرا پيريڪليمينم|وڊبائن هني سڪل]] سان گڏ بيد جو وڻ]] [[File:Sandworm by Marco Casagrande @ Wenduine, Belgium.jpg|thumb|بيلجيم جي وينڊوئن واري وارياسي دڙن ۾ مڪمل طور بيد مان ٺاهيل فني تنصيب ”[[سينڊورم (فني تنصيب)|سينڊورم]]“]] * '''جنگي استعمال''': [[ٻي عالمي جنگ]] دوران برطانوي فوج پيراشوٽ لاءِ ٽوڪريون ٺاهڻ ۾ بيد جي ڪاٺ استعمال ڪندي هئي. بيد هلڪو ۽ مضبوط هجڻ سبب ان مان ڪنهن به شڪل جون ٽوڪريون ٺاهي سگهبيون هيون، جيڪي زمين تي ڪرڻ وقت ڌڪ برداشت ڪري سگهنديون هيون. برطانيا ۾ بيد جي ٽوڪرين جي سالياني پيداوار لڳ ڀڳ 2,000 ٽن هئي، جنهن ۾ 630 جي لڳ ڀڳ ٺاهيندڙ ۽ 7,000 ٽوڪري ساز ڪم ڪندا هئا.{{Citation needed|date=July 2024}} [[لارنس اوگلوي]]، جيڪو ٻوٽن جي بيمارين جو ماهر هو ۽ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] مان بيد جي بيمارين بابت ماسٽرز جو تحقيقي مقالو لکيو هئائين، [[برسٽل]] ڀرسان [[لانگ ايشٽن ريسرچ اسٽيشن]] ۾ ڪم ڪندو هو ۽ بيد جي وڻن توڙي انهن جي بيمارين بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي شامل رهيو.<ref>{{cite web |url=http://www.wringtonsomerset.org.uk/archive/stottwillow.html |title=History of Willows at Long Ashton Research Station, Bristol |website=Wringtonsomerset.org.uk |access-date=1 June 2022}}</ref> * '''رڱائي''': بيد کي ڪپڙا رڱڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، خاص طور [[ڪيمونو]] ٺاهڻ ۾. ڪيمونو وڪرو ڪندڙ اداري [[گنزا موتوجي]] پاران هر سال [[تائيمي ايليمينٽري اسڪول]] جي پنجين درجي جي شاگردن لاءِ بيد سان رڱائي بابت سکيا جا ڪلاس ڪرايا ويندا آهن.<ref>{{Cite web|url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000006.000091730.html|title="銀座の柳"を使用した、銀座ならではの草木染 「『銀座の柳染』30周年記念展～いのちの輝き～」を銀座もとじにて開催|date=29 March 2024|website=プレスリリース・ニュースリリース配信シェアNo.1｜PR TIMES}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mainichi.jp/premier/business/articles/20180719/biz/00m/010/007000c|title=東京・銀座で「着物と柳」の伝統を継ぐ呉服店の奮闘 | 地域活性化の挑戦者たち | 櫻田弘文|website=毎日新聞「経済プレミア」}}</ref> * '''فن''': بيد مان [[ڪوئلو#فن|ڊرائنگ وارو ڪوئلو]] ٺاهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Best Vine and Willow Charcoal for New Effects on the Page |url=https://www.artnews.com/art-news/product-recommendations/best-vine-and-willow-charcoal-1202689928/ |website=artnews.com |date=7 May 2021 |publisher=Art News |access-date=13 June 2023}}</ref> ان کان سواءِ جيئري بيد جي لچڪدار ٽارين کي گنبذن ۽ سرنگهن جهڙين شڪلين ۾ اڻي جيئرا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. بيد جي ٽارين مان ٽوڪريون، جانورن جا ٽن پاسن وارا مجسما ۽ ٻيون شڪليون پڻ اڻيون وينديون آهن. بيد جون ٽاريون باغن جي سينگار لاءِ آرائشي تختا، ستون نما اڏاوتون ۽ ٻيون خصوصيتون ٺاهڻ ۾ پڻ استعمال ٿينديون آهن. * '''توانائي''': بيد جي تيز واڌ سبب [[توانائيءَ واري ٻيلن]] جي نظام ۾ ان کي [[حياتي مادو]] يا [[حياتي ٻارڻ]] طور استعمال ڪرڻ بابت تجربا ۽ رياضياتي نمونا تيار ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite journal |title =Yield and spatial supply of bioenergy poplar and willow short-rotation coppice in the UK |journal =New Phytologist | volume =178 | issue =2 | pages =358–370 | year =2008 | doi =10.1111/j.1469-8137.2008.02396.x |last1=Aylott |first1=Matthew J. | pmid =18331429 | last2 =Casella | first2 =E | last3 =Tubby | first3 =I | last4 =Street | first4 =NR | last5 =Smith | first5 =P | last6 =Taylor | first6 =G | doi-access =free |bibcode =2008NewPh.178..358A }}</ref><ref>{{cite journal | title =Yield models for commercial willow biomass plantations in Sweden | journal =Biomass and Bioenergy | volume =32 | issue =9 | pages =829–837 | year =2008 | doi=10.1016/j.biombioe.2008.01.002 |author1=Mola-Yudego, Blas |author2=Aronsson, Pär.| bibcode =2008BmBe...32..829M }}</ref> ٻين ملڪن ۾ پڻ اهڙا پروگرام تيار ڪيا پيا وڃن، جن ۾ آمريڪا جو [[بيد حياتي مادو منصوبو]] ۽ برطانيا جو [[توانائي ڪوپيس منصوبو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.forestresearch.gov.uk/srcsite/INFD-5JPEYX |title=Forestresearch.gov.uk |publisher=Forestresearch.gov.uk |access-date=18 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090308053418/http://www.forestresearch.gov.uk/srcsite/INFD-5JPEYX |archive-date=8 March 2009 }}</ref> بيد کي [[ڪوئلو]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ پوکي سگهجي ٿو. * '''ماحوليات''': مستقبل ۾ بيد کي [[گندي پاڻي]] جي [[حياتي ڇاڻ]]، يعني [[ٻوٽن وسيلي آلودگي ختم ڪرڻ]] ۽ [[زمين جي بحالي]]، لاءِ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ اهو طريقو اڃا واپاري سطح تي قابلِ عمل ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Guidi Nissim |first1=Werther |last2=Jerbi |first2=Ahmed |last3=Lafleur |first3=Benoit |last4=Fluet |first4=Rémy |last5=Labrecque |first5=Michel |title=Willows for the treatment of municipal wastewater: Performance under different irrigation rates |journal=Ecological Engineering |date=August 2015 |volume=81 |pages=395–404 |doi=10.1016/j.ecoleng.2015.04.067 |bibcode=2015EcEng..81..395G }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Guidi Nissim |first1=Werther |last2=Voicu |first2=Adela |last3=Labrecque |first3=Michel |title=Willow short-rotation coppice for treatment of polluted groundwater |journal=Ecological Engineering |date=January 2014 |volume=62 |pages=102–114 |doi=10.1016/j.ecoleng.2013.10.005 |bibcode=2014EcEng..62..102G }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Guidi |first1=Werther |last2=Kadri |first2=Hafssa |last3=Labrecque |first3=Michel |title=Establishment techniques to using willow for phytoremediation on a former oil refinery in southern Quebec: achievements and constraints |journal=Chemistry and Ecology |date=February 2012 |volume=28 |issue=1 |pages=49–64 |doi=10.1080/02757540.2011.627857 |bibcode=2012ChEco..28...49G }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Guidi Nissim |first1=Werther |last2=Palm |first2=Emily |last3=Mancuso |first3=Stefano |last4=Azzarello |first4=Elisa |title=Trace element phytoextraction from contaminated soil: a case study under Mediterranean climate |journal=Environmental Science and Pollution Research |date=March 2018 |volume=25 |issue=9 |pages=9114–9131 |doi=10.1007/s11356-018-1197-x |pmid=29340860 |bibcode=2018ESPR...25.9114G }}</ref> بيد جا وڻ نديءَ جي ڪنارن کي مضبوط ڪرڻ، [[حياتي انجنيئرنگ]]، [[ڍلان جي استحڪام|ڍلانن کي مستحڪم ڪرڻ]]، [[مٽي]] جي [[ڪٽاءُ]] تي ضابطو آڻڻ، پناهه ڏيندڙ وڻن جي پٽي ۽ [[واڙو روڪ|هوائن کي روڪيندڙ پٽي]] ٺاهڻ، ۽ جهنگلي جيوت لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندا آهن. بيد جا وڻ اڪثر وهندڙ پاڻيءَ جي ڪنارن تي پوکيا ويندا آهن، جيئن سندن پاڻ ۾ ڳنڍيل پاڙون پاڻيءَ جي وهڪري کان ڪنارن کي بچائين. بيد جون پاڙون اڪثر انهن مان نڪرندڙ ٿڙ کان به وڏيون هونديون آهن. * '''کاڌو''': ماضيءَ ۾ غريب ماڻهو ڪڏهن ڪڏهن بيد جا [[ٻور]] پچائي ڳاڙهو لُٻ ٺاهيندا ۽ کائيندا هئا.<ref name="Hageneder-2001">Hageneder, Fred (2001). ''The Heritage of Trees''. Edinburgh : Floris. {{ISBN|0-86315-359-3}}. p.172</ref> بيد جي اندرين ڇل کي ڪچو يا پچائي کائي سگهجي ٿو؛ ساڳيءَ طرح ان جا جوان پن ۽ زمين هيٺ وڌندڙ نرم ٽاريون پڻ کائڻ لائق آهن.<ref name="Angier-1974">{{Cite book|last=Angier|first=Bradford|url=https://archive.org/details/fieldguidetoedib00angi/page/248/mode/2up|title=Field Guide to Edible Wild Plants|publisher=Stackpole Books|year=1974|isbn=0-8117-0616-8|location=Harrisburg, PA|page=248|oclc=799792|author-link=Bradford Angier}}</ref> ==ثقافت== بيد انهن [[چار جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي يهودين جي ڏڻ [[سڪوٽ]]، جنهن کي خيمن جو ڏڻ پڻ چيو وڃي ٿو، سان لاڳاپيل آهن؛ ان جو ذڪر احبار 23:40 ۾ ٿيل آهي. سڪوٽ جي ستين ڏينهن [[هوشانا ربا]] تي عبادتگاهه جي رسمن دوران بيد جون ٽاريون استعمال ڪيون وينديون آهن. [[ٻڌ ڌرم]] ۾ بيد جي ٽاري [[گوان ين]]، يعني رحم ۽ ڪرم واري ''[[ٻوڌي ستو]]''، جي اهم نشانين مان هڪ آهي.{{citation needed|date=August 2022}} گوان ين جي روايتي تصويرن ۾ کيس اڪثر ڪنهن پٿر تي ويٺل ڏيکاريو ويندو آهي، جڏهن ته سندس ڀرسان پاڻيءَ سان ڀريل گلدان ۾ بيد جي ٽاري رکيل هوندي آهي. آرتھوڊوڪس گرجا گهر [[کجين جي آچر]] جي رسمن ۾ کجين جي ٽارين بدران اڪثر بيد جون ٽاريون استعمال ڪندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.churchyear.net/palmsunday.html |title=ChurchYear.net |publisher=ChurchYear.net |access-date=18 December 2011}}</ref> چين ۾ ڪجهه ماڻهو قبرن جي صفائي واري ڏينهن، يعني [[چنگ منگ ڏڻ]] تي، پاڻ سان بيد جون ٽاريون کڻندا آهن. بيد جون ٽاريون دروازن يا گهرن جي مُک دروازن تي پڻ لڳايون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهن جو عقيدو آهي ته اهي چنگ منگ دوران گهمندڙ بدروحن کي پري رکن ٿيون. ڏند ڪٿا موجب چنگ منگ جي ڏڻ تي هيٺئين جهان جو حڪمران مئلن جي روحن کي ڌرتيءَ تي موٽڻ جي اجازت ڏيندو آهي. جيئن ته انهن جي موجودگي هميشه ڀليڪار جوڳي نه هوندي آهي، تنهنڪري بيد جون ٽاريون انهن کي پري رکڻ لاءِ لڳايون وينديون آهن.<ref>{{Cite book|title=Social Life of the Chinese|last=Doolittle|first=Justus|publisher=Routledge|year=2002|isbn=978-0-7103-0753-8|orig-date=1876}}</ref> [[تائو مت|تائو مت]] جون جادوگريون مئلن جي روحن سان رابطو ڪرڻ لاءِ بيد جي ڪاٺ مان ٺهيل هڪ ننڍڙي مورتي استعمال ڪنديون آهن. اها مورتي هيٺئين جهان ڏانهن موڪلي ويندي آهي، جتي اهو سمجهيو ويندو آهي ته بي جسم روح ان ۾ داخل ٿئي ٿو، ۽ واپس اچڻ کان پوءِ زنده مائٽن کي گهربل ڄاڻ ڏئي ٿو.<ref name=Dore>{{Cite book|title=Researches into Chinese Superstitions|last1=Doré |first1=Henri |translator-last=Kennelly |translator-first1=M.|year=1914|publisher=Tusewei Press, Shanghai |volume=I |page=2}}</ref> بيد اوڀر ايشيا جي ڪيترين قومن جي ثقافتن ۾ هڪ مشهور موضوع آهي، خاص طور چين ۽ جاپان جي قلم ۽ مس سان ٺهيل تصويرن ۾. [[جوسون گهراڻو|جوسون گهراڻي]] جي وچئين دور ۾ رهندڙ هانگ رانگ نالي هڪ ''[[گيسينگ]]''، يعني ڪوريائي [[درٻاري عورت]]، ”شام جي مينهن ۾ بيد جي ڀرسان“ نالي نظم لکيو، جيڪو هن پنهنجي وڇڙندڙ محبوب چوئي گيونگ چانگ کي ڏنو.<ref>{{cite news|url=http://www.arirang.co.kr/Tv/TSymbols_Archive.asp?PROG_CODE=TVCR0271&view_cont_seq=4&code=St1&sys_lang=Eng|publisher=Arirang TV|title=The Forest of Willows in Our Minds|date=20 August 2007|access-date=10 September 2007|archive-date=14 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014211840/http://arirang.co.kr/Tv/TSymbols_Archive.asp?PROG_CODE=TVCR0271&view_cont_seq=4&code=St1&sys_lang=Eng}}</ref> هانگ رانگ لکيو: <blockquote>... مان تنهنجي بستري ڀرسان بيد بڻجي رهنديس.</blockquote>جاپاني روايت ۾ بيد جو لاڳاپو ڀوتن سان آهي. عام عقيدو آهي ته جتي بيد جو وڻ وڌندو آهي، اتي ڀوت ظاهر ٿيندو آهي. بيد جا وڻ لوڪ ڪهاڻين ۽ ڏند ڪٿائن ۾ پڻ گهڻو ذڪر ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.controverscial.com/Willow.htm |title=In Worship of Trees by George Knowles: Willow |access-date=14 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080210033640/http://www.controverscial.com/Willow.htm |archive-date=10 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.treesforlife.org.uk/forest/mythfolk/willow.html |title=Mythology and Folklore of the Willow |access-date=14 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080215235323/http://www.treesforlife.org.uk/forest/mythfolk/willow.html |archive-date=15 February 2008 }}</ref> انگريزي لوڪ روايت ۾ بيد کي هڪ خوفناڪ وڻ سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پاڻ کي پاڙن سميت زمين مان ڪڍي [[ڳالهائيندڙ وڻ|مسافرن جو پيڇو]] ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last1=Briggs |first1=Katharine Mary |author-link1=Katharine Mary Briggs |date=1969 |title=The fairies in English tradition and literature |url=https://archive.org/details/fairiesinenglish0000brig |url-access=registration |edition=2nd impression |location=[Chicago] |publisher=University of Chicago Press |page=83 |isbn=978-0-226-07491-7 |oclc=225300011 |access-date=7 March 2026}}</ref> [[ويمينل ٽڪري]]، جيڪا [[روم جون ست ٽڪريون|روم جي ستن ٽڪرين]] مان هڪ آهي، پنهنجو نالو لاطيني لفظ ''viminia'' مان ورتو آهي، جيڪو بيد جي سنهين لچڪدار ٽارين لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[هانس ڪرسچن اينڊرسن]] ”بيد جي وڻ هيٺان“ نالي هڪ ڪهاڻي لکي، جيڪا 1853ع ۾ ڇپي. ان ڪهاڻيءَ ۾ ٻار هڪ اهڙي وڻ کان سوال ڪن ٿا، جنهن کي هو ”بيد پيءُ“ چون ٿا، جڏهن ته ان سان گڏ هڪ ٻي هستي ”[[ايلڊر ماءُ]]“ پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web|url=http://hca.gilead.org.il/under_wi.html |title=Under The Willow Tree |publisher=Hca.gilead.org.il |date=13 December 2007 |access-date=18 December 2011}}</ref> ”سائو بيد“ هڪ [[ڪائيدان (ماورائي نفسيات)|جاپاني ڀوتن جي ڪهاڻي]] آهي، جنهن ۾ هڪ نوجوان سامورائي ”سائو بيد“ نالي عورت سان محبت ڪري ويهي ٿو، جنهن جو هڪ بيد جي وڻ سان گهرو روحاني تعلق هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.spiritoftrees.org/green-willow |title=Green Willow |publisher=Spiritoftrees.org |access-date=18 December 2011}}</ref> ”بيد جي زال“ پڻ اهڙي ئي نوعيت جي هڪ ٻي ڪهاڻي آهي.<ref>{{Cite web|url=http://live-artist.com/fairytales/willow.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518073112/http://live-artist.com/fairytales/willow.html|title=The Willow Wife|archive-date=18 May 2008}}</ref> ”بيد جي وڻ جي دانائي“ [[اوسيج قوم]] جي هڪ ڪهاڻي آهي، جنهن ۾ هڪ نوجوان بيد جي وڻ کان پنهنجي سوالن جا جواب گهري ٿو ۽ ڳالهه ٻولهه دوران وڻ کي ”ڏاڏا“ چئي مخاطب ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://tweedsblues.net/theparables/osage.html |title=Wisdom of the Willow Tree |publisher=Tweedsblues.net |access-date=18 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929080553/http://tweedsblues.net/theparables/osage.html |archive-date=29 September 2011}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} g74stqml7x8yqomwv514up088z50mlk 400093 400092 2026-08-01T11:23:38Z Intisar Ali 8681 400093 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. ==درجابندي== جنس ''سالڪس'' جو سائنسي نالو پهريون ڀيرو [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ استعمال ڪيو.<ref name=IPNI_325916-2>{{cite web |title=''Salix'' L. |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/325916-2 |access-date=6 May 2021 }}</ref> ان وقت حياتياتي درجابندي ۾ [[قسمي نوع]] (ٽائپ اسپيشيز) جو جديد تصور موجود نه هو، تنهن ڪري لينيئس جي مقرر ڪيل جنسن لاءِ قسمي نوع بعد ۾ مقرر ڪيا ويا.<ref name=NHM_LPNTP>{{Citation |mode=cs1 |title=Introduction and Historical Perspective |website=The Linnaean Plant Name Typification Project |date=24 October 2022 |publisher=[[لنڊن قدرتي تاريخ عجائب گهر]]|doi=10.5519/qwv6u7j5 |url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/linnaean-typification/introduction.html |access-date=6 May 2021 |author1=Natural History Museum }}</ref> هن جنس جي قسمي نوع ''[[اڇو ولو|سالڪس alba]]'' آهي، جنهن جي بنياد تي ''Salix'' نالي کي محفوظ (conserved) رکيو ويو آهي.<ref name=IPNI_325916-2/> جنسي نالو ''سالڪس'' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، ۽ قديم رومي به اهو لفظ ولو جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name=Gen_Gat>Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen (German). 3rd ed., completely revised and expanded. Nikol, [[هيمبرگ]] 2005, {{ISBN|3-937872-16-7}} (reprint from 1996). pg. 552</ref> هڪ نظريي موجب هي لفظ اصل ۾ ڪنهن [[ڪلٽڪ ٻوليون|ڪلٽڪ ٻولي]] مان نڪتل آهي، جتي ''sal'' جي معنيٰ "ويجهو" ۽ ''lis'' جي معنيٰ "پاڻي" آهي، جيڪو ولو جي قدرتي رهائش ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name=FloraUSSR>{{cite book |last=Nazarov |first=M. I. |editor-last=Komarov |editor-first=Vladimir Leontyevich |editor-link=Vladimir Leontyevich Komarov |translator-last1=Landau |translator-first1=N. |date=1970 |orig-date=1936 |title=Flora of the U.S.S.R. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156050 |volume=5 |location=Jerusalem |publisher=[[اسرائيلي سائنسي ترجمن جو پروگرام]]|page=21 }}</ref> ولو جي درجابندي مختلف ذيلي جنسن (subgenera) ۾ ڪئي ويندي آهي، پر انهن جي حدبندي بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهن.<ref name="Wagner">{{Cite journal| doi = 10.3389/fpls.2021.662715 | volume = 12| article-number = 662715| last1 = Wagner| first1 = Natascha D.| last2 = Volf| first2 = Martin| last3 = Hörandl| first3 = Elvira| title = Highly Diverse Shrub Willows (''سالڪس'' L.) Share Highly Similar Plastomes| journal =[[فرنٽيئرز اِن پلانٽ سائنس]]| date = 3 September 2021| pmid = 34539686| pmc = 8448165| bibcode = 2021FrPS...1262715W| doi-access = free}}</ref> بناوٽي خاصيتن (مارفولاجي) تي ٻڌل اڀياس موجب هن جنس کي عام طور ٽي يا پنج ذيلي جنسن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''سالڪز'' (جنهن مان ڪجهه ماهر ''لانگيفولياء'' ۽ ''پروٽائٽئي'' کي الڳ ذيلي جنس قرار ڏين ٿا)، ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس''. جڏهن⁠ته فائيلوجينيٽڪ (ارتقائي) اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس'' هڪ ئي ارتقائي شاخ (ڪليڊ) سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Wagner"/> هن جنس جا سڀ کان پراڻا فوسل [[ايوسين]] دور جي شروعات ۾ اتر آمريڪا مان مليا آهن، جڏهن⁠ته يورپ ۾ ان جا قديم ترين فوسل ابتدائي [[اوليگوسين]] دور سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Collinson |first=Margaret E. |date=1992 |title=The early fossil history of Salicaceae: a brief review |journal=[[رائل سوسائٽي آف ايڊنبرگ جا مقالا: حياتياتي سائنس]] |volume=98 |pages=155–167 |doi=10.1017/S0269727000007521 }}</ref> ===چونڊيل جنسون=== {{Main|سالڪس جي نسلن جي فهرست}} جنس ''سالڪس'' ۾ لڳ ڀڳ 350 قسمن جا پن ڇڻندڙ وڻ ۽ [[جهنگ]] شامل آهن. انهن ۾ پاڻ ۾ آسانيءَ سان سنگم (ھائبرڊائيزيشن) ٿئي ٿو، ۽ اهڙين 160 کان وڌيڪ سنگمي جنسن کي سائنسي نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="POWO_325916-2" /> مشهور ولو جنسن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name=Mabberley>Mabberley, D.J. 1997. The Plant Book, Cambridge University Press #2: Cambridge.</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * ''[[سالڪس ائيجپٽئاڪا]]'' – مسڪ ولو * ''[[اڇو ولو|سالڪس البا]]'' – اڇو ولو * ''[[سالڪس امائگڊائيمائلس]]'' – پيچ پن وارو ولو * ''[[سالڪس آرڪٽيڪا]]'' – آرڪٽڪ ولو * ''[[سالڪس بيبيلونڪا]]'' – بابلي ولو يا روئيندڙ ولو * ''[[سالڪس بيبيئانا]]'' – بيڪڊ ولو * ''[[سالڪس ڪيپريئا]]'' – ٻڪري ولو * ''[[سالڪس سنيريا]]'' – ڀورو ولو * ''[[سالڪس ڊسڪلر]]'' – آمريڪي پسي ولو * ''[[سالڪس ايليگنوس]]'' – روزميري ولو * ''[[سالڪس ايوزينا]]'' – اوڀر ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس اگزيگئا]]'' – سنهو پن وارو ولو * ''[[سالڪس × فرجائلس]]'' – عام ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس گلوڪا]]'' – سرمائي ولو * ''[[سالڪس گوڊنگئي]]'' – گڊنگ جو ڪارو ولو * ''[[سالڪس ھربيشيا]]'' – بونا ولو * ''[[سالڪس ھمبولڊٽيئانا]]'' – همبولٽ ولو * ''[[سالڪس انٽيگرا]]'' * ''[[سالڪس ليئوگاٽا]]'' – ڳاڙهو ولو * ''[[سالڪس ليسيئوليپس]]'' – ارويو ولو * ''[[سالڪس ميڪروناٽا]]'' – سفصاف ولو * ''[[سالڪس نائگرا]]'' – ڪارو ولو * ''[[سالڪس پيراڊوڪسا]]'' * ''[[سالڪس پائروٽئي]]'' – ڪوريائي ولو * ''[[سالڪس پرپيوريئا]]'' – ارغواني ولو * ''[[سالڪس اسڪائولريانا]]'' – اسڪولر ولو * ''[[سالڪس سيپلڪرالس گروپ]]'' – سنگمي ولو جو گروهه * ''[[سالڪس ٽيٽراسپرما]]'' – ڀارتي ولو * ''[[سالڪس ٽرائينڊرا]]'' – بادامي پن وارو ولو * ''[[سالڪس ومنالس]]'' – عام اوسيئر ولو {{div col end}} ==ماحوليات== [[File:Bourgoyen knotted willow and woodpile.jpg|thumb|upright|[[پولاڊنگ|ڇانٽيل بيد]] ۽ ڪاٺين جو ڍير، [[بورخوئين-اوسيميرسن]]، [[گينٽ]]، [[بيلجيم]]]] [[File:Kopfweiden 1.jpg|thumb|[[برلن]] جي [[برٽزر گارٽن]] ۾ مارچ 2018ع دوران [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] بيد جو وڻ]] بيد جا وڻ [[ڇانوَ برداشت ڪندڙ]] هوندا آهن، پر عام طور تي انهن جي عمر نسبتاً گهٽ هوندي آهي. انهن کي وڌڻ ۽ قائم رهڻ لاءِ اهڙين قدرتي خللن (ڊسٽربنس) جي ضرورت هوندي آهي، جيئن اهي [[مخروطي وڻن]] يا وڏن پنڇڙن وڻن سان مقابلو ڪري سگهن. بيد جا ٻج تمام ننڍڙا ۽ وڏي تعداد ۾ پيدا ٿيندا آهن، جيڪي هوا ۽ پاڻي وسيلي پکڙجن ٿا، پر اهي فقط ڪجهه ڏينهن تائين ئي جيئرا رهندا آهن. انهن کي ڄمڻ لاءِ گرم ۽ نمي واري ماحول جي ضرورت هوندي آهي. بيد جا ٻوٽا ڪٽيل ٿڙن ۽ ٽارين مان به [[بي جِنسي واڌ]] (ويجيٽيٽو ريپراڊڪشن) ذريعي نوان ٻوٽا پيدا ڪري سگهن ٿا. بيد جا گل ٿوري مقدار ۾ [[ماکي]] (نيڪٽر) پيدا ڪندا آهن، جنهن مان ماکيءَ جون مکيون [[ماکي]] تيار ڪنديون آهن. بهار جي شروعات ۾ پولن جو اهم ذريعو هجڻ سبب اهي ماکيءَ جي مکين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="Hageneder-2001" /> ڪيترائي جانور انهن جا پن چَرندا آهن يا انهن جي ٽارين ۾ پناهه وٺندا آهن.<ref name="Angier-1974" /> [[بيور]] بيد جي ٽارين کي بند ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. بيد جا وڻ [[پَرن وارن جيتن]] (ليپڊوپٽيرا) جي ڪيترين ئي قسمن جي سنڊين لاءِ خوراڪ جو ذريعو آهن، جن ۾ [[مورننگ ڪلوڪ تتلي]] پڻ شامل آهي.<ref>"Mourning Cloak". Study of Northern Virginia Ecology. Fairfax County Public Schools.</ref> [[ڪاٺي ماڪوڙا]] (Wood ants) ۽ ٻيا ڪيترائي ماڪوڙا بيد جي وڻن تي رهندڙ [[افڊ]]ن جي پيدا ڪيل مٺي رطوبت ([[هني ڊيو]]) گڏ ڪرڻ لاءِ انهن تي ايندا آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[ڀنڀوريون]] پڻ ائين ڪنديون آهن. ===آفتون ۽ بيماريون=== بيد جون مختلف جنسون افڊن جي سؤ کان وڌيڪ قسمن جون ميزبان آهن، جيڪي ''[[چائٽوفورس]]'' ۽ ٻين جنسن سان تعلق رکن ٿيون.<ref>{{cite book|title=Aphids on the World's Trees|author1=Blackman, R. L.|author2=Eastop, V. F.|year=1994|publisher=CABI|isbn=978-0-85198-877-1|url=http://www.aphidsonworldsplants.info/w_HOSTS_S.htm#Salix}}{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اهي افڊ پنن جي هيٺئين سطح تي وڏيون ڪالونيون ٺاهي ٻوٽي جو رس چوسيندا آهن.<ref>{{cite book|title=Pests of Ornamental Trees, Shrubs and Flowers|author=David V. Alford|year=2012|page=78|publisher=Manson Publishing Limited |url=https://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604015345/http://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-date=4 June 2013|isbn=978-1-84076-162-7}}</ref> ''[[ڪورٿوچا ايليگنس]]'' ، جنهن کي بيد جو ليس بگ چيو وڃي ٿو، [[ٽنگيڊي]] خاندان جو هڪ جيت آهي جيڪو اتر آمريڪا ۾ بيد جي وڻن تي ملي ٿو. ''[[رهيبڊوفاگا روزاريا]]'' بيد تي ٺهندڙ هڪ قسم جي [[گال]] آهي. [[زنگ جي بيماري]] (رسٽ)، جيڪا ''[[ميلامپسورا]]'' جنس جي ڦڦوندن سبب ٿيندي آهي، بيد جي پنن کي نقصان پهچائيندي آهي ۽ انهن تي نارنگي رنگ جا داغ پيدا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Leaf Rust |author=Kenaley, Shawn C.|year=2010 |display-authors=etal}}</ref> ===تحفظ=== اتر آمريڪا جي ڪجهه [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي قبيلن]] قدرتي [[باهه جي ماحوليات]] جو حصو بڻجندڙ جهنگلي باهن کي جاري رهڻ ڏيندا هئا يا ڄاڻي واڻي باهه لڳائيندا هئا، جنهن سان بيد جي نون ٻوٽن جا جهنڊ ٻيهر اُڀرندا هئا. بيد جون ڪجهه جنسون آسٽريليا ۾ وڏي پيماني تي، خاص طور دريائن ۽ نالن جي ڪنارن تي [[ڪٽاءُ]] روڪڻ لاءِ پوکيون ويون. پر هاڻي اهي ڪيترن علائقن ۾ حملہ آور ٻوٽن (انويسو ويڊز) طور سڃاتيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏکڻ آسٽريليا جي وسيع علائقن تي پکڙجي مقامي نباتات کي متاثر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب انهن کي "قومي اهميت وارا نقصانڪار گاهه" قرار ڏنو ويو آهي، ۽ ڪيترائي پاڻيءَ جي حوضن جا انتظامي ادارا انهن کي هٽائي سندن جاءِ تي مقامي وڻ پوکي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.dse.vic.gov.au/dpi/nreninf.nsf/childdocs/-1C62D26CD3AF6FE44A2568B300051289-8E21A59E53B35BEFCA256BC80005C14F-E1EB709D7DCE1BC9CA256F070003E8D8-FAC3FFA202EA6384CA256BCF000AD522?open |title=Willows along watercourses: managing, removing and replacing |author=Albury/Wodonga Willow Management Working Group |date=December 1998 |publisher=Department of Primary Industries, State Government of Victoria}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Introduced willows can become invasive pests in Australia |first=Kurt W. |last=Cremer |year=2003 }}</ref> ==پوک ۽ واڌ== تقريباً بيد جون سڀئي جنسون [[قلمي پوک]] (ڪٽنگس) مان تمام آسانيءَ سان پاڙون ڪڍي وٺنديون آهن، يا جڏهن ٽٽل ٽاريون زمين تي ڪري پونديون آهن ته اتي به نوان ٻوٽا اُڀري ايندا آهن. هن جو هڪ مشهور استثنا [[پيچ ليف بيد]] (''[[سالڪس ايميگڊالائيڊس]]'') آهي، جيڪا آسانيءَ سان قلمي پوک مان نه وڌندي آهي. هڪ مشهور روايت موجب شاعر [[اليگزينڊر پوپ]] اسپين مان [[ليڊي سفولڪ]] ڏانهن موڪليل ٽارين جي هڪ ٻڌل گٺڙي مان هڪ ننڍڙي ٽاري حاصل ڪئي. هن اها ٽاري پوکي، جيڪا ڪاميابيءَ سان وڌي ويئي. ڏند ڪٿا موجب انگلينڊ جا سڀئي [[روئيندڙ بيد]] (ويپنگ ولو) انهيءَ پهرين پوکيل ٽاريءَ جي نسل مان آهن.<ref>{{cite book |last=Leland |first=John |url=https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela |title=Aliens in the Backyard: Plant and Animal Imports Into America |publisher=University of South Carolina Press |year=2005 |isbn=978-1-57003-582-1 |page=[https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela/page/70 70] |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |last=Laird |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=pCbC-QQx6iEC&pg=PA403 |title=The Flowering of the Landscape Garden: English Pleasure Grounds, 1720–1800 |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1999 |isbn=978-0-8122-3457-2 |page=403}}</ref> بيد جون جنسون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |last2=Weih |first2=Martin |last3=Romero |first3=Marta Abalos |last4=Charles |first4=John |last5=Hust |first5=Sarah |last6=McIvor |first6=Ian |last7=Karp |first7=Angelas |last8=Trybush |first8=Sviatlana |last9=Labrecque |first9=Michel |last10=Teodorescu |first10=Traian I. |last11=Singh |first11=Naresh B. |last12=Smart |first12=Lawrence B. |last13=Volk |first13=Timothy A. |title=Horticultural Reviews |chapter=Salix: Botany and Global Horticulture |date=2007 |pages=447–489 |doi=10.1002/9780470380147.ch8 |isbn=978-0-470-17153-0 }}</ref> انهن کي [[لوڙھو]] (ھيج) ٺاهڻ ۽ باغباني ۽ منظرسازي (لينڊ اسڪيپنگ) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. [[ٽوڪيو]]، [[جاپان]] جي مشهور واپاري علائقي [[گنزا]] ۾ بيد جي پوک جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي، ۽ اهو علائقو بيد جي وڻن سان سينگاريل گهٽين جي ڪري خاص شهرت رکي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.motoji.co.jp/blogs/reading/en-ginzas-willow-dyeing|title=Ginza's Willow Dyeing|website=銀座もとじオンラインショップ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ginza.jp/en/event/9829|title=The 12th Ginza Willow Festival|website=GINZA OFFICIAL}}</ref> ===هائبرڊ ۽ پوکيل قسم=== [[File:Weeping Willow by Pond.jpg|thumb|upright|[[روئيندڙ بيد]]، بيد جي ٻن مختلف قسمن جي هائبرڊ جو هڪ مثال]] بيد جون مختلف جنسون هڪ ٻئي سان آسانيءَ سان ملاپ (ڪراس-پولينيشن) ڪري سگهن ٿيون، تنهنڪري ڪيترائي [[هائبرڊ]] قدرتي طور ۽ انساني پوک ذريعي وجود ۾ آيا آهن. انهن مان سڀ کان مشهور [[زينتي ٻوٽو|زينتي]] مثال [[روئيندڙ بيد]] (''سالڪس × سيپلڪرالس'') آهي، جيڪو چين جي [[پيڪنگ بيد]] (''[[سالڪس بابيلونيڪا]]'') ۽ يورپ جي [[اڇي بيد]] (''[[سالڪس البا]]'') جي ملاپ مان پيدا ٿيو آهي. وڏي پيماني تي پوکيل چيني بيد ''[[سالڪس ماتسودانا]]'' کي هاڻي ''سالڪس بابيلونيڪا'' جو هم معنيٰ (سنانم) نالو سمجهيو وڃي ٿو. صدين کان ''سالڪس'' جون بيشمار [[پوکيل قسمون]] (ڪلٽيويٽر) تيار ڪيون ۽ ناليون ويون آهن. بهتر فني ۽ زينتي خاصيتن واريون نيون قسمون چونڊي مختلف مقصدن لاءِ متعارف ڪرايون ويون آهن. ''سالڪس'' جون ڪيترين ئي پوکيل قسمن ۽ قدرتي جنسن کي [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[گارڊن ميرٽ ايوارڊ]] (اوارڊ آف گارڊن ميرٽ) پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=March 2020 |title=AGM Plants March 2020 |url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |access-date=9 September 2020 |website=rhs.org |publisher=The Royal Horticultural Society}}</ref> تازن سالن ۾ ''سالڪس'' حياتياتي توانائي (بايو انرجي) جي پيداوار ۽ مختلف [[ماحولي نظام جون خدمتون]] (ايڪوسسٽم سورسز) فراهم ڪرڻ لاءِ پڻ اهميت حاصل ڪئي آهي.<ref>{{Cn|date=June 2023}}</ref> 2021ع تائين بيد جي هائبرڊن ۽ پوکيل قسمن جا نالا گڏ ڪري محفوظ ڪرڻ جو ڪم گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري (FAO) جي [[بين الاقوامي پوکيل قسمن جي رجسٽريشن اٿارٽي]] (انٽرنيشنل ڪلٽيويٽر رجسٽريشن اٿارٽي – ICRA) جي ''سالڪس'' بابت ڪم ڪندڙ گروهه جي ذميواري هئي، پر هاڻي اهو گروهه فعال نه رهيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |title=Compilation of the Checklist for Cultivars of Salix L. (Willow) |journal=HortScience |date=2015 |volume=50 |issue=11 |pages=1608–1609 |doi=10.21273/HORTSCI.50.11.1608 |doi-access=free }}</ref> ==استعمال== [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] جي [[ڪنوآلٽ ماڻهو|ڪنوآلٽ ماڻهن]] بيد جي ڇل مان [[ڏوري]] ٺاهيندا هئا، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن [[هارپون]] جي رسيءَ طور ڪم ايندي هئي. ٻين ڪجهه آمريڪي مقامي قبيلن بيد جي ڪاٺ کي [[رڳڙ سان باهه ٻارڻ|رڳڙ وسيلي باهه ٻارڻ]]، نرم ٽارين کي [[ٽوڪري اڻڻ|ٽوڪريون اڻڻ]]، ۽ شاخن توڙي ٿڙن کي مڇي پڪڙڻ وارن [[مڇي روڪ بند|بندن]] سميت مختلف شين جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="Arno-2020" /> ===لوڪ طب ۾ استعمال جي تاريخ=== بيد جي پنن ۽ ڇل جو ذڪر [[آشور]]، [[سومر]] ۽ [[قديم مصر]] جي آڳاٽن متنن ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite web |date=16 April 2015 |title=Tales and a Tune of the Willow |url=https://www.metmuseum.org/perspectives/tales-and-a-tune-of-the-willow |access-date=17 April 2025 |website=The Metropolitan Museum of Art }}</ref><ref name="Mahdi-2006">{{Cite journal |last1=Mahdi |first1=J. G. |last2=Mahdi |first2=A. J. |last3=Mahdi |first3=A. J. |last4=Bowen |first4=I. D. |date=2006 |title=The historical analysis of aspirin discovery, its relation to the willow tree and antiproliferative and anticancer potential |journal=Cell Proliferation |volume=39 |issue=2 |pages=147–155 |doi=10.1111/j.1365-2184.2006.00377.x |pmc=6496865 |pmid=16542349}}</ref> [[قديم يونان]] ۾ طبيب [[هپوڪريٽس]] پنجين صدي ق.م. دوران لوڪ دوا طور ان جي خاصيتن بابت لکيو.<ref name="Mahdi-2006" /> [[ميسوپوٽيميا]] جي [[ميخي لکت]] وارن متنن جي تشريح ڪرڻ ڏکيو ڪم آهي، خاص طور جڏهن ڪنهن مخصوص ٻوٽي جي جنس کي ڪنهن سڃاڻپ جوڳي بيماريءَ جي علاج لاءِ استعمال ڪرڻ بابت شاهدي ڳولڻي هجي. ستين کان ٽين صدي ق.م. جي بابلي لکتن مان لڳ ڀڳ 5,000 طبي نسخا سڃاتا ويا آهن، جن ۾ 340 مختلف ٻوٽن مان تيار ڪيل 1,300 دوائون شامل هيون. انهن مان ڪنهن نسخي جو بيد سان تعلق هو يا نه، اهو يقيني ناهي.<ref>{{cite web |last1=Boeck |first1=Barbara |title=Investigating the healing arts of Ancient Mesopotamia |url=https://researchoutreach.org/articles/investigating-healing-arts-ancient-mesopotamia/ |website=Research Outreach |date=28 October 2020 |access-date=20 February 2022}}</ref> سومري داستان ''[[گلگامش، اينڪيدو ۽ هيٺين دنيا]]'' ۾ هالوپو وڻ جا ٻج بانجھپڻي جي علاج طور تجويز ڪيا ويا آهن، پر ”هالوپو وڻ“ مان مراد بلوط، پوپلر يا بيد مان ڪو به وڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Böck |first1=Barbara |title=Proverbs 30:18–19 in the light of ancient mesopotamian cuneiform texts |journal=Sefarad |date=30 December 2009 |volume=69 |issue=2 |pages=263–279 |doi=10.3989/sefarad.2009.v69.i2.595 |doi-access=free |hdl=10261/20729 |hdl-access=free }}</ref> قديم مصري [[ايبرس پيپائرس]] ۾ بيد جو، جنهن جي جنس غير يقيني آهي، ٽن علاجن ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ علاج اهڙي پيچيدي پلستر واري نسخي جو حصو هو، جيڪو ”''ميٽ'' کي نرم ۽ لچڪدار بڻائڻ“ لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان نسخي ۾ 36 ٻيا جزا پڻ شامل هئا، جن ۾ ”ڊوم کجيءَ جو ميوو، ڦريون ۽ اما اناج“ شامل هئا. ''ميٽ'' جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته ان جو تعلق اعصابي سرشتي سان هجي. ٻئي علاج ۾ ”سخت ڪمزوري“ لاءِ سائي بيد جي وڻ مان ورتل ”ڪانو“ کي گڏهه جي مني، تازي ماني، ميداني جڙي ٻوٽين، انجيرن، انگورن ۽ شراب سان ملائي استعمال ڪيو ويندو هو. آخر ۾، بيد کي ”چرٻيءَ واري گوشت، انجيرن، کجين، لوبان، ٿوم ۽ مٺي بيئر“ مان تيار ڪيل مرڪب ۾ گاڙهو ڪندڙ جزو طور استعمال ڪيو ويندو هو، جيئن دل کي صحيح نموني ڪم ڪرڻ ۽ خوراڪ قبول ڪرڻ جي قابل بڻائي سگهجي.<ref>{{cite book |last1=Bryan |first1=Cyril |title=Ancient Egyptian Medicine: the Papyrus Ebers |date=1974 |publisher=Ares Publishing Inc. |location=Chicago |hdl=2027/coo.31924073200077 |hdl-access=free }}{{pn|date=July 2026}}</ref> رومي ليکڪ [[آئولس ڪارنيليئس سيلسس]] بيد جو فقط هڪ ڀيرو ذڪر ڪيو آهي. هن لکيو ته بيد جي پنن کي ڪُٽي سرڪي ۾ اُٻارڻ کان پوءِ [[رحم جو لهي اچڻ|رحم جي لهي اچڻ]] جي علاج لاءِ استعمال ڪيو وڃي. پر اهو واضح ناهي ته هو ان مان ڪهڙو طبي اثر وٺڻ چاهيندو هو. ممڪن ناهي ته مقصد سور گهٽائڻ هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ايندڙ ئي فقري ۾ [[داغڻ]] جي سفارش ڪئي آهي.<ref>''De Medicina'', book VI, p. 287, chapter 18, section 10.</ref><ref>{{cite book |last1=Celsus |first1=Aurus Cornelius |title=De Medicina |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/6*.html |access-date=4 January 2022}}</ref> [[نڪولس ڪلپيپر]] پنهنجي ڪتاب ''دي ڪامپليٽ هربل'' ۾ بيد جا ڪيترائي استعمال بيان ڪيا آهن،<ref>{{cite book |last1=Culpeper |first1=Nicholas |title=The Complete Herbal |date=1653 |location=London |url=https://www.gutenberg.org/files/49513/49513-h/49513-h.htm}}</ref> جن ۾ زخمن مان رت وهڻ روڪڻ، مرد يا عورت ۾ ”شهوت جي گرمي گهٽائڻ“ ۽ پيشاب جاري ڪرڻ، ”جيڪڏهن اهو بند ٿيل هجي“، شامل آهن. پر هن بيد جي ڪنهن به مفروضاتي درد گهٽائيندڙ خاصيت جو ذڪر نه ڪيو. هن جي اها سفارش ته بيد جي ڇل جي ساڙيل رک کي سرڪي سان ملائي ”مهڪا، ڪارن ۽ وڌيل گوشت“ کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جديد دور ۾ [[سيليسيلڪ تيزاب]] جي استعمال سان مشابهت رکي ٿي. [[وليم ٽرنر (فطرتدان)|وليم ٽرنر]] جو بيان، جيڪو لڳ ڀڳ 1597ع ۾ لکيو ويو، ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿو ته بيد جا پن ۽ ڇل، جيڪڏهن شراب ۾ اُٻاري پيئجن، ته ”رت ٿڪڻ ۽ ٻين هر قسم جي رت وهڻ کي روڪي سگهن ٿا“. هن بخار جو علاج پڻ ڄاڻايو ۽ لکيو ته: ”سائيون ٽاريون پنن سميت بخار ۾ ورتل مريضن جي ڪمرن ۾ آڻي سندن بسترن جي چوڌاري رکي سگهجن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هوا جي گرمي کي تمام گهڻو ٿڌو ڪن ٿيون، جيڪا ڳالهه بيمار مريضن لاءِ نهايت تازگي ڏيندڙ آهي.“<ref>{{cite web |last1=Turner |first1=William |title=The Herball, or Generall Historie of Plantes |url=https://www.exclassics.com/herbal/herbalv50587.htm |access-date=8 January 2022}}</ref> 1763ع ۾ انگلينڊ جي آڪسفورڊشائر ۾ چپنگ نارٽن سان تعلق رکندڙ پادري [[ايڊورڊ اسٽون (فطري فلسفي)|ايڊورڊ اسٽون]]، [[رائل سوسائٽي]] ڏانهن هڪ خط موڪليو، جنهن ۾ هن اڇي بيد (''Salix alba'') جي پيٺل ڇل تي ڪيل تجربن جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal |last1=Stone |first1=Edward |title=XXXII. An account of the success of the bark of the willow in the cure of agues. In a letter to the Right Honourable George Earl of Macclesfield, President of R. S. from the Rev. Mr. Edward Stone, of Chipping-Norton in Oxfordshire |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1763 |issue=53 |pages=195–200 |doi=10.1098/rstl.1763.0033 }}</ref> هن محسوس ڪيو هو ته بيد جي ڇل جو ذائقو ”پيرووي ڇل“ يعني [[سنڪونا]] وانگر ڪڙو هو، جيڪو بخار جي علاج لاءِ استعمال ٿيندو هو، تنهنڪري هن اندازو لڳايو ته بيد به ساڳيو اثر ڏيئي سگهي ٿو. هن ڪيترن سالن دوران لڳ ڀڳ پنجاهه مريضن تي ان کي آزمايو ۽ ان کي خاص طور سنڪونا سان ملائڻ جي صورت ۾ تمام اثرائتو قرار ڏنو. اهو اثر واقعي موجود هو يا نه، ان بابت پڪ ناهي. جيتوڻيڪ ان دور ۾ ٻين ماڻهن به اسٽون جي علاج تي تجربا ڪيا، پر طبي ماهرن ان کي ڪڏهن به باقاعدي قبول نه ڪيو.<ref name=Jeffreys>{{cite book |last1=Jeffreys |first1=Diarmuid |title=Aspirin: the story of a wonder drug |date=2004 |publisher=Bloomsbury |location=London}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪنفيڊريٽ فوجن پڻ مليريا جي علاج لاءِ بيد تي تجربا ڪيا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.<ref>{{cite journal |last1=Hasegawa |first1=Guy R. |title=Quinine Substitutes in the Confederate Army |journal=Military Medicine |date=2007 |volume=172 |issue=6 |pages=650–655 |doi=10.7205/MILMED.172.6.650 |pmid=17615851 |doi-access=free }}</ref> فرانسيسي ناول نگار [[جولس ورن]] پنهنجي ناول ''[[پراسرار ٻيٽ]]'' (1875ع) ۾ بيد جي طبي استعمال بابت ان دور جي سائنسي ڄاڻ بيان ڪئي، جڏهن سندس هڪ ڪردار هربرٽ يا هاربرٽ برائون گوليءَ جي زخم سبب پيدا ٿيل بخار ۾ مبتلا هو. هن لکيو: ”بيد جي ڇل کي واقعي پيرووي ڇل جو مناسب متبادل سمجهيو ويو آهي، جيئن گهوڙي شاهه بلوط جي ڇل، هولي جا پن، سنيڪ روٽ وغيره.“ ڪهاڻيءَ ۾ هربرٽ جو علاج پيٺل بيد جي ڇل سان ڪيو وڃي ٿو، پر ان مان ڪو فائدو نه ٿو ٿئي، ۽ هو تڏهن بچي ٿو جڏهن ڪئنين جو ذخيرو ملي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Verne |first1=Jules |title=The Mysterious Island |date=2010 |publisher=Wordsworth Editions Ltd. |location=Ware |isbn=978-1-84022-624-9 |page=430}}</ref> ناول مان واضح آهي ته ان وقت بخار جي سببن بابت سمجهه محدود هئي، ۽ بيد جي استعمال سان ڪنهن ممڪن درد گهٽائيندڙ اثر جو ڪو به اشارو موجود ناهي. بيد ۽ ٻين ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ سيليسيليٽ جي حقيقي طبي استعمال بابت پهرين پائيدار شاهدي 1876ع ۾ سامهون آئي، جڏهن اسڪاٽش طبيب [[ٿامس جان ميڪليگن]] تيز [[روميت]] جي علاج لاءِ [[سيليسن]] تي تجربا ڪيا ۽ نمايان ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن بابت هن ''[[دي لينسٽ]]'' ۾ رپورٽ ڏني.<ref>{{cite journal |last1=MacLagan |first1=T. |title=The treatment of acute rheumatism by salicin |journal=The Lancet |date=28 October 1876 |volume=108 |issue=2774 |page=383 |doi=10.1016/S0140-6736(02)49509-8 }}</ref> ساڳئي وقت جرمن سائنسدانن سيليسيلڪ تيزاب کي سوڊيم جي لوڻ، يعني سوڊيم سيليسيليٽ، جي صورت ۾ آزمايو، پر انهن کي گهٽ ڪاميابي ۽ وڌيڪ سخت ناڪاري اثر سامهون آيا.<ref>{{cite journal |last1=Maclagan |first1=T |title=The treatment of acute rheumatism |journal=The Lancet |date=April 1900 |volume=155 |issue=3998 |pages=1094 |doi=10.1016/S0140-6736(01)70583-1 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Buchanan |first1=W. W. |title=The Treatment of Acute Rheumatism by Salicin, by T. J. Maclagan — ''The Lancet'', 1876 |journal=The Journal of Rheumatology |date=2002 |volume=29 |issue=6 |pages=1321–1323 |pmid=12064852 }}</ref> سيليسن سان رومياتي بخار جو علاج آهستي آهستي طبي حلقن ۾ ڪجهه حد تائين قبوليت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite journal |title=Does Sodium Salicylate Cure Rheumatic Fever ? |journal=QJM: An International Journal of Medicine |date=1948 |doi=10.1093/oxfordjournals.qjmed.a066510 }}</ref> 1880ع واري ڏهاڪي ۾ [[ايسيٽانيلائيڊ]] جي دريافت سان ”ايسيٽائليشن“ جو رجحان پيدا ٿيو، جنهن دوران ڪيمياگر مختلف خوشبودار نامياتي مرڪبن ۾ ايسيٽائل گروهه شامل ڪرڻ جا تجربا ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite journal |last1=Fürstenwerth |first1=Hauke |title=Letter by Fürstenwerth Regarding Article, "Aspirin: A Historical and Contemporary Therapeutic Overview" |journal=Circulation |year=2011 |volume=124 |issue=12 |pages=e332; author reply e333 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.111.038133 |pmid=21931098 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ 1853ع ۾ ڪيمياگر [[شارل فريڊرڪ گيرارڊ]] دوا سوڊيم سيليسيليٽ کي [[ايسيٽائل ڪلورائيڊ]] سان عمل ڪرائي پهريون ڀيرو [[ايسيٽائل سيليسيلڪ تيزاب]] تيار ڪيو هو.<ref name="Jeffreys2008">{{cite book |last=Jeffreys |first=Diarmuid |date=2008 |title=Aspirin the remarkable story of a wonder drug |url=https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908213430/https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-date=8 September 2017 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-59691-816-0 |pages=46–48}}</ref> چاليهن کان وڌيڪ سالن کان پوءِ، 1897ع ۾ [[فيلڪس هوفمان]] ساڳيو تيزاب تيار ڪيو، جيڪو سندس صورت ۾ ''[[اسپيريا]]'' ٻوٽي مان حاصل ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Bayer AG |title=All About Aspirin and its History |url=https://www.bayer.com/en/products/aspirin}}</ref> 1899ع ۾ معلوم ٿيو ته هن تيزاب ۾ [[درد گهٽائيندڙ]] اثر موجود آهي. هوفمان جي ملازمت ڏيندڙ ڪمپني [[بائر]] ان تيزاب جو نالو ”[[اسپرين]]“ رکيو. تنهنڪري اسپرين جي دريافت جو بيد سان تعلق رڳو اڻسڌي طرح آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[ڊينيئل موئرمين]] آمريڪا جي مقامي ماڻهن پاران بيد جي ڪيترن استعمالن بابت رپورٽ ڏني. هڪ جديد ميداني رهنما ڪتاب دعويٰ ڪري ٿو ته آمريڪا جي مختلف علائقن جا مقامي ماڻهو بيد کي پنهنجن طبي علاجن جو بنيادي جزو سمجهندا هئا ۽ ان جي ڇل کي ڳلي جي سور ۽ تپ دق جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪندا هئا. ان ۾ وڌيڪ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته: ”ڪيترن حوالن ۾ ذڪر آهي ته مٿي جي سور ۽ ٻين سورن لاءِ بيد جي ڇل چٻاڙي ويندي هئي، جيڪا ظاهري طرح اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ اسپرين جي تياريءَ جي اڳڪٿي هئي.“<ref name="Arno-2020" /> ===جديد طبي استعمال=== بيد جا جڙي ٻوٽين تي ٻڌل استعمال جديد دور تائين جاري رهيا آهن.<ref>European Medicines Agency (31 January 2017). [https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex Assessment report on Salix [various species including S. purpurea L., S. daphnoides Vill., S. fragilis L.], cortex Final]</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[موڊ گريو]] اڇي بيد (''Salix alba'') جي ڇل ۽ پيٺل پاڙ کي [[طاقت ڏيندڙ دوا|طاقت ڏيندڙ]]، وقفي وقفي سان ٿيندڙ بخار کي روڪيندڙ ۽ [[سڪڙيندڙ دوا|سڪڙيندڙ]] خاصيتن سبب استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪيو. هن ان کي بد هاضمي، پيٽ جي ڪيڙن، دائمي دستن ۽ پيچش جي علاج لاءِ تجويز ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Grieve |first1=Maud |title=A Modern Herbal |date=1969 |publisher=Dorset Press |isbn=0-88029-921-5 |url=https://archive.org/details/modernherbalmedi0000grie/}}</ref> ٻين جڙي ٻوٽين جي ماهرن وانگر هن به بيد جي ڪنهن درد گهٽائيندڙ اثر جو ذڪر نه ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين اسپرين بابت ڄاڻ وڏي پيماني تي پکڙجي چڪي هئي. هوءَ [[ٽينن]] کي بيد جو فعال جزو سمجهندي هئي. اسپرين جي ايجاد کان گهڻو پوءِ اهو خيال سامهون آيو ته بيد جي ڇل هڪ اثرائتي سور گهٽائيندڙ دوا آهي.<ref>{{cite web |last1=Martyr |first1=Phillippa |editor-first1=Anna |editor-last1=Evangeli |title=Hippocrates and willow bark? What you know about the history of aspirin is probably wrong |date=18 October 2020 |doi=10.64628/AA.ga4ayhwa5 |url=https://theconversation.com/hippocrates-and-willow-bark-what-you-know-about-the-history-of-aspirin-is-probably-wrong-148087 |access-date=10 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |last1=Propatier |first1=Stephen |title=The Mythology of Aspirin |work=Skeptoid |url=https://skeptoid.com/blog/2014/05/22/the-mythology-of-asprin/ |access-date=10 January 2022}}</ref> اهو خيال گهڻو ڪري ان غلط عقيدي تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو ته بيد ۾ خود اسپرين موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Bartram |first1=Thomas |title=The Encyclopedia of Herbal Medicine |date=1998}}</ref> اهڙا مضمون، جن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته آڳاٽن ماڻهن بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو، ''[[برٽش جرنل آف هيمٽالاجي]]'' جهڙن علمي رسالن ۾ پڻ ڇپيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Desborough |first1=M. J. R. |title=The aspirin story – from willow to wonder drug |journal=British Journal of Haematology |date=2017 |volume=177 |issue=5 |pages=674–683 |doi=10.1111/bjh.14520|pmid=28106908 |doi-access=free }}</ref> هاڻي ڪيترائي تحقيقي مقالا، ڪتاب ۽ مضمون اها دعويٰ ورجائين ٿا ته قديم ماڻهو بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا، ۽ ان مقصد لاءِ بيد تي ٻڌل ڪيترائي پيداوار پڻ وڪري لاءِ موجود آهن.<ref>{{cite web |last1=Mount Sinai Health System |title=Willow bark |url=https://www.mountsinai.org/health-library/herb/willow-bark |access-date=10 April 2022}}</ref> بيد جي ڇل ۾ سيليسن جي مقدار گهٽ هوندي آهي ۽ اها اسپرين کان مختلف طريقي سان ڪم ڪندي آهي. اها معدي کي نقصان پهچائڻ کان سواءِ نسبتاً نرم، پر وڌيڪ وسيع [[سوزش گهٽائيندڙ]] اثر فراهم ڪري سگهي ٿي، تنهن هوندي به اسپرين کان الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Vlachojannis |first1=J. |last2=Magora |first2=F.|last3=Chrubasik |first3=S.|title=Willow species and aspirin: different mechanism of actions |journal=Phytotherapy Research |date=2011 |volume=27 |issue=7 |pages=1102–1104 |doi=10.1002/ptr.3386 |pmid=21226125 }}</ref> [[يورپي اتحاد]] جي [[جڙي ٻوٽين وارين دوائن بابت ڪميٽي]] اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته بيد جي ڇل جا خشڪ عرق [[هيٺين چيلهه جو سور|هيٺين چيلهه جي سور]] جي مختصر مدي واري علاج لاءِ دوا طور استعمال ڪري سگهجن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ طبي شاهديون انهن جي حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ جي حمايت ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=31 December 2009 |title=Salicis cortex – herbal medicinal product |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex |access-date=20 June 2025 |website=European Medicines Agency }}</ref> ===چمڙي بابت استعمال=== جديد طب ۾ بيد جي عرق کي کائڻ يا پيئڻ واري صورت ۾ محدود علاجِي استعمال حاصل ٿيو آهي، پر چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ وارو استعمال وڌيڪ عام ٿي ويو آهي. ''سالڪس'' مان تيار ڪيل جڙي ٻوٽين وارين دوائن کي چمڙي تي لڳائڻ سان چمڙي جي رت جي رڳن، سج جي روشني سبب پيدا ٿيندڙ چمڙي جي پوڙهائپ، ۽ زخمن جي ڀرجڻ ۾ بهتري بابت ڪيترائي تحقيقي بيان موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Jeon |first1=Suwon |last2=Yoon |first2=Sohyun |last3=Kim |first3=Yuna |last4=Shin |first4=Seoungwoo |last5=Ji |first5=Hyanggi |last6=Cho |first6=Eunae |last7=Park |first7=Deokhoon |last8=Jung |first8=Eunsun |date=2023 |title=The effect of Salix alba L. bark extract on dark circles in vitro and in vivo |journal=International Journal of Cosmetic Science |volume=45 |issue=5 |pages=636–646 |doi=10.1111/ics.12873 |pmid=37235713 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ahn |first1=Si-young |last2=Kim |first2=Kyung Ah |last3=Lee |first3=Sullim |last4=Kim |first4=Ki Hyun |date=1 October 2024 |title=Potential skin anti-aging effects of main phenolic compounds, tremulacin and tremuloidin from Salix chaenomeloides leaves on TNF-α-stimulated human dermal fibroblasts |journal=Chemico-Biological Interactions |volume=402 |article-number=111192 |doi=10.1016/j.cbi.2024.111192 |pmid=39127184 |bibcode=2024CBI...40211192A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Dou |first1=Jinze |last2=Ilina |first2=Polina |last3=Cruz |first3=Cristina D. |last4=Nurmi |first4=Denise |last5=Vidarte |first5=Paula Zegarra |last6=Rissanen |first6=Marja |last7=Tammela |first7=Päivi |last8=Vuorinen |first8=Tapani |date=8 November 2023 |title=Willow Bark-Derived Material with Antibacterial and Antibiofilm Properties for Potential Wound Dressing Applications |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=71 |issue=44 |pages=16554–16567 |doi=10.1021/acs.jafc.3c00849 |pmc=10636761 |pmid=37104679 |bibcode=2023JAFC...7116554D }}</ref> بيد مان حاصل ٿيندڙ فينولي مرڪبن کي چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ سان اهي چمڙي جي خرد حياتياتي نظام ۽ انزائمن سان سڌو رابطو ڪن ٿا، جنهن سبب سندن علاجِي [[حياتي دستيابي]] وڌي ٿي. بيد جو عرق مٿي جي چمڙي تي موجود ''[[مالاسيزيا]]'' ڦڦوند خلاف استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن سان [[خشڪي]] ۽ سوزش گهٽائڻ ۾ نمايان اثر حاصل ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Kalinowska |first1=Oliwia |last2=Maślana |first2=Julia |last3=Gilreath |first3=Andrea |date=19 March 2025 |title=The Treatment and Evaluation of Dandruff and Scalp Erythema with Fermented Salix purpurea Bark Extract |journal=Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology |language=English |volume=18 |pages=639–648 |doi=10.2147/CCID.S503915 |pmid=40129612 |pmc=11930920 |doi-access=free }}</ref> ===صنعتڪاري=== [[File:A Modern Cricket Bat.jpg|thumb|[[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]] روايتي طور بيد جي ڪاٺ مان ٺاهيا ويندا آهن.]] ممڪن آهي ته انسانن جون سڀ کان اوائلي تيار ڪيل شيون بيد مان ٺهيل هجن. بيد مان ٺهيل مڇيءَ جو هڪ ڄار 8300 ق.م. جي زماني سان واسطو رکي ٿو.<ref>[https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html The palaeoenvironment of the Antrea Net Find] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208074119/https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html |date=8 December 2015 }} The Department of Geography, [[هلسنڪي يونيورسٽي]]</ref> ٽوڪريون، مڇي ڦاسائڻ جا ڦندا، ٽارين مان ٺهيل [[لوڙهو|لوڙها]] ۽ [[ٽارين ۽ مٽيءَ جي اڏاوت|ٽارين ۽ مٽيءَ سان ٺهيل گهرن جون ڀتيون]] جهڙا بنيادي هٿرادو سامان بيد جي سنهين ۽ لچڪدار ٽارين مان اڻيو ويندو هو. اهڙيون ٽاريون اڪثر [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] وڻن مان حاصل ڪيون وينديون هيون. ويلز جي روايتي [[ڪوراڪل]] ٻيڙيءَ جي هڪ قسم جي ڍانچي ۾ به بيد استعمال ٿيندو آهي. بيد جون سنهيون يا چيريل ٽاريون اڻي [[وڪر]] ٺاهيو ويندو آهي، جنهن جي استعمال جي تاريخ تمام پراڻي آهي. بيد جي ڪاٺ نسبتاً لچڪدار هوندي آهي، تنهنڪري اڻڻ دوران ٻين ڪيترين ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ گهٽ چيربي يا ٽٽندي آهي، ۽ ٽوڪري سازيءَ ۾ ان کي تيز ڪنڊن جي چوڌاري به آسانيءَ سان موڙي سگهجي ٿو. بيد جي ڪاٺ مان [[دٻو|دٻا]]، [[ٻهارا]]، [[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]]، [[ٻار کڻڻ جو تختو|ٻارن جا کڻڻ وارا تختا]]، ڪرسيون ۽ ٻيو فرنيچر، [[گڏي|گڏيون]]، [[بيد جي بانسري|بيد جون بانسريون]]، [[جهنڊي جو ٿنڀو|ٿنڀا]]، [[ٻاڦ وارو گهر|ٻاڦ وارا گهر]]، رانديڪا، خراد تي ٺهندڙ شيون، اوزارن جا هٿيا، [[ڪاٺي ورق]]، ڇڙيون ۽ [[سيٽي|سيٽيون]] ٺاهيون وينديون آهن. ان کان سواءِ بيد جي ڪاٺ مان [[ٽينن]]، [[ريشو]]، ڪاغذ، [[رسو]] ۽ ڏوري پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا. بيد کي [[ڊبل بيس]] ساز جي پٺين، پاسن ۽ اندرين تهن ٺاهڻ، ۽ بيس سازن جي مرمت لاءِ پٽيون ۽ بلاڪ ٺاهڻ ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===باغباني=== بيد جي ڇل جو پاڻيءَ ۾ تيار ڪيل عرق يورپي اتحاد ۾ ڦڦوند مار دوا طور استعمال ڪيو ويندو آهي. بيد جي ڇل جي عرق کي يورپي اتحاد ۽ برطانيا ۾ ”بنيادي مادو“ طور منظور ڪيو ويو آهي، جيڪو انگورن، صوفن ۽ آڙوءَ جي فصلن ۾ اسڪيب، آڙوءَ جي پنن جي وڪڙجڻ واري بيماري ۽ سفوفِي ڦڦوند جي روڪٿام لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ===نقصانڪار ٻوٽو=== بيد جون پاڙون تمام پري تائين پکڙجن ٿيون ۽ نمي ڳولڻ ۾ انتهائي تيز ۽ جارحاڻي هونديون آهن؛ انهيءَ سبب رهائشي علائقن ۾ پوکڻ وقت اهي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿيون. بيد جون پاڙون [[فرينچ ڊرين]]، [[زرعي نيڪال جو نظام|نيڪال جا نظام]]، [[ويپنگ ٽائل]]، [[مقامي گندي پاڻيءَ جي نيڪال واري سهولت|سيپٽڪ نظام]]، [[برساتي پاڻيءَ جو نيڪال|برساتي نالا]] ۽ [[گندي پاڻيءَ جو نيڪال|سيوريج نظام]] بند ڪرڻ لاءِ مشهور آهن، خاص طور پراڻن [[پائپ (سيال جي منتقلي)#مواد|ٽائلن، ڪنڪريٽ يا سيرامڪ پائپن]] ۾. نوان [[پلاسٽڪ پائپ|پي وي سي سيوريج پائپ]] جوڙن وٽ گهڻو گهٽ رِسندا آهن، تنهنڪري اهي بيد جي پاڙن سبب پيدا ٿيندڙ مسئلن کان نسبتاً گهٽ متاثر ٿيندا آهن؛ ساڳي ڳالهه [[پاڻيءَ جي فراهمي]] وارن پائپن تي پڻ لاڳو ٿئي ٿي.<ref>[http://hort.ufl.edu/trees/SALSPPA.pdf Salix spp. UFL/edu], ''Weeping Willow'' Fact Sheet ST-576, Edward F. Gilman and Dennis G. Watson, [[گڏيل رياستن جي ٻيلي کاتي]]</ref><ref>"[http://www.extension.umn.edu/yardandgarden/YGLNews/YGLN-Oct0103.html#roots Rooting Around: Tree Roots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419055738/http://www.extension.umn.edu/yardandgarden/YGLNews/YGLN-Oct0103.html#roots |date=19 April 2012 }}", Dave Hanson, ''Yard & Garden Line News'' Volume 5 Number 15, [[مينيسوٽا يونيورسٽي ايڪسٽينشن]], 1 October 2003</ref> ===ٻيا استعمال=== [[File:Salix cinerea flowers-2.jpg|thumb|''[[سالڪس سينييريا]]'' جو نر ٻور، جنهن تي ماکيءَ جي مک ويٺل آهي]] [[File:Willow tree in spring, England.JPG|thumb|بهار جي مند ۾ بيد جو وڻ، انگلينڊ]] [[File:Willow species with Honeysuckle woodbine.JPG|thumb|[[لونيسيرا پيريڪليمينم|وڊبائن هني سڪل]] سان گڏ بيد جو وڻ]] [[File:Sandworm by Marco Casagrande @ Wenduine, Belgium.jpg|thumb|بيلجيم جي وينڊوئن واري وارياسي دڙن ۾ مڪمل طور بيد مان ٺاهيل فني تنصيب ”[[سينڊورم (فني تنصيب)|سينڊورم]]“]] * '''جنگي استعمال''': [[ٻي عالمي جنگ]] دوران برطانوي فوج پيراشوٽ لاءِ ٽوڪريون ٺاهڻ ۾ بيد جي ڪاٺ استعمال ڪندي هئي. بيد هلڪو ۽ مضبوط هجڻ سبب ان مان ڪنهن به شڪل جون ٽوڪريون ٺاهي سگهبيون هيون، جيڪي زمين تي ڪرڻ وقت ڌڪ برداشت ڪري سگهنديون هيون. برطانيا ۾ بيد جي ٽوڪرين جي سالياني پيداوار لڳ ڀڳ 2,000 ٽن هئي، جنهن ۾ 630 جي لڳ ڀڳ ٺاهيندڙ ۽ 7,000 ٽوڪري ساز ڪم ڪندا هئا.{{Citation needed|date=July 2024}} [[لارنس اوگلوي]]، جيڪو ٻوٽن جي بيمارين جو ماهر هو ۽ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] مان بيد جي بيمارين بابت ماسٽرز جو تحقيقي مقالو لکيو هئائين، [[برسٽل]] ڀرسان [[لانگ ايشٽن ريسرچ اسٽيشن]] ۾ ڪم ڪندو هو ۽ بيد جي وڻن توڙي انهن جي بيمارين بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي شامل رهيو.<ref>{{cite web |url=http://www.wringtonsomerset.org.uk/archive/stottwillow.html |title=History of Willows at Long Ashton Research Station, Bristol |website=Wringtonsomerset.org.uk |access-date=1 June 2022}}</ref> * '''رڱائي''': بيد کي ڪپڙا رڱڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، خاص طور [[ڪيمونو]] ٺاهڻ ۾. ڪيمونو وڪرو ڪندڙ اداري [[گنزا موتوجي]] پاران هر سال [[تائيمي ايليمينٽري اسڪول]] جي پنجين درجي جي شاگردن لاءِ بيد سان رڱائي بابت سکيا جا ڪلاس ڪرايا ويندا آهن.<ref>{{Cite web|url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000006.000091730.html|title="銀座の柳"を使用した、銀座ならではの草木染 「『銀座の柳染』30周年記念展～いのちの輝き～」を銀座もとじにて開催|date=29 March 2024|website=プレスリリース・ニュースリリース配信シェアNo.1｜PR TIMES}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mainichi.jp/premier/business/articles/20180719/biz/00m/010/007000c|title=東京・銀座で「着物と柳」の伝統を継ぐ呉服店の奮闘 | 地域活性化の挑戦者たち | 櫻田弘文|website=毎日新聞「経済プレミア」}}</ref> * '''فن''': بيد مان [[ڪوئلو#فن|ڊرائنگ وارو ڪوئلو]] ٺاهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Best Vine and Willow Charcoal for New Effects on the Page |url=https://www.artnews.com/art-news/product-recommendations/best-vine-and-willow-charcoal-1202689928/ |website=artnews.com |date=7 May 2021 |publisher=Art News |access-date=13 June 2023}}</ref> ان کان سواءِ جيئري بيد جي لچڪدار ٽارين کي گنبذن ۽ سرنگهن جهڙين شڪلين ۾ اڻي جيئرا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. بيد جي ٽارين مان ٽوڪريون، جانورن جا ٽن پاسن وارا مجسما ۽ ٻيون شڪليون پڻ اڻيون وينديون آهن. بيد جون ٽاريون باغن جي سينگار لاءِ آرائشي تختا، ستون نما اڏاوتون ۽ ٻيون خصوصيتون ٺاهڻ ۾ پڻ استعمال ٿينديون آهن. * '''توانائي''': بيد جي تيز واڌ سبب [[توانائيءَ واري ٻيلن]] جي نظام ۾ ان کي [[حياتي مادو]] يا [[حياتي ٻارڻ]] طور استعمال ڪرڻ بابت تجربا ۽ رياضياتي نمونا تيار ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite journal |title =Yield and spatial supply of bioenergy poplar and willow short-rotation coppice in the UK |journal =New Phytologist | volume =178 | issue =2 | pages =358–370 | year =2008 | doi =10.1111/j.1469-8137.2008.02396.x |last1=Aylott |first1=Matthew J. | pmid =18331429 | last2 =Casella | first2 =E | last3 =Tubby | first3 =I | last4 =Street | first4 =NR | last5 =Smith | first5 =P | last6 =Taylor | first6 =G | doi-access =free |bibcode =2008NewPh.178..358A }}</ref><ref>{{cite journal | title =Yield models for commercial willow biomass plantations in Sweden | journal =Biomass and Bioenergy | volume =32 | issue =9 | pages =829–837 | year =2008 | doi=10.1016/j.biombioe.2008.01.002 |author1=Mola-Yudego, Blas |author2=Aronsson, Pär.| bibcode =2008BmBe...32..829M }}</ref> ٻين ملڪن ۾ پڻ اهڙا پروگرام تيار ڪيا پيا وڃن، جن ۾ آمريڪا جو [[بيد حياتي مادو منصوبو]] ۽ برطانيا جو [[توانائي ڪوپيس منصوبو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.forestresearch.gov.uk/srcsite/INFD-5JPEYX |title=Forestresearch.gov.uk |publisher=Forestresearch.gov.uk |access-date=18 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090308053418/http://www.forestresearch.gov.uk/srcsite/INFD-5JPEYX |archive-date=8 March 2009 }}</ref> بيد کي [[ڪوئلو]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ پوکي سگهجي ٿو. * '''ماحوليات''': مستقبل ۾ بيد کي [[گندي پاڻي]] جي [[حياتي ڇاڻ]]، يعني [[ٻوٽن وسيلي آلودگي ختم ڪرڻ]] ۽ [[زمين جي بحالي]]، لاءِ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ اهو طريقو اڃا واپاري سطح تي قابلِ عمل ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Guidi Nissim |first1=Werther |last2=Jerbi |first2=Ahmed |last3=Lafleur |first3=Benoit |last4=Fluet |first4=Rémy |last5=Labrecque |first5=Michel |title=Willows for the treatment of municipal wastewater: Performance under different irrigation rates |journal=Ecological Engineering |date=August 2015 |volume=81 |pages=395–404 |doi=10.1016/j.ecoleng.2015.04.067 |bibcode=2015EcEng..81..395G }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Guidi Nissim |first1=Werther |last2=Voicu |first2=Adela |last3=Labrecque |first3=Michel |title=Willow short-rotation coppice for treatment of polluted groundwater |journal=Ecological Engineering |date=January 2014 |volume=62 |pages=102–114 |doi=10.1016/j.ecoleng.2013.10.005 |bibcode=2014EcEng..62..102G }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Guidi |first1=Werther |last2=Kadri |first2=Hafssa |last3=Labrecque |first3=Michel |title=Establishment techniques to using willow for phytoremediation on a former oil refinery in southern Quebec: achievements and constraints |journal=Chemistry and Ecology |date=February 2012 |volume=28 |issue=1 |pages=49–64 |doi=10.1080/02757540.2011.627857 |bibcode=2012ChEco..28...49G }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Guidi Nissim |first1=Werther |last2=Palm |first2=Emily |last3=Mancuso |first3=Stefano |last4=Azzarello |first4=Elisa |title=Trace element phytoextraction from contaminated soil: a case study under Mediterranean climate |journal=Environmental Science and Pollution Research |date=March 2018 |volume=25 |issue=9 |pages=9114–9131 |doi=10.1007/s11356-018-1197-x |pmid=29340860 |bibcode=2018ESPR...25.9114G }}</ref> بيد جا وڻ نديءَ جي ڪنارن کي مضبوط ڪرڻ، [[حياتي انجنيئرنگ]]، [[ڍلان جي استحڪام|ڍلانن کي مستحڪم ڪرڻ]]، [[مٽي]] جي [[ڪٽاءُ]] تي ضابطو آڻڻ، پناهه ڏيندڙ وڻن جي پٽي ۽ [[واڙو روڪ|هوائن کي روڪيندڙ پٽي]] ٺاهڻ، ۽ جهنگلي جيوت لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندا آهن. بيد جا وڻ اڪثر وهندڙ پاڻيءَ جي ڪنارن تي پوکيا ويندا آهن، جيئن سندن پاڻ ۾ ڳنڍيل پاڙون پاڻيءَ جي وهڪري کان ڪنارن کي بچائين. بيد جون پاڙون اڪثر انهن مان نڪرندڙ ٿڙ کان به وڏيون هونديون آهن. * '''کاڌو''': ماضيءَ ۾ غريب ماڻهو ڪڏهن ڪڏهن بيد جا [[ٻور]] پچائي ڳاڙهو لُٻ ٺاهيندا ۽ کائيندا هئا.<ref name="Hageneder-2001">Hageneder, Fred (2001). ''The Heritage of Trees''. Edinburgh : Floris. {{ISBN|0-86315-359-3}}. p.172</ref> بيد جي اندرين ڇل کي ڪچو يا پچائي کائي سگهجي ٿو؛ ساڳيءَ طرح ان جا جوان پن ۽ زمين هيٺ وڌندڙ نرم ٽاريون پڻ کائڻ لائق آهن.<ref name="Angier-1974">{{Cite book|last=Angier|first=Bradford|url=https://archive.org/details/fieldguidetoedib00angi/page/248/mode/2up|title=Field Guide to Edible Wild Plants|publisher=Stackpole Books|year=1974|isbn=0-8117-0616-8|location=Harrisburg, PA|page=248|oclc=799792|author-link=Bradford Angier}}</ref> ==ثقافت== بيد انهن [[چار جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي يهودين جي ڏڻ [[سڪوٽ]]، جنهن کي خيمن جو ڏڻ پڻ چيو وڃي ٿو، سان لاڳاپيل آهن؛ ان جو ذڪر احبار 23:40 ۾ ٿيل آهي. سڪوٽ جي ستين ڏينهن [[هوشانا ربا]] تي عبادتگاهه جي رسمن دوران بيد جون ٽاريون استعمال ڪيون وينديون آهن. [[ٻڌ ڌرم]] ۾ بيد جي ٽاري [[گوان ين]]، يعني رحم ۽ ڪرم واري ''[[ٻوڌي ستو]]''، جي اهم نشانين مان هڪ آهي.{{citation needed|date=August 2022}} گوان ين جي روايتي تصويرن ۾ کيس اڪثر ڪنهن پٿر تي ويٺل ڏيکاريو ويندو آهي، جڏهن ته سندس ڀرسان پاڻيءَ سان ڀريل گلدان ۾ بيد جي ٽاري رکيل هوندي آهي. آرتھوڊوڪس گرجا گهر [[کجين جي آچر]] جي رسمن ۾ کجين جي ٽارين بدران اڪثر بيد جون ٽاريون استعمال ڪندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.churchyear.net/palmsunday.html |title=ChurchYear.net |publisher=ChurchYear.net |access-date=18 December 2011}}</ref> چين ۾ ڪجهه ماڻهو قبرن جي صفائي واري ڏينهن، يعني [[چنگ منگ ڏڻ]] تي، پاڻ سان بيد جون ٽاريون کڻندا آهن. بيد جون ٽاريون دروازن يا گهرن جي مُک دروازن تي پڻ لڳايون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهن جو عقيدو آهي ته اهي چنگ منگ دوران گهمندڙ بدروحن کي پري رکن ٿيون. ڏند ڪٿا موجب چنگ منگ جي ڏڻ تي هيٺئين جهان جو حڪمران مئلن جي روحن کي ڌرتيءَ تي موٽڻ جي اجازت ڏيندو آهي. جيئن ته انهن جي موجودگي هميشه ڀليڪار جوڳي نه هوندي آهي، تنهنڪري بيد جون ٽاريون انهن کي پري رکڻ لاءِ لڳايون وينديون آهن.<ref>{{Cite book|title=Social Life of the Chinese|last=Doolittle|first=Justus|publisher=Routledge|year=2002|isbn=978-0-7103-0753-8|orig-date=1876}}</ref> [[تائو مت|تائو مت]] جون جادوگريون مئلن جي روحن سان رابطو ڪرڻ لاءِ بيد جي ڪاٺ مان ٺهيل هڪ ننڍڙي مورتي استعمال ڪنديون آهن. اها مورتي هيٺئين جهان ڏانهن موڪلي ويندي آهي، جتي اهو سمجهيو ويندو آهي ته بي جسم روح ان ۾ داخل ٿئي ٿو، ۽ واپس اچڻ کان پوءِ زنده مائٽن کي گهربل ڄاڻ ڏئي ٿو.<ref name=Dore>{{Cite book|title=Researches into Chinese Superstitions|last1=Doré |first1=Henri |translator-last=Kennelly |translator-first1=M.|year=1914|publisher=Tusewei Press, Shanghai |volume=I |page=2}}</ref> بيد اوڀر ايشيا جي ڪيترين قومن جي ثقافتن ۾ هڪ مشهور موضوع آهي، خاص طور چين ۽ جاپان جي قلم ۽ مس سان ٺهيل تصويرن ۾. [[جوسون گهراڻو|جوسون گهراڻي]] جي وچئين دور ۾ رهندڙ هانگ رانگ نالي هڪ ''[[گيسينگ]]''، يعني ڪوريائي [[درٻاري عورت]]، ”شام جي مينهن ۾ بيد جي ڀرسان“ نالي نظم لکيو، جيڪو هن پنهنجي وڇڙندڙ محبوب چوئي گيونگ چانگ کي ڏنو.<ref>{{cite news|url=http://www.arirang.co.kr/Tv/TSymbols_Archive.asp?PROG_CODE=TVCR0271&view_cont_seq=4&code=St1&sys_lang=Eng|publisher=Arirang TV|title=The Forest of Willows in Our Minds|date=20 August 2007|access-date=10 September 2007|archive-date=14 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014211840/http://arirang.co.kr/Tv/TSymbols_Archive.asp?PROG_CODE=TVCR0271&view_cont_seq=4&code=St1&sys_lang=Eng}}</ref> هانگ رانگ لکيو: <blockquote>... مان تنهنجي بستري ڀرسان بيد بڻجي رهنديس.</blockquote>جاپاني روايت ۾ بيد جو لاڳاپو ڀوتن سان آهي. عام عقيدو آهي ته جتي بيد جو وڻ وڌندو آهي، اتي ڀوت ظاهر ٿيندو آهي. بيد جا وڻ لوڪ ڪهاڻين ۽ ڏند ڪٿائن ۾ پڻ گهڻو ذڪر ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.controverscial.com/Willow.htm |title=In Worship of Trees by George Knowles: Willow |access-date=14 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080210033640/http://www.controverscial.com/Willow.htm |archive-date=10 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.treesforlife.org.uk/forest/mythfolk/willow.html |title=Mythology and Folklore of the Willow |access-date=14 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080215235323/http://www.treesforlife.org.uk/forest/mythfolk/willow.html |archive-date=15 February 2008 }}</ref> انگريزي لوڪ روايت ۾ بيد کي هڪ خوفناڪ وڻ سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پاڻ کي پاڙن سميت زمين مان ڪڍي [[ڳالهائيندڙ وڻ|مسافرن جو پيڇو]] ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last1=Briggs |first1=Katharine Mary |author-link1=Katharine Mary Briggs |date=1969 |title=The fairies in English tradition and literature |url=https://archive.org/details/fairiesinenglish0000brig |url-access=registration |edition=2nd impression |location=[Chicago] |publisher=University of Chicago Press |page=83 |isbn=978-0-226-07491-7 |oclc=225300011 |access-date=7 March 2026}}</ref> [[ويمينل ٽڪري]]، جيڪا [[روم جون ست ٽڪريون|روم جي ستن ٽڪرين]] مان هڪ آهي، پنهنجو نالو لاطيني لفظ ''viminia'' مان ورتو آهي، جيڪو بيد جي سنهين لچڪدار ٽارين لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[هانس ڪرسچن اينڊرسن]] ”بيد جي وڻ هيٺان“ نالي هڪ ڪهاڻي لکي، جيڪا 1853ع ۾ ڇپي. ان ڪهاڻيءَ ۾ ٻار هڪ اهڙي وڻ کان سوال ڪن ٿا، جنهن کي هو ”بيد پيءُ“ چون ٿا، جڏهن ته ان سان گڏ هڪ ٻي هستي ”[[ايلڊر ماءُ]]“ پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web|url=http://hca.gilead.org.il/under_wi.html |title=Under The Willow Tree |publisher=Hca.gilead.org.il |date=13 December 2007 |access-date=18 December 2011}}</ref> ”سائو بيد“ هڪ [[ڪائيدان (ماورائي نفسيات)|جاپاني ڀوتن جي ڪهاڻي]] آهي، جنهن ۾ هڪ نوجوان سامورائي ”سائو بيد“ نالي عورت سان محبت ڪري ويهي ٿو، جنهن جو هڪ بيد جي وڻ سان گهرو روحاني تعلق هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.spiritoftrees.org/green-willow |title=Green Willow |publisher=Spiritoftrees.org |access-date=18 December 2011}}</ref> ”بيد جي زال“ پڻ اهڙي ئي نوعيت جي هڪ ٻي ڪهاڻي آهي.<ref>{{Cite web|url=http://live-artist.com/fairytales/willow.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518073112/http://live-artist.com/fairytales/willow.html|title=The Willow Wife|archive-date=18 May 2008}}</ref> ”بيد جي وڻ جي دانائي“ [[اوسيج قوم]] جي هڪ ڪهاڻي آهي، جنهن ۾ هڪ نوجوان بيد جي وڻ کان پنهنجي سوالن جا جواب گهري ٿو ۽ ڳالهه ٻولهه دوران وڻ کي ”ڏاڏا“ چئي مخاطب ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://tweedsblues.net/theparables/osage.html |title=Wisdom of the Willow Tree |publisher=Tweedsblues.net |access-date=18 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929080553/http://tweedsblues.net/theparables/osage.html |archive-date=29 September 2011}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} fda3u91ao5blhk3hplfkw60suenzwne 400094 400093 2026-08-01T11:25:13Z Intisar Ali 8681 400094 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻوٽن جي جنس سالڪس}} {{Automatic taxobox | name = ولَو | image = Salix alba Morton.jpg | image_caption = ''Salix alba'' 'Vitellina-Tristis'<br />[[مورٽن آربورٽم]]، [[لسل، ايلينائيس]] | display_parents = 2 | taxon = Salix | authority = [[ڪارل لينيئس|L.]], nom. cons.<ref name=IPNI_325916-2/> | subdivision_ranks = جنسون | diversity = لڳ ڀڳ 350 جنسون | diversity_ref = <ref name="POWO_325916-2">{{cite web |title=''Salix'' L. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325916-2 |access-date=28 December 2022}}</ref> | diversity_link = [[Salix جون جنسون]] | type_species = ''[[Salix alba]]'' | type_species_authority = [[ڪارل لينيئس|L.]] }} آسرنھن جنھن کي انگريزي ۾ '''ولَو''' ({{ٻيا نالا|انگريزي='''Willow'''، '''Sallow'''، '''Osier'''}}) سڏين ٿا . اھو گلدار ٻوٽن جي جنس سالڪس '''''Salix''''' آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ [[سالڪس جون جنسون|350 جنسون]] (۽ انهن جا ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي هائبرڊ) شامل آهن. هن جنس ۾ اڪثر [[پن ڇڻ وارا]] [[وڻ]] ۽ [[جهاڙي]] شامل آهن، جيڪي خاص طور ٿڌن ۽ [[معتدل آبهوا]] وارن علائقن جي نميءَ واري زمين ۾ وڌن ٿا. هن جنس جون گهڻيون جنسون عام طور '''ولَو''' سڏجن ٿيون. جڏهن ته سنهڙن پنن واريون ڪجهه جهاڙي نما جنسون '''اوزيئر''' ۽ ويڪرن پنن واريون ڪجهه جنسون '''سيلو''' جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. جو لفظ [[قديم انگريزي]] جي مان نڪتل آهي، جيڪو [[لاطيني ٻولي]] جي لفظ سان لاڳاپيل آهي. ولَو جون ڪي جنسون، خاص طور [[آرڪٽڪ]] ۽ [[الپائن آبهوا]] وارن علائقن ۾، تمام ننڍيون يا زمين تي پکڙجندڙ جهاڙيون هونديون آهن. مثال طور، [[سالڪس هربيشيا|بونا ولَو]] (''سالڪس هربيشيا '') عام طور اوچائي ۾ {{convert|6|cm|in|frac=2}} کان وڌيڪ نه وڌندو آهي، پر زمين تي وڏي ايراضيءَ تائين پکڙجي ويندو آهي. ==وضاحت== [[File:Salix silesiaca a5.jpg|thumb|[[پن ڊنڊي]] (Petiole) جي بنياد وٽ [[اسٽيپيول|اسٽيپيولن]] (stipules) جو هڪ جوڙو ٺهندو آهي. اهي بهار ۾ ڪري سگهن ٿا، يا اونهاري جي وڏي حصي تائين، بلڪ هڪ سال کان وڌيڪ به برقرار رهي سگهن ٿا ([[مارسيسينس]]).]] ولو وڻن جي ڇوڏي ۾ پاڻي جهڙو رس هوندو آهي، جيڪو [[ساليسن]] سان مالا مال هوندو آهي. انهن جي ڪاٺ نرم، لچڪدار ۽ مضبوط هوندي آهي، جڏهن⁠ته ٽاريون سنهيون ۽ پاڙون وڏيون، ريشيدار ۽ اڪثر [[اسٽولون]] ٺاهيندڙ هونديون آهن. پاڙون پنهنجي مضبوطي، جسامت ۽ جيئري رهڻ جي صلاحيت سبب نمايان آهن، ۽ ٻوٽي جي مٿئين حصن مان به آسانيءَ سان نيون پاڙون نڪري اچن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Dickmann |first1=D. I. |last2=Kuzovkina |first2=J. |title=Poplars and willows: Trees for society and the environment |chapter=Poplars and willows of the world, with emphasis on silviculturally important species |date=2014 |pages=8–91 |doi=10.1079/9781780641089.0008 |isbn=978-1-78064-108-9 }}</ref> ===پن=== [[پن]] عام طور ڊگها هوندا آهن، پر ڪي نسلن ۾ گول يا بيضاوي به ٿي سگهن ٿا، ۽ گهڻو ڪري انهن جا ڪنارا ڏنديدار هوندا آهن. گهڻيون نسلون [[پن ڇڻندڙ]] آهن، جڏهن⁠ته اڌ [[سدا بهار]] ولو، جن جا پن ٿلها ۽ چمڙي جهڙا هوندا آهن، تمام گهٽ ملن ٿا، جيئن ''[[سالڪس مائڪنس]]'' ۽ ''[[سالڪس آسٽراليئور]]''، جيڪي اوڀر [[ڀونوچ سمنڊ]] واري علائقي ۾ ٿين ٿا. ولو جي سڀني [[ڪُڙين]] جي واڌ پاسي کان ٿيندي آهي؛ مڪمل طور آخري (terminal) ڪُڙي ڪڏهن به نه ٺهندي آهي. ڪُڙيون هڪڙي ئي ڇلري سان ڍڪيل هونديون آهن. عام طور هي ڇلرو ٽوپيءَ جهڙي شڪل ۾ ڳنڍيل هوندو آهي، پر ڪجهه نسلن ۾ اهو ڪُڙي جي چوڌاري ويڙهيل هوندو آهي ۽ ان جا ڪنارا هڪ ٻئي تي چڙهيل هوندا آهن.<ref>{{cite journal |jstor=25027618 |title=The Genus ''Salix'' (Salicaceae) in the Southeastern United States |author=George W. Argus |journal=[[Systematic Botany Monographs]]|volume=9|pages=1–170 |year=1986 |publisher=[[American Society of Plant Taxonomists]]|doi=10.2307/25027618 }}</ref> پن سادا، پنکڙي نما رڳن وارا ۽ اڪثر سڌا يا ڀالي جي شڪل وارا هوندا آهن. اهي عام طور ڏنديدار، بنياد کان گول ۽ چوٽيءَ تي تکا يا ڊگها نوڪدار هوندا آهن. پنن جون [[پن ڊنڊيون]] ننڍيون هونديون آهن، جڏهن⁠ته [[اسٽيپيول]] گهڻو ڪري نمايان هوندا آهن ۽ ننڍڙن گول پنن جهڙا ڏسڻ ۾ ايندا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن اونهاري جي اڌ عرصي تائين برقرار رهندا آهن. ڪجهه نسلن ۾، البت، اهي ننڍا، غير نمايان ۽ جلد ڪري پوندا آهن. پنن جو رنگ پڻ گهڻي تنوع رکي ٿو، جيڪو هلڪي پيلو سائي کان نيري سائي تائين ٿي سگهي ٿو. ولو بهار ۾ سڀ کان پهرين پن ڪڍندڙ ڪاٺيءَ وارن ٻوٽن مان آهن ۽ سرءُ ۾ سڀ کان آخر ۾ پن ڇڻيندڙ ٻوٽن ۾ شمار ٿين ٿا. اتر اڌ گولي ۾، موسم جي لحاظ کان، فيبروريءَ ۾ ئي پن نڪرڻ شروع ٿي سگهن ٿا، جيڪڏهن لڳاتار ڪجهه ڏينهن ڏينهن جو گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|10|C|F|round=5}} تائين پهچي وڃي. اتر اڌ گولي ۾ سرءُ دوران پنن جو ڇڻڻ ڏينهن جي روشني لڳ ڀڳ ڏهه ڪلاڪ ۽ پنجويهه منٽن تائين گهٽجڻ سان شروع ٿئي ٿو، جيڪو ويڪرائي ڦاڪ موجب مختلف هوندو آهي. مثال طور، اتر وارن علائقن جي نسل ''[[سالڪس الاڪسينسس]]'' ۾ پن آڪٽوبر جي پهرين هفتي ۾ ڇڻڻ شروع ٿين ٿا، جڏهن⁠ته ڏکڻ وارن علائقن ۾ وڌندڙ ولو ڊسمبر جي ٽئين هفتي تائين به پن برقرار رکي سگهن ٿا. ===گل=== [[File:Young-catkin.jpg|thumb|نوجوان نر [[ڪيٽڪن]]]] ''[[سالڪس مارٽيانا]]'' کان سواءِ،<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF00986668|title=''Salix martiana'', a regularly hermaphrodite willow|year=1984|last1=Rohwer|first1=Jens|last2=Kubitzki|first2=Klaus|journal=[[Plant Systematics and Evolution]]|volume=144|issue=2|pages=99–101 |bibcode=1984PSyEv.144...99R }}</ref> سڀ ولو [[الڳ جنس وارا]] (dioecious) هوندا آهن، يعني نر ۽ مادي [[گل]] الڳ ٻوٽن تي [[ڪيٽڪن]] جي صورت ۾ ٿيندا آهن. اهي ڪيٽڪن عام طور بهار جي شروعات ۾، پنن نڪرڻ کان اڳ ظاهر ٿيندا آهن. نر گلن ۾ نه [[ڪيلڪس]] هوندو آهي ۽ نه ئي [[ڪورولا]]. اهي صرف اسٽيمنن تي مشتمل هوندا آهن، جن جو تعداد ٻن کان ڏهن تائين ٿي سگهي ٿو. انهن سان گڏ هڪ شهد پيدا ڪندڙ غدود هوندو آهي، جيڪو هڪ ڇلري جي بنياد تي لڳل هوندو آهي. هي ڇلرو هڪ لڙڪندڙ گلڇڙي (raceme) جي مرڪزي محور تي لڳل هوندو آهي، جنهن کي [[ڪيٽڪن]] يا ''ament'' چيو وڃي ٿو. هي ڇلرو چورس، مڪمل ڪنارن وارو ۽ تمام گهڻو وارن سان ڍڪيل هوندو آهي. ڪُڙي واري حالت ۾ انٿر گلابي رنگ جا هوندا آهن، پر گل کلڻ کان پوءِ نارنگي يا واڱڻائي ٿي ويندا آهن. هر انٿر ٻه خانن وارو هوندو آهي، جيڪي پاسن کان کلندا آهن. فلامينٽ سنها، ڌاڳي جهڙا، عام طور هلڪا ناسي ۽ گهڻو ڪري بي وار هوندا آهن. مادي گلن ۾ پڻ نه ڪيلڪس هوندو آهي ۽ نه ئي ڪورولا. اهي هڪ ئي بيضه داني (اووري) تي مشتمل هوندا آهن، جنهن سان گڏ هڪ ننڍڙو، چپٽو شهدي غدود هوندو آهي. هي به ساڳيءَ طرح ڪيٽڪن جي محور تي موجود هڪ ڇلري جي بنياد سان ڳنڍيل هوندو آهي. بيضه داني هڪ خانو رکندڙ هوندي آهي، اسٽائل ٻه ڀاڱن وارو هوندو آهي ۽ بيضن جو تعداد گهڻو هوندو آهي. ==درجابندي== جنس ''سالڪس'' جو سائنسي نالو پهريون ڀيرو [[ڪارل لينيئس]] 1753ع ۾ استعمال ڪيو.<ref name=IPNI_325916-2>{{cite web |title=''Salix'' L. |work=[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]] |url=https://www.ipni.org/n/325916-2 |access-date=6 May 2021 }}</ref> ان وقت حياتياتي درجابندي ۾ [[قسمي نوع]] (ٽائپ اسپيشيز) جو جديد تصور موجود نه هو، تنهن ڪري لينيئس جي مقرر ڪيل جنسن لاءِ قسمي نوع بعد ۾ مقرر ڪيا ويا.<ref name=NHM_LPNTP>{{Citation |mode=cs1 |title=Introduction and Historical Perspective |website=The Linnaean Plant Name Typification Project |date=24 October 2022 |publisher=[[لنڊن قدرتي تاريخ عجائب گهر]]|doi=10.5519/qwv6u7j5 |url=https://www.nhm.ac.uk/our-science/data/linnaean-typification/introduction.html |access-date=6 May 2021 |author1=Natural History Museum }}</ref> هن جنس جي قسمي نوع ''[[اڇو ولو|سالڪس alba]]'' آهي، جنهن جي بنياد تي ''Salix'' نالي کي محفوظ (conserved) رکيو ويو آهي.<ref name=IPNI_325916-2/> جنسي نالو ''سالڪس'' لاطيني ٻوليءَ مان ورتل آهي، ۽ قديم رومي به اهو لفظ ولو جي مختلف قسمن لاءِ استعمال ڪندا هئا.<ref name=Gen_Gat>Helmut Genaust: Etymologisches Wörterbuch der botanischen Pflanzennamen (German). 3rd ed., completely revised and expanded. Nikol, [[هيمبرگ]] 2005, {{ISBN|3-937872-16-7}} (reprint from 1996). pg. 552</ref> هڪ نظريي موجب هي لفظ اصل ۾ ڪنهن [[ڪلٽڪ ٻوليون|ڪلٽڪ ٻولي]] مان نڪتل آهي، جتي ''sal'' جي معنيٰ "ويجهو" ۽ ''lis'' جي معنيٰ "پاڻي" آهي، جيڪو ولو جي قدرتي رهائش ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name=FloraUSSR>{{cite book |last=Nazarov |first=M. I. |editor-last=Komarov |editor-first=Vladimir Leontyevich |editor-link=Vladimir Leontyevich Komarov |translator-last1=Landau |translator-first1=N. |date=1970 |orig-date=1936 |title=Flora of the U.S.S.R. |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156050 |volume=5 |location=Jerusalem |publisher=[[اسرائيلي سائنسي ترجمن جو پروگرام]]|page=21 }}</ref> ولو جي درجابندي مختلف ذيلي جنسن (subgenera) ۾ ڪئي ويندي آهي، پر انهن جي حدبندي بابت اڃا تائين اختلاف موجود آهن.<ref name="Wagner">{{Cite journal| doi = 10.3389/fpls.2021.662715 | volume = 12| article-number = 662715| last1 = Wagner| first1 = Natascha D.| last2 = Volf| first2 = Martin| last3 = Hörandl| first3 = Elvira| title = Highly Diverse Shrub Willows (''سالڪس'' L.) Share Highly Similar Plastomes| journal =[[فرنٽيئرز اِن پلانٽ سائنس]]| date = 3 September 2021| pmid = 34539686| pmc = 8448165| bibcode = 2021FrPS...1262715W| doi-access = free}}</ref> بناوٽي خاصيتن (مارفولاجي) تي ٻڌل اڀياس موجب هن جنس کي عام طور ٽي يا پنج ذيلي جنسن ۾ ورهايو ويندو آهي: ''سالڪز'' (جنهن مان ڪجهه ماهر ''لانگيفولياء'' ۽ ''پروٽائٽئي'' کي الڳ ذيلي جنس قرار ڏين ٿا)، ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس''. جڏهن⁠ته فائيلوجينيٽڪ (ارتقائي) اڀياس مان معلوم ٿئي ٿو ته ''ڪامئيٽيئا'' ۽ ''ورٽڪس'' هڪ ئي ارتقائي شاخ (ڪليڊ) سان واسطو رکن ٿا.<ref name="Wagner"/> هن جنس جا سڀ کان پراڻا فوسل [[ايوسين]] دور جي شروعات ۾ اتر آمريڪا مان مليا آهن، جڏهن⁠ته يورپ ۾ ان جا قديم ترين فوسل ابتدائي [[اوليگوسين]] دور سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Collinson |first=Margaret E. |date=1992 |title=The early fossil history of Salicaceae: a brief review |journal=[[رائل سوسائٽي آف ايڊنبرگ جا مقالا: حياتياتي سائنس]] |volume=98 |pages=155–167 |doi=10.1017/S0269727000007521 }}</ref> ===چونڊيل جنسون=== {{Main|سالڪس جي نسلن جي فهرست}} جنس ''سالڪس'' ۾ لڳ ڀڳ 350 قسمن جا پن ڇڻندڙ وڻ ۽ [[جهنگ]] شامل آهن. انهن ۾ پاڻ ۾ آسانيءَ سان سنگم (ھائبرڊائيزيشن) ٿئي ٿو، ۽ اهڙين 160 کان وڌيڪ سنگمي جنسن کي سائنسي نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="POWO_325916-2" /> مشهور ولو جنسن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿيون:<ref name=Mabberley>Mabberley, D.J. 1997. The Plant Book, Cambridge University Press #2: Cambridge.</ref> {{Div col|colwidth=30em}} * ''[[سالڪس ائيجپٽئاڪا]]'' – مسڪ ولو * ''[[اڇو ولو|سالڪس البا]]'' – اڇو ولو * ''[[سالڪس امائگڊائيمائلس]]'' – پيچ پن وارو ولو * ''[[سالڪس آرڪٽيڪا]]'' – آرڪٽڪ ولو * ''[[سالڪس بيبيلونڪا]]'' – بابلي ولو يا روئيندڙ ولو * ''[[سالڪس بيبيئانا]]'' – بيڪڊ ولو * ''[[سالڪس ڪيپريئا]]'' – ٻڪري ولو * ''[[سالڪس سنيريا]]'' – ڀورو ولو * ''[[سالڪس ڊسڪلر]]'' – آمريڪي پسي ولو * ''[[سالڪس ايليگنوس]]'' – روزميري ولو * ''[[سالڪس ايوزينا]]'' – اوڀر ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس اگزيگئا]]'' – سنهو پن وارو ولو * ''[[سالڪس × فرجائلس]]'' – عام ڪرئڪ ولو * ''[[سالڪس گلوڪا]]'' – سرمائي ولو * ''[[سالڪس گوڊنگئي]]'' – گڊنگ جو ڪارو ولو * ''[[سالڪس ھربيشيا]]'' – بونا ولو * ''[[سالڪس ھمبولڊٽيئانا]]'' – همبولٽ ولو * ''[[سالڪس انٽيگرا]]'' * ''[[سالڪس ليئوگاٽا]]'' – ڳاڙهو ولو * ''[[سالڪس ليسيئوليپس]]'' – ارويو ولو * ''[[سالڪس ميڪروناٽا]]'' – سفصاف ولو * ''[[سالڪس نائگرا]]'' – ڪارو ولو * ''[[سالڪس پيراڊوڪسا]]'' * ''[[سالڪس پائروٽئي]]'' – ڪوريائي ولو * ''[[سالڪس پرپيوريئا]]'' – ارغواني ولو * ''[[سالڪس اسڪائولريانا]]'' – اسڪولر ولو * ''[[سالڪس سيپلڪرالس گروپ]]'' – سنگمي ولو جو گروهه * ''[[سالڪس ٽيٽراسپرما]]'' – ڀارتي ولو * ''[[سالڪس ٽرائينڊرا]]'' – بادامي پن وارو ولو * ''[[سالڪس ومنالس]]'' – عام اوسيئر ولو {{div col end}} ==ماحوليات== [[File:Bourgoyen knotted willow and woodpile.jpg|thumb|upright|[[پولاڊنگ|ڇانٽيل بيد]] ۽ ڪاٺين جو ڍير، [[بورخوئين-اوسيميرسن]]، [[گينٽ]]، [[بيلجيم]]]] [[File:Kopfweiden 1.jpg|thumb|[[برلن]] جي [[برٽزر گارٽن]] ۾ مارچ 2018ع دوران [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] بيد جو وڻ]] بيد جا وڻ [[ڇانوَ برداشت ڪندڙ]] هوندا آهن، پر عام طور تي انهن جي عمر نسبتاً گهٽ هوندي آهي. انهن کي وڌڻ ۽ قائم رهڻ لاءِ اهڙين قدرتي خللن (ڊسٽربنس) جي ضرورت هوندي آهي، جيئن اهي [[مخروطي وڻن]] يا وڏن پنڇڙن وڻن سان مقابلو ڪري سگهن. بيد جا ٻج تمام ننڍڙا ۽ وڏي تعداد ۾ پيدا ٿيندا آهن، جيڪي هوا ۽ پاڻي وسيلي پکڙجن ٿا، پر اهي فقط ڪجهه ڏينهن تائين ئي جيئرا رهندا آهن. انهن کي ڄمڻ لاءِ گرم ۽ نمي واري ماحول جي ضرورت هوندي آهي. بيد جا ٻوٽا ڪٽيل ٿڙن ۽ ٽارين مان به [[بي جِنسي واڌ]] (ويجيٽيٽو ريپراڊڪشن) ذريعي نوان ٻوٽا پيدا ڪري سگهن ٿا. بيد جا گل ٿوري مقدار ۾ [[ماکي]] (نيڪٽر) پيدا ڪندا آهن، جنهن مان ماکيءَ جون مکيون [[ماکي]] تيار ڪنديون آهن. بهار جي شروعات ۾ پولن جو اهم ذريعو هجڻ سبب اهي ماکيءَ جي مکين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="Hageneder-2001" /> ڪيترائي جانور انهن جا پن چَرندا آهن يا انهن جي ٽارين ۾ پناهه وٺندا آهن.<ref name="Angier-1974" /> [[بيور]] بيد جي ٽارين کي بند ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن. بيد جا وڻ [[پَرن وارن جيتن]] (ليپڊوپٽيرا) جي ڪيترين ئي قسمن جي سنڊين لاءِ خوراڪ جو ذريعو آهن، جن ۾ [[مورننگ ڪلوڪ تتلي]] پڻ شامل آهي.<ref>"Mourning Cloak". Study of Northern Virginia Ecology. Fairfax County Public Schools.</ref> [[ڪاٺي ماڪوڙا]] (Wood ants) ۽ ٻيا ڪيترائي ماڪوڙا بيد جي وڻن تي رهندڙ [[افڊ]]ن جي پيدا ڪيل مٺي رطوبت ([[هني ڊيو]]) گڏ ڪرڻ لاءِ انهن تي ايندا آهن، ۽ ڪڏهن ڪڏهن [[ڀنڀوريون]] پڻ ائين ڪنديون آهن. ===آفتون ۽ بيماريون=== بيد جون مختلف جنسون افڊن جي سؤ کان وڌيڪ قسمن جون ميزبان آهن، جيڪي ''[[چائٽوفورس]]'' ۽ ٻين جنسن سان تعلق رکن ٿيون.<ref>{{cite book|title=Aphids on the World's Trees|author1=Blackman, R. L.|author2=Eastop, V. F.|year=1994|publisher=CABI|isbn=978-0-85198-877-1|url=http://www.aphidsonworldsplants.info/w_HOSTS_S.htm#Salix}}{{Dead link|date=August 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اهي افڊ پنن جي هيٺئين سطح تي وڏيون ڪالونيون ٺاهي ٻوٽي جو رس چوسيندا آهن.<ref>{{cite book|title=Pests of Ornamental Trees, Shrubs and Flowers|author=David V. Alford|year=2012|page=78|publisher=Manson Publishing Limited |url=https://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604015345/http://books.google.com/books?id=AUqYrRc8-AcC&pg=PA78|archive-date=4 June 2013|isbn=978-1-84076-162-7}}</ref> ''[[ڪورٿوچا ايليگنس]]'' ، جنهن کي بيد جو ليس بگ چيو وڃي ٿو، [[ٽنگيڊي]] خاندان جو هڪ جيت آهي جيڪو اتر آمريڪا ۾ بيد جي وڻن تي ملي ٿو. ''[[رهيبڊوفاگا روزاريا]]'' بيد تي ٺهندڙ هڪ قسم جي [[گال]] آهي. [[زنگ جي بيماري]] (رسٽ)، جيڪا ''[[ميلامپسورا]]'' جنس جي ڦڦوندن سبب ٿيندي آهي، بيد جي پنن کي نقصان پهچائيندي آهي ۽ انهن تي نارنگي رنگ جا داغ پيدا ڪندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://plantclinic.cornell.edu/factsheets/willowleafrust.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Leaf Rust |author=Kenaley, Shawn C.|year=2010 |display-authors=etal}}</ref> ===تحفظ=== اتر آمريڪا جي ڪجهه [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي قبيلن]] قدرتي [[باهه جي ماحوليات]] جو حصو بڻجندڙ جهنگلي باهن کي جاري رهڻ ڏيندا هئا يا ڄاڻي واڻي باهه لڳائيندا هئا، جنهن سان بيد جي نون ٻوٽن جا جهنڊ ٻيهر اُڀرندا هئا. بيد جون ڪجهه جنسون آسٽريليا ۾ وڏي پيماني تي، خاص طور دريائن ۽ نالن جي ڪنارن تي [[ڪٽاءُ]] روڪڻ لاءِ پوکيون ويون. پر هاڻي اهي ڪيترن علائقن ۾ حملہ آور ٻوٽن (انويسو ويڊز) طور سڃاتيون وڃن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڏکڻ آسٽريليا جي وسيع علائقن تي پکڙجي مقامي نباتات کي متاثر ڪن ٿيون. انهيءَ سبب انهن کي "قومي اهميت وارا نقصانڪار گاهه" قرار ڏنو ويو آهي، ۽ ڪيترائي پاڻيءَ جي حوضن جا انتظامي ادارا انهن کي هٽائي سندن جاءِ تي مقامي وڻ پوکي رهيا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.dse.vic.gov.au/dpi/nreninf.nsf/childdocs/-1C62D26CD3AF6FE44A2568B300051289-8E21A59E53B35BEFCA256BC80005C14F-E1EB709D7DCE1BC9CA256F070003E8D8-FAC3FFA202EA6384CA256BCF000AD522?open |title=Willows along watercourses: managing, removing and replacing |author=Albury/Wodonga Willow Management Working Group |date=December 1998 |publisher=Department of Primary Industries, State Government of Victoria}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.hoadley.net/cremer/willows/docs/WillowInBiodiversity.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Introduced willows can become invasive pests in Australia |first=Kurt W. |last=Cremer |year=2003 }}</ref> ==پوک ۽ واڌ== تقريباً بيد جون سڀئي جنسون [[قلمي پوک]] (ڪٽنگس) مان تمام آسانيءَ سان پاڙون ڪڍي وٺنديون آهن، يا جڏهن ٽٽل ٽاريون زمين تي ڪري پونديون آهن ته اتي به نوان ٻوٽا اُڀري ايندا آهن. هن جو هڪ مشهور استثنا [[پيچ ليف بيد]] (''[[سالڪس ايميگڊالائيڊس]]'') آهي، جيڪا آسانيءَ سان قلمي پوک مان نه وڌندي آهي. هڪ مشهور روايت موجب شاعر [[اليگزينڊر پوپ]] اسپين مان [[ليڊي سفولڪ]] ڏانهن موڪليل ٽارين جي هڪ ٻڌل گٺڙي مان هڪ ننڍڙي ٽاري حاصل ڪئي. هن اها ٽاري پوکي، جيڪا ڪاميابيءَ سان وڌي ويئي. ڏند ڪٿا موجب انگلينڊ جا سڀئي [[روئيندڙ بيد]] (ويپنگ ولو) انهيءَ پهرين پوکيل ٽاريءَ جي نسل مان آهن.<ref>{{cite book |last=Leland |first=John |url=https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela |title=Aliens in the Backyard: Plant and Animal Imports Into America |publisher=University of South Carolina Press |year=2005 |isbn=978-1-57003-582-1 |page=[https://archive.org/details/aliensinbackyard0000lela/page/70 70] |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite book |last=Laird |first=Mark |url=https://books.google.com/books?id=pCbC-QQx6iEC&pg=PA403 |title=The Flowering of the Landscape Garden: English Pleasure Grounds, 1720–1800 |publisher=University of Pennsylvania Press |year=1999 |isbn=978-0-8122-3457-2 |page=403}}</ref> بيد جون جنسون دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |last2=Weih |first2=Martin |last3=Romero |first3=Marta Abalos |last4=Charles |first4=John |last5=Hust |first5=Sarah |last6=McIvor |first6=Ian |last7=Karp |first7=Angelas |last8=Trybush |first8=Sviatlana |last9=Labrecque |first9=Michel |last10=Teodorescu |first10=Traian I. |last11=Singh |first11=Naresh B. |last12=Smart |first12=Lawrence B. |last13=Volk |first13=Timothy A. |title=Horticultural Reviews |chapter=Salix: Botany and Global Horticulture |date=2007 |pages=447–489 |doi=10.1002/9780470380147.ch8 |isbn=978-0-470-17153-0 }}</ref> انهن کي [[لوڙھو]] (ھيج) ٺاهڻ ۽ باغباني ۽ منظرسازي (لينڊ اسڪيپنگ) ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. [[ٽوڪيو]]، [[جاپان]] جي مشهور واپاري علائقي [[گنزا]] ۾ بيد جي پوک جي هڪ ڊگهي تاريخ موجود آهي، ۽ اهو علائقو بيد جي وڻن سان سينگاريل گهٽين جي ڪري خاص شهرت رکي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.motoji.co.jp/blogs/reading/en-ginzas-willow-dyeing|title=Ginza's Willow Dyeing|website=銀座もとじオンラインショップ}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ginza.jp/en/event/9829|title=The 12th Ginza Willow Festival|website=GINZA OFFICIAL}}</ref> ===هائبرڊ ۽ پوکيل قسم=== [[File:Weeping Willow by Pond.jpg|thumb|upright|[[روئيندڙ بيد]]، بيد جي ٻن مختلف قسمن جي هائبرڊ جو هڪ مثال]] بيد جون مختلف جنسون هڪ ٻئي سان آسانيءَ سان ملاپ (ڪراس-پولينيشن) ڪري سگهن ٿيون، تنهنڪري ڪيترائي [[هائبرڊ]] قدرتي طور ۽ انساني پوک ذريعي وجود ۾ آيا آهن. انهن مان سڀ کان مشهور [[زينتي ٻوٽو|زينتي]] مثال [[روئيندڙ بيد]] (''سالڪس × سيپلڪرالس'') آهي، جيڪو چين جي [[پيڪنگ بيد]] (''[[سالڪس بابيلونيڪا]]'') ۽ يورپ جي [[اڇي بيد]] (''[[سالڪس البا]]'') جي ملاپ مان پيدا ٿيو آهي. وڏي پيماني تي پوکيل چيني بيد ''[[سالڪس ماتسودانا]]'' کي هاڻي ''سالڪس بابيلونيڪا'' جو هم معنيٰ (سنانم) نالو سمجهيو وڃي ٿو. صدين کان ''سالڪس'' جون بيشمار [[پوکيل قسمون]] (ڪلٽيويٽر) تيار ڪيون ۽ ناليون ويون آهن. بهتر فني ۽ زينتي خاصيتن واريون نيون قسمون چونڊي مختلف مقصدن لاءِ متعارف ڪرايون ويون آهن. ''سالڪس'' جون ڪيترين ئي پوکيل قسمن ۽ قدرتي جنسن کي [[رائل هارٽيڪلچرل سوسائٽي]] جو [[گارڊن ميرٽ ايوارڊ]] (اوارڊ آف گارڊن ميرٽ) پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |author=<!--Not stated--> |date=March 2020 |title=AGM Plants March 2020 |url=https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |access-date=9 September 2020 |website=rhs.org |publisher=The Royal Horticultural Society}}</ref> تازن سالن ۾ ''سالڪس'' حياتياتي توانائي (بايو انرجي) جي پيداوار ۽ مختلف [[ماحولي نظام جون خدمتون]] (ايڪوسسٽم سورسز) فراهم ڪرڻ لاءِ پڻ اهميت حاصل ڪئي آهي.<ref>{{Cn|date=June 2023}}</ref> 2021ع تائين بيد جي هائبرڊن ۽ پوکيل قسمن جا نالا گڏ ڪري محفوظ ڪرڻ جو ڪم گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري (FAO) جي [[بين الاقوامي پوکيل قسمن جي رجسٽريشن اٿارٽي]] (انٽرنيشنل ڪلٽيويٽر رجسٽريشن اٿارٽي – ICRA) جي ''سالڪس'' بابت ڪم ڪندڙ گروهه جي ذميواري هئي، پر هاڻي اهو گروهه فعال نه رهيو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Kuzovkina |first1=Yulia A. |title=Compilation of the Checklist for Cultivars of Salix L. (Willow) |journal=HortScience |date=2015 |volume=50 |issue=11 |pages=1608–1609 |doi=10.21273/HORTSCI.50.11.1608 |doi-access=free }}</ref> ==استعمال== [[واشنگٽن (رياست)|واشنگٽن]] جي [[ڪنوآلٽ ماڻهو|ڪنوآلٽ ماڻهن]] بيد جي ڇل مان [[ڏوري]] ٺاهيندا هئا، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن [[هارپون]] جي رسيءَ طور ڪم ايندي هئي. ٻين ڪجهه آمريڪي مقامي قبيلن بيد جي ڪاٺ کي [[رڳڙ سان باهه ٻارڻ|رڳڙ وسيلي باهه ٻارڻ]]، نرم ٽارين کي [[ٽوڪري اڻڻ|ٽوڪريون اڻڻ]]، ۽ شاخن توڙي ٿڙن کي مڇي پڪڙڻ وارن [[مڇي روڪ بند|بندن]] سميت مختلف شين جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. ===لوڪ طب ۾ استعمال جي تاريخ=== بيد جي پنن ۽ ڇل جو ذڪر [[آشور]]، [[سومر]] ۽ [[قديم مصر]] جي آڳاٽن متنن ۾ ملي ٿو.<ref>{{Cite web |date=16 April 2015 |title=Tales and a Tune of the Willow |url=https://www.metmuseum.org/perspectives/tales-and-a-tune-of-the-willow |access-date=17 April 2025 |website=The Metropolitan Museum of Art }}</ref><ref name="Mahdi-2006">{{Cite journal |last1=Mahdi |first1=J. G. |last2=Mahdi |first2=A. J. |last3=Mahdi |first3=A. J. |last4=Bowen |first4=I. D. |date=2006 |title=The historical analysis of aspirin discovery, its relation to the willow tree and antiproliferative and anticancer potential |journal=Cell Proliferation |volume=39 |issue=2 |pages=147–155 |doi=10.1111/j.1365-2184.2006.00377.x |pmc=6496865 |pmid=16542349}}</ref> [[قديم يونان]] ۾ طبيب [[هپوڪريٽس]] پنجين صدي ق.م. دوران لوڪ دوا طور ان جي خاصيتن بابت لکيو.<ref name="Mahdi-2006" /> [[ميسوپوٽيميا]] جي [[ميخي لکت]] وارن متنن جي تشريح ڪرڻ ڏکيو ڪم آهي، خاص طور جڏهن ڪنهن مخصوص ٻوٽي جي جنس کي ڪنهن سڃاڻپ جوڳي بيماريءَ جي علاج لاءِ استعمال ڪرڻ بابت شاهدي ڳولڻي هجي. ستين کان ٽين صدي ق.م. جي بابلي لکتن مان لڳ ڀڳ 5,000 طبي نسخا سڃاتا ويا آهن، جن ۾ 340 مختلف ٻوٽن مان تيار ڪيل 1,300 دوائون شامل هيون. انهن مان ڪنهن نسخي جو بيد سان تعلق هو يا نه، اهو يقيني ناهي.<ref>{{cite web |last1=Boeck |first1=Barbara |title=Investigating the healing arts of Ancient Mesopotamia |url=https://researchoutreach.org/articles/investigating-healing-arts-ancient-mesopotamia/ |website=Research Outreach |date=28 October 2020 |access-date=20 February 2022}}</ref> سومري داستان ''[[گلگامش، اينڪيدو ۽ هيٺين دنيا]]'' ۾ هالوپو وڻ جا ٻج بانجھپڻي جي علاج طور تجويز ڪيا ويا آهن، پر ”هالوپو وڻ“ مان مراد بلوط، پوپلر يا بيد مان ڪو به وڻ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Böck |first1=Barbara |title=Proverbs 30:18–19 in the light of ancient mesopotamian cuneiform texts |journal=Sefarad |date=30 December 2009 |volume=69 |issue=2 |pages=263–279 |doi=10.3989/sefarad.2009.v69.i2.595 |doi-access=free |hdl=10261/20729 |hdl-access=free }}</ref> قديم مصري [[ايبرس پيپائرس]] ۾ بيد جو، جنهن جي جنس غير يقيني آهي، ٽن علاجن ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي. انهن مان هڪ علاج اهڙي پيچيدي پلستر واري نسخي جو حصو هو، جيڪو ”''ميٽ'' کي نرم ۽ لچڪدار بڻائڻ“ لاءِ استعمال ٿيندو هو. ان نسخي ۾ 36 ٻيا جزا پڻ شامل هئا، جن ۾ ”ڊوم کجيءَ جو ميوو، ڦريون ۽ اما اناج“ شامل هئا. ''ميٽ'' جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته ان جو تعلق اعصابي سرشتي سان هجي. ٻئي علاج ۾ ”سخت ڪمزوري“ لاءِ سائي بيد جي وڻ مان ورتل ”ڪانو“ کي گڏهه جي مني، تازي ماني، ميداني جڙي ٻوٽين، انجيرن، انگورن ۽ شراب سان ملائي استعمال ڪيو ويندو هو. آخر ۾، بيد کي ”چرٻيءَ واري گوشت، انجيرن، کجين، لوبان، ٿوم ۽ مٺي بيئر“ مان تيار ڪيل مرڪب ۾ گاڙهو ڪندڙ جزو طور استعمال ڪيو ويندو هو، جيئن دل کي صحيح نموني ڪم ڪرڻ ۽ خوراڪ قبول ڪرڻ جي قابل بڻائي سگهجي.<ref>{{cite book |last1=Bryan |first1=Cyril |title=Ancient Egyptian Medicine: the Papyrus Ebers |date=1974 |publisher=Ares Publishing Inc. |location=Chicago |hdl=2027/coo.31924073200077 |hdl-access=free }}{{pn|date=July 2026}}</ref> رومي ليکڪ [[آئولس ڪارنيليئس سيلسس]] بيد جو فقط هڪ ڀيرو ذڪر ڪيو آهي. هن لکيو ته بيد جي پنن کي ڪُٽي سرڪي ۾ اُٻارڻ کان پوءِ [[رحم جو لهي اچڻ|رحم جي لهي اچڻ]] جي علاج لاءِ استعمال ڪيو وڃي. پر اهو واضح ناهي ته هو ان مان ڪهڙو طبي اثر وٺڻ چاهيندو هو. ممڪن ناهي ته مقصد سور گهٽائڻ هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ايندڙ ئي فقري ۾ [[داغڻ]] جي سفارش ڪئي آهي.<ref>''De Medicina'', book VI, p. 287, chapter 18, section 10.</ref><ref>{{cite book |last1=Celsus |first1=Aurus Cornelius |title=De Medicina |url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Celsus/6*.html |access-date=4 January 2022}}</ref> [[نڪولس ڪلپيپر]] پنهنجي ڪتاب ''دي ڪامپليٽ هربل'' ۾ بيد جا ڪيترائي استعمال بيان ڪيا آهن،<ref>{{cite book |last1=Culpeper |first1=Nicholas |title=The Complete Herbal |date=1653 |location=London |url=https://www.gutenberg.org/files/49513/49513-h/49513-h.htm}}</ref> جن ۾ زخمن مان رت وهڻ روڪڻ، مرد يا عورت ۾ ”شهوت جي گرمي گهٽائڻ“ ۽ پيشاب جاري ڪرڻ، ”جيڪڏهن اهو بند ٿيل هجي“، شامل آهن. پر هن بيد جي ڪنهن به مفروضاتي درد گهٽائيندڙ خاصيت جو ذڪر نه ڪيو. هن جي اها سفارش ته بيد جي ڇل جي ساڙيل رک کي سرڪي سان ملائي ”مهڪا، ڪارن ۽ وڌيل گوشت“ کي ختم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي، جديد دور ۾ [[سيليسيلڪ تيزاب]] جي استعمال سان مشابهت رکي ٿي. [[وليم ٽرنر (فطرتدان)|وليم ٽرنر]] جو بيان، جيڪو لڳ ڀڳ 1597ع ۾ لکيو ويو، ان ڳالهه تي ڌيان ڏئي ٿو ته بيد جا پن ۽ ڇل، جيڪڏهن شراب ۾ اُٻاري پيئجن، ته ”رت ٿڪڻ ۽ ٻين هر قسم جي رت وهڻ کي روڪي سگهن ٿا“. هن بخار جو علاج پڻ ڄاڻايو ۽ لکيو ته: ”سائيون ٽاريون پنن سميت بخار ۾ ورتل مريضن جي ڪمرن ۾ آڻي سندن بسترن جي چوڌاري رکي سگهجن ٿيون، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هوا جي گرمي کي تمام گهڻو ٿڌو ڪن ٿيون، جيڪا ڳالهه بيمار مريضن لاءِ نهايت تازگي ڏيندڙ آهي.“<ref>{{cite web |last1=Turner |first1=William |title=The Herball, or Generall Historie of Plantes |url=https://www.exclassics.com/herbal/herbalv50587.htm |access-date=8 January 2022}}</ref> 1763ع ۾ انگلينڊ جي آڪسفورڊشائر ۾ چپنگ نارٽن سان تعلق رکندڙ پادري [[ايڊورڊ اسٽون (فطري فلسفي)|ايڊورڊ اسٽون]]، [[رائل سوسائٽي]] ڏانهن هڪ خط موڪليو، جنهن ۾ هن اڇي بيد (''Salix alba'') جي پيٺل ڇل تي ڪيل تجربن جو بيان ڏنو.<ref>{{cite journal |last1=Stone |first1=Edward |title=XXXII. An account of the success of the bark of the willow in the cure of agues. In a letter to the Right Honourable George Earl of Macclesfield, President of R. S. from the Rev. Mr. Edward Stone, of Chipping-Norton in Oxfordshire |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |date=31 December 1763 |issue=53 |pages=195–200 |doi=10.1098/rstl.1763.0033 }}</ref> هن محسوس ڪيو هو ته بيد جي ڇل جو ذائقو ”پيرووي ڇل“ يعني [[سنڪونا]] وانگر ڪڙو هو، جيڪو بخار جي علاج لاءِ استعمال ٿيندو هو، تنهنڪري هن اندازو لڳايو ته بيد به ساڳيو اثر ڏيئي سگهي ٿو. هن ڪيترن سالن دوران لڳ ڀڳ پنجاهه مريضن تي ان کي آزمايو ۽ ان کي خاص طور سنڪونا سان ملائڻ جي صورت ۾ تمام اثرائتو قرار ڏنو. اهو اثر واقعي موجود هو يا نه، ان بابت پڪ ناهي. جيتوڻيڪ ان دور ۾ ٻين ماڻهن به اسٽون جي علاج تي تجربا ڪيا، پر طبي ماهرن ان کي ڪڏهن به باقاعدي قبول نه ڪيو.<ref name=Jeffreys>{{cite book |last1=Jeffreys |first1=Diarmuid |title=Aspirin: the story of a wonder drug |date=2004 |publisher=Bloomsbury |location=London}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪنفيڊريٽ فوجن پڻ مليريا جي علاج لاءِ بيد تي تجربا ڪيا، پر اهي ڪامياب نه ٿيا.<ref>{{cite journal |last1=Hasegawa |first1=Guy R. |title=Quinine Substitutes in the Confederate Army |journal=Military Medicine |date=2007 |volume=172 |issue=6 |pages=650–655 |doi=10.7205/MILMED.172.6.650 |pmid=17615851 |doi-access=free }}</ref> فرانسيسي ناول نگار [[جولس ورن]] پنهنجي ناول ''[[پراسرار ٻيٽ]]'' (1875ع) ۾ بيد جي طبي استعمال بابت ان دور جي سائنسي ڄاڻ بيان ڪئي، جڏهن سندس هڪ ڪردار هربرٽ يا هاربرٽ برائون گوليءَ جي زخم سبب پيدا ٿيل بخار ۾ مبتلا هو. هن لکيو: ”بيد جي ڇل کي واقعي پيرووي ڇل جو مناسب متبادل سمجهيو ويو آهي، جيئن گهوڙي شاهه بلوط جي ڇل، هولي جا پن، سنيڪ روٽ وغيره.“ ڪهاڻيءَ ۾ هربرٽ جو علاج پيٺل بيد جي ڇل سان ڪيو وڃي ٿو، پر ان مان ڪو فائدو نه ٿو ٿئي، ۽ هو تڏهن بچي ٿو جڏهن ڪئنين جو ذخيرو ملي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Verne |first1=Jules |title=The Mysterious Island |date=2010 |publisher=Wordsworth Editions Ltd. |location=Ware |isbn=978-1-84022-624-9 |page=430}}</ref> ناول مان واضح آهي ته ان وقت بخار جي سببن بابت سمجهه محدود هئي، ۽ بيد جي استعمال سان ڪنهن ممڪن درد گهٽائيندڙ اثر جو ڪو به اشارو موجود ناهي. بيد ۽ ٻين ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ سيليسيليٽ جي حقيقي طبي استعمال بابت پهرين پائيدار شاهدي 1876ع ۾ سامهون آئي، جڏهن اسڪاٽش طبيب [[ٿامس جان ميڪليگن]] تيز [[روميت]] جي علاج لاءِ [[سيليسن]] تي تجربا ڪيا ۽ نمايان ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن بابت هن ''[[دي لينسٽ]]'' ۾ رپورٽ ڏني.<ref>{{cite journal |last1=MacLagan |first1=T. |title=The treatment of acute rheumatism by salicin |journal=The Lancet |date=28 October 1876 |volume=108 |issue=2774 |page=383 |doi=10.1016/S0140-6736(02)49509-8 }}</ref> ساڳئي وقت جرمن سائنسدانن سيليسيلڪ تيزاب کي سوڊيم جي لوڻ، يعني سوڊيم سيليسيليٽ، جي صورت ۾ آزمايو، پر انهن کي گهٽ ڪاميابي ۽ وڌيڪ سخت ناڪاري اثر سامهون آيا.<ref>{{cite journal |last1=Maclagan |first1=T |title=The treatment of acute rheumatism |journal=The Lancet |date=April 1900 |volume=155 |issue=3998 |pages=1094 |doi=10.1016/S0140-6736(01)70583-1 }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Buchanan |first1=W. W. |title=The Treatment of Acute Rheumatism by Salicin, by T. J. Maclagan — ''The Lancet'', 1876 |journal=The Journal of Rheumatology |date=2002 |volume=29 |issue=6 |pages=1321–1323 |pmid=12064852 }}</ref> سيليسن سان رومياتي بخار جو علاج آهستي آهستي طبي حلقن ۾ ڪجهه حد تائين قبوليت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite journal |title=Does Sodium Salicylate Cure Rheumatic Fever ? |journal=QJM: An International Journal of Medicine |date=1948 |doi=10.1093/oxfordjournals.qjmed.a066510 }}</ref> 1880ع واري ڏهاڪي ۾ [[ايسيٽانيلائيڊ]] جي دريافت سان ”ايسيٽائليشن“ جو رجحان پيدا ٿيو، جنهن دوران ڪيمياگر مختلف خوشبودار نامياتي مرڪبن ۾ ايسيٽائل گروهه شامل ڪرڻ جا تجربا ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite journal |last1=Fürstenwerth |first1=Hauke |title=Letter by Fürstenwerth Regarding Article, "Aspirin: A Historical and Contemporary Therapeutic Overview" |journal=Circulation |year=2011 |volume=124 |issue=12 |pages=e332; author reply e333 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.111.038133 |pmid=21931098 |doi-access=free }}</ref> ان کان اڳ 1853ع ۾ ڪيمياگر [[شارل فريڊرڪ گيرارڊ]] دوا سوڊيم سيليسيليٽ کي [[ايسيٽائل ڪلورائيڊ]] سان عمل ڪرائي پهريون ڀيرو [[ايسيٽائل سيليسيلڪ تيزاب]] تيار ڪيو هو.<ref name="Jeffreys2008">{{cite book |last=Jeffreys |first=Diarmuid |date=2008 |title=Aspirin the remarkable story of a wonder drug |url=https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908213430/https://books.google.com/books?id=a9gkBwAAQBAJ |archive-date=8 September 2017 |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-1-59691-816-0 |pages=46–48}}</ref> چاليهن کان وڌيڪ سالن کان پوءِ، 1897ع ۾ [[فيلڪس هوفمان]] ساڳيو تيزاب تيار ڪيو، جيڪو سندس صورت ۾ ''[[اسپيريا]]'' ٻوٽي مان حاصل ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web |last1=Bayer AG |title=All About Aspirin and its History |url=https://www.bayer.com/en/products/aspirin}}</ref> 1899ع ۾ معلوم ٿيو ته هن تيزاب ۾ [[درد گهٽائيندڙ]] اثر موجود آهي. هوفمان جي ملازمت ڏيندڙ ڪمپني [[بائر]] ان تيزاب جو نالو ”[[اسپرين]]“ رکيو. تنهنڪري اسپرين جي دريافت جو بيد سان تعلق رڳو اڻسڌي طرح آهي. 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[ڊينيئل موئرمين]] آمريڪا جي مقامي ماڻهن پاران بيد جي ڪيترن استعمالن بابت رپورٽ ڏني. هڪ جديد ميداني رهنما ڪتاب دعويٰ ڪري ٿو ته آمريڪا جي مختلف علائقن جا مقامي ماڻهو بيد کي پنهنجن طبي علاجن جو بنيادي جزو سمجهندا هئا ۽ ان جي ڇل کي ڳلي جي سور ۽ تپ دق جهڙين بيمارين جي علاج لاءِ استعمال ڪندا هئا. ان ۾ وڌيڪ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته: ”ڪيترن حوالن ۾ ذڪر آهي ته مٿي جي سور ۽ ٻين سورن لاءِ بيد جي ڇل چٻاڙي ويندي هئي، جيڪا ظاهري طرح اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ اسپرين جي تياريءَ جي اڳڪٿي هئي." ===جديد طبي استعمال=== بيد جا جڙي ٻوٽين تي ٻڌل استعمال جديد دور تائين جاري رهيا آهن.<ref>European Medicines Agency (31 January 2017). [https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex Assessment report on Salix [various species including S. purpurea L., S. daphnoides Vill., S. fragilis L.], cortex Final]</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[موڊ گريو]] اڇي بيد (''Salix alba'') جي ڇل ۽ پيٺل پاڙ کي [[طاقت ڏيندڙ دوا|طاقت ڏيندڙ]]، وقفي وقفي سان ٿيندڙ بخار کي روڪيندڙ ۽ [[سڪڙيندڙ دوا|سڪڙيندڙ]] خاصيتن سبب استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪيو. هن ان کي بد هاضمي، پيٽ جي ڪيڙن، دائمي دستن ۽ پيچش جي علاج لاءِ تجويز ڪيو.<ref>{{cite book |last1=Grieve |first1=Maud |title=A Modern Herbal |date=1969 |publisher=Dorset Press |isbn=0-88029-921-5 |url=https://archive.org/details/modernherbalmedi0000grie/}}</ref> ٻين جڙي ٻوٽين جي ماهرن وانگر هن به بيد جي ڪنهن درد گهٽائيندڙ اثر جو ذڪر نه ڪيو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين اسپرين بابت ڄاڻ وڏي پيماني تي پکڙجي چڪي هئي. هوءَ [[ٽينن]] کي بيد جو فعال جزو سمجهندي هئي. اسپرين جي ايجاد کان گهڻو پوءِ اهو خيال سامهون آيو ته بيد جي ڇل هڪ اثرائتي سور گهٽائيندڙ دوا آهي.<ref>{{cite web |last1=Martyr |first1=Phillippa |editor-first1=Anna |editor-last1=Evangeli |title=Hippocrates and willow bark? What you know about the history of aspirin is probably wrong |date=18 October 2020 |doi=10.64628/AA.ga4ayhwa5 |url=https://theconversation.com/hippocrates-and-willow-bark-what-you-know-about-the-history-of-aspirin-is-probably-wrong-148087 |access-date=10 January 2022}}</ref><ref>{{cite web |last1=Propatier |first1=Stephen |title=The Mythology of Aspirin |work=Skeptoid |url=https://skeptoid.com/blog/2014/05/22/the-mythology-of-asprin/ |access-date=10 January 2022}}</ref> اهو خيال گهڻو ڪري ان غلط عقيدي تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو ته بيد ۾ خود اسپرين موجود آهي.<ref>{{cite book |last1=Bartram |first1=Thomas |title=The Encyclopedia of Herbal Medicine |date=1998}}</ref> اهڙا مضمون، جن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته آڳاٽن ماڻهن بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو، ''[[برٽش جرنل آف هيمٽالاجي]]'' جهڙن علمي رسالن ۾ پڻ ڇپيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Desborough |first1=M. J. R. |title=The aspirin story – from willow to wonder drug |journal=British Journal of Haematology |date=2017 |volume=177 |issue=5 |pages=674–683 |doi=10.1111/bjh.14520|pmid=28106908 |doi-access=free }}</ref> هاڻي ڪيترائي تحقيقي مقالا، ڪتاب ۽ مضمون اها دعويٰ ورجائين ٿا ته قديم ماڻهو بيد کي سور گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪندا هئا، ۽ ان مقصد لاءِ بيد تي ٻڌل ڪيترائي پيداوار پڻ وڪري لاءِ موجود آهن.<ref>{{cite web |last1=Mount Sinai Health System |title=Willow bark |url=https://www.mountsinai.org/health-library/herb/willow-bark |access-date=10 April 2022}}</ref> بيد جي ڇل ۾ سيليسن جي مقدار گهٽ هوندي آهي ۽ اها اسپرين کان مختلف طريقي سان ڪم ڪندي آهي. اها معدي کي نقصان پهچائڻ کان سواءِ نسبتاً نرم، پر وڌيڪ وسيع [[سوزش گهٽائيندڙ]] اثر فراهم ڪري سگهي ٿي، تنهن هوندي به اسپرين کان الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Vlachojannis |first1=J. |last2=Magora |first2=F.|last3=Chrubasik |first3=S.|title=Willow species and aspirin: different mechanism of actions |journal=Phytotherapy Research |date=2011 |volume=27 |issue=7 |pages=1102–1104 |doi=10.1002/ptr.3386 |pmid=21226125 }}</ref> [[يورپي اتحاد]] جي [[جڙي ٻوٽين وارين دوائن بابت ڪميٽي]] اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته بيد جي ڇل جا خشڪ عرق [[هيٺين چيلهه جو سور|هيٺين چيلهه جي سور]] جي مختصر مدي واري علاج لاءِ دوا طور استعمال ڪري سگهجن ٿا، ڇاڪاڻ⁠تہ طبي شاهديون انهن جي حفاظت ۽ اثرائتي هجڻ جي حمايت ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |date=31 December 2009 |title=Salicis cortex – herbal medicinal product |url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/salicis-cortex |access-date=20 June 2025 |website=European Medicines Agency }}</ref> ===چمڙي بابت استعمال=== جديد طب ۾ بيد جي عرق کي کائڻ يا پيئڻ واري صورت ۾ محدود علاجِي استعمال حاصل ٿيو آهي، پر چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ وارو استعمال وڌيڪ عام ٿي ويو آهي. ''سالڪس'' مان تيار ڪيل جڙي ٻوٽين وارين دوائن کي چمڙي تي لڳائڻ سان چمڙي جي رت جي رڳن، سج جي روشني سبب پيدا ٿيندڙ چمڙي جي پوڙهائپ، ۽ زخمن جي ڀرجڻ ۾ بهتري بابت ڪيترائي تحقيقي بيان موجود آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Jeon |first1=Suwon |last2=Yoon |first2=Sohyun |last3=Kim |first3=Yuna |last4=Shin |first4=Seoungwoo |last5=Ji |first5=Hyanggi |last6=Cho |first6=Eunae |last7=Park |first7=Deokhoon |last8=Jung |first8=Eunsun |date=2023 |title=The effect of Salix alba L. bark extract on dark circles in vitro and in vivo |journal=International Journal of Cosmetic Science |volume=45 |issue=5 |pages=636–646 |doi=10.1111/ics.12873 |pmid=37235713 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Ahn |first1=Si-young |last2=Kim |first2=Kyung Ah |last3=Lee |first3=Sullim |last4=Kim |first4=Ki Hyun |date=1 October 2024 |title=Potential skin anti-aging effects of main phenolic compounds, tremulacin and tremuloidin from Salix chaenomeloides leaves on TNF-α-stimulated human dermal fibroblasts |journal=Chemico-Biological Interactions |volume=402 |article-number=111192 |doi=10.1016/j.cbi.2024.111192 |pmid=39127184 |bibcode=2024CBI...40211192A }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Dou |first1=Jinze |last2=Ilina |first2=Polina |last3=Cruz |first3=Cristina D. |last4=Nurmi |first4=Denise |last5=Vidarte |first5=Paula Zegarra |last6=Rissanen |first6=Marja |last7=Tammela |first7=Päivi |last8=Vuorinen |first8=Tapani |date=8 November 2023 |title=Willow Bark-Derived Material with Antibacterial and Antibiofilm Properties for Potential Wound Dressing Applications |journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry |volume=71 |issue=44 |pages=16554–16567 |doi=10.1021/acs.jafc.3c00849 |pmc=10636761 |pmid=37104679 |bibcode=2023JAFC...7116554D }}</ref> بيد مان حاصل ٿيندڙ فينولي مرڪبن کي چمڙي تي سڌي طرح لڳائڻ سان اهي چمڙي جي خرد حياتياتي نظام ۽ انزائمن سان سڌو رابطو ڪن ٿا، جنهن سبب سندن علاجِي [[حياتي دستيابي]] وڌي ٿي. بيد جو عرق مٿي جي چمڙي تي موجود ''[[مالاسيزيا]]'' ڦڦوند خلاف استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن سان [[خشڪي]] ۽ سوزش گهٽائڻ ۾ نمايان اثر حاصل ٿيو آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Kalinowska |first1=Oliwia |last2=Maślana |first2=Julia |last3=Gilreath |first3=Andrea |date=19 March 2025 |title=The Treatment and Evaluation of Dandruff and Scalp Erythema with Fermented Salix purpurea Bark Extract |journal=Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology |language=English |volume=18 |pages=639–648 |doi=10.2147/CCID.S503915 |pmid=40129612 |pmc=11930920 |doi-access=free }}</ref> ===صنعتڪاري=== [[File:A Modern Cricket Bat.jpg|thumb|[[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]] روايتي طور بيد جي ڪاٺ مان ٺاهيا ويندا آهن.]] ممڪن آهي ته انسانن جون سڀ کان اوائلي تيار ڪيل شيون بيد مان ٺهيل هجن. بيد مان ٺهيل مڇيءَ جو هڪ ڄار 8300 ق.م. جي زماني سان واسطو رکي ٿو.<ref>[https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html The palaeoenvironment of the Antrea Net Find] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208074119/https://tuhat.halvi.helsinki.fi/portal/en/publications/the-palaeoenvironme%28878befb8-bd10-4bee-bc01-5038caeadfff%29.html |date=8 December 2015 }} The Department of Geography, [[هلسنڪي يونيورسٽي]]</ref> ٽوڪريون، مڇي ڦاسائڻ جا ڦندا، ٽارين مان ٺهيل [[لوڙهو|لوڙها]] ۽ [[ٽارين ۽ مٽيءَ جي اڏاوت|ٽارين ۽ مٽيءَ سان ٺهيل گهرن جون ڀتيون]] جهڙا بنيادي هٿرادو سامان بيد جي سنهين ۽ لچڪدار ٽارين مان اڻيو ويندو هو. اهڙيون ٽاريون اڪثر [[پولاڊنگ|ڇانٽيل]] وڻن مان حاصل ڪيون وينديون هيون. ويلز جي روايتي [[ڪوراڪل]] ٻيڙيءَ جي هڪ قسم جي ڍانچي ۾ به بيد استعمال ٿيندو آهي. بيد جون سنهيون يا چيريل ٽاريون اڻي [[وڪر]] ٺاهيو ويندو آهي، جنهن جي استعمال جي تاريخ تمام پراڻي آهي. بيد جي ڪاٺ نسبتاً لچڪدار هوندي آهي، تنهنڪري اڻڻ دوران ٻين ڪيترين ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ گهٽ چيربي يا ٽٽندي آهي، ۽ ٽوڪري سازيءَ ۾ ان کي تيز ڪنڊن جي چوڌاري به آسانيءَ سان موڙي سگهجي ٿو. بيد جي ڪاٺ مان [[دٻو|دٻا]]، [[ٻهارا]]، [[ڪرڪيٽ جو بيٽ|ڪرڪيٽ جا بيٽ]]، [[ٻار کڻڻ جو تختو|ٻارن جا کڻڻ وارا تختا]]، ڪرسيون ۽ ٻيو فرنيچر، [[گڏي|گڏيون]]، [[بيد جي بانسري|بيد جون بانسريون]]، [[جهنڊي جو ٿنڀو|ٿنڀا]]، [[ٻاڦ وارو گهر|ٻاڦ وارا گهر]]، رانديڪا، خراد تي ٺهندڙ شيون، اوزارن جا هٿيا، [[ڪاٺي ورق]]، ڇڙيون ۽ [[سيٽي|سيٽيون]] ٺاهيون وينديون آهن. ان کان سواءِ بيد جي ڪاٺ مان [[ٽينن]]، [[ريشو]]، ڪاغذ، [[رسو]] ۽ ڏوري پڻ تيار ڪري سگهجن ٿا. بيد کي [[ڊبل بيس]] ساز جي پٺين، پاسن ۽ اندرين تهن ٺاهڻ، ۽ بيس سازن جي مرمت لاءِ پٽيون ۽ بلاڪ ٺاهڻ ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ===باغباني=== بيد جي ڇل جو پاڻيءَ ۾ تيار ڪيل عرق يورپي اتحاد ۾ ڦڦوند مار دوا طور استعمال ڪيو ويندو آهي. بيد جي ڇل جي عرق کي يورپي اتحاد ۽ برطانيا ۾ ”بنيادي مادو“ طور منظور ڪيو ويو آهي، جيڪو انگورن، صوفن ۽ آڙوءَ جي فصلن ۾ اسڪيب، آڙوءَ جي پنن جي وڪڙجڻ واري بيماري ۽ سفوفِي ڦڦوند جي روڪٿام لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ===نقصانڪار ٻوٽو=== بيد جون پاڙون تمام پري تائين پکڙجن ٿيون ۽ نمي ڳولڻ ۾ انتهائي تيز ۽ جارحاڻي هونديون آهن؛ انهيءَ سبب رهائشي علائقن ۾ پوکڻ وقت اهي مسئلا پيدا ڪري سگهن ٿيون. بيد جون پاڙون [[فرينچ ڊرين]]، [[زرعي نيڪال جو نظام|نيڪال جا نظام]]، [[ويپنگ ٽائل]]، [[مقامي گندي پاڻيءَ جي نيڪال واري سهولت|سيپٽڪ نظام]]، [[برساتي پاڻيءَ جو نيڪال|برساتي نالا]] ۽ [[گندي پاڻيءَ جو نيڪال|سيوريج نظام]] بند ڪرڻ لاءِ مشهور آهن، خاص طور پراڻن [[پائپ (سيال جي منتقلي)#مواد|ٽائلن، ڪنڪريٽ يا سيرامڪ پائپن]] ۾. نوان [[پلاسٽڪ پائپ|پي وي سي سيوريج پائپ]] جوڙن وٽ گهڻو گهٽ رِسندا آهن، تنهنڪري اهي بيد جي پاڙن سبب پيدا ٿيندڙ مسئلن کان نسبتاً گهٽ متاثر ٿيندا آهن؛ ساڳي ڳالهه [[پاڻيءَ جي فراهمي]] وارن پائپن تي پڻ لاڳو ٿئي ٿي.<ref>[http://hort.ufl.edu/trees/SALSPPA.pdf Salix spp. UFL/edu], ''Weeping Willow'' Fact Sheet ST-576, Edward F. Gilman and Dennis G. Watson, [[گڏيل رياستن جي ٻيلي کاتي]]</ref><ref>"[http://www.extension.umn.edu/yardandgarden/YGLNews/YGLN-Oct0103.html#roots Rooting Around: Tree Roots] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120419055738/http://www.extension.umn.edu/yardandgarden/YGLNews/YGLN-Oct0103.html#roots |date=19 April 2012 }}", Dave Hanson, ''Yard & Garden Line News'' Volume 5 Number 15, [[مينيسوٽا يونيورسٽي ايڪسٽينشن]], 1 October 2003</ref> ===ٻيا استعمال=== [[File:Salix cinerea flowers-2.jpg|thumb|''[[سالڪس سينييريا]]'' جو نر ٻور، جنهن تي ماکيءَ جي مک ويٺل آهي]] [[File:Willow tree in spring, England.JPG|thumb|بهار جي مند ۾ بيد جو وڻ، انگلينڊ]] [[File:Willow species with Honeysuckle woodbine.JPG|thumb|[[لونيسيرا پيريڪليمينم|وڊبائن هني سڪل]] سان گڏ بيد جو وڻ]] [[File:Sandworm by Marco Casagrande @ Wenduine, Belgium.jpg|thumb|بيلجيم جي وينڊوئن واري وارياسي دڙن ۾ مڪمل طور بيد مان ٺاهيل فني تنصيب ”[[سينڊورم (فني تنصيب)|سينڊورم]]“]] * '''جنگي استعمال''': [[ٻي عالمي جنگ]] دوران برطانوي فوج پيراشوٽ لاءِ ٽوڪريون ٺاهڻ ۾ بيد جي ڪاٺ استعمال ڪندي هئي. بيد هلڪو ۽ مضبوط هجڻ سبب ان مان ڪنهن به شڪل جون ٽوڪريون ٺاهي سگهبيون هيون، جيڪي زمين تي ڪرڻ وقت ڌڪ برداشت ڪري سگهنديون هيون. برطانيا ۾ بيد جي ٽوڪرين جي سالياني پيداوار لڳ ڀڳ 2,000 ٽن هئي، جنهن ۾ 630 جي لڳ ڀڳ ٺاهيندڙ ۽ 7,000 ٽوڪري ساز ڪم ڪندا هئا.{{Citation needed|date=July 2024}} [[لارنس اوگلوي]]، جيڪو ٻوٽن جي بيمارين جو ماهر هو ۽ 1920ع واري ڏهاڪي ۾ [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] مان بيد جي بيمارين بابت ماسٽرز جو تحقيقي مقالو لکيو هئائين، [[برسٽل]] ڀرسان [[لانگ ايشٽن ريسرچ اسٽيشن]] ۾ ڪم ڪندو هو ۽ بيد جي وڻن توڙي انهن جي بيمارين بابت تحقيق ۾ وڏي پيماني تي شامل رهيو.<ref>{{cite web |url=http://www.wringtonsomerset.org.uk/archive/stottwillow.html |title=History of Willows at Long Ashton Research Station, Bristol |website=Wringtonsomerset.org.uk |access-date=1 June 2022}}</ref> * '''رڱائي''': بيد کي ڪپڙا رڱڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، خاص طور [[ڪيمونو]] ٺاهڻ ۾. ڪيمونو وڪرو ڪندڙ اداري [[گنزا موتوجي]] پاران هر سال [[تائيمي ايليمينٽري اسڪول]] جي پنجين درجي جي شاگردن لاءِ بيد سان رڱائي بابت سکيا جا ڪلاس ڪرايا ويندا آهن.<ref>{{Cite web|url=https://prtimes.jp/main/html/rd/p/000000006.000091730.html|title="銀座の柳"を使用した、銀座ならではの草木染 「『銀座の柳染』30周年記念展～いのちの輝き～」を銀座もとじにて開催|date=29 March 2024|website=プレスリリース・ニュースリリース配信シェアNo.1｜PR TIMES}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mainichi.jp/premier/business/articles/20180719/biz/00m/010/007000c|title=東京・銀座で「着物と柳」の伝統を継ぐ呉服店の奮闘 | 地域活性化の挑戦者たち | 櫻田弘文|website=毎日新聞「経済プレミア」}}</ref> * '''فن''': بيد مان [[ڪوئلو#فن|ڊرائنگ وارو ڪوئلو]] ٺاهيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Best Vine and Willow Charcoal for New Effects on the Page |url=https://www.artnews.com/art-news/product-recommendations/best-vine-and-willow-charcoal-1202689928/ |website=artnews.com |date=7 May 2021 |publisher=Art News |access-date=13 June 2023}}</ref> ان کان سواءِ جيئري بيد جي لچڪدار ٽارين کي گنبذن ۽ سرنگهن جهڙين شڪلين ۾ اڻي جيئرا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. بيد جي ٽارين مان ٽوڪريون، جانورن جا ٽن پاسن وارا مجسما ۽ ٻيون شڪليون پڻ اڻيون وينديون آهن. بيد جون ٽاريون باغن جي سينگار لاءِ آرائشي تختا، ستون نما اڏاوتون ۽ ٻيون خصوصيتون ٺاهڻ ۾ پڻ استعمال ٿينديون آهن. * '''توانائي''': بيد جي تيز واڌ سبب [[توانائيءَ واري ٻيلن]] جي نظام ۾ ان کي [[حياتي مادو]] يا [[حياتي ٻارڻ]] طور استعمال ڪرڻ بابت تجربا ۽ رياضياتي نمونا تيار ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite journal |title =Yield and spatial supply of bioenergy poplar and willow short-rotation coppice in the UK |journal =New Phytologist | volume =178 | issue =2 | pages =358–370 | year =2008 | doi =10.1111/j.1469-8137.2008.02396.x |last1=Aylott |first1=Matthew J. | pmid =18331429 | last2 =Casella | first2 =E | last3 =Tubby | first3 =I | last4 =Street | first4 =NR | last5 =Smith | first5 =P | last6 =Taylor | first6 =G | doi-access =free |bibcode =2008NewPh.178..358A }}</ref><ref>{{cite journal | title =Yield models for commercial willow biomass plantations in Sweden | journal =Biomass and Bioenergy | volume =32 | issue =9 | pages =829–837 | year =2008 | doi=10.1016/j.biombioe.2008.01.002 |author1=Mola-Yudego, Blas |author2=Aronsson, Pär.| bibcode =2008BmBe...32..829M }}</ref> ٻين ملڪن ۾ پڻ اهڙا پروگرام تيار ڪيا پيا وڃن، جن ۾ آمريڪا جو [[بيد حياتي مادو منصوبو]] ۽ برطانيا جو [[توانائي ڪوپيس منصوبو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.forestresearch.gov.uk/srcsite/INFD-5JPEYX |title=Forestresearch.gov.uk |publisher=Forestresearch.gov.uk |access-date=18 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090308053418/http://www.forestresearch.gov.uk/srcsite/INFD-5JPEYX |archive-date=8 March 2009 }}</ref> بيد کي [[ڪوئلو]] تيار ڪرڻ لاءِ پڻ پوکي سگهجي ٿو. * '''ماحوليات''': مستقبل ۾ بيد کي [[گندي پاڻي]] جي [[حياتي ڇاڻ]]، يعني [[ٻوٽن وسيلي آلودگي ختم ڪرڻ]] ۽ [[زمين جي بحالي]]، لاءِ استعمال ڪرڻ بابت تحقيق ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ اهو طريقو اڃا واپاري سطح تي قابلِ عمل ناهي.<ref>{{cite journal |last1=Guidi Nissim |first1=Werther |last2=Jerbi |first2=Ahmed |last3=Lafleur |first3=Benoit |last4=Fluet |first4=Rémy |last5=Labrecque |first5=Michel |title=Willows for the treatment of municipal wastewater: Performance under different irrigation rates |journal=Ecological Engineering |date=August 2015 |volume=81 |pages=395–404 |doi=10.1016/j.ecoleng.2015.04.067 |bibcode=2015EcEng..81..395G }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Guidi Nissim |first1=Werther |last2=Voicu |first2=Adela |last3=Labrecque |first3=Michel |title=Willow short-rotation coppice for treatment of polluted groundwater |journal=Ecological Engineering |date=January 2014 |volume=62 |pages=102–114 |doi=10.1016/j.ecoleng.2013.10.005 |bibcode=2014EcEng..62..102G }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Guidi |first1=Werther |last2=Kadri |first2=Hafssa |last3=Labrecque |first3=Michel |title=Establishment techniques to using willow for phytoremediation on a former oil refinery in southern Quebec: achievements and constraints |journal=Chemistry and Ecology |date=February 2012 |volume=28 |issue=1 |pages=49–64 |doi=10.1080/02757540.2011.627857 |bibcode=2012ChEco..28...49G }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Guidi Nissim |first1=Werther |last2=Palm |first2=Emily |last3=Mancuso |first3=Stefano |last4=Azzarello |first4=Elisa |title=Trace element phytoextraction from contaminated soil: a case study under Mediterranean climate |journal=Environmental Science and Pollution Research |date=March 2018 |volume=25 |issue=9 |pages=9114–9131 |doi=10.1007/s11356-018-1197-x |pmid=29340860 |bibcode=2018ESPR...25.9114G }}</ref> بيد جا وڻ نديءَ جي ڪنارن کي مضبوط ڪرڻ، [[حياتي انجنيئرنگ]]، [[ڍلان جي استحڪام|ڍلانن کي مستحڪم ڪرڻ]]، [[مٽي]] جي [[ڪٽاءُ]] تي ضابطو آڻڻ، پناهه ڏيندڙ وڻن جي پٽي ۽ [[واڙو روڪ|هوائن کي روڪيندڙ پٽي]] ٺاهڻ، ۽ جهنگلي جيوت لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندا آهن. بيد جا وڻ اڪثر وهندڙ پاڻيءَ جي ڪنارن تي پوکيا ويندا آهن، جيئن سندن پاڻ ۾ ڳنڍيل پاڙون پاڻيءَ جي وهڪري کان ڪنارن کي بچائين. بيد جون پاڙون اڪثر انهن مان نڪرندڙ ٿڙ کان به وڏيون هونديون آهن. * '''کاڌو''': ماضيءَ ۾ غريب ماڻهو ڪڏهن ڪڏهن بيد جا [[ٻور]] پچائي ڳاڙهو لُٻ ٺاهيندا ۽ کائيندا هئا.<ref name="Hageneder-2001">Hageneder, Fred (2001). ''The Heritage of Trees''. Edinburgh : Floris. {{ISBN|0-86315-359-3}}. p.172</ref> بيد جي اندرين ڇل کي ڪچو يا پچائي کائي سگهجي ٿو؛ ساڳيءَ طرح ان جا جوان پن ۽ زمين هيٺ وڌندڙ نرم ٽاريون پڻ کائڻ لائق آهن.<ref name="Angier-1974">{{Cite book|last=Angier|first=Bradford|url=https://archive.org/details/fieldguidetoedib00angi/page/248/mode/2up|title=Field Guide to Edible Wild Plants|publisher=Stackpole Books|year=1974|isbn=0-8117-0616-8|location=Harrisburg, PA|page=248|oclc=799792|author-link=Bradford Angier}}</ref> ==ثقافت== بيد انهن [[چار جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي يهودين جي ڏڻ [[سڪوٽ]]، جنهن کي خيمن جو ڏڻ پڻ چيو وڃي ٿو، سان لاڳاپيل آهن؛ ان جو ذڪر احبار 23:40 ۾ ٿيل آهي. سڪوٽ جي ستين ڏينهن [[هوشانا ربا]] تي عبادتگاهه جي رسمن دوران بيد جون ٽاريون استعمال ڪيون وينديون آهن. [[ٻڌ ڌرم]] ۾ بيد جي ٽاري [[گوان ين]]، يعني رحم ۽ ڪرم واري ''[[ٻوڌي ستو]]''، جي اهم نشانين مان هڪ آهي.{{citation needed|date=August 2022}} گوان ين جي روايتي تصويرن ۾ کيس اڪثر ڪنهن پٿر تي ويٺل ڏيکاريو ويندو آهي، جڏهن ته سندس ڀرسان پاڻيءَ سان ڀريل گلدان ۾ بيد جي ٽاري رکيل هوندي آهي. آرتھوڊوڪس گرجا گهر [[کجين جي آچر]] جي رسمن ۾ کجين جي ٽارين بدران اڪثر بيد جون ٽاريون استعمال ڪندا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.churchyear.net/palmsunday.html |title=ChurchYear.net |publisher=ChurchYear.net |access-date=18 December 2011}}</ref> چين ۾ ڪجهه ماڻهو قبرن جي صفائي واري ڏينهن، يعني [[چنگ منگ ڏڻ]] تي، پاڻ سان بيد جون ٽاريون کڻندا آهن. بيد جون ٽاريون دروازن يا گهرن جي مُک دروازن تي پڻ لڳايون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ماڻهن جو عقيدو آهي ته اهي چنگ منگ دوران گهمندڙ بدروحن کي پري رکن ٿيون. ڏند ڪٿا موجب چنگ منگ جي ڏڻ تي هيٺئين جهان جو حڪمران مئلن جي روحن کي ڌرتيءَ تي موٽڻ جي اجازت ڏيندو آهي. جيئن ته انهن جي موجودگي هميشه ڀليڪار جوڳي نه هوندي آهي، تنهنڪري بيد جون ٽاريون انهن کي پري رکڻ لاءِ لڳايون وينديون آهن.<ref>{{Cite book|title=Social Life of the Chinese|last=Doolittle|first=Justus|publisher=Routledge|year=2002|isbn=978-0-7103-0753-8|orig-date=1876}}</ref> [[تائو مت|تائو مت]] جون جادوگريون مئلن جي روحن سان رابطو ڪرڻ لاءِ بيد جي ڪاٺ مان ٺهيل هڪ ننڍڙي مورتي استعمال ڪنديون آهن. اها مورتي هيٺئين جهان ڏانهن موڪلي ويندي آهي، جتي اهو سمجهيو ويندو آهي ته بي جسم روح ان ۾ داخل ٿئي ٿو، ۽ واپس اچڻ کان پوءِ زنده مائٽن کي گهربل ڄاڻ ڏئي ٿو.<ref name=Dore>{{Cite book|title=Researches into Chinese Superstitions|last1=Doré |first1=Henri |translator-last=Kennelly |translator-first1=M.|year=1914|publisher=Tusewei Press, Shanghai |volume=I |page=2}}</ref> بيد اوڀر ايشيا جي ڪيترين قومن جي ثقافتن ۾ هڪ مشهور موضوع آهي، خاص طور چين ۽ جاپان جي قلم ۽ مس سان ٺهيل تصويرن ۾. [[جوسون گهراڻو|جوسون گهراڻي]] جي وچئين دور ۾ رهندڙ هانگ رانگ نالي هڪ ''[[گيسينگ]]''، يعني ڪوريائي [[درٻاري عورت]]، ”شام جي مينهن ۾ بيد جي ڀرسان“ نالي نظم لکيو، جيڪو هن پنهنجي وڇڙندڙ محبوب چوئي گيونگ چانگ کي ڏنو.<ref>{{cite news|url=http://www.arirang.co.kr/Tv/TSymbols_Archive.asp?PROG_CODE=TVCR0271&view_cont_seq=4&code=St1&sys_lang=Eng|publisher=Arirang TV|title=The Forest of Willows in Our Minds|date=20 August 2007|access-date=10 September 2007|archive-date=14 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014211840/http://arirang.co.kr/Tv/TSymbols_Archive.asp?PROG_CODE=TVCR0271&view_cont_seq=4&code=St1&sys_lang=Eng}}</ref> هانگ رانگ لکيو: <blockquote>... مان تنهنجي بستري ڀرسان بيد بڻجي رهنديس.</blockquote>جاپاني روايت ۾ بيد جو لاڳاپو ڀوتن سان آهي. عام عقيدو آهي ته جتي بيد جو وڻ وڌندو آهي، اتي ڀوت ظاهر ٿيندو آهي. بيد جا وڻ لوڪ ڪهاڻين ۽ ڏند ڪٿائن ۾ پڻ گهڻو ذڪر ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.controverscial.com/Willow.htm |title=In Worship of Trees by George Knowles: Willow |access-date=14 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080210033640/http://www.controverscial.com/Willow.htm |archive-date=10 February 2008 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.treesforlife.org.uk/forest/mythfolk/willow.html |title=Mythology and Folklore of the Willow |access-date=14 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080215235323/http://www.treesforlife.org.uk/forest/mythfolk/willow.html |archive-date=15 February 2008 }}</ref> انگريزي لوڪ روايت ۾ بيد کي هڪ خوفناڪ وڻ سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پاڻ کي پاڙن سميت زمين مان ڪڍي [[ڳالهائيندڙ وڻ|مسافرن جو پيڇو]] ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو.<ref>{{Cite book |last1=Briggs |first1=Katharine Mary |author-link1=Katharine Mary Briggs |date=1969 |title=The fairies in English tradition and literature |url=https://archive.org/details/fairiesinenglish0000brig |url-access=registration |edition=2nd impression |location=[Chicago] |publisher=University of Chicago Press |page=83 |isbn=978-0-226-07491-7 |oclc=225300011 |access-date=7 March 2026}}</ref> [[ويمينل ٽڪري]]، جيڪا [[روم جون ست ٽڪريون|روم جي ستن ٽڪرين]] مان هڪ آهي، پنهنجو نالو لاطيني لفظ ''viminia'' مان ورتو آهي، جيڪو بيد جي سنهين لچڪدار ٽارين لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[هانس ڪرسچن اينڊرسن]] ”بيد جي وڻ هيٺان“ نالي هڪ ڪهاڻي لکي، جيڪا 1853ع ۾ ڇپي. ان ڪهاڻيءَ ۾ ٻار هڪ اهڙي وڻ کان سوال ڪن ٿا، جنهن کي هو ”بيد پيءُ“ چون ٿا، جڏهن ته ان سان گڏ هڪ ٻي هستي ”[[ايلڊر ماءُ]]“ پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web|url=http://hca.gilead.org.il/under_wi.html |title=Under The Willow Tree |publisher=Hca.gilead.org.il |date=13 December 2007 |access-date=18 December 2011}}</ref> ”سائو بيد“ هڪ [[ڪائيدان (ماورائي نفسيات)|جاپاني ڀوتن جي ڪهاڻي]] آهي، جنهن ۾ هڪ نوجوان سامورائي ”سائو بيد“ نالي عورت سان محبت ڪري ويهي ٿو، جنهن جو هڪ بيد جي وڻ سان گهرو روحاني تعلق هوندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.spiritoftrees.org/green-willow |title=Green Willow |publisher=Spiritoftrees.org |access-date=18 December 2011}}</ref> ”بيد جي زال“ پڻ اهڙي ئي نوعيت جي هڪ ٻي ڪهاڻي آهي.<ref>{{Cite web|url=http://live-artist.com/fairytales/willow.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080518073112/http://live-artist.com/fairytales/willow.html|title=The Willow Wife|archive-date=18 May 2008}}</ref> ”بيد جي وڻ جي دانائي“ [[اوسيج قوم]] جي هڪ ڪهاڻي آهي، جنهن ۾ هڪ نوجوان بيد جي وڻ کان پنهنجي سوالن جا جواب گهري ٿو ۽ ڳالهه ٻولهه دوران وڻ کي ”ڏاڏا“ چئي مخاطب ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://tweedsblues.net/theparables/osage.html |title=Wisdom of the Willow Tree |publisher=Tweedsblues.net |access-date=18 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110929080553/http://tweedsblues.net/theparables/osage.html |archive-date=29 September 2011}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} opvk9jm83hlvfzrf8jqn1skxivekomt 0 40291 400005 109011 2026-07-31T16:08:03Z Memon2025 21315 /* */ 400005 wikitext text/x-wiki جدت (Modernity) جي اصطلاحي معنيٰ موجب، ’جدت‘ شعر ۾ جدت، اُها خاصيت آهي، جنهن مطابق، شعر ۾ نوان نوان لفظ ۽ موزون [[تشبيھ|تشبيهون]] آيل هجن ۽ [[ڪلام]] ڪاريگريءَ جي فن سان مالا مال هجي، ۽ موضوع پڻ نئون هجي، جيئن اُن مان [[جوش]] ۽ [[جذبو|جذبي]] جون جهلڪيون ظاهر ٿين ۽ روح کي تازگي يا فرحت اچي. <ref name="autogenerated1">.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> ==نالو ۽ معنيَ== ’جدت‘ [[عربي]] ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي، ’تازگي، نئون ٿيڻ.<ref name="autogenerated1" /> انگريزيءَ جو لفظ ماڊرنٽي modernity [[لاطيني]] ٻوليءَ جي لفظ مارڊنس modernus مان نڪتل آهي جيڪو ھڪ ظرف موڊو modo مان نڪتل جنھن جي معني آهي "بلڪل ھاڻي". ڇھين صدي عيسويءَ جو رومي سياستدانن [[ڪاسيئوڊوروس]] (Cassiodorus) پھريون ليکڪ آھي جنھن سڀ کان اول پنھنجي دؤر جي لاءِ لفظ ماڊرنس يعني ماڊرن استعمال ڪيو. <ref>{{(O'Donnell 1979, 235 n9)}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} ls193ioy1xdxkc8fezi5yuiyuhbsy5l 400007 400005 2026-07-31T16:08:52Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[جدت]] کي [[جدت (ادب)]] ڏانھن چوريو 400005 wikitext text/x-wiki جدت (Modernity) جي اصطلاحي معنيٰ موجب، ’جدت‘ شعر ۾ جدت، اُها خاصيت آهي، جنهن مطابق، شعر ۾ نوان نوان لفظ ۽ موزون [[تشبيھ|تشبيهون]] آيل هجن ۽ [[ڪلام]] ڪاريگريءَ جي فن سان مالا مال هجي، ۽ موضوع پڻ نئون هجي، جيئن اُن مان [[جوش]] ۽ [[جذبو|جذبي]] جون جهلڪيون ظاهر ٿين ۽ روح کي تازگي يا فرحت اچي. <ref name="autogenerated1">.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> ==نالو ۽ معنيَ== ’جدت‘ [[عربي]] ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي، ’تازگي، نئون ٿيڻ.<ref name="autogenerated1" /> انگريزيءَ جو لفظ ماڊرنٽي modernity [[لاطيني]] ٻوليءَ جي لفظ مارڊنس modernus مان نڪتل آهي جيڪو ھڪ ظرف موڊو modo مان نڪتل جنھن جي معني آهي "بلڪل ھاڻي". ڇھين صدي عيسويءَ جو رومي سياستدانن [[ڪاسيئوڊوروس]] (Cassiodorus) پھريون ليکڪ آھي جنھن سڀ کان اول پنھنجي دؤر جي لاءِ لفظ ماڊرنس يعني ماڊرن استعمال ڪيو. <ref>{{(O'Donnell 1979, 235 n9)}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} ls193ioy1xdxkc8fezi5yuiyuhbsy5l 400010 400007 2026-07-31T16:10:27Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 400010 wikitext text/x-wiki جدت (Modernity) جي اصطلاحي معنيٰ موجب، ’جدت‘ شعر ۾ جدت، اُها خاصيت آهي، جنهن مطابق، شعر ۾ نوان نوان لفظ ۽ موزون [[تشبيھ|تشبيهون]] آيل هجن ۽ [[ڪلام]] ڪاريگريءَ جي فن سان مالا مال هجي، ۽ موضوع پڻ نئون هجي، جيئن اُن مان [[جوش]] ۽ [[جذبو|جذبي]] جون جهلڪيون ظاهر ٿين ۽ روح کي تازگي يا فرحت اچي. <ref name="autogenerated1">.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> ==نالو ۽ معنيَ== ’جدت‘ [[عربي]] ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي، ’تازگي، نئون ٿيڻ.<ref name="autogenerated1" /> انگريزيءَ جو لفظ ماڊرنٽي modernity [[لاطيني]] ٻوليءَ جي لفظ مارڊنس modernus مان نڪتل آهي جيڪو ھڪ ظرف موڊو modo مان نڪتل جنھن جي معني آهي "بلڪل ھاڻي". ڇھين صدي عيسويءَ جو رومي سياستدانن [[ڪاسيئوڊوروس]] (Cassiodorus) پھريون ليکڪ آھي جنھن سڀ کان اول پنھنجي دؤر جي لاءِ لفظ ماڊرنس يعني ماڊرن استعمال ڪيو. <ref>{{(O'Donnell 1979, 235 n9)}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ادب]] ek5662kozzljdlpr5zjlmsim9ol70vj 400012 400010 2026-07-31T16:11:23Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 400012 wikitext text/x-wiki جدت (Modernity) جي اصطلاحي معنيٰ موجب، ’جدت‘ شعر ۾ جدت، اُها خاصيت آهي، جنهن مطابق، شعر ۾ نوان نوان لفظ ۽ موزون [[تشبيھ|تشبيهون]] آيل هجن ۽ [[ڪلام]] ڪاريگريءَ جي فن سان مالا مال هجي، ۽ موضوع پڻ نئون هجي، جيئن اُن مان [[جوش]] ۽ [[جذبو|جذبي]] جون جهلڪيون ظاهر ٿين ۽ روح کي تازگي يا فرحت اچي. <ref name="autogenerated1">.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> ==نالو ۽ معنيَ== ’جدت‘ [[عربي]] ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي، ’تازگي، نئون ٿيڻ.<ref name="autogenerated1" /> انگريزيءَ جو لفظ ماڊرنٽي modernity [[لاطيني]] ٻوليءَ جي لفظ مارڊنس modernus مان نڪتل آهي جيڪو ھڪ ظرف موڊو modo مان نڪتل جنھن جي معني آهي "بلڪل ھاڻي". ڇھين صدي عيسويءَ جو رومي سياستدانن [[ڪاسيئوڊوروس]] (Cassiodorus) پھريون ليکڪ آھي جنھن سڀ کان اول پنھنجي دؤر جي لاءِ لفظ ماڊرنس يعني ماڊرن استعمال ڪيو. <ref>{{(O'Donnell 1979, 235 n9)}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جدت (ادب)]] [[زمرو:ادب]] 0430mmxnianc8tcex0v04pr49quaz1b 0 41689 399972 255696 2026-07-31T14:41:28Z Intisar Ali 8681 /* */ 399972 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = نصرت خان | image = | caption = | office = سنڌ جو گورنر | monarch = [[سلطان جلال الدين خلجي]] | appointed_by = [[سلطان جلال الدين خلجي]] | predecessor = | successor = | term_start = 1296ع | term_end = | nationality = خلجي سلطنت | occupation = فوجي سپهه سالار، گورنر }} '''نصرت خان''' [[خلجي سلطنت]] جو هڪ فوجي سالار ۽ عملدار هو، جنهن کي [[سلطان جلال الدين خلجي]] 1296ع ۾ [[سنڌ]] جو گورنر مقرر ڪيو. هو پنهنجي مقرري دوران [[ارڪلي خان]] جي نگراني هيٺ سنڌ جي انتظامي معاملن جو ذميوار رهيو.<ref name="Qadoosi">{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html |title=سنڌ جي تاريخ |last=قدوسي |first=اعجاز الحق |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |year=2007 |language=سنڌي }}</ref> == پسمنظر == سلطان جلال الدين خلجي 1296ع ۾ لاهور پهچي پنهنجي وچين پٽ [[ارڪلي خان]] کي [[ملتان]] ۽ [[اچ]] جو گورنر مقرر ڪيو، جڏهن ته نصرت خان کي سنڌ جي حڪومت سونپي وئي، جيڪا ارڪلي خان جي نگراني هيٺ هلندي هئي. ارڪلي خان پنهنجي دور ۾ ٻه ڀيرا سنڌ آيو، جتي هن باغين کي شڪست ڏئي سنڌ جي سرحدن کي وڌيڪ مستحڪم ڪيو.<ref name="Qadoosi"/> ساڳئي دور ۾ [[ملڪ ڇجو]] (ڪشلي خان) هندو اميرن جي همٿائڻ تي سلطان جلال الدين خلاف بغاوت ڪئي. هن ''مغيث الدين'' جو لقب اختيار ڪري ڪڙه ۾ پنهنجي حڪومت جو اعلان ڪيو ۽ سڪو ۽ خطبو پنهنجي نالي سان جاري ڪرايو. سلطان جلال الدين پنهنجي پٽ ارڪلي خان سان گڏ بغاوت جي خاتمي لاءِ روانو ٿيو. ملڪ ڇجو مقابلي کان اڳ ئي ڀڄي ويو، پر گرفتار ٿي سلطان جي حضور ۾ پيش ڪيو ويو، جنهن کيس ملتان ۾ نظر بند رکڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Qadoosi"/> ملڪ ڇجو جي برطرفي کان پوءِ [[علاؤ الدين خلجي]] کي ڪڙه جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ هن ديوگري (دکن) تي ڪامياب مهم هلائي وڏي مقدار ۾ سون، چاندي، موتي، جواهر ۽ ٻيو مال حاصل ڪيو، پر ان مان شاهي خزاني جو حصو نه موڪليائين. جڏهن سلطان جلال الدين ساڻس ملاقات لاءِ روانو ٿيو ته 17 رمضان 695هه (1296ع) تي ڪڙه ۽ مانڪپور جي وچ ۾ علاؤ الدين خلجي کيس قتل ڪري اقتدار تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Qadoosi"/> سلطان جلال الدين جي دور ۾ ڪيترائي عالم ۽ فاضل سرڪاري عهدن تي مقرر هئا. انهن ۾ سنڌ سان تعلق رکندڙ عالم [[جلال الدين بکري]] پڻ شامل هو، جيڪو ''مستوفي الممالڪ'' جي عهدي تي فائز هو.<ref name="Qadoosi"/> == علاؤ الدين خلجي جي دور ۾ == سلطان علاؤ الدين خلجي تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي ڀاءُ الماس بيگ کي ''الغ خان'' ۽ ملڪ نصرت جليسري کي ''نصرت خان'' جو لقب عطا ڪيو.<ref name="Qadoosi2">{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page14.html |title=سنڌ جي تاريخ |last=قدوسي |first=اعجاز الحق |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |year=2007 |language=سنڌي }}</ref> ساڳئي سال علاؤ الدين خلجي الغ خان ۽ نصرت خان کي لشڪر سميت [[ملتان]] موڪليو ته جيئن ارڪلي خان جي مزاحمت ختم ڪئي وڃي. ٻنهي فوجن ملتان جي قلعي جو ٻه مهينا گهيرو جاري رکيو، جنهن کان پوءِ شهر وارن ۽ ڪوتوال صلح جي درخواست ڪئي. نتيجي ۾ ارڪلي خان ۽ سندس ڀاءُ رڪن الدين گرفتار ڪري دهلي روانا ڪيا ويا.<ref name="Qadoosi2"/> دهلي ويندي سلطان علاؤ الدين جي حڪم تي ابوهر ڀرسان ارڪلي خان ۽ رڪن الدين جون اکيون گرم سرائي سان ڦيرائي انڌيون ڪيون ويون. بعد ۾ احمد چپ، الغوزي ۽ ٻين اميرن سان پڻ ساڳيو سلوڪ ڪيو ويو ۽ انهن کي گواليار ۽ ٻين قلعن ۾ قيد رکيو ويو.<ref name="Qadoosi2"/> == حوالا == {{حوالا}} ==وڌيڪ تفصيل== تاريخ مبارڪ شاهي ۾ آهي ته سلطان جلال الدين جي حڪومت جي ٻي سال املڪ ڇجو (ڪشلي خان) کي هندو صلاحڪارن برغلايو ته خاندان بلبني مان هجڻ ڪري تخت جا مالڪ توهان آهيو، خلجي ڪير ٿيندا آهن اوهان جي حق تي ڌاڙو هڻڻ وارا!؟ اها ڳالهه ملڪ ڇجو جي دل ۾ کپي ويئي. هيڏانهن اودهه جو صوبيدار حاتم خان به ملڪ ڇجو جو هم خيال ٿي بيٺو. ملڪ ڇجو ڪڙه ۾ شاهي تاج پنهنجي مٿي تي رکي مغيث الدين لقب اختيار ڪري پنهنجي بادشاهيءَ جو اعلان ڪيو ۽ اودهه جي علائقي ڪڙهه ۾ پنهنجو سڪو ۽ خطبو جاري ڪيائين. 92 ــ 1291ع ۾ هو هندن جو وڏو ڪٽڪ وٺي دهلي ڏانهن وڌيو. هيڏانهن سلطان جلال الدين به پٽ ارڪلي خان سوڌي شاهي لشڪر سان دهلي مان مقابلي لاءِ نڪتو ۽ پٽ کي جوانن جو جٿو ڏئي ڪري ويهه ٻاويهه ميل اڳيان هلڻ لاءِ چيائين. بدايون کان اڳي ملڪ ڇجو، ارڪلي خان سان وڙهڻ جي همت ساري نه سگهيو ۽ ڀڄي وڃي ڪنهن ڀرسان واري ڳوٺ ۾ لڪيو اتان جي سردار کيس پڪڙي ڪري سلطان جلال الدين جي خدمت ۾ پيش ڪيو. سلطان ملڪ ڇجو کي ملتان موڪلي حڪم ڏنو ته هن کي نظربنديءَ ۾ ڪنهن به قسم جي تڪليف نه ڏني وڃي.سلطان جلال الدين ملڪ ڇجو کان پوءِ ڪڙهه جي صوبيداري پنهنجي ڀائٽيي ۽ ڄاٽي علاؤ الدين خلجي کي ڏني. علاؤ الدين پنهنجي زال ۽ سس کان بيزار رهندو هو ۽ خاص ڪري سس کان ته ڏاڍو چڙيل هوندو هو. هو جڏهن ڪڙهه ۾ پهتو ته ساڳيائي هندو سردار جن ملڪ ڇجو کي برغلايو هو هن جي ويجهو ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ ته انهن کي علاؤ الدين جي زال ۽ سس کان بيزاريءَ جي خبر پئجي چُڪي هئي. انهن علاؤ الدين کي يقين ڏياريو ته ملڪ ڇجو وٽ مال ۽ مڻيا نه هئا، جنهن جي ڪري ناڪام ٿيو، پر هو اقتدار آسانيءَ سان ماڻي سگهي ٿو. نيٺ اهي پنهنجي اٽڪل ۾ ڪامياب ويا. 96 ــ 1291ع علاؤ الدين ديوگري (دکن) جو گهيرو ڪري راجا رام ديو کان ڇهه سؤ مڻ سون، هڪ هزار مڻ چاندي، ست مڻ موتي، ٻه مڻ مڻيا، چار هزار ريشمي ڪپڙن جا ٿان ۽ رياست مان ايلجپور جو علائقو وصول ڪيو پر ان مان شاهي خزاني جو ڀاڱو نه موڪليائين. سلطان جلال الدين کي جڏهن ديوگريءَ جي سوڀ جي خبر پيئي ته پاڻ علاؤ الدين سان ملڻ لاءِ نڪتو. 17 رمضان 695ھ (1296ع) تي جڏهن ڪڙهه ۽ مانڪپور جي وچ ۾ گنگا درياءُ جي ڪپ پهتو ته سندس ڀائٽي علاؤ الدين خلجي حملو ڪري ماري وڌو. سلطان جلال الدين جي دؤر ۾ جيڪي عالم ۽ فاضل مختلف عهدن تي هئا تن ۾ اسان کي سنڌ جي هڪ عالم جلال الدين بکري جو نالو به ملي ٿو جيڪو مستوفي الممالڪ هو.<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>سلطان علاؤالدين 1295 ۾ تاج پنهنجي مٿي تي رکي پنهنجي ڀاءُ الماس بيگ کي الغ خان ۽ ملڪ نصرت جليسري کي نصرت خان جو خطاب ڏنو. انهيءَ سال سلطان علاؤ الدين پنهنجي ڀاءُ الغ خان ۽ هڪ سردار ظفر خان (الب خان) کي لشڪر سان گڏ ارڪلي خان جي مقابلي لاءِ ملتان موڪليو.ملتان پهچي انهن قلعي جو گهيرو ڪيو ۽ ٻه مهينا سانڌي ويٺا رهيا. آخر شهر وارن ۽ ملتان جي ڪوتوال مجبور ٿي صلح جي درخواست ڪئي. سلطان جلال الدين جي ٻنهي پٽن ارڪلي خان ۽ رڪن الدين کي گرفتار ڪري دهلي روانو ڪيو ويو، اڃا ابوهر وٽ پهتا ته سلطان علاؤ الدين جو حڪم پهتو ته ٻنهي ڀائرن جي اکين ۾ گرم سرائي ڦيري وڃي. الب خان ٻنهي ڀائرن کي هانسي ڪوتوال حوالي ڪري پاڻ دهلي آيو. اهڙي طرح ٻنهي ڀائرن ۽ سلطان رڪن الدين جي سردارن احمد چپ ۽ الغوزي جي اکين ۾ به گرم سرائي ڦيري انڌو ڪري گواليار قلعي جي جيل خاني موڪليو ويو. ازانسواءِ ارڪلي خان جي اميرن ۽ سردرن کي به انڌو ڪري ڪهرام اماڻيو ويو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page14.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==خلجي گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست== {{خلجي گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} 7tjkycpmkp1q9p4oeh7jx3cnqtxkb1a 399973 399972 2026-07-31T14:41:56Z Intisar Ali 8681 399973 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = نصرت خان | image = | caption = | office = سنڌ جو گورنر | monarch = [[سلطان جلال الدين خلجي]] | appointed_by = [[سلطان جلال الدين خلجي]] | predecessor = | successor = | term_start = 1296ع | term_end = | nationality = خلجي سلطنت | occupation = فوجي سپهه سالار، گورنر }} '''نصرت خان''' [[خلجي سلطنت]] جو هڪ فوجي سالار ۽ عملدار هو، جنهن کي [[سلطان جلال الدين خلجي]] 1296ع ۾ [[سنڌ]] جو گورنر مقرر ڪيو. هو پنهنجي مقرري دوران [[ارڪلي خان]] جي نگراني هيٺ سنڌ جي انتظامي معاملن جو ذميوار رهيو.<ref name="Qadoosi">{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html |title=سنڌ جي تاريخ |last=قدوسي |first=اعجاز الحق |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |year=2007 |language=سنڌي }}</ref> == پسمنظر == سلطان جلال الدين خلجي 1296ع ۾ لاهور پهچي پنهنجي وچين پٽ [[ارڪلي خان]] کي [[ملتان]] ۽ [[اچ]] جو گورنر مقرر ڪيو، جڏهن ته نصرت خان کي سنڌ جي حڪومت سونپي وئي، جيڪا ارڪلي خان جي نگراني هيٺ هلندي هئي. ارڪلي خان پنهنجي دور ۾ ٻه ڀيرا سنڌ آيو، جتي هن باغين کي شڪست ڏئي سنڌ جي سرحدن کي وڌيڪ مستحڪم ڪيو.<ref name="Qadoosi"/> ساڳئي دور ۾ [[ملڪ ڇجو]] (ڪشلي خان) هندو اميرن جي همٿائڻ تي سلطان جلال الدين خلاف بغاوت ڪئي. هن ''مغيث الدين'' جو لقب اختيار ڪري ڪڙه ۾ پنهنجي حڪومت جو اعلان ڪيو ۽ سڪو ۽ خطبو پنهنجي نالي سان جاري ڪرايو. سلطان جلال الدين پنهنجي پٽ ارڪلي خان سان گڏ بغاوت جي خاتمي لاءِ روانو ٿيو. ملڪ ڇجو مقابلي کان اڳ ئي ڀڄي ويو، پر گرفتار ٿي سلطان جي حضور ۾ پيش ڪيو ويو، جنهن کيس ملتان ۾ نظر بند رکڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Qadoosi"/> ملڪ ڇجو جي برطرفي کان پوءِ [[علاؤ الدين خلجي]] کي ڪڙه جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ هن ديوگري (دکن) تي ڪامياب مهم هلائي وڏي مقدار ۾ سون، چاندي، موتي، جواهر ۽ ٻيو مال حاصل ڪيو، پر ان مان شاهي خزاني جو حصو نه موڪليائين. جڏهن سلطان جلال الدين ساڻس ملاقات لاءِ روانو ٿيو ته 17 رمضان 695هه (1296ع) تي ڪڙه ۽ مانڪپور جي وچ ۾ علاؤ الدين خلجي کيس قتل ڪري اقتدار تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Qadoosi"/> سلطان جلال الدين جي دور ۾ ڪيترائي عالم ۽ فاضل سرڪاري عهدن تي مقرر هئا. انهن ۾ سنڌ سان تعلق رکندڙ عالم [[جلال الدين بکري]] پڻ شامل هو، جيڪو ''مستوفي الممالڪ'' جي عهدي تي فائز هو.<ref name="Qadoosi"/> == علاؤ الدين خلجي جي دور ۾ == سلطان علاؤ الدين خلجي تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي ڀاءُ الماس بيگ کي ''الغ خان'' ۽ ملڪ نصرت جليسري کي ''نصرت خان'' جو لقب عطا ڪيو.<ref name="Qadoosi2">{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page14.html |title=سنڌ جي تاريخ |last=قدوسي |first=اعجاز الحق |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |year=2007 |language=سنڌي }}</ref> ساڳئي سال علاؤ الدين خلجي الغ خان ۽ نصرت خان کي لشڪر سميت [[ملتان]] موڪليو ته جيئن ارڪلي خان جي مزاحمت ختم ڪئي وڃي. ٻنهي فوجن ملتان جي قلعي جو ٻه مهينا گهيرو جاري رکيو، جنهن کان پوءِ شهر وارن ۽ ڪوتوال صلح جي درخواست ڪئي. نتيجي ۾ ارڪلي خان ۽ سندس ڀاءُ رڪن الدين گرفتار ڪري دهلي روانا ڪيا ويا.<ref name="Qadoosi2"/> دهلي ويندي سلطان علاؤ الدين جي حڪم تي ابوهر ڀرسان ارڪلي خان ۽ رڪن الدين جون اکيون گرم سرائي سان ڦيرائي انڌيون ڪيون ويون. بعد ۾ احمد چپ، الغوزي ۽ ٻين اميرن سان پڻ ساڳيو سلوڪ ڪيو ويو ۽ انهن کي گواليار ۽ ٻين قلعن ۾ قيد رکيو ويو.<ref name="Qadoosi2"/> == حوالا == {{حوالا}} ==خلجي گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست== {{خلجي گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} 2yy7w78pd23640fhr63yai3061hp287 399974 399973 2026-07-31T14:42:16Z Intisar Ali 8681 399974 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = نصرت خان | image = | caption = | office = سنڌ جو گورنر | monarch = [[سلطان جلال الدين خلجي]] | appointed_by = [[سلطان جلال الدين خلجي]] | predecessor = | successor = | term_start = 1296ع | term_end = | nationality = خلجي سلطنت | occupation = فوجي سپهه سالار، گورنر }} '''نصرت خان''' [[خلجي سلطنت]] جو هڪ فوجي سالار ۽ عملدار هو، جنهن کي [[سلطان جلال الدين خلجي]] 1296ع ۾ [[سنڌ]] جو گورنر مقرر ڪيو. هو پنهنجي مقرري دوران [[ارڪلي خان]] جي نگراني هيٺ سنڌ جي انتظامي معاملن جو ذميوار رهيو.<ref name="Qadoosi">{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html |title=سنڌ جي تاريخ |last=قدوسي |first=اعجاز الحق |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |year=2007 |language=سنڌي }}</ref> == پسمنظر == سلطان جلال الدين خلجي 1296ع ۾ لاهور پهچي پنهنجي وچين پٽ [[ارڪلي خان]] کي [[ملتان]] ۽ [[اچ]] جو گورنر مقرر ڪيو، جڏهن ته نصرت خان کي سنڌ جي حڪومت سونپي وئي، جيڪا ارڪلي خان جي نگراني هيٺ هلندي هئي. ارڪلي خان پنهنجي دور ۾ ٻه ڀيرا سنڌ آيو، جتي هن باغين کي شڪست ڏئي سنڌ جي سرحدن کي وڌيڪ مستحڪم ڪيو.<ref name="Qadoosi"/> ساڳئي دور ۾ [[ملڪ ڇجو]] (ڪشلي خان) هندو اميرن جي همٿائڻ تي سلطان جلال الدين خلاف بغاوت ڪئي. هن ''مغيث الدين'' جو لقب اختيار ڪري ڪڙه ۾ پنهنجي حڪومت جو اعلان ڪيو ۽ سڪو ۽ خطبو پنهنجي نالي سان جاري ڪرايو. سلطان جلال الدين پنهنجي پٽ ارڪلي خان سان گڏ بغاوت جي خاتمي لاءِ روانو ٿيو. ملڪ ڇجو مقابلي کان اڳ ئي ڀڄي ويو، پر گرفتار ٿي سلطان جي حضور ۾ پيش ڪيو ويو، جنهن کيس ملتان ۾ نظر بند رکڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Qadoosi"/> ملڪ ڇجو جي برطرفي کان پوءِ [[علاؤ الدين خلجي]] کي ڪڙه جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ هن ديوگري (دکن) تي ڪامياب مهم هلائي وڏي مقدار ۾ سون، چاندي، موتي، جواهر ۽ ٻيو مال حاصل ڪيو، پر ان مان شاهي خزاني جو حصو نه موڪليائين. جڏهن سلطان جلال الدين ساڻس ملاقات لاءِ روانو ٿيو ته 17 رمضان 695هه (1296ع) تي ڪڙه ۽ مانڪپور جي وچ ۾ علاؤ الدين خلجي کيس قتل ڪري اقتدار تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Qadoosi"/> سلطان جلال الدين جي دور ۾ ڪيترائي عالم ۽ فاضل سرڪاري عهدن تي مقرر هئا. انهن ۾ سنڌ سان تعلق رکندڙ عالم [[جلال الدين بکري]] پڻ شامل هو، جيڪو ''مستوفي الممالڪ'' جي عهدي تي فائز هو.<ref name="Qadoosi"/> == علاؤ الدين خلجي جي دور ۾ == سلطان علاؤ الدين خلجي تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي ڀاءُ الماس بيگ کي ''الغ خان'' ۽ ملڪ نصرت جليسري کي ''نصرت خان'' جو لقب عطا ڪيو.<ref name="Qadoosi2">{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page14.html |title=سنڌ جي تاريخ |last=قدوسي |first=اعجاز الحق |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |year=2007 |language=سنڌي }}</ref> ساڳئي سال علاؤ الدين خلجي الغ خان ۽ نصرت خان کي لشڪر سميت [[ملتان]] موڪليو ته جيئن ارڪلي خان جي مزاحمت ختم ڪئي وڃي. ٻنهي فوجن ملتان جي قلعي جو ٻه مهينا گهيرو جاري رکيو، جنهن کان پوءِ شهر وارن ۽ ڪوتوال صلح جي درخواست ڪئي. نتيجي ۾ ارڪلي خان ۽ سندس ڀاءُ رڪن الدين گرفتار ڪري دهلي روانا ڪيا ويا.<ref name="Qadoosi2"/> دهلي ويندي سلطان علاؤ الدين جي حڪم تي ابوهر ڀرسان ارڪلي خان ۽ رڪن الدين جون اکيون گرم سرائي سان ڦيرائي انڌيون ڪيون ويون. بعد ۾ احمد چپ، الغوزي ۽ ٻين اميرن سان پڻ ساڳيو سلوڪ ڪيو ويو ۽ انهن کي گواليار ۽ ٻين قلعن ۾ قيد رکيو ويو.<ref name="Qadoosi2"/> ==خلجي گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست== {{خلجي گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} 4jbcv1r4zk89r22ep0928zq509ghcwy 399975 399974 2026-07-31T14:43:10Z Intisar Ali 8681 399975 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = نصرت خان | image = | caption = | office = سنڌ جو گورنر | monarch = [[سلطان جلال الدين خلجي]] | appointed_by = [[سلطان جلال الدين خلجي]] | predecessor = | successor = | term_start = 1296ع | term_end = | nationality = خلجي سلطنت | occupation = فوجي سپهه سالار، گورنر }} '''نصرت خان''' [[خلجي سلطنت]] جو هڪ فوجي سالار ۽ عملدار هو، جنهن کي [[سلطان جلال الدين خلجي]] 1296ع ۾ [[سنڌ]] جو گورنر مقرر ڪيو. هو پنهنجي مقرري دوران [[ارڪلي خان]] جي نگراني هيٺ سنڌ جي انتظامي معاملن جو ذميوار رهيو.<ref name="Qadoosi">{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html |title=سنڌ جي تاريخ |last=قدوسي |first=اعجاز الحق |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |year=2007 |language=سنڌي }}</ref> == پسمنظر == سلطان جلال الدين خلجي 1296ع ۾ لاهور پهچي پنهنجي وچين پٽ [[ارڪلي خان]] کي [[ملتان]] ۽ [[اچ]] جو گورنر مقرر ڪيو، جڏهن ته نصرت خان کي سنڌ جي حڪومت سونپي وئي، جيڪا ارڪلي خان جي نگراني هيٺ هلندي هئي. ارڪلي خان پنهنجي دور ۾ ٻه ڀيرا سنڌ آيو، جتي هن باغين کي شڪست ڏئي سنڌ جي سرحدن کي وڌيڪ مستحڪم ڪيو.<ref name="Qadoosi"/> ساڳئي دور ۾ [[ملڪ ڇجو]] (ڪشلي خان) هندو اميرن جي همٿائڻ تي سلطان جلال الدين خلاف بغاوت ڪئي. هن ''مغيث الدين'' جو لقب اختيار ڪري ڪڙه ۾ پنهنجي حڪومت جو اعلان ڪيو ۽ سڪو ۽ خطبو پنهنجي نالي سان جاري ڪرايو. سلطان جلال الدين پنهنجي پٽ ارڪلي خان سان گڏ بغاوت جي خاتمي لاءِ روانو ٿيو. ملڪ ڇجو مقابلي کان اڳ ئي ڀڄي ويو، پر گرفتار ٿي سلطان جي حضور ۾ پيش ڪيو ويو، جنهن کيس ملتان ۾ نظر بند رکڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Qadoosi"/> ملڪ ڇجو جي برطرفي کان پوءِ [[علاؤ الدين خلجي]] کي ڪڙه جو صوبيدار مقرر ڪيو ويو. بعد ۾ هن ديوگري (دکن) تي ڪامياب مهم هلائي وڏي مقدار ۾ سون، چاندي، موتي، جواهر ۽ ٻيو مال حاصل ڪيو، پر ان مان شاهي خزاني جو حصو نه موڪليائين. جڏهن سلطان جلال الدين ساڻس ملاقات لاءِ روانو ٿيو ته 17 رمضان 695هه (1296ع) تي ڪڙه ۽ مانڪپور جي وچ ۾ علاؤ الدين خلجي کيس قتل ڪري اقتدار تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Qadoosi"/> سلطان جلال الدين جي دور ۾ ڪيترائي عالم ۽ فاضل سرڪاري عهدن تي مقرر هئا. انهن ۾ سنڌ سان تعلق رکندڙ عالم [[جلال الدين بکري]] پڻ شامل هو، جيڪو ''مستوفي الممالڪ'' جي عهدي تي فائز هو.<ref name="Qadoosi"/> == علاؤ الدين خلجي جي دور ۾ == سلطان علاؤ الدين خلجي تخت تي ويهڻ کان پوءِ پنهنجي ڀاءُ الماس بيگ کي ''الغ خان'' ۽ ملڪ نصرت جليسري کي ''نصرت خان'' جو لقب عطا ڪيو.<ref name="Qadoosi2">{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page14.html |title=سنڌ جي تاريخ |last=قدوسي |first=اعجاز الحق |publisher=مهراڻ اڪيڊمي |year=2007 |language=سنڌي }}</ref> ساڳئي سال علاؤ الدين خلجي الغ خان ۽ نصرت خان کي لشڪر سميت [[ملتان]] موڪليو ته جيئن ارڪلي خان جي مزاحمت ختم ڪئي وڃي. ٻنهي فوجن ملتان جي قلعي جو ٻه مهينا گهيرو جاري رکيو، جنهن کان پوءِ شهر وارن ۽ ڪوتوال صلح جي درخواست ڪئي. نتيجي ۾ ارڪلي خان ۽ سندس ڀاءُ رڪن الدين گرفتار ڪري دهلي روانا ڪيا ويا.<ref name="Qadoosi2"/> دهلي ويندي سلطان علاؤ الدين جي حڪم تي ابوهر ڀرسان ارڪلي خان ۽ رڪن الدين جون اکيون گرم سرائي سان ڦيرائي انڌيون ڪيون ويون. بعد ۾ احمد چپ، الغوزي ۽ ٻين اميرن سان پڻ ساڳيو سلوڪ ڪيو ويو ۽ انهن کي گواليار ۽ ٻين قلعن ۾ قيد رکيو ويو.<ref name="Qadoosi2"/> ==خلجي گھراڻي جا سنڌ ۾ گورنر== {{خلجي گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} 9qhvdc8thirymeo3govp7n8hxf0h6uv 0 44671 400033 255093 2026-08-01T08:10:00Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جاندارن جو ماحولياتي تحفظ ۾ مقام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 400033 wikitext text/x-wiki {{حفاظتي درجو}} '''سڀ کان گهٽ پرواھ جنسون [[جنس|جنسون]]'''{{ٻيا نالا|انگريزي=''' least concern species'''}} ھڪ ڪيٽيگري يا درجي جو نالو آهي جيڪو [[انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر]] (ICUN) طرفان جاندارن جي جنسن جي [[ماحولياتي تحفظ ۾ مقام|ماحولياتي تحفظ متعلق ڪيل درجابندي]] ۾ شامل آھي. ھن درجي واريون جنسون خطري ۾ آيل يا ۽ خطري جي ويجھو جنسن جي درجن، يا 2001 کان اڳ جي واري خاص ماحول سان مشروط جنسن جي درجي سان ڪوبہ تعلق نہ ٿيون رکن. جنھنڪري ھن درجي وارين جنسن کي انگريزي ۾ 2001ع کان وٺي ليسٽ ڪنسرن (least concern) يا (LC) سنڌي ۾ خطري کان دور يا (خ.د) چئجي ٿو. ڪا به جنس ھن درجي ۾ تيستائين نہ ٿي اچي سگھجي جيستائين ان جنس جي آبادي يا تعداد جو شمار نہ ٿو ٿئي. ان جنس جي نابودي جي خطري جو سڌي يا اڻ سڌي طرح تخمينو لڳائڻ لاءِ ان جنس جي تعداد ۽ ڦھلاء بابت مناسب ڄاڻ گھربل ھوندي آھي.<ref>{{cite web|url=http://jr.iucnredlist.org/documents/redlist_cats_crit_en.pdf|title=2001 Categories & Criteria (version 3.1)|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2015-05-22|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160128190606/http://jr.iucnredlist.org/documents/redlist_cats_crit_en.pdf|archivedate=2016-01-28|df=}}</ref> ICUN جي گڏ ڪيل معلومات مطابق ھن درجي جي اٽڪل ويھ سيڪڙو جنسن جي ڄاڻ لڳ ڀڳ ٽوٽل 15636 جنسن مان 3261 جنسن متعلق گڏ ڪيل ڄاڻ لاء "LR/lc" لکيو ويندو آهي جنھن جو مطلب آهي تہ 2000 کان پوءِ اھڙين جنسن جي تعداد جو ٻيھر تخمينو اڃان نہ لڳايو ويو آهي. خطري کان دور جنسن جي ھن درجي جي جاندارن کي [[انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر جي ڳاڙھي فھرست|ڳاڙھي فھرست]] ۾ شمار نہ ڪبو آهي جنھن ۾ 2006 تائين شامل جنسي گروپن (taxa) جو تعداد 15636 ھيو. ھن '''خطري کان دور''' درجي ۾ جملي 14033 جنسون شامل آهن جن ۾ کوڙ [[اڻ سڃاتل جنسون]](undescribed species) پڻ اچي وڃن ٿيون مثال طور [[فلئوٽس]](Philautus) نسل جو ڏيڏر جنھن کي اڃان تائين ڪو نالو نہ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.redlist.org/search/details.php?species=58913|title=Philautus sp. nov. 'Kalpatta'|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2006-12-19}}</ref> ان کان علاوه ھن درجي واري فھرست ۾ 101 جاندارن جو ذيلي جنسون (subspecies)، ٻوٽن جا 1500 جنسي گروپ ( جن ۾ 1401جنسون، 55 ذيلي جنسون ۽ 35 ساڳي جنسن جا قسم شامل آھن ). جاندارن جي ذيلي-آبادي (subpopulations) جون ٻہ فھرستون آھن:[[آسٽرليشيا| آسٽرليشيائي]] ۽ ڏکڻ آفريقي [[ڪرنگھيدار ڊاگ فش]](spiny dogfish) جون ذيلي آباديون.سينور يا [[فنگاء]] (fungi) يا [[پروٽسٽا]](protista) ان ذيلي-آبادي جي درجہ بندي ۾ شمار ٿين ٿا.انسانن کي به 2008 ۾ باقائدہ '''خطري کان دور''' واري درجي ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="humaniucn">{{cite web|url={{IUCNlink|136584}}|title=IUCN Red List - Homo sapiens|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2008-10-12}}</ref> ==خارجي ڳنڍڻا== *[http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/search/link/4cb7fa88-9764dab7 List of Least Concern species] as identified by the [[IUCN Red List of Threatened Species]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:جاندارن جو ماحولياتي تحفظ ۾ مقام]] innb1f8i3s0e7g9w9njyhtwuaq83z2l 400034 400033 2026-08-01T08:13:30Z Ibne maryam 17680 400034 wikitext text/x-wiki {{حفاظتي درجو}} '''سڀ کان گهٽ پرواھ جنسون [[جنس|جنسون]]'''{{ٻيا نالا|انگريزي=''' least concern species'''}} ھڪ ڪيٽيگري يا درجي جو نالو آهي جيڪو [[انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر]] (ICUN) طرفان جاندارن جي جنسن جي [[ماحولياتي تحفظ ۾ مقام|ماحولياتي تحفظ متعلق ڪيل درجابندي]] ۾ شامل آھي. ھن درجي واريون جنسون خطري ۾ آيل يا ۽ خطري جي ويجھو جنسن جي درجن، يا 2001 کان اڳ جي واري خاص ماحول سان مشروط جنسن جي درجي سان ڪوبہ تعلق نہ ٿيون رکن. جنھنڪري ھن درجي وارين جنسن کي انگريزي ۾ 2001ع کان وٺي ليسٽ ڪنسرن (least concern) يا (LC) سنڌي ۾ خطري کان دور يا (خ.د) چئجي ٿو. ڪا به جنس ھن درجي ۾ تيستائين نہ ٿي اچي سگھجي جيستائين ان جنس جي آبادي يا تعداد جو شمار نہ ٿو ٿئي. ان جنس جي نابودي جي خطري جو سڌي يا اڻ سڌي طرح تخمينو لڳائڻ لاءِ ان جنس جي تعداد ۽ ڦھلاء بابت مناسب ڄاڻ گھربل ھوندي آھي.<ref>{{cite web|url=http://jr.iucnredlist.org/documents/redlist_cats_crit_en.pdf|title=2001 Categories & Criteria (version 3.1)|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2015-05-22|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160128190606/http://jr.iucnredlist.org/documents/redlist_cats_crit_en.pdf|archivedate=2016-01-28|df=}}</ref> ICUN جي گڏ ڪيل معلومات مطابق ھن درجي جي اٽڪل ويھ سيڪڙو جنسن جي ڄاڻ لڳ ڀڳ ٽوٽل 15636 جنسن مان 3261 جنسن متعلق گڏ ڪيل ڄاڻ لاء "LR/lc" لکيو ويندو آهي جنھن جو مطلب آهي تہ 2000 کان پوءِ اھڙين جنسن جي تعداد جو ٻيھر تخمينو اڃان نہ لڳايو ويو آهي. خطري کان دور جنسن جي ھن درجي جي جاندارن کي [[انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر جي ڳاڙھي فھرست|ڳاڙھي فھرست]] ۾ شمار نہ ڪبو آهي جنھن ۾ 2006 تائين شامل جنسي گروپن (taxa) جو تعداد 15636 ھيو. ھن '''خطري کان دور''' درجي ۾ جملي 14033 جنسون شامل آهن جن ۾ کوڙ [[اڻ سڃاتل جنسون]](undescribed species) پڻ اچي وڃن ٿيون مثال طور [[فلئوٽس]](Philautus) نسل جو ڏيڏر جنھن کي اڃان تائين ڪو نالو نہ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.redlist.org/search/details.php?species=58913|title=Philautus sp. nov. 'Kalpatta'|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2006-12-19}}</ref> ان کان علاوه ھن درجي واري فھرست ۾ 101 جاندارن جو ذيلي جنسون (subspecies)، ٻوٽن جا 1500 جنسي گروپ ( جن ۾ 1401جنسون، 55 ذيلي جنسون ۽ 35 ساڳي جنسن جا قسم شامل آھن ). جاندارن جي ذيلي-آبادي (subpopulations) جون ٻہ فھرستون آھن:[[آسٽرليشيا| آسٽرليشيائي]] ۽ ڏکڻ آفريقي [[ڪرنگھيدار ڊاگ فش]](spiny dogfish) جون ذيلي آباديون.سينور يا [[فنگاء]] (fungi) يا [[پروٽسٽا]](protista) ان ذيلي-آبادي جي درجہ بندي ۾ شمار ٿين ٿا.انسانن کي به 2008 ۾ باقائدہ '''خطري کان دور''' واري درجي ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="humaniucn">{{cite web|url={{IUCNlink|136584}}|title=IUCN Red List - Homo sapiens|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2008-10-12}}</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:جاندارن جو ماحولياتي تحفظ ۾ مقام]] syjzzdj1wfya9pz5x590qezmalsi5t9 400035 400034 2026-08-01T08:18:29Z Ibne maryam 17680 400035 wikitext text/x-wiki {{حفاظتي درجو}} '''سڀ کان گهٽ پرواھ جنسون [[جنس|جنسون]]'''{{ٻيا نالا|انگريزي=''' least concern species'''}} ھڪ ڪيٽيگري يا درجي جو نالو آهي جيڪو [[انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر]] (ICUN) طرفان جاندارن جي جنسن جي [[ماحولياتي تحفظ ۾ مقام|ماحولياتي تحفظ متعلق ڪيل درجابندي]] ۾ شامل آھي. ھن درجي واريون جنسون خطري ۾ آيل يا ۽ خطري جي ويجھو جنسن جي درجن، يا 2001 کان اڳ جي واري خاص ماحول سان مشروط جنسن جي درجي سان ڪوبہ تعلق نہ ٿيون رکن. جنھنڪري ھن درجي وارين جنسن کي انگريزي ۾ 2001ع کان وٺي ليسٽ ڪنسرن (least concern) يا (LC) سنڌي ۾ خطري کان دور يا (خ.د) چئجي ٿو. ڪا به جنس ھن درجي ۾ تيستائين نہ ٿي اچي سگھجي جيستائين ان جنس جي آبادي يا تعداد جو شمار نہ ٿو ٿئي. ان جنس جي نابودي جي خطري جو سڌي يا اڻ سڌي طرح تخمينو لڳائڻ لاءِ ان جنس جي تعداد ۽ ڦھلاء بابت مناسب ڄاڻ گھربل ھوندي آھي.<ref>{{cite web|url=http://jr.iucnredlist.org/documents/redlist_cats_crit_en.pdf|title=2001 Categories & Criteria (version 3.1)|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2015-05-22|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160128190606/http://jr.iucnredlist.org/documents/redlist_cats_crit_en.pdf|archivedate=2016-01-28|df=}}</ref> ICUN جي گڏ ڪيل معلومات مطابق ھن درجي جي اٽڪل ويھ سيڪڙو جنسن جي ڄاڻ لڳ ڀڳ ٽوٽل 15636 جنسن مان 3261 جنسن متعلق گڏ ڪيل ڄاڻ لاء "LR/lc" لکيو ويندو آهي جنھن جو مطلب آهي تہ 2000 کان پوءِ اھڙين جنسن جي تعداد جو ٻيھر تخمينو اڃان نہ لڳايو ويو آهي. خطري کان دور جنسن جي ھن درجي جي جاندارن کي [[انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر جي ڳاڙھي فھرست|ڳاڙھي فھرست]] ۾ شمار نہ ڪبو آهي جنھن ۾ 2006 تائين شامل جنسي گروپن (taxa) جو تعداد 15636 ھيو. ھن '''خطري کان دور''' درجي ۾ جملي 14033 جنسون شامل آهن جن ۾ کوڙ [[اڻ سڃاتل جنسون]](undescribed species) پڻ اچي وڃن ٿيون مثال طور [[فلئوٽس]](Philautus) نسل جو ڏيڏر جنھن کي اڃان تائين ڪو نالو نہ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.redlist.org/search/details.php?species=58913|title=Philautus sp. nov. 'Kalpatta'|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2006-12-19}}</ref> ان کان علاوه ھن درجي واري فھرست ۾ 101 جاندارن جو ذيلي جنسون (subspecies)، ٻوٽن جا 1500 جنسي گروپ ( جن ۾ 1401جنسون، 55 ذيلي جنسون ۽ 35 ساڳي جنسن جا قسم شامل آھن ). جاندارن جي ذيلي-آبادي (subpopulations) جون ٻہ فھرستون آھن:[[آسٽرليشيا| آسٽرليشيائي]] ۽ ڏکڻ آفريقي [[ڪرنگھيدار ڊاگ فش]](spiny dogfish) جون ذيلي آباديون.سينور يا [[فنگاء]] (fungi) يا [[پروٽسٽا]](protista) ان ذيلي-آبادي جي درجہ بندي ۾ شمار ٿين ٿا.انسانن کي به 2008 ۾ باقائدہ '''خطري کان دور''' واري درجي ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="humaniucn">{{cite web|url={{IUCNlink|136584}}|title=IUCN Red List - Homo sapiens|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2008-10-12}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي ڳنڍڻا== *[http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/search/link/4cb7fa88-9764dab7 List of Least Concern species] as identified by the [[IUCN Red List of Threatened Species]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:ماحوليات جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] [[زمرو:جاندارن جو ماحولياتي تحفظ ۾ مقام]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست ۾ گهٽ خطري واريون جنسون|IUCN جي ڳاڙهي فهرست ۾ گهٽ خطري واريون جنسون]] [[زمرو:گهٽ خطري جي زد ۾ اچڻ وارا ٻوٽا]] [[زمرو:گهٽ خطري جي زد ۾ اچڻ وارا جانور]] [[زمرو:تحفظ جي حيثيت مطابق جاندار| ]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست| ]] 7uqbswn5a5baiy33t8r2ghtk2d08vqr 400036 400035 2026-08-01T08:23:38Z Ibne maryam 17680 400036 wikitext text/x-wiki {{حفاظتي درجو}} '''سڀ کان گهٽ پرواھ جنسون [[جنس|جنسون]]'''{{ٻيا نالا|انگريزي=''' least concern species'''}} ھڪ ڪيٽيگري يا درجي جو نالو آهي جيڪو [[انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر]] (ICUN) طرفان جاندارن جي جنسن جي [[ماحولياتي تحفظ ۾ مقام|ماحولياتي تحفظ متعلق ڪيل درجابندي]] ۾ شامل آھي. ھن درجي واريون جنسون خطري ۾ آيل يا ۽ خطري جي ويجھو جنسن جي درجن، يا 2001 کان اڳ جي واري خاص ماحول سان مشروط جنسن جي درجي سان ڪوبہ تعلق نہ ٿيون رکن. جنھنڪري ھن درجي وارين جنسن کي انگريزي ۾ 2001ع کان وٺي ليسٽ ڪنسرن (least concern) يا (LC) سنڌي ۾ خطري کان دور يا (خ.د) چئجي ٿو. ڪا به جنس ھن درجي ۾ تيستائين نہ ٿي اچي سگھجي جيستائين ان جنس جي آبادي يا تعداد جو شمار نہ ٿو ٿئي. ان جنس جي نابودي جي خطري جو سڌي يا اڻ سڌي طرح تخمينو لڳائڻ لاءِ ان جنس جي تعداد ۽ ڦھلاء بابت مناسب ڄاڻ گھربل ھوندي آھي.<ref>{{cite web|url=http://jr.iucnredlist.org/documents/redlist_cats_crit_en.pdf|title=2001 Categories & Criteria (version 3.1)|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2015-05-22|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160128190606/http://jr.iucnredlist.org/documents/redlist_cats_crit_en.pdf|archivedate=2016-01-28|df=}}</ref> ICUN جي گڏ ڪيل معلومات مطابق ھن درجي جي اٽڪل ويھ سيڪڙو جنسن جي ڄاڻ لڳ ڀڳ ٽوٽل 15636 جنسن مان 3261 جنسن متعلق گڏ ڪيل ڄاڻ لاء "LR/lc" لکيو ويندو آهي جنھن جو مطلب آهي تہ 2000 کان پوءِ اھڙين جنسن جي تعداد جو ٻيھر تخمينو اڃان نہ لڳايو ويو آهي. خطري کان دور جنسن جي ھن درجي جي جاندارن کي [[انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر جي ڳاڙھي فھرست|ڳاڙھي فھرست]] ۾ شمار نہ ڪبو آهي جنھن ۾ 2006 تائين شامل جنسي گروپن (taxa) جو تعداد 15636 ھيو. ھن '''خطري کان دور''' درجي ۾ جملي 14033 جنسون شامل آهن جن ۾ کوڙ [[اڻ سڃاتل جنسون]](undescribed species) پڻ اچي وڃن ٿيون مثال طور [[فلئوٽس]](Philautus) نسل جو ڏيڏر جنھن کي اڃان تائين ڪو نالو نہ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.redlist.org/search/details.php?species=58913|title=Philautus sp. nov. 'Kalpatta'|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2006-12-19}}</ref> ان کان علاوه ھن درجي واري فھرست ۾ 101 جاندارن جو ذيلي جنسون (subspecies)، ٻوٽن جا 1500 جنسي گروپ ( جن ۾ 1401جنسون، 55 ذيلي جنسون ۽ 35 ساڳي جنسن جا قسم شامل آھن ). جاندارن جي ذيلي-آبادي (subpopulations) جون ٻہ فھرستون آھن:[[آسٽرليشيا| آسٽرليشيائي]] ۽ ڏکڻ آفريقي [[ڪرنگھيدار ڊاگ فش]](spiny dogfish) جون ذيلي آباديون.سينور يا [[فنگاء]] (fungi) يا [[پروٽسٽا]](protista) ان ذيلي-آبادي جي درجہ بندي ۾ شمار ٿين ٿا.انسانن کي به 2008 ۾ باقائدہ '''خطري کان دور''' واري درجي ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="humaniucn">{{cite web|url={{IUCNlink|136584}}|title=IUCN Red List - Homo sapiens|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2008-10-12}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي ڳنڍڻا== *[http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/search/link/4cb7fa88-9764dab7 List of Least Concern species] as identified by the [[IUCN Red List of Threatened Species]] [[زمرو:جاندارن جو ماحولياتي تحفظ ۾ مقام]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست ۾ گهٽ خطري واريون جنسون|IUCN جي ڳاڙهي فهرست ۾ گهٽ خطري واريون نوعون]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:ماحوليات جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] [[زمرو:گهٽ خطري جي زد ۾ اچڻ وارا ٻوٽا]] [[زمرو:گهٽ خطري جي زد ۾ اچڻ وارا جانور]] [[زمرو:تحفظ جي حيثيت مطابق جاندار| ]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست| ]] [[زمرو:جاندار بلحاظ تحفظ]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:سماجي تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي سماجي تنظيمون]] [[زمرو:جاندار بلحاظ تحفظ]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:جاندار]] 3sfu60znkolp66sas8gob16hfksm94v 400037 400036 2026-08-01T08:36:51Z Ibne maryam 17680 /* خارجي ڳنڍڻا */ 400037 wikitext text/x-wiki {{حفاظتي درجو}} '''سڀ کان گهٽ پرواھ جنسون [[جنس|جنسون]]'''{{ٻيا نالا|انگريزي=''' least concern species'''}} ھڪ ڪيٽيگري يا درجي جو نالو آهي جيڪو [[انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر]] (ICUN) طرفان جاندارن جي جنسن جي [[ماحولياتي تحفظ ۾ مقام|ماحولياتي تحفظ متعلق ڪيل درجابندي]] ۾ شامل آھي. ھن درجي واريون جنسون خطري ۾ آيل يا ۽ خطري جي ويجھو جنسن جي درجن، يا 2001 کان اڳ جي واري خاص ماحول سان مشروط جنسن جي درجي سان ڪوبہ تعلق نہ ٿيون رکن. جنھنڪري ھن درجي وارين جنسن کي انگريزي ۾ 2001ع کان وٺي ليسٽ ڪنسرن (least concern) يا (LC) سنڌي ۾ خطري کان دور يا (خ.د) چئجي ٿو. ڪا به جنس ھن درجي ۾ تيستائين نہ ٿي اچي سگھجي جيستائين ان جنس جي آبادي يا تعداد جو شمار نہ ٿو ٿئي. ان جنس جي نابودي جي خطري جو سڌي يا اڻ سڌي طرح تخمينو لڳائڻ لاءِ ان جنس جي تعداد ۽ ڦھلاء بابت مناسب ڄاڻ گھربل ھوندي آھي.<ref>{{cite web|url=http://jr.iucnredlist.org/documents/redlist_cats_crit_en.pdf|title=2001 Categories & Criteria (version 3.1)|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2015-05-22|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160128190606/http://jr.iucnredlist.org/documents/redlist_cats_crit_en.pdf|archivedate=2016-01-28|df=}}</ref> ICUN جي گڏ ڪيل معلومات مطابق ھن درجي جي اٽڪل ويھ سيڪڙو جنسن جي ڄاڻ لڳ ڀڳ ٽوٽل 15636 جنسن مان 3261 جنسن متعلق گڏ ڪيل ڄاڻ لاء "LR/lc" لکيو ويندو آهي جنھن جو مطلب آهي تہ 2000 کان پوءِ اھڙين جنسن جي تعداد جو ٻيھر تخمينو اڃان نہ لڳايو ويو آهي. خطري کان دور جنسن جي ھن درجي جي جاندارن کي [[انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر جي ڳاڙھي فھرست|ڳاڙھي فھرست]] ۾ شمار نہ ڪبو آهي جنھن ۾ 2006 تائين شامل جنسي گروپن (taxa) جو تعداد 15636 ھيو. ھن '''خطري کان دور''' درجي ۾ جملي 14033 جنسون شامل آهن جن ۾ کوڙ [[اڻ سڃاتل جنسون]](undescribed species) پڻ اچي وڃن ٿيون مثال طور [[فلئوٽس]](Philautus) نسل جو ڏيڏر جنھن کي اڃان تائين ڪو نالو نہ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.redlist.org/search/details.php?species=58913|title=Philautus sp. nov. 'Kalpatta'|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2006-12-19}}</ref> ان کان علاوه ھن درجي واري فھرست ۾ 101 جاندارن جو ذيلي جنسون (subspecies)، ٻوٽن جا 1500 جنسي گروپ ( جن ۾ 1401جنسون، 55 ذيلي جنسون ۽ 35 ساڳي جنسن جا قسم شامل آھن ). جاندارن جي ذيلي-آبادي (subpopulations) جون ٻہ فھرستون آھن:[[آسٽرليشيا| آسٽرليشيائي]] ۽ ڏکڻ آفريقي [[ڪرنگھيدار ڊاگ فش]](spiny dogfish) جون ذيلي آباديون.سينور يا [[فنگاء]] (fungi) يا [[پروٽسٽا]](protista) ان ذيلي-آبادي جي درجہ بندي ۾ شمار ٿين ٿا.انسانن کي به 2008 ۾ باقائدہ '''خطري کان دور''' واري درجي ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="humaniucn">{{cite web|url={{IUCNlink|136584}}|title=IUCN Red List - Homo sapiens|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2008-10-12}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي ڳنڍڻا== *[http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/search/link/4cb7fa88-9764dab7 List of Least Concern species] as identified by the [[IUCN Red List of Threatened Species]] [[زمرو:جاندارن جو ماحولياتي تحفظ ۾ مقام]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست ۾ گهٽ خطري واريون نوعون]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:ماحوليات جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] [[زمرو:گهٽ خطري جي زد ۾ اچڻ وارا ٻوٽا]] [[زمرو:گهٽ خطري جي زد ۾ اچڻ وارا جانور]] [[زمرو:تحفظ جي حيثيت مطابق جاندار| ]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست| ]] [[زمرو:جاندار بلحاظ تحفظ]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:سماجي تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي سماجي تنظيمون]] [[زمرو:جاندار بلحاظ تحفظ]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:جاندار]] aopuhcugpo4sqa0ngm3iqmxsxhv7hs6 400043 400037 2026-08-01T08:48:58Z Ibne maryam 17680 400043 wikitext text/x-wiki {{حفاظتي درجو}} '''سڀ کان گهٽ پرواھ جنسون [[جنس|جنسون]]'''{{ٻيا نالا|انگريزي=''' least concern species'''}} ھڪ ڪيٽيگري يا درجي جو نالو آهي جيڪو [[انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر]] (ICUN) طرفان جاندارن جي جنسن جي [[ماحولياتي تحفظ ۾ مقام|ماحولياتي تحفظ متعلق ڪيل درجابندي]] ۾ شامل آھي. ھن درجي واريون جنسون خطري ۾ آيل يا ۽ خطري جي ويجھو جنسن جي درجن، يا 2001 کان اڳ جي واري خاص ماحول سان مشروط جنسن جي درجي سان ڪوبہ تعلق نہ ٿيون رکن. جنھنڪري ھن درجي وارين جنسن کي انگريزي ۾ 2001ع کان وٺي ليسٽ ڪنسرن (least concern) يا (LC) سنڌي ۾ خطري کان دور يا (خ.د) چئجي ٿو. ڪا به جنس ھن درجي ۾ تيستائين نہ ٿي اچي سگھجي جيستائين ان جنس جي آبادي يا تعداد جو شمار نہ ٿو ٿئي. ان جنس جي نابودي جي خطري جو سڌي يا اڻ سڌي طرح تخمينو لڳائڻ لاءِ ان جنس جي تعداد ۽ ڦھلاء بابت مناسب ڄاڻ گھربل ھوندي آھي.<ref>{{cite web|url=http://jr.iucnredlist.org/documents/redlist_cats_crit_en.pdf|title=2001 Categories & Criteria (version 3.1)|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2015-05-22|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160128190606/http://jr.iucnredlist.org/documents/redlist_cats_crit_en.pdf|archivedate=2016-01-28|df=}}</ref> ICUN جي گڏ ڪيل معلومات مطابق ھن درجي جي اٽڪل ويھ سيڪڙو جنسن جي ڄاڻ لڳ ڀڳ ٽوٽل 15636 جنسن مان 3261 جنسن متعلق گڏ ڪيل ڄاڻ لاء "LR/lc" لکيو ويندو آهي جنھن جو مطلب آهي تہ 2000 کان پوءِ اھڙين جنسن جي تعداد جو ٻيھر تخمينو اڃان نہ لڳايو ويو آهي. خطري کان دور جنسن جي ھن درجي جي جاندارن کي [[انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر جي ڳاڙھي فھرست|ڳاڙھي فھرست]] ۾ شمار نہ ڪبو آهي جنھن ۾ 2006 تائين شامل جنسي گروپن (taxa) جو تعداد 15636 ھيو. ھن '''خطري کان دور''' درجي ۾ جملي 14033 جنسون شامل آهن جن ۾ کوڙ [[اڻ سڃاتل جنسون]](undescribed species) پڻ اچي وڃن ٿيون مثال طور [[فلئوٽس]](Philautus) نسل جو ڏيڏر جنھن کي اڃان تائين ڪو نالو نہ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.redlist.org/search/details.php?species=58913|title=Philautus sp. nov. 'Kalpatta'|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2006-12-19}}</ref> ان کان علاوه ھن درجي واري فھرست ۾ 101 جاندارن جو ذيلي جنسون (subspecies)، ٻوٽن جا 1500 جنسي گروپ ( جن ۾ 1401جنسون، 55 ذيلي جنسون ۽ 35 ساڳي جنسن جا قسم شامل آھن ). جاندارن جي ذيلي-آبادي (subpopulations) جون ٻہ فھرستون آھن:[[آسٽرليشيا| آسٽرليشيائي]] ۽ ڏکڻ آفريقي [[ڪرنگھيدار ڊاگ فش]](spiny dogfish) جون ذيلي آباديون.سينور يا [[فنگاء]] (fungi) يا [[پروٽسٽا]](protista) ان ذيلي-آبادي جي درجہ بندي ۾ شمار ٿين ٿا.انسانن کي به 2008 ۾ باقائدہ '''خطري کان دور''' واري درجي ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="humaniucn">{{cite web|url={{IUCNlink|136584}}|title=IUCN Red List - Homo sapiens|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2008-10-12}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي ڳنڍڻا== *[http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/search/link/4cb7fa88-9764dab7 List of Least Concern species] as identified by the [[IUCN Red List of Threatened Species]] [[زمرو:جاندارن جو ماحولياتي تحفظ ۾ مقام]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست ۾ گهٽ خطري واريون نوعون]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:فطرت جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] [[زمرو:گهٽ خطري جي زد ۾ اچڻ وارا ٻوٽا]] [[زمرو:گهٽ خطري جي زد ۾ اچڻ وارا جانور]] [[زمرو:تحفظ جي حيثيت مطابق جاندار| ]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست| ]] [[زمرو:جاندار بلحاظ تحفظ]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:سماجي تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي سماجي تنظيمون]] [[زمرو:جاندار بلحاظ تحفظ]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:جاندار]] gh544jcnn7gc2f8ucds87udv8nzmr4y 400054 400043 2026-08-01T09:08:40Z Memon2025 21315 /* خارجي ڳنڍڻا */ 400054 wikitext text/x-wiki {{حفاظتي درجو}} '''سڀ کان گهٽ پرواھ جنسون [[جنس|جنسون]]'''{{ٻيا نالا|انگريزي=''' least concern species'''}} ھڪ ڪيٽيگري يا درجي جو نالو آهي جيڪو [[انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر]] (ICUN) طرفان جاندارن جي جنسن جي [[ماحولياتي تحفظ ۾ مقام|ماحولياتي تحفظ متعلق ڪيل درجابندي]] ۾ شامل آھي. ھن درجي واريون جنسون خطري ۾ آيل يا ۽ خطري جي ويجھو جنسن جي درجن، يا 2001 کان اڳ جي واري خاص ماحول سان مشروط جنسن جي درجي سان ڪوبہ تعلق نہ ٿيون رکن. جنھنڪري ھن درجي وارين جنسن کي انگريزي ۾ 2001ع کان وٺي ليسٽ ڪنسرن (least concern) يا (LC) سنڌي ۾ خطري کان دور يا (خ.د) چئجي ٿو. ڪا به جنس ھن درجي ۾ تيستائين نہ ٿي اچي سگھجي جيستائين ان جنس جي آبادي يا تعداد جو شمار نہ ٿو ٿئي. ان جنس جي نابودي جي خطري جو سڌي يا اڻ سڌي طرح تخمينو لڳائڻ لاءِ ان جنس جي تعداد ۽ ڦھلاء بابت مناسب ڄاڻ گھربل ھوندي آھي.<ref>{{cite web|url=http://jr.iucnredlist.org/documents/redlist_cats_crit_en.pdf|title=2001 Categories & Criteria (version 3.1)|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2015-05-22|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160128190606/http://jr.iucnredlist.org/documents/redlist_cats_crit_en.pdf|archivedate=2016-01-28|df=}}</ref> ICUN جي گڏ ڪيل معلومات مطابق ھن درجي جي اٽڪل ويھ سيڪڙو جنسن جي ڄاڻ لڳ ڀڳ ٽوٽل 15636 جنسن مان 3261 جنسن متعلق گڏ ڪيل ڄاڻ لاء "LR/lc" لکيو ويندو آهي جنھن جو مطلب آهي تہ 2000 کان پوءِ اھڙين جنسن جي تعداد جو ٻيھر تخمينو اڃان نہ لڳايو ويو آهي. خطري کان دور جنسن جي ھن درجي جي جاندارن کي [[انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر جي ڳاڙھي فھرست|ڳاڙھي فھرست]] ۾ شمار نہ ڪبو آهي جنھن ۾ 2006 تائين شامل جنسي گروپن (taxa) جو تعداد 15636 ھيو. ھن '''خطري کان دور''' درجي ۾ جملي 14033 جنسون شامل آهن جن ۾ کوڙ [[اڻ سڃاتل جنسون]](undescribed species) پڻ اچي وڃن ٿيون مثال طور [[فلئوٽس]](Philautus) نسل جو ڏيڏر جنھن کي اڃان تائين ڪو نالو نہ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.redlist.org/search/details.php?species=58913|title=Philautus sp. nov. 'Kalpatta'|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2006-12-19}}</ref> ان کان علاوه ھن درجي واري فھرست ۾ 101 جاندارن جو ذيلي جنسون (subspecies)، ٻوٽن جا 1500 جنسي گروپ ( جن ۾ 1401جنسون، 55 ذيلي جنسون ۽ 35 ساڳي جنسن جا قسم شامل آھن ). جاندارن جي ذيلي-آبادي (subpopulations) جون ٻہ فھرستون آھن:[[آسٽرليشيا| آسٽرليشيائي]] ۽ ڏکڻ آفريقي [[ڪرنگھيدار ڊاگ فش]](spiny dogfish) جون ذيلي آباديون.سينور يا [[فنگاء]] (fungi) يا [[پروٽسٽا]](protista) ان ذيلي-آبادي جي درجہ بندي ۾ شمار ٿين ٿا.انسانن کي به 2008 ۾ باقائدہ '''خطري کان دور''' واري درجي ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="humaniucn">{{cite web|url={{IUCNlink|136584}}|title=IUCN Red List - Homo sapiens|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2008-10-12}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي ڳنڍڻا== *[http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/search/link/4cb7fa88-9764dab7 List of Least Concern species] as identified by the [[IUCN Red List of Threatened Species]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست| ]] [[زمرو:جاندارن جو ماحولياتي تحفظ ۾ مقام]] [[زمرو:فطرت جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] [[زمرو:گهٽ خطري جي زد ۾ اچڻ وارا ٻوٽا]] [[زمرو:گهٽ خطري جي زد ۾ اچڻ وارا جانور]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست ۾ گهٽ خطري واريون نوعون]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] mmihhc6goz2blxj5xf2wd2jju2yo44w 400057 400054 2026-08-01T09:12:31Z Memon2025 21315 /* خارجي ڳنڍڻا */ 400057 wikitext text/x-wiki {{حفاظتي درجو}} '''سڀ کان گهٽ پرواھ جنسون [[جنس|جنسون]]'''{{ٻيا نالا|انگريزي=''' least concern species'''}} ھڪ ڪيٽيگري يا درجي جو نالو آهي جيڪو [[انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر]] (ICUN) طرفان جاندارن جي جنسن جي [[ماحولياتي تحفظ ۾ مقام|ماحولياتي تحفظ متعلق ڪيل درجابندي]] ۾ شامل آھي. ھن درجي واريون جنسون خطري ۾ آيل يا ۽ خطري جي ويجھو جنسن جي درجن، يا 2001 کان اڳ جي واري خاص ماحول سان مشروط جنسن جي درجي سان ڪوبہ تعلق نہ ٿيون رکن. جنھنڪري ھن درجي وارين جنسن کي انگريزي ۾ 2001ع کان وٺي ليسٽ ڪنسرن (least concern) يا (LC) سنڌي ۾ خطري کان دور يا (خ.د) چئجي ٿو. ڪا به جنس ھن درجي ۾ تيستائين نہ ٿي اچي سگھجي جيستائين ان جنس جي آبادي يا تعداد جو شمار نہ ٿو ٿئي. ان جنس جي نابودي جي خطري جو سڌي يا اڻ سڌي طرح تخمينو لڳائڻ لاءِ ان جنس جي تعداد ۽ ڦھلاء بابت مناسب ڄاڻ گھربل ھوندي آھي.<ref>{{cite web|url=http://jr.iucnredlist.org/documents/redlist_cats_crit_en.pdf|title=2001 Categories & Criteria (version 3.1)|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2015-05-22|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160128190606/http://jr.iucnredlist.org/documents/redlist_cats_crit_en.pdf|archivedate=2016-01-28|df=}}</ref> ICUN جي گڏ ڪيل معلومات مطابق ھن درجي جي اٽڪل ويھ سيڪڙو جنسن جي ڄاڻ لڳ ڀڳ ٽوٽل 15636 جنسن مان 3261 جنسن متعلق گڏ ڪيل ڄاڻ لاء "LR/lc" لکيو ويندو آهي جنھن جو مطلب آهي تہ 2000 کان پوءِ اھڙين جنسن جي تعداد جو ٻيھر تخمينو اڃان نہ لڳايو ويو آهي. خطري کان دور جنسن جي ھن درجي جي جاندارن کي [[انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر جي ڳاڙھي فھرست|ڳاڙھي فھرست]] ۾ شمار نہ ڪبو آهي جنھن ۾ 2006 تائين شامل جنسي گروپن (taxa) جو تعداد 15636 ھيو. ھن '''خطري کان دور''' درجي ۾ جملي 14033 جنسون شامل آهن جن ۾ کوڙ [[اڻ سڃاتل جنسون]](undescribed species) پڻ اچي وڃن ٿيون مثال طور [[فلئوٽس]](Philautus) نسل جو ڏيڏر جنھن کي اڃان تائين ڪو نالو نہ ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.redlist.org/search/details.php?species=58913|title=Philautus sp. nov. 'Kalpatta'|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2006-12-19}}</ref> ان کان علاوه ھن درجي واري فھرست ۾ 101 جاندارن جو ذيلي جنسون (subspecies)، ٻوٽن جا 1500 جنسي گروپ ( جن ۾ 1401جنسون، 55 ذيلي جنسون ۽ 35 ساڳي جنسن جا قسم شامل آھن ). جاندارن جي ذيلي-آبادي (subpopulations) جون ٻہ فھرستون آھن:[[آسٽرليشيا| آسٽرليشيائي]] ۽ ڏکڻ آفريقي [[ڪرنگھيدار ڊاگ فش]](spiny dogfish) جون ذيلي آباديون.سينور يا [[فنگاء]] (fungi) يا [[پروٽسٽا]](protista) ان ذيلي-آبادي جي درجہ بندي ۾ شمار ٿين ٿا.انسانن کي به 2008 ۾ باقائدہ '''خطري کان دور''' واري درجي ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="humaniucn">{{cite web|url={{IUCNlink|136584}}|title=IUCN Red List - Homo sapiens|work=The IUCN Red List of Threatened Species|accessdate=2008-10-12}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==خارجي ڳنڍڻا== *[http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/search/link/4cb7fa88-9764dab7 List of Least Concern species] as identified by the [[IUCN Red List of Threatened Species]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست| ]] [[زمرو:جاندارن جو ماحولياتي تحفظ ۾ مقام]] [[زمرو:فطرت جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست ۾ گهٽ خطري واريون نوعون]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] cb7pxqr6ffzdu1ju4nplr2r2tkqnwv1 0 44678 400058 254965 2026-08-01T09:14:56Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 400058 wikitext text/x-wiki {{حفاظتي درجو}} غير محفوظ جنس{{ٻيا نالا|انگريزي='''vulnerable'''}}ھڪ ڪيٽيگري يا درجي جو نالو آهي جيڪو [[انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر]] (ICUN) طرفان جاندارن جي جنسن جي [[ماحولياتي تحفظ ۾ مقام|ماحولياتي تحفظ متعلق ڪيل درجابندي]] ۾ شامل آھي. ھن درجي ۾ آيل جنسن جي افزائش ۽ بقا لاء خطرو بڻيل حالات جيڪڏهن ختم نہ ٿا ڪيا وڃن ته آھي جنسون خطري ۾ اچي سگھن ٿيون، تنھن ڪري انھن کي غير محفوظ جنسون چيو ويندو آهي. عدم تحفظ جي شروعات سڀ کان اول انھن جي رھڻ واري جاء جي تباهي يا خاتمي کي چئبو آهي. انھن ۾ ڪي اھڙا جاندار بہ اچي وڃن ٿا جيڪي جانورن جي باغن ۾ قيد آھن انھن۾ [[فوجي طوطو]] (military macaw) پڻ شامل آهي.ھن درجي وارين جنسن کي انگريزي ۾ ولنرابل اسپيشيز ( vulnerable species) يا (VU) سنڌي ۾ غير محفوظ يا (غ.م) چئجي ٿو. ھن وقت غير محفوظ جنسن جو تعداد 5196 جاندار ۽ 6789 ٻوٽا غير محفوظ جنسن جي فھرست ۾ شامل ٿي چڪا آهن. جيڪڏهن 1998 سان ڀيٽ ڪجي ته ان سال جاندارن جون غير محفوظ جنسون 2815 ۽ ٻوٽن جون ترتيبوار 3222 ھيون.<ref>{{=cite web | url http://www.iucnredlist.org /documents/summarystatistics/ /2012_2_RL_Stats_Table_2.pdf | title = IUCN Red List version 2012.2: Table 2: Changes in numbers of species in the threatened categories (CR, EX, VU) from 1996 to 2012 (IUCN Red List version 2012.2) for the major taxonomic groups on the Red List | accessdate = 2012-12-31 | author = [[IUCN]] | date = 2012 | format = PDF}}</ref> ھن درجي جي جنسن خاص طور تي چوپائي مال کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوششن ۾ انھن جا جينياتي مادا ڪڍي محفوظ ڪرڻ جو عمل پڻ شامل آهن. ==ھن درجي جي چونڊ جا معيار== [[انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر]] ھن درجي ۾ جنسون داخل ڪرڻ جا کوڙ معيار مقرر ڪيا آھن. [[جنسي گروپ]](taxon) غير محفوظ ٿيڻ جو مطلب اھو ناھي تہ اھي صفا خطري ۾ اچي ويون ھجن پر جيڪڏهن ھيٺ ڏنل پنج معيارن مطابق جيڪڏهن انھن جي نابود ٿي وڃڻ جو خدشو موجود ھجي تہ سمجھيو ويندو تہ اھي جنسي گروپ غير محفوظ آھن: ===(1) آبادي ۾ لاٿ=== جيڪڏهن ان جنس جي مشاھداتي، ڪٿيل، دليلن سان حاصل ڪيل يا اندازي مطابق آبادي جو تعداد ڏھن سالن ۾ يا ٽن پيڙھين ۾، پوء ٻنھي عرصن مان جيڪو بہ ڊگھو ھجي، اڌ کان گھٽجي وڃي ان شرط سان تہ آبادي جي لاٿ جو سبب سمجھ ۾ ايندڙ ۽ ختم ٿي سگھندڙ ھجي تہ اھا جنس غير محفوظ سمجھي ويندي <ref name=iucnvu>http://www.iucnredlist.org/static/categories_criteria_3_1#critical</ref> ھن معيار جي آزمائش ھيٺين مان ڪنھن به ھڪ سان ٿي سگھندي آهي: #سڌو سئون مشاھدو. #ان جنسي گروپ جي مناسب ڪثرت جي انڊيڪس. #ان جي رھڻ واري جاء جي قلت يا ان جي رھڻ جي معيار ۾ لاٿ #اصل يا امڪاني نقصان # ٻاھران آيل جنسي گروپن جو اثر جنھن ۾ نسلي گاڏڙ ساڏڙ (hybrid) يا ٻئي نسل سان لڳ (hybridisation)، ٻئي نسل مان بيماريون لڳڻ(pathogens), گدلاڻ ڪندڙ (pollutants), مقابلا ڪندڙ ۽ مفت خور جاندار (parasites) شامل آهن.<br> 6.ٻئي ڏھاڪي ۾ ڏھن سالن اندر يا ٽن پيڙهين ۾ ، پوءِ جيڪو عرصو وڏو ھجي، جيڪڏهن ان جنس جي آبادي يا تعداد ۾ ويھ سيڪڙو لاٿ اچي ۽ ان جو مٿين 1 کان 5 تائين ڏنل سببن مان ڪو ھڪ سبب ظاھر ٿئي يا اندازي ۾ اچي. === (2) اثر جو دائرو === جيڪڏهن جنسي گروپ جي وجود جو دائرو 20000 ھزار چورس ڪلوميٽرن جي علائقي کان گھٽ ھجي. يا ان جي رھائش جو علائقو 2000 ھزار چورس ڪلوميٽرن کان گھٽ ھجي ۽ آھي ٻئي اندازا ھيٺ ڏنلن مان ڪي بہ ٻہ شرط ظاھر ڪن تہ سمجھيو ويندو تہ جنس غير محفوظ آھي: #آبادي مڪمل ڇڊي ٿي وڃڻ يا مٿي ڏيکاريل علائقي جي صرف ڏھن جي اندر ھنڌن تي وجود ۾ ھجڻ #ھيٺ ڏنل حالتن مان ڪنھن بہ ھڪ مطابق جنس جي آبادي ۾ لاٿ اچڻ: ##اثر جي دائري تائين لاٿ ##رھائش جي علائقي ۾ لاٿ ##رھائش جي علائقي ، دائري يا معيار ۾ زوال اچڻ ڪري لاٿ ##جاين جي تعداد يا ذيلي آبادي جيڪري لاٿ ##جنس جي بالغ جاندارن جي تعداد جي کوٽ جي ڪري لاٿ #ھيٺين حالتن مان ڪنھن بہ ھڪ ۾ گھٽ وڌائي: ##اثر جي دائري ۾ گھٽ وڌائي ##رھائشي علائقي ۾ گھٽ وڌائي ##رھائش جي مقامن ۽ ذيلي آبادين ۾ گھٽ وڌائي ##جنس جي بالغ جاندارن ۾ گھٽ وڌائي. ===(3) جنس جي بالغ جاندارن ۾ ڪمي === جنسي گروپ جي آبادي جي اندازي جو تعداد گھٽجي يا ته 10000 ھزار بالغن جي اندر تي پھچي يا وري: #ڪٿيل لاڳيتي لاٿ جيڪڏهن ڏھن سالن يا ٽن نسلن ۾ ، پوءِ جيڪو عرصو وڌيڪ ھجي، گھٽ ۾ گھٽ 10 سيڪڙو ٿئي. #لاڳيتي لاٿ جنس جي بالغ جاندارن ۾ جيڪڏهن مشاھدي، نتيجي يا نظر ۾ اچي ۽ آبادي جي حالت اھڙي شڪل ۾ ھجي جو: ##صفا ڇڊي ٿي وئي ھجي (اھڙي طرح جو ذيلي-آبادي ۾ بالغ جاندارن جو تعداد 1000 کان مٿي ھجي) ##جو سڀئي بالغ جاندار صرف ھڪ ذيلي-آبادي ۾ وڃي بچن ===(4) آبادي جو مختصر ٿيڻ === آبادي تمام گھٽجي وڃي يا ھيٺ ڏنل صورتن ۾ محدود ٿي وڃي: #آبادي ۾ بالغ جاندارن جو تعداد 1000 کان گھٽجي وڃي. #آبادي ايتري تہ محدود ٿي وڃي جو جنس جي رھائش وارو علائقو 20 چورس ڪلوميٽرن تائين وڃي بچي، يا علائقي ۾ رھائش جا مقامن جو تعداد پنج يا پنج کان بہ گھٽ ٿي وڃي يا ٿوري وقت اندر ان ڄاتل مستقبل ۾ اھڙي حالت ۾ ھجن جو انساني سرگرمين کان متاثر ٿين (يا اھڙن امڪاني واقعن جو شڪار ٿين جن جو اثر انساني سرگرمين سان وڌي وڃي) ، ۽ زبردست خطري واري حالت ۾ داخل ٿي وڃڻ يا جلد ختم ٿي وڃڻ جي امڪان ۾ ھجن ===(5) مقداري تجزيو === مقداري تجزيي وسيلي ھڪ صدي جي عرصي دوران ان جنس جي جھنگلي جيوت جو گھٽ ۾ گھٽ 10 سيڪڙو نابود ٿي وڃڻ جو امڪان ظاھر ٿئي جاندارن جي غير محفوظ جنسن جي مثالن ۾ [[جابلو زيبرا]]، [[ڪاري تاجدار ڪونج]]، [[نيري ڪونج]]، نيوزيلينڊ جو ڳاڙھو ناسي۽ ساون پرن وارو طوطو جنھن جو نالو آھي [[ڪيئا]] (Kea) , ھندوستاني چوپائي مال جو ھڪ جھنگلي قسم نالي [[گائو]](Gaur), واڱڻائي طوطو نالي [[ھائئسنٿ ميڪا]](hyacinth macaw) شامل آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:غير محفوظ جنسون]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست| ]] [[زمرو:جاندارن جو ماحولياتي تحفظ ۾ مقام]] [[زمرو:فطرت جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست ۾ غير محفوظ جنسون]] [[زمرو:آئي يو سي اين غير محفوظ جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] ok8p041jsniawd5uh6ud1gwu31mfcy3 14 44707 400060 126333 2026-08-01T09:17:33Z Memon2025 21315 /* */ 400060 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} [[فائل:Status iucn2.3 VU.png|250px|thumb|کاٻو]] {{زمرو ڪامنز|Vulnerable species}} [[زمرو:جنسون بلحاظ ماحولياتي مقام]] [[زمرو:جاندارن جو ماحولياتي تحفظ ۾ مقام]] ke5gdzz4soz0n83zpzxtme0ssd0m4kp 14 44719 400049 126359 2026-08-01T09:01:31Z Memon2025 21315 /* */ 400049 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:تحفظ جي حيثيت مطابق جاندار| ]] [[زمرو:جاندارن جو ماحولياتي تحفظ ۾ مقام]] kv68mo3cbh5mt58c8jvrm4m03s6u2zg 14 44720 400048 126361 2026-08-01T09:00:44Z Memon2025 21315 /* */ 400048 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} [[فائل:Status iucn2.3 LC.png|250px|thumb|کاٻو]] {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:خطري کان دور]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست| ]] t0ya5k4ukecpnego7n34bkwhutqywpm 0 45129 399946 313014 2026-07-31T12:37:09Z Intisar Ali 8681 /* */ 399946 wikitext text/x-wiki {{Short description|جبارا برج ۾ موجود G-قسم جو مکيه تسلسل وارو تارو}} {{Sky|18|56|14.32|+|44|31|05.3}} {{Starbox begin}} {{Starbox image | image = [[File:A Moon-size Line Up.jpg|260px]] | caption = ڪيپلر-37 نظام جي سيارن، چنڊ ۽ شمسي نظام جي سيارن جو تقابلي ڏيک. }} {{Starbox observe | epoch = J2000 | constell = [[جبارا (برج)]]<ref name="Roman1987"/> | ra = {{RA|18|56|14.30760}}<ref name="GaiaDR3"/> | dec = {{DEC|+44|31|05.3896}}<ref name="GaiaDR3"/> | appmag_v = 9.710<ref name="STSIdata">{{cite web |url=https://archive.stsci.edu/kepler/host_stars.html |title=Kepler Host Star Characteristics |date=2012-02-24 |publisher=[[Space Telescope Science Institute|STSI]] |work=Archive for Space Telescopes |access-date=2013-02-21}}</ref> }} {{Starbox character | type = [[مکيه تسلسل وارو تارو]]<ref name="GaiaDR3"/> | class = G8V<ref name=marvels/> }} {{Starbox astrometry | radial_v = {{val|-30.92|0.20}}<ref name="GaiaDR3"/> | prop_mo_ra = {{val|−60.396}} | prop_mo_dec = {{val|48.657}} | pm_footnote = <ref name="GaiaDR3"/> | parallax = 15.6253 | p_error = 0.0105 | parallax_footnote = <ref name="GaiaDR3"/> | absmag_v = }} {{Starbox detail | mass = {{val|0.79|0.033|0.03}}<ref name="Bonomo2023"/> | radius = {{val|0.789|0.0064|0.0056}}<ref name="Bonomo2023"/> | temperature = {{val|5357|68}}<ref name="Bonomo2023"/> | metal_fe = {{val|−0.36|0.05}}<ref name="Bonomo2023"/> | rotational_velocity = 1.1 (± 1.1)<ref name=Nature/> | age_gyr = {{val|7.6|3.4|3.1}}<ref name="Bonomo2023"/> }} {{Starbox catalog | names = [[ڪيپلر دلچسپيءَ جو جسم|KOI]]-245، [[ڪيپلر انپٽ ڪيٽالاگ|KIC]] 8478994،<ref name="STSIdata" /> [[ٽائڪو-2 فهرست|TYC]] 3131-1199-1، BD+44 3020، [[2MASS]] J18561431+4431052، GSC 03131-01199، Gaia DR2 2106674071344722688<ref name="Simbad" /> }} {{Starbox reference | Simbad = Kepler-37 | NSTED = Kepler-37 | EPE = Kepler-37 | KIC = 8478994 }} {{Starbox end}} '''ڪيپلر-37'''، جيڪو '''UGA-1785''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو،<ref name="Planets in Kepler-37 star system designated ‘UGA-1785’ by NASA">[https://news.uga.edu/planets-in-kepler-37-star-system-designated-uga-1785-by-nasa/ Planets in Kepler-37 star system designated ‘UGA-1785’ by NASA]</ref><ref name="211 light years away, star system named for UGA">[https://www.onlineathens.com/uga/2013-04-18/211-light-years-away-star-system-named-uga 211 light years away, star system named for UGA]</ref><ref name="Kepler-37, Open Exoplanet catalogue">[https://www.openexoplanetcatalogue.com/planet/Kepler-37%20b/ Kepler-37, Open Exoplanet catalogue]</ref> [[جبارا (برج)]] ۾ واقع هڪ [[G-قسم جو مکيه تسلسل وارو تارو]] آهي، جيڪو [[ڌرتي]]ءَ کان لڳ ڀڳ {{convert|209|ly|pc|lk=on|abbr=off}} جي مفاصلي تي واقع آهي. هن تاري جي چوڌاري [[شمسي نظام کان ٻاهر وارو سيارو|شمسي نظام کان ٻاهر وارا سيارا]] [[ڪيپلر-37b]]، [[ڪيپلر-37c]]، [[ڪيپلر-37d]] ۽ ممڪن طور [[ڪيپلر-37e]] گردش ڪن ٿا، جيڪي سڀئي هن تاري جي تمام ويجهو مدار ۾ آهن. ڪيپلر-37 جو ماس [[سج]] جي ماس جو لڳ ڀڳ 80.3 سيڪڙو، جڏهن ته ان جو قطر سج جي قطر جو تقريباً 77 سيڪڙو آهي.<ref name=Nature/> هن جو سطحي گرمي پد 5,357 [[ڪيلون]] آهي، جيڪو سج کان ڪجهه گهٽ آهي. هن تاري ۾ سج جي ڀيٽ ۾ تقريباً اڌ [[ڌاتويت]] (Metallicity) موجود آهي. ان جي عمر لڳ ڀڳ 6 ارب سال آهي،<ref name="spacecomkepler37b">[https://www.space.com/19858-smallest-alien-planet-kepler-37b-infographic.html Smallest Alien Planet Kepler-37b Explained (Infographic)]</ref> جيڪا سج کان ٿوري وڌيڪ آهي، پر اهو اڃا تائين مکيه تسلسل وارو تارو آهي. جنوري 2015ع تائين، [[ستاري جي اندروني ارتعاشن جي مطالعي]] (Asteroseismology) ذريعي ماپيل سڀني تارن مان ڪيپلر-37 سڀ کان ننڍو تارو هو.<ref name=NASA /> '''ڪيپلر 37''' (Kepler-37) ھڪ [[جي-ٽائيپ مکيہ ترتيب وارو ستارو]] آھي جيڪو [[لائرا]] نالي ستارن جي جھرمٽ ۾ واقع آهي ۽ زمين کان 209 [[نوري سال]] پري آھي. ھن ستاري جي وسعت اسان جي [[سج]] جي 80.3 سيڪڙو جيتري آھي ۽ ان جو قطر سج جي قطر جو 77 سيڪڙو آهي.<ref name=Nature>{{cite journal|last1=Barclay|first1=T.|last2=Rowe|first2=J. F.|last3=Lissauer|first3=J. J.|last4=Huber|first4=D.|last5=Fressin|first5=F.|last6=Howell|first6=S. B.|last7=Bryson|first7=S. T.|last8=Chaplin|first8=W. J.|last9=Désert|first9=J.-M.|last10=Lopez|first10=Eric D.|last11=Marcy|first11=Geoffrey W.|last12=Mullally|first12=Fergal|last13=Ragozzine|first13=Darin|last14=Torres|first14=Guillermo|last15=Adams|first15=Elisabeth R.|last16=Agol|first16=Eric|last17=Barrado|first17=David|last18=Basu|first18=Sarbani|last19=Bedding|first19=Timothy R.|last20=Buchhave|first20=Lars A.|last21=Charbonneau|first21=David|last22=Christiansen|first22=Jessie L.|last23=Christensen-Dalsgaard|first23=Jørgen|last24=Ciardi|first24=David|last25=Cochran|first25=William D.|last26=Dupree|first26=Andrea K.|last27=Elsworth|first27=Yvonne|last28=Everett|first28=Mark|last29=Fischer|first29=Debra A.|last30=Ford|first30=Eric B.|title=A sub-Mercury-sized exoplanet|url=http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature11914.html| journal=Nature|volume=494|issue=7438|pages=452–4|date=2013-02-20|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature11914|pmid=23426260|accessdate=2013-02-21|arxiv = 1305.5587 |bibcode = 2013Natur.494..452B |display-authors=29}}</ref> ان جي گرمي جو پد سج جي گرميءَ پد کان معمولي گھٽ آھي ۽ ان جي عمر ھن وقت ڇھ ارب سال آھي.<ref name="spacecomkepler37b">[http://www.space.com/19858-smallest-alien-planet-kepler-37b-infographic.html Smallest Alien Planet Kepler-37b Explained (Infographic)]</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{Sky|18|56|14.32|+|44|31|05.3}} [[زمرو:فلڪي شيون]] [[زمرو:نجميات]] [[زمرو:G-نموني مُک-ترتريب ستارا]] [[زمرو:G-نموني مُک-ترتيب ستارا]] 82v4i55ukksfpdf8n2419rjv1lccwh7 399962 399946 2026-07-31T13:44:02Z Intisar Ali 8681 /* */ 399962 wikitext text/x-wiki {{Short description|جبارا برج ۾ موجود G-قسم جو مکيه تسلسل وارو تارو}} {{Sky|18|56|14.32|+|44|31|05.3}} {{Starbox begin}} {{Starbox image | image = [[File:A Moon-size Line Up.jpg|260px]] | caption = ڪيپلر-37 نظام جي سيارن، چنڊ ۽ شمسي نظام جي سيارن جو تقابلي ڏيک. }} {{Starbox observe | epoch = J2000 | constell = [[جبارا (برج)]]<ref name="Roman1987"/> | ra = {{RA|18|56|14.30760}}<ref name="GaiaDR3"/> | dec = {{DEC|+44|31|05.3896}}<ref name="GaiaDR3"/> | appmag_v = 9.710<ref name="STSIdata">{{cite web |url=https://archive.stsci.edu/kepler/host_stars.html |title=Kepler Host Star Characteristics |date=2012-02-24 |publisher=[[Space Telescope Science Institute|STSI]] |work=Archive for Space Telescopes |access-date=2013-02-21}}</ref> }} {{Starbox character | type = [[مکيه تسلسل وارو تارو]]<ref name="GaiaDR3"/> | class = G8V<ref name=marvels/> }} {{Starbox astrometry | radial_v = {{val|-30.92|0.20}}<ref name="GaiaDR3"/> | prop_mo_ra = {{val|−60.396}} | prop_mo_dec = {{val|48.657}} | pm_footnote = <ref name="GaiaDR3"/> | parallax = 15.6253 | p_error = 0.0105 | parallax_footnote = <ref name="GaiaDR3"/> | absmag_v = }} {{Starbox detail | mass = {{val|0.79|0.033|0.03}}<ref name="Bonomo2023"/> | radius = {{val|0.789|0.0064|0.0056}}<ref name="Bonomo2023"/> | temperature = {{val|5357|68}}<ref name="Bonomo2023"/> | metal_fe = {{val|−0.36|0.05}}<ref name="Bonomo2023"/> | rotational_velocity = 1.1 (± 1.1)<ref name=Nature/> | age_gyr = {{val|7.6|3.4|3.1}}<ref name="Bonomo2023"/> }} {{Starbox catalog | names = [[ڪيپلر دلچسپيءَ جو جسم|KOI]]-245، [[ڪيپلر انپٽ ڪيٽالاگ|KIC]] 8478994،<ref name="STSIdata" /> [[ٽائڪو-2 فهرست|TYC]] 3131-1199-1، BD+44 3020، [[2MASS]] J18561431+4431052، GSC 03131-01199، Gaia DR2 2106674071344722688<ref name="Simbad" /> }} {{Starbox reference | Simbad = Kepler-37 | NSTED = Kepler-37 | EPE = Kepler-37 | KIC = 8478994 }} {{Starbox end}} '''ڪيپلر-37'''، جيڪو '''UGA-1785''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو،<ref name="Planets in Kepler-37 star system designated ‘UGA-1785’ by NASA">[https://news.uga.edu/planets-in-kepler-37-star-system-designated-uga-1785-by-nasa/ Planets in Kepler-37 star system designated ‘UGA-1785’ by NASA]</ref><ref name="211 light years away, star system named for UGA">[https://www.onlineathens.com/uga/2013-04-18/211-light-years-away-star-system-named-uga 211 light years away, star system named for UGA]</ref><ref name="Kepler-37, Open Exoplanet catalogue">[https://www.openexoplanetcatalogue.com/planet/Kepler-37%20b/ Kepler-37, Open Exoplanet catalogue]</ref> [[جبارا (برج)]] ۾ واقع هڪ [[G-قسم جو مکيه تسلسل وارو تارو]] آهي، جيڪو [[ڌرتي]]ءَ کان لڳ ڀڳ {{convert|209|ly|pc|lk=on|abbr=off}} جي مفاصلي تي واقع آهي. هن تاري جي چوڌاري [[شمسي نظام کان ٻاهر وارو سيارو|شمسي نظام کان ٻاهر وارا سيارا]] [[ڪيپلر-37b]]، [[ڪيپلر-37c]]، [[ڪيپلر-37d]] ۽ ممڪن طور [[ڪيپلر-37e]] گردش ڪن ٿا، جيڪي سڀئي هن تاري جي تمام ويجهو مدار ۾ آهن. ڪيپلر-37 جو ماس [[سج]] جي ماس جو لڳ ڀڳ 80.3 سيڪڙو، جڏهن ته ان جو قطر سج جي قطر جو تقريباً 77 سيڪڙو آهي.<ref name=Nature/> هن جو سطحي گرمي پد 5,357 [[ڪيلون]] آهي، جيڪو سج کان ڪجهه گهٽ آهي. هن تاري ۾ سج جي ڀيٽ ۾ تقريباً اڌ [[ڌاتويت]] (Metallicity) موجود آهي. ان جي عمر لڳ ڀڳ 6 ارب سال آهي،<ref name="spacecomkepler37b">[https://www.space.com/19858-smallest-alien-planet-kepler-37b-infographic.html Smallest Alien Planet Kepler-37b Explained (Infographic)]</ref> جيڪا سج کان ٿوري وڌيڪ آهي، پر اهو اڃا تائين مکيه تسلسل وارو تارو آهي. جنوري 2015ع تائين، [[ستاري جي اندروني ارتعاشن جي مطالعي]] (Asteroseismology) ذريعي ماپيل سڀني تارن مان ڪيپلر-37 سڀ کان ننڍو تارو هو.<ref name=NASA /> '''ڪيپلر 37''' (Kepler-37) ھڪ [[جي-ٽائيپ مکيہ ترتيب وارو ستارو]] آھي جيڪو [[لائرا]] نالي ستارن جي جھرمٽ ۾ واقع آهي ۽ زمين کان 209 [[نوري سال]] پري آھي. ھن ستاري جي وسعت اسان جي [[سج]] جي 80.3 سيڪڙو جيتري آھي ۽ ان جو قطر سج جي قطر جو 77 سيڪڙو آهي.<ref name=Nature>{{cite journal|last1=Barclay|first1=T.|last2=Rowe|first2=J. F.|last3=Lissauer|first3=J. J.|last4=Huber|first4=D.|last5=Fressin|first5=F.|last6=Howell|first6=S. B.|last7=Bryson|first7=S. T.|last8=Chaplin|first8=W. J.|last9=Désert|first9=J.-M.|last10=Lopez|first10=Eric D.|last11=Marcy|first11=Geoffrey W.|last12=Mullally|first12=Fergal|last13=Ragozzine|first13=Darin|last14=Torres|first14=Guillermo|last15=Adams|first15=Elisabeth R.|last16=Agol|first16=Eric|last17=Barrado|first17=David|last18=Basu|first18=Sarbani|last19=Bedding|first19=Timothy R.|last20=Buchhave|first20=Lars A.|last21=Charbonneau|first21=David|last22=Christiansen|first22=Jessie L.|last23=Christensen-Dalsgaard|first23=Jørgen|last24=Ciardi|first24=David|last25=Cochran|first25=William D.|last26=Dupree|first26=Andrea K.|last27=Elsworth|first27=Yvonne|last28=Everett|first28=Mark|last29=Fischer|first29=Debra A.|last30=Ford|first30=Eric B.|title=A sub-Mercury-sized exoplanet|url=http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature11914.html| journal=Nature|volume=494|issue=7438|pages=452–4|date=2013-02-20|issn=0028-0836|doi=10.1038/nature11914|pmid=23426260|accessdate=2013-02-21|arxiv = 1305.5587 |bibcode = 2013Natur.494..452B |display-authors=29}}</ref> ان جي گرمي جو پد سج جي گرميءَ پد کان معمولي گھٽ آھي ۽ ان جي عمر ھن وقت ڇھ ارب سال آھي.<ref name="spacecomkepler37b">[http://www.space.com/19858-smallest-alien-planet-kepler-37b-infographic.html Smallest Alien Planet Kepler-37b Explained (Infographic)]</ref> ==سياريائي نظام== {{OrbitboxPlanet begin | table_ref = <ref name="Bonomo2023"/> }} {{OrbitboxPlanet | exoplanet = [[ڪيپلر-37بي|b]] | mass_earth = <0.79<ref group=lower-alpha>چنڊ جي جرم کان ڪجهه ڀيرا وڌيڪ جرم هجڻ جي صورت ۾ ڪثافت غيرحقيقي طور تمام گهڻي ٿي وڃي ٿي.</ref> | semimajor = {{val|0.1019|0.0014}} | period = {{val|13.367020|(60)}} | radius_earth = {{val|0.3098|0.0059|0.0076}} | inclination = {{val|88.63|0.30|0.53}} | eccentricity = <0.098 }} {{OrbitboxPlanet | exoplanet = [[ڪيپلر-37سي|c]] | mass_earth = <1.3 | semimajor = {{val|0.1390|0.0020}} | period = {{val|21.301848|(18)}} | radius_earth = {{val|0.755|0.033|0.055}} | inclination = {{val|89.07|0.19|0.33}} | eccentricity = <0.099 }} {{OrbitboxPlanet | exoplanet = [[ڪيپلر-37ڊي|d]] | mass_earth = <2.0 | semimajor = {{val|0.2109|0.0030}} | period = {{val|39.7922622|(65)}} | radius_earth = {{val|2.030|0.030|0.039}} | inclination = {{val|89.335|0.043|0.047}} | eccentricity = <0.10 }} {{OrbitboxPlanet hypothetical | exoplanet = e<ref name="Weiss2024"/> | mass_earth = {{val|8.1|1.7|p=≥}} | semimajor = 0.25 | period = {{val|50.25|0.15}} | radius_earth = ~0.37 | inclination = | status = disputed }} {{Orbitbox end}} [[ڪيپلر-37بي]]، ڪيپلر-37 جي سڀ کان ويجهو گردش ڪندڙ سيارو آهي. فيبروري 2013ع ۾ ان جي دريافت وقت اهو سڀ کان ننڍو معلوم [[شمسي نظام کان ٻاهر وارو سيارو|شمسي نظام کان ٻاهر وارو سيارو]] هو.<ref name=scienceworld>{{cite news|title=Tiniest Planet Yet Discovered by NASA Outside our Solar System|author=Catherine Griffin|work=Science World Report|date=February 21, 2013|url=https://www.scienceworldreport.com/articles/5098/20130221/tiniest-planet-discovered-nasa-outside-solar-system.htm|access-date=February 21, 2013}}</ref> ان جو قطر {{convert|3865|km}} آهي، جيڪو [[چنڊ]] کان ٿورو وڏو آهي.<ref name=scienceworld /> اهو تقريباً 0.1 [[فلڪياتي ايڪو|فلڪياتي ايڪي]] (AU) جي فاصلي تي هر 13 ڏينهن ۾ هڪ ڀيرو ڪيپلر-37 جي چوڌاري گردش ڪري ٿو.<ref name=Nature /> ڪيپلر-37بي جي سطح پٿرائتي آهي، ۽ اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اهو ايترو ننڍو ۽ پنهنجي تاري جي ايترو ويجهو آهي جو نه پاڻي برقرار رکي سگهي ٿو ۽ نه ئي ڪنهن فضا کي قائم رکي سگهي ٿو.<ref name=scienceworld /> ان جي مٿاڇري جو اندازي موجب گرمي پد {{convert|700|K}} آهي.<ref name=NASA /> ڪيپلر-37سي جو قطر ڌرتيءَ جي قطر جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿون حصو آهي، ۽ اهو تقريباً هر 21 ڏينهن ۾ 0.14 فلڪياتي ايڪي کان ٿورو گهٽ فاصلي تي پنهنجي تاري جي چوڌاري گردش ڪري ٿو. ڪيپلر-37ڊي جو قطر ڌرتيءَ جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻو آهي. اهو تقريباً هر 40 ڏينهن ۾ لڳ ڀڳ 0.21 فلڪياتي ايڪي جي فاصلي تي گردش ڪري ٿو.<ref name=Nature /> اهي ٻئي سيارا به ڪيپلر-37 جي تمام ويجهو هجڻ سبب مائع پاڻي جي موجودگي لاءِ موزون ناهن.<ref name=scienceworld /> 2021ع جي هڪ مطالعي ۾ [[ڊاپلر اسپيڪٽروسڪوپي|شعاعي رفتار]] (Radial Velocity) جي ذريعي ڪيپلر-37ڊي جي سڃاڻپ ڪئي وئي، جنهن موجب ان جو جرم تقريباً {{Earth mass|sym=y|5.4|link=y}} هو.<ref name=Rajpaul2021/> پر 2023ع جي هڪ مطالعي ۾ ان جي جرم جي مٿين حد صرف {{Earth mass|sym=y|2}} ڄاڻائي وئي.<ref name="Bonomo2023"/> ٻنهي حالتن ۾ اهو پٿرائتو سيارو نه پر گهٽ ڪثافت وارو اهڙو سيارو آهي، جيڪو [[اڏامندڙ مرڪب (فلڪياتي ارضيات)|اڏامندڙ مرڪبن]] سان مالا مال آهي. اندروني ٽنهي سيارن جا مداري دور 5:8:15 واري [[مداري گونج]] (Mean-motion Resonance) جي نسبت سان هڪ سيڪڙو جي اندر ويجها آهن. 2015ع ۾ [[سيگن پلينيٽ واڪ]] کي وڌيڪ وڌائڻ لاءِ هڪ امدادي رقم منظور ڪئي وئي، جنهن تحت چنڊ تي {{Convert|238900|mi|km|abbr=out|sp=us|disp=flip}} جي مفاصلي تي ڪيپلر-37ڊي لاءِ هڪ اسٽيشن قائم ڪرڻ جي رٿا تيار ڪئي وئي.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.tompkinscountyny.gov/files/tourism/4_15_15_STPB_agenda_PACKET_full.pdf|title=Tompkins County Strategic Tourism Planning Board|date=April 15, 2015|website=Tompkins County NY|access-date=March 5, 2016|archive-date=December 27, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227101654/http://www.tompkinscountyny.gov/files/tourism/4_15_15_STPB_agenda_PACKET_full.pdf|url-status=dead}}</ref> ===دريافت=== ڪيپلر-37 جي سيارن جي دريافت سيپٽمبر 2012ع ۾ [[فلڪياتي لنگهه]] (Transit) جي واقعن جي مدد سان ڪئي وئي، جيڪي [[ڪيپلر خلائي دوربين]] ذريعي مشاهدو ڪيا ويا هئا. انهن جي سرڪاري اعلان فيبروري 2013ع ۾ ڪيو ويو.<ref name=Nature /> ڪمپيوٽر نقالي (Simulation) جي ذريعي ٻين اهڙن فلڪياتي واقعن کي رد ڪيو ويو جيڪي سياري جي لنگهه جهڙو تاثر پيدا ڪري سگهن ها، ۽ هر امڪاني سياري لاءِ غلطي جو امڪان 0.05٪ (3σ) کان گهٽ ثابت ٿيو. ان کان علاوه، نقالي مان اهو پڻ ظاهر ٿيو ته تجويز ڪيل سياريائي نظام جوڙجڪ مستحڪم هئي.<ref name=Nature /> اهي شمسي نظام کان ٻاهر وارا سيارا اڳ ۾ معلوم ٿيل سڀني سيارن کان گهڻا ننڍا هئا، جنهن تي ''سائنس ورلڊ رپورٽس'' لکيو ته ان سان "دوربين جي ٽيڪنالاجي ۾ هڪ وڏي اڳڀرائي" حاصل ٿي هئي.<ref name=scienceworld /> ڪيپلر خلائي دوربين واري ٽيم جي فلڪيات دان ٿامس بارڪلي چيو ته هي دريافت [[سياريائي رهائش پذيري|رهائش لائق سيارن]] جي ڳولا لاءِ "واقعي تمام سٺي خبر" هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ثابت ٿيو ته هي دوربين ڌرتيءَ جي جسامت وارن سيارن کي به ڳولي سگهي ٿي.<ref name=LATimes>{{cite news|title=NASA, using Kepler space telescope, finds smallest planet yet|author=Eryn Brown|newspaper=LA Times|date=February 21, 2013|url=https://www.latimes.com/news/science/la-sci-small-exoplanet-20130221,0,4749761.story|access-date=February 21, 2013}}</ref> تنهن هوندي به، سندس خيال موجب ڪيپلر-37بي جهڙا انتهائي ننڍا سيارا گهڻي تعداد ۾ نه ملندا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پنهنجي تاري جي روشنيءَ جو تمام ٿورو حصو ئي لڪائيندا آهن.<ref name=LATimes /> [[ناسا]] جي سائنسدان [[جيڪ جے ليسائر]] موجب، ڪيپلر-37بي جي دريافت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهڙا ننڍا سيارا عام آهن، ۽ جيئن جيئن وڌيڪ مشاهدي جا انگ اکر گڏ ۽ تجزيو ڪيا ويندا، تيئن تيئن وڌيڪ حيرت انگيز سيارا سامهون ايندا.<ref name=NASA>{{cite press release|title=NASA's Kepler Mission Discovers Tiny Planet System|publisher=NASA|date=February 20, 2012|url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2013/feb/HQ_13-057_Kepler_Tiny_Planet.html|access-date=February 21, 2012|archive-date=September 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908041134/https://www.nasa.gov/home/hqnews/2013/feb/HQ_13-057_Kepler_Tiny_Planet.html|url-status=dead}}</ref> ڪيلٽيڪ يونيورسٽي جي فلڪيات دان جان جانسن چيو ته ڪجهه سال اڳ اهڙي دريافت "تصور کان ٻاهر" هئي، ۽ هن دوربين فلڪياتين جي ڪائنات بابت تصور کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو آهي.<ref name=LATimes /> اسٽيروسيزمولوجي (Asteroseismology) سان لاڳاپيل تحقيق جي مالي سهائتا جزوي طور [[نان پرافٽ ايڊاپٽ اي اسٽار]] پروگرام ذريعي ڪئي وئي، جيڪو وائيٽ ڊوارف ريسرچ ڪارپوريشن پاران هلندڙ عوامي چندي تي ٻڌل هڪ غير منافع بخش ادارو آهي.<ref name=Slate>{{cite news|title=Astronomers Find the Tiniest Exoplanet Yet|author=Phil Plait|work=Bad Astronomy blog |publisher=Slate|date=February 20, 2013|url=http://www.slate.com/blogs/bad_astronomy/2013/02/20/smallest_exoplanet_kepler_37b_is_barely_bigger_than_earth_s_moon.html|access-date=February 21, 2013}}</ref> 2014ع ۾ 51 ڏينهن واري مداري دور سان هڪ چوٿين سياري (ڪيپلر-37اي) جي رپورٽ [[لنگهه-وقت تبديلي]] (Transit Timing Variations) جي بنياد تي پيش ڪئي وئي.<ref name="HaddenLithwick2014"/> اڳ ۾ هن سگنل کي گهٽ سگنل-ٽو-نائيس تناسب سبب غلط مثبت نتيجو سمجهيو ويو هو، ۽ پوءِ وارن مطالعي ۾ نه لنگهه ۽ نه ئي TTV سگنل جي تصديق ٿي سگهي. 2021ع جي هڪ مطالعي پڻ ڏيکاريو ته TTV جا انگ اکر سيارو "اي" جي موجودگيءَ جي حمايت نٿا ڪن، ۽ سفارش ڪئي ته ان کان "تصديق ٿيل سياري" جو درجو واپس ورتو وڃي.<ref name=Rajpaul2021/>{{rp|3–4,18–19}} 2023ع جي هڪ مطالعي ۾ نظام جا ٻه نمونا تيار ڪيا ويا؛ هڪ 51 ڏينهن واري امڪاني سياري سان ۽ ٻيو ان کان سواءِ. جيڪڏهن تقريباً 51 ڏينهن واري دائروي مدار وارو سيارو موجود هجي ته [[ڊاپلر اسپيڪٽروسڪوپي|شعاعي رفتار]] جي ذريعي هڪ ذيلي-نيپچون جرم واري سياري جا محدود ثبوت مليا. ان کان علاوه، وڌيڪ ڊگهي مداري دور واري هڪ ٻئي امڪاني سياري جا به اشارا مليا. بهرحال، اڃا تائين ڪنهن به اضافي سياري جي تصديق نه ٿي آهي، ۽ هي نظام اڃا تائين صرف ٽن تصديق ٿيل سيارن تي مشتمل آهي.<ref name="Weiss2024"/>{{rp|37–38}} == حوالا == {{حوالا}} {{Sky|18|56|14.32|+|44|31|05.3}} [[زمرو:فلڪي شيون]] [[زمرو:نجميات]] [[زمرو:G-نموني مُک-ترتريب ستارا]] [[زمرو:G-نموني مُک-ترتيب ستارا]] opyqgde588r7r7sczxa8n4bktg3jmda 10 45130 399947 128353 2026-07-31T12:39:18Z Intisar Ali 8681 /* */ 399947 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Astro talk}} {| class="toccolours" style="float: right; clear: right; margin: 0 0 1em 1em; padding: 3px;" </noinclude><tr><td colspan="2" style="text-align:center;"><div style="text-align: center; margin-left:auto; margin-right:auto">{{{image}}}{{#ifeq:{{#invoke:String|sub|{{{image}}}|1|4}}|<div||<br/>}}{{{caption}}}{{#if:{{{credit|}}}|<br>'''Credit''': ''{{{credit}}}''}}</div></tr></td><noinclude> |} {{Documentation}} </noinclude> e584ojifwqebs3rxf2q6v28hr3h4a28 10 45133 399952 128355 2026-07-31T12:44:59Z Intisar Ali 8681 /* */ 399952 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:22em; font-size:88%; text-align:right; line-height:1.5em" |+ style="font-size:125%; font-weight:bold;" | {{{name|{{PAGENAME}}}}} |} <noinclude> {{Documentation}} </noinclude> fl5smu6ubsqfc9qhwz15jvosei2e4s9 399961 399952 2026-07-31T13:08:24Z Intisar Ali 8681 /* */ 399961 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; <!-- text-align: left; --> line-height: 1.5em" |+ style="font-size: 125%; font-weight: bold" | {{{name<includeonly>|{{PAGENAME}}</includeonly>}}}<noinclude> |}{{Documentation}}</noinclude> 211z2d8hrupid5zt8apfdvsvgwoy2rk 0 45257 400095 346625 2026-08-01T11:27:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 400095 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ''' پير جهنڊو''' | official_name =Pir Jhando | native_name_lang = | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = 30 | map_alt = | map_caption = |pushpin_map = Pakistan#Sindh | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|26|00|N|68|21|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]]{{flagicon|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|تعلو]] | subdivision_name3 = [[سعيدآباد تعلقو|سعيد آباد]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = | population_total = | population_footnotes = | population_density_km2 = | population_est = | pop_est_as_of = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | area_code Phone = }} ''' درگاھ شريف پير جهنڊي) پير سائين سيد احسان الله شاھ راشدي رحمته الله علي پير سني سنت هجرت ڪئي ۽ هن ڳوٺ جو بنياد رکيو''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Dargah Sharif Pir Jhando'''}}، صوبي [[سنڌ]] جي ضلعي [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] جي تعلي [[سعيدآباد تعلقو|نيو سيعد آباد]] ۾ واقع هڪ [[ڳوٺ]] آهي. هي ڳوٺ مشهور آهي. پير جي ڳوٺ ۾ موجود راشدي خاندان سيد محمد راشدي (پير روضي ڌڻي) جا پوئينر آهن. هن خاندان اسلامي اڀار لاءِ ڪردار ادا ڪيو، جنهن پير محب الله شاهه راشدي پير سيد بديع الدين شاهه راشدي پير ياسين شاھ راشدي پير قاسم شاھ راشدي جو هڪ اهم ڪردار آهي<ref>{{cite journal|last1=liaquat|first1=jamali abdul|last2=talpur|first2=ataullah siyal|title= Dargah Sharif Pir Jhando, EDUCATIONAL AND LITERARY HISTORY OF SINDH|journal=AUSTRALIAN JOURNAL OF HUMANITIES AND ISLAMIC STUDIES RESEARCH (AJHISR)|date=January 2017|volume=2|issue=1|pages=200–205||url=https://archive.org/details/dh-pir-jhando , 2017}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:مٽياري ضلعي جا ڳوٺ]] [[زمرو:مٽياري ضلعي جا شهر ۽ قصبا]] tfzwrjwjo2g1sx2n9xl6dtfd0yqkvpa 400096 400095 2026-08-01T11:30:20Z Intisar Ali 8681 /* */ 400096 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ''' پير جهنڊو''' | official_name =Pir Jhando | native_name_lang = | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = 30 | map_alt = | map_caption = |pushpin_map = Pakistan#Sindh | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|26|00|N|68|21|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]]{{flagicon|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|تعلو]] | subdivision_name3 = [[سعيدآباد تعلقو|سعيد آباد]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = | population_total = | population_footnotes = | population_density_km2 = | population_est = | pop_est_as_of = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | area_code Phone = }} ''' درگاھ شريف پير جهنڊو''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Dargah Sharif Pir Jhando'''}}، پير احسان الله شاھ راشدي هجرت ڪئي ۽ هن ڳوٺ جو بنياد رکيو، صوبي [[سنڌ]] جي ضلعي [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] جي تعلي [[سعيدآباد تعلقو|نيو سيعد آباد]] ۾ واقع هڪ [[ڳوٺ]] آهي. هي ڳوٺ مشهور آهي. پير جي ڳوٺ ۾ موجود راشدي خاندان سيد محمد راشدي (پير روضي ڌڻي) جا پوئينر آهن. هن خاندان اسلامي اڀار لاءِ ڪردار ادا ڪيو، جنهن پير محب الله شاهه راشدي پير سيد بديع الدين شاهه راشدي پير ياسين شاھ راشدي پير قاسم شاھ راشدي جو هڪ اهم ڪردار آهي<ref>{{cite journal|last1=liaquat|first1=jamali abdul|last2=talpur|first2=ataullah siyal|title= Dargah Sharif Pir Jhando, EDUCATIONAL AND LITERARY HISTORY OF SINDH|journal=AUSTRALIAN JOURNAL OF HUMANITIES AND ISLAMIC STUDIES RESEARCH (AJHISR)|date=January 2017|volume=2|issue=1|pages=200–205||url=https://archive.org/details/dh-pir-jhando , 2017}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:مٽياري ضلعي جا ڳوٺ]] [[زمرو:مٽياري ضلعي جا شهر ۽ قصبا]] 3qvl3qydtpuvnntwcya0gzaearrtz3y 400097 400096 2026-08-01T11:32:24Z Intisar Ali 8681 /* */ 400097 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ''' پير جهنڊو''' | official_name =Pir Jhando | native_name_lang = | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = 30 | map_alt = | map_caption = |pushpin_map = Pakistan#Sindh | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|26|00|N|68|21|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]]{{flagicon|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|تعلو]] | subdivision_name3 = [[سعيدآباد تعلقو|سعيد آباد]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = | population_total = | population_footnotes = | population_density_km2 = | population_est = | pop_est_as_of = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | area_code Phone = }} ''' درگاھ شريف پير جهنڊو''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Dargah Sharif Pir Jhando'''}}، پير احسان الله شاھ راشدي هجرت ڪئي ۽ هن ڳوٺ جو بنياد رکيو، صوبي [[سنڌ]] جي ضلعي [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] جي تعلي [[سعيدآباد تعلقو|نيو سيعد آباد]] ۾ واقع هڪ [[ڳوٺ]] آهي. هي ڳوٺ مشهور آهي. پير جي ڳوٺ ۾ موجود راشدي خاندان سيد محمد راشدي (پير روضي ڌڻي) جا پوئينر آهن. هن خاندان اسلامي اڀار لاءِ ڪردار ادا ڪيو، جنهن پير محب الله شاهه راشدي پير سيد بديع الدين شاهه راشدي پير ياسين شاھ راشدي پير قاسم شاھ راشدي جو هڪ اهم ڪردار آهي<ref>{{cite journal|last1=liaquat|first1=jamali abdul|last2=talpur|first2=ataullah siyal|title= Dargah Sharif Pir Jhando, EDUCATIONAL AND LITERARY HISTORY OF SINDH|journal=AUSTRALIAN JOURNAL OF HUMANITIES AND ISLAMIC STUDIES RESEARCH (AJHISR)|date=January 2017|volume=2|issue=1|pages=200–205||url=https://archive.org/details/dh-pir-jhando , 2017}}</ref> هي ڳوٺ تاريخي طور پنهنجي مدرسي '''دارالرشاد''' ۽ اسلامي ڪتبخاني '''المڪتبة العالية العلمية''' جي ڪري مشهور رهيو آهي. اهي ادارا هڪ وقت علائقي ۾ اسلامي ديني، تعليمي ۽ ادبي خدمتن لاءِ قائم ٿيل اهم علمي مرڪزن مان شمار ٿيندا هئا.{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/309287939_ROLE_OF_MADRISAH_DAR-UR-RASHAD_IN_THE_SPIRITUAL_EDUCATIONAL_AND_LITERARY_HISTORY_OF_SINDH|title=(PDF) ROLE OF MADRISAH DAR-UR-RASHAD IN THE SPIRITUAL, EDUCATIONAL AND LITERARY HISTORY OF SINDH}}{{Cite web|url=https://heritage.eftsindh.com/site/992/matiari/pir-jhando|title=Pir Jhando, Jhando Sharif, Matiari|website=heritage.eftsindh.com}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:مٽياري ضلعي جا ڳوٺ]] [[زمرو:مٽياري ضلعي جا شهر ۽ قصبا]] 0j8fl4yo2txocsiwkm0yji0vmpk3mwx 400098 400097 2026-08-01T11:33:16Z Intisar Ali 8681 /* */ 400098 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ''' پير جهنڊو''' | official_name =Pir Jhando | native_name_lang = | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = 30 | map_alt = | map_caption = |pushpin_map = Pakistan#Sindh | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|26|00|N|68|21|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]]{{flagicon|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|تعلو]] | subdivision_name3 = [[سعيدآباد تعلقو|سعيد آباد]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = | population_total = | population_footnotes = | population_density_km2 = | population_est = | pop_est_as_of = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | area_code Phone = }} ''' درگاھ شريف پير جهنڊو''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Dargah Sharif Pir Jhando'''}}، پير احسان الله شاھ راشدي هجرت ڪئي ۽ هن ڳوٺ جو بنياد رکيو، صوبي [[سنڌ]] جي ضلعي [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] جي تعلي [[سعيدآباد تعلقو|نيو سيعد آباد]] ۾ واقع هڪ [[ڳوٺ]] آهي. هي ڳوٺ مشهور آهي. پير جي ڳوٺ ۾ موجود راشدي خاندان سيد محمد راشدي (پير روضي ڌڻي) جا پوئينر آهن. هن خاندان اسلامي اڀار لاءِ ڪردار ادا ڪيو، جنهن پير محب الله شاهه راشدي پير سيد بديع الدين شاهه راشدي پير ياسين شاھ راشدي پير قاسم شاھ راشدي جو هڪ اهم ڪردار آهي<ref>{{cite journal|last1=liaquat|first1=jamali abdul|last2=talpur|first2=ataullah siyal|title= Dargah Sharif Pir Jhando, EDUCATIONAL AND LITERARY HISTORY OF SINDH|journal=AUSTRALIAN JOURNAL OF HUMANITIES AND ISLAMIC STUDIES RESEARCH (AJHISR)|date=January 2017|volume=2|issue=1|pages=200–205||url=https://archive.org/details/dh-pir-jhando , 2017}}</ref> هي ڳوٺ تاريخي طور پنهنجي مدرسي '''دارالرشاد''' ۽ اسلامي ڪتبخاني '''المڪتبة العالية العلمية''' جي ڪري مشهور رهيو آهي. اهي ادارا هڪ وقت علائقي ۾ اسلامي ديني، تعليمي ۽ ادبي خدمتن لاءِ قائم ٿيل اهم علمي مرڪزن مان شمار ٿيندا هئا.<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/309287939_ROLE_OF_MADRISAH_DAR-UR-RASHAD_IN_THE_SPIRITUAL_EDUCATIONAL_AND_LITERARY_HISTORY_OF_SINDH|title=(PDF) ROLE OF MADRISAH DAR-UR-RASHAD IN THE SPIRITUAL, EDUCATIONAL AND LITERARY HISTORY OF SINDH}}{{Cite web|url=https://heritage.eftsindh.com/site/992/matiari/pir-jhando|title=Pir Jhando, Jhando Sharif, Matiari|website=heritage.eftsindh.com}}<ref/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:مٽياري ضلعي جا ڳوٺ]] [[زمرو:مٽياري ضلعي جا شهر ۽ قصبا]] 8xnyf2pwihi8ogf6i7uaiga5ki6s53h 400099 400098 2026-08-01T11:42:09Z Intisar Ali 8681 /* */ 400099 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ''' پير جهنڊو''' | official_name =Pir Jhando | native_name_lang = | settlement_type = [[ڳوٺ]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = 30 | map_alt = | map_caption = |pushpin_map = Pakistan#Sindh | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|26|00|N|68|21|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]]{{flagicon|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|تعلو]] | subdivision_name3 = [[سعيدآباد تعلقو|سعيد آباد]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_total_km2 = | population_total = | population_footnotes = | population_density_km2 = | population_est = | pop_est_as_of = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | area_code Phone = }} ''' درگاھ شريف پير جهنڊو''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Dargah Sharif Pir Jhando'''}}، پير احسان الله شاھ راشدي هجرت ڪئي ۽ هن ڳوٺ جو بنياد رکيو، صوبي [[سنڌ]] جي ضلعي [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] جي تعلي [[سعيدآباد تعلقو|نيو سيعد آباد]] ۾ واقع هڪ [[ڳوٺ]] آهي. هي ڳوٺ مشهور آهي. پير جي ڳوٺ ۾ موجود راشدي خاندان سيد محمد راشدي (پير روضي ڌڻي) جا پوئينر آهن. هن خاندان اسلامي اڀار لاءِ ڪردار ادا ڪيو، جنهن پير محب الله شاهه راشدي پير سيد بديع الدين شاهه راشدي پير ياسين شاھ راشدي پير قاسم شاھ راشدي جو هڪ اهم ڪردار آهي<ref>{{cite journal|last1=liaquat|first1=jamali abdul|last2=talpur|first2=ataullah siyal|title= Dargah Sharif Pir Jhando, EDUCATIONAL AND LITERARY HISTORY OF SINDH|journal=AUSTRALIAN JOURNAL OF HUMANITIES AND ISLAMIC STUDIES RESEARCH (AJHISR)|date=January 2017|volume=2|issue=1|pages=200–205||url=https://archive.org/details/dh-pir-jhando , 2017}}</ref> هي ڳوٺ تاريخي طور پنهنجي مدرسي '''دارالرشاد''' ۽ اسلامي ڪتبخاني '''المڪتبة العالية العلمية''' جي ڪري مشهور رهيو آهي. اهي ادارا هڪ وقت علائقي ۾ اسلامي ديني، تعليمي ۽ ادبي خدمتن لاءِ قائم ٿيل اهم علمي مرڪزن مان شمار ٿيندا هئا.<ref name="DarurRashad">{{Cite web |url=https://www.researchgate.net/publication/309287939_ROLE_OF_MADRISAH_DAR-UR-RASHAD_IN_THE_SPIRITUAL_EDUCATIONAL_AND_LITERARY_HISTORY_OF_SINDH |title=ROLE OF MADRISAH DAR-UR-RASHAD IN THE SPIRITUAL, EDUCATIONAL AND LITERARY HISTORY OF SINDH }}</ref> <ref name="Heritage">{{Cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/site/992/matiari/pir-jhando |title=Pir Jhando, Jhando Sharif, Matiari |website=heritage.eftsindh.com }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:مٽياري ضلعي جا ڳوٺ]] [[زمرو:مٽياري ضلعي جا شهر ۽ قصبا]] l5bcdimk4vxnzrpa711jrf09cb2gi0g 0 45465 399943 251657 2026-07-31T12:30:54Z Intisar Ali 8681 /* */ 399943 wikitext text/x-wiki '''اولاد'''{{ٻيا نالا|انگريزي= Descendents}}ٻار پيدا ڪرڻ سان مرد رڳو سماج ۽ نسل جي فرد هجڻ جا فرض ادا نه ڪندو آهي پر پنهنجي تڪميل به ڪندو آهي. هو انهن ذميوارين کي قبول ڪندو آهي جيڪي بالغ ٿيڻ سان هن تي پونديون آهن. هو پيءُ ٿيڻ واري پنهنجي جبلت جي تسڪين ڪندو آهي ۽ ٻارن کي پنهنجي پوڙهائپ جي خوشيءَ جو ضامن سمجهندو آهي ۽ گهڻي ڀاڱي موت جي صياد کان بچي ويندو آهي. موت اسان جو گوشت ۽ رت کڻي ويندو آهي ۽ جوانن لاءِ جاءِ پيدا ڪندو آهي. پر اهي جوان اسان جو رت، اسان جي زندگي ۽ اسان جو روح آهن. اسان موت کي پنهنجي زندگيءَ جو رڳو هڪ حصو ڏيندا آهيون ۽ اسان جي زندگيءَ جو بچيل حصو، اسان کان نيپاج وٺي، زندگيءَ جي وهڪري مان نئون جسم وٺندو آهي. اسان جا ٻار اسان کي ڏک ڏيندا آهن پر اهي اسان کي تمام گهڻي خوشي به ڏيندا آهن جيڪا محبت جي نشي کان به وڌيڪ مستي ڏيندڙ هوندي آهي. مرد کي تڪميل حاصل ڪرڻ گهرجي پر هڪ الڳ شخصيت وانگر نه جيڪو مقابلي جي چنبي ۾ ڦاٿل آهي، پر هڪ وسيع شخصيت جي جُزَ جي حيثيت ۾، هڪ عاشق جي حيثيت ۾ جيڪو وٺڻ کان وڌيڪ ڏيندو آهي، هڪ پيءُ جي حيثيت ۾ جيڪو نسل جي بقاءَ لاءِ خوشيءَ سان زندگيءَ جي تسلسل ۽ بقا ۾ شريڪ ٿيندو آهي ڇاڪاڻ ته جُزَ جي ڪل سان سهڪار ئي اخلاق جي جان، زندگيءَ جو راز ۽ خوشيءَ جو سرچشمو آهي.<ref name = " ول ڊيورنٽ"/> عورت فطريءَ طرح امن ۽ تحفظ جي طالب هوندي آهي، جنگ جي نه. ڪن ساهوارن جي نسلن ۾ ته ماديءَ ۾ وڙهڻ جي جبلت ڪانه هوندي آهي. هوءَ جڏهن به وڙهندي آهي ته پنهنجن ٻچن لاءِ وڙهندي آهي، هن ۾ جيڪڏهن تيزي آهي ته اها هوءَ تڏهن ڪم آڻيندي آهي جڏهن نسل کي خطرو هوندو آهي.<ref name ="ول ڊيورنٽ">ڪتاب جو نالو: فلسفي جون راحتون ؛ليکڪ: وِل ڊيورانٽ ؛سنڌيڪار: آغا سليم ايڊيشن؛ 2016 ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> == اڻسڌو اولاد == {{Main|ڪوليٽرل (عزيز)}} '''اڻسڌو اولاد''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Collateral descendant}})، جنهن کي '''پاسي وارو اولاد''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي مائٽ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪو ڪنهن شخص جي [[ڀاءُ]] يا [[ڀيڻ]]، يا سندس ڪنهن [[اباڻو|اباڻي]] يا [[ڏاڏاڻو|ڏاڏاڻي]] ابن ڏاڏن جي ڀاءُ يا ڀيڻ جي نسل مان هجي. اهڙن مائٽن ۾ [[ڀاڻيجو]]، [[ڀاڻيجي]]، [[ڀائٽيو]]، [[ڀائٽي]] يا ننڍي عمر وارو [[سوٽ]] (ڪزن) شامل هوندو آهي.<ref>{{cite web| url=http://dictionary.law.com/Default.aspx?selected=230| title=Collateral descendant| work=law.com Law Dictionary| access-date=2012-02-05| archive-date=2011-11-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20111123225349/http://dictionary.law.com/Default.aspx?selected=230| url-status=live}}</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:قانوني اصطلاحون]] 5lwn3n7toq63cqtevmu9vkew75awjfc 399944 399943 2026-07-31T12:31:44Z Intisar Ali 8681 /* */ 399944 wikitext text/x-wiki '''اولاد''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Descendants}}) حياتياتي ۽ سماجي لحاظ کان ڪنهن فرد يا جوڙي مان پيدا ٿيندڙ ايندڙ نسل کي چيو ويندو آهي. اولاد انساني نسل جي بقا، خانداني تسلسل ۽ سماجي ڍانچي جو بنيادي جزو سمجهي وڃي ٿي. گهڻين ثقافتن ۾ اولاد کي خاندان جي واڌ، ورثي جي منتقلي ۽ والدين جي پوڙهائپ ۾ سهائتا سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي. انساني سماج ۾ اولاد جي پيدائش سان والدين تي ٻارن جي پرورش، تعليم، صحت، اخلاقي تربيت ۽ تحفظ جون ذميواريون عائد ٿين ٿيون. والدين ۽ اولاد جو تعلق نه رڳو حياتياتي، پر سماجي، جذباتي ۽ قانوني اهميت پڻ رکي ٿو. اولاد خاندان جي تسلسل جو ذريعو هوندي آهي ۽ مختلف سماجن ۾ ان سان وابسته قدر، روايتون ۽ ذميواريون الڳ الڳ ٿي سگهن ٿيون. ڪجهه مفڪرن موجب اولاد انسان جي ذاتي تڪميل، نسل جي بقا ۽ زندگيءَ جي تسلسل جي علامت آهي. فلسفي وِل ڊيورانٽ جي خيال مطابق والدين، خاص طور تي پيءُ ۽ ماءُ، اولاد جي ذريعي پنهنجي وجود کي ايندڙ نسلن تائين منتقل ڪندا آهن ۽ نسل جي بقا ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا آهن. هن جو اهو به خيال آهي ته والدين جي محبت ۽ قرباني فرد جي اخلاقي واڌ ويجهه ۽ سماجي ذميواريءَ جي احساس کي مضبوط بڻائي ٿي.<ref name="ول ڊيورنٽ">ڪتاب جو نالو: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: وِل ڊيورانٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن: 2016؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو.</ref> ساڳئي ڪتاب ۾ ڊيورانٽ عورت جي فطري ڪردار بابت لکي ٿو ته عورت عام طور امن، تحفظ ۽ اولاد جي حفاظت ڏانهن وڌيڪ مائل هوندي آهي، جڏهن ته پنهنجي ٻارن يا نسل کي خطرو محسوس ٿيڻ جي صورت ۾ هوءَ سندن دفاع لاءِ به تيار ٿي ويندي آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> == اڻسڌو اولاد == {{Main|ڪوليٽرل (عزيز)}} '''اڻسڌو اولاد''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Collateral descendant}})، جنهن کي '''پاسي وارو اولاد''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي مائٽ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪو ڪنهن شخص جي [[ڀاءُ]] يا [[ڀيڻ]]، يا سندس ڪنهن [[اباڻو|اباڻي]] يا [[ڏاڏاڻو|ڏاڏاڻي]] ابن ڏاڏن جي ڀاءُ يا ڀيڻ جي نسل مان هجي. اهڙن مائٽن ۾ [[ڀاڻيجو]]، [[ڀاڻيجي]]، [[ڀائٽيو]]، [[ڀائٽي]] يا ننڍي عمر وارو [[سوٽ]] (ڪزن) شامل هوندو آهي.<ref>{{cite web| url=http://dictionary.law.com/Default.aspx?selected=230| title=Collateral descendant| work=law.com Law Dictionary| access-date=2012-02-05| archive-date=2011-11-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20111123225349/http://dictionary.law.com/Default.aspx?selected=230| url-status=live}}</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:قانوني اصطلاحون]] 2d3txqm5f9eo5naxjgvvd51ao96rcw0 399945 399944 2026-07-31T12:32:24Z Intisar Ali 8681 399945 wikitext text/x-wiki '''اولاد''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Descendants}}) حياتياتي ۽ سماجي لحاظ کان ڪنهن فرد يا جوڙي مان پيدا ٿيندڙ ايندڙ نسل کي چيو ويندو آهي. اولاد انساني نسل جي بقا، خانداني تسلسل ۽ سماجي ڍانچي جو بنيادي جزو سمجهي وڃي ٿي. گهڻين ثقافتن ۾ اولاد کي خاندان جي واڌ، ورثي جي منتقلي ۽ والدين جي پوڙهائپ ۾ سهائتا سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي. انساني سماج ۾ اولاد جي پيدائش سان والدين تي ٻارن جي پرورش، تعليم، صحت، اخلاقي تربيت ۽ تحفظ جون ذميواريون عائد ٿين ٿيون. والدين ۽ اولاد جو تعلق نه رڳو حياتياتي، پر سماجي، جذباتي ۽ قانوني اهميت پڻ رکي ٿو. اولاد خاندان جي تسلسل جو ذريعو هوندي آهي ۽ مختلف سماجن ۾ ان سان وابسته قدر، روايتون ۽ ذميواريون الڳ الڳ ٿي سگهن ٿيون. ڪجهه مفڪرن موجب اولاد انسان جي ذاتي تڪميل، نسل جي بقا ۽ زندگيءَ جي تسلسل جي علامت آهي. فلسفي وِل ڊيورانٽ جي خيال مطابق والدين، خاص طور تي پيءُ ۽ ماءُ، اولاد جي ذريعي پنهنجي وجود کي ايندڙ نسلن تائين منتقل ڪندا آهن ۽ نسل جي بقا ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪندا آهن. هن جو اهو به خيال آهي ته والدين جي محبت ۽ قرباني فرد جي اخلاقي واڌ ويجهه ۽ سماجي ذميواريءَ جي احساس کي مضبوط بڻائي ٿي.<ref name="ول ڊيورنٽ">ڪتاب جو نالو: ''فلسفي جون راحتون''؛ ليکڪ: وِل ڊيورانٽ؛ سنڌيڪار: آغا سليم؛ ايڊيشن: 2016؛ ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ، ڄام شورو.</ref> ساڳئي ڪتاب ۾ ڊيورانٽ عورت جي فطري ڪردار بابت لکي ٿو ته عورت عام طور امن، تحفظ ۽ اولاد جي حفاظت ڏانهن وڌيڪ مائل هوندي آهي، جڏهن ته پنهنجي ٻارن يا نسل کي خطرو محسوس ٿيڻ جي صورت ۾ هوءَ سندن دفاع لاءِ به تيار ٿي ويندي آهي.<ref name="ول ڊيورنٽ"/> == اڻسڌو اولاد == {{Main|ڪوليٽرل (عزيز)}} '''اڻسڌو اولاد''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Collateral descendant}})، جنهن کي '''پاسي وارو اولاد''' پڻ چيو وڃي ٿو، اهڙي مائٽ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪو ڪنهن شخص جي [[ڀاءُ]] يا [[ڀيڻ]]، يا سندس ڪنهن [[اباڻو|اباڻي]] يا [[ڏاڏاڻو|ڏاڏاڻي]] ابن ڏاڏن جي ڀاءُ يا ڀيڻ جي نسل مان هجي. اهڙن مائٽن ۾ [[ڀاڻيجو]]، [[ڀاڻيجي]]، [[ڀائٽيو]]، [[ڀائٽي]] يا ننڍي عمر وارو [[سوٽ]] (ڪزن) شامل هوندو آهي.<ref>{{cite web| url=http://dictionary.law.com/Default.aspx?selected=230| title=Collateral descendant| work=law.com Law Dictionary| access-date=2012-02-05| archive-date=2011-11-23| archive-url=https://web.archive.org/web/20111123225349/http://dictionary.law.com/Default.aspx?selected=230| url-status=live}}</ref> == پڻ ڏسو == * {{Annotated link|[[خانداني شجرو]]}} * {{Annotated link|[[نسب نامو]]}} * {{Annotated link|[[اولاد (نسب نامو)]]}} * {{Annotated link|[[اڪبريت (وراثت)]]}} * {{Annotated link|[[ٽرسٽ (قانون)]]}} * {{Annotated link|[[وصيت تي قانوني اعتراض]]}} == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:قانوني اصطلاحون]] pl9ticz1iepfvuh9srqcrt9s40sx57i 0 52600 399963 341986 2026-07-31T13:48:57Z Intisar Ali 8681 /* */ 399963 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستاني سنڌي لوڪ ڳائڻي (1939–2019)}} {{Infobox musical artist | name = زيب النساء | image = Zeb-un-Nissa (Singer).jpg | caption = | native_name = {{langx|sd|زيب النساء}} | native_name_lang = sd | birth_name = قائم خاتون | alias = ''زيب النساء'' | birth_date = {{Birth date|1939|9|24|df=y}} | birth_place = [[نوابشاهه]], [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] (هاڻوڪو [[پاڪستان]]) | death_date = {{Death date and age|2019|12|19|1939|9|24|df=y}} | death_place = [[نوابشاهه]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | genre = [[سنڌي موسيقي]] | occupation = [[لوڪ ڳائڻي]] | years_active = 1958–2010 | module = {{infobox person|embed=yes | spouse = | children = ثمينه ڪنول (ڌيءُ) | relatives = }}}} '''زيب النساء''' (اصل نالو: '''قائم خاتون'''؛ 24 سيپٽمبر 1939ع – 19 ڊسمبر 2019ع) پاڪستان جي هڪ مشهور [[سنڌي]] [[لوڪ ڳائڻي]] هئي. هوءَ 1960ع کان 1990ع واري ڏهاڪي تائين سنڌ جي نمايان عورت ڳائڻين مان هڪ هئي.<ref name=DailyPanhinjiAkhbar/> هن [[ريڊيو پاڪستان حيدرآباد]] لاءِ سوين [[تصوف|صوفيانه]] سنڌي ڪلام ڳايا، جيڪي وڏي مقبوليت ماڻي ويا.<ref name=DailySindhyar/> [[سنڌ]] جي مشھور ڳائڻي جنھن جا بيشمار گيت، لاڏا، ڪافيون ۽ ڪلام سنڌ جي ڪنڊڪڙڇ ۾ مشھور آھن. == ننڍپڻ == زيب النساء جو جنم [[نوابشاھ]] ۾ ٿيو. سندس اصل نالو ”قائم خاتون“ ۽ ذات ”شيخ“ ھئي. سندس والد جو نالو بچو شيخ ھو. ھن جو واسطو ڪنھن راڳيندڙ خاندان سان نہ ھو البت سندس والدہ شادين مرادين جي موقعي تي آسپاس جي ڳوٺن ۾ سھرا ڳائيندي ھئي. کيس ٻالڪپڻ کان ئي ڳائڻ جو شوق ھو. ننڍي ھوندي ئي ھوءَ ڪاليج جي فنڪشنن ۽ ڀٽائيءَ جي ميلي ۾ اسٽيج تي پنھنجي فن جو مظاھرو ڪندي ھئي. ڳائڻ جي شوق سبب فقط مئٽرڪ تائين تعليم حاصل ڪري سگھي. سڄي حياتي راڳ ۽ موسيقيءَ جي حوالي ڪري ڇڏيائين. == فني سفر== تمام ننڍڙي ڄمار ۾ ھن 1958ع ڌاري [[ريڊيو پاڪستان حيدرآباد]] تي آڊيشن ڏنو<ref>ٰمصطفيٰ ملاح: خوبصورت آواز جي مالڪ  گائڪا زيب النساء اسان کان وڇڙي وئي،  روزاني ڪاوش، 21 ڊسمبر 2019</ref>. سندس آڊيشن مشھور براڊڪاسٽر مرحوم [[ايم بي انصاري |ايم بي انصاريءَ]] ورتو. آڊيشن دوران استاد محمد ابراھيم ۽ [[استاد محمد جمن]] جھڙا راڳ جا پارکو بہ موجود ھئا. پنھنجي سريلي آواز ۽ لفظن جي صحيح ادائگيءَ سببان ھن موسيقيءَ جو ھيءُ امتحان پاس ڪري ورتو. ھن سنڌ جي مشھور راڳيءَ ۽ موسيقار [[محمد جمن]] کان راڳ جي سکيا ورتي<ref>نصير مرزا: گمناميءَ ۾ گذاري ويل ھڪ لوڪ گائڪا، روزاني ڪاوش 21 ڊسمبر 2019</ref>. جڏھن ھن جو پھريون ڪلام رڪارڊ ٿيو تہ ان کي تمام گھڻو پسند ڪيو ويو. ھن [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي|حضرت شاھ عبداللطيف ڀٽائي]]، [[ سچل سرمست|حضرت سچل سرمست]]، [[ٻڍل فقير]] ۽ ٻين شاعرن جا بيشمار ڪلام، ڪافيون ۽ گيت ڳايا. [[زرينه بلوچ|جيجي زرينہ بلوچ]] ۽ امينہ سان گڏجي بيشمار لاڏا ۽ سھرا رڪارڊ ڪرايا جيڪي اڄ بہ سنڌ جي ڪنڊڪڙڇ ۾ مشھور ۽ مقبول آھن. ھن [[استاد محمد جمن]] ۽[[محمد يوسف|استاد محمد يوسف]] جھڙن وڏن راڳين سان گڏ ڊوئيٽ (دوگانہ)پڻ ڳايا. [[سنڌي ٻولي|سنڌيءَ]] سان گڏ ھن [[اردو]]، سرائڪي، بلوچي ۽ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] ٻوليءَ ۾ پڻ گيت ڳايا. ھن پاڪستان ٽيليويزن سينٽر ڪراچيءَ تي پڻ 50 کان مٿي پروگرام رڪارڊ ڪرايا جيڪي ھن جي گيتن، سھرن ۽ ڪلامن تي مشتمل آھن. == زيب النساء جا ريڊيو پاڪستان تي رڪارڊ ٿيل ڪجهه مشھور ڪافيون، ڪلام ۽ گيت == * ڪڏھن راضي ٿي ملندين راڻا، سوڍل يار سياڻا * ھڪ ڌنڌلي ڌنڌلي ياد اٿم، ڪجهه طوفان جي ڪجهه ساحل جي * ڪانگل نيئي تہ ڏبو مون ڏکيءَ جو ڏوراپو * ساڏا من وي موھيا يار وي * منھنجا قلندر لال مان جوڳياڻي آھيان * ھن تہ حياتيءَ کان مر تہ مري مزا ماڻيون * ٻانھن جي آئون ٻانھي آھيان * سڄڻ ريءَ ٿي سڪان، محبت ماري آھيان * او يار سڄڻ دلدار سڄڻ * آئون ڪيئن جيئنديس جڳ ۾ پنھنجي پنھل پڄاڻان (استاد محمد جمن سان گڏ) * جوڳي ڏاڍي ذات (استاد محمد جمن سان گڏ) * محبت جا فسانا ياد رھندا (استاد محمد يوسف سان گڏ) == وفات == سنڌ جي ھن نامياري فنڪارہ 19 ڊسمبر 2019ع تي نواب شاھ ۾ لاڏاڻو ڪيو<ref>لوڪ گيتن جي راڻي زيب النساءِ لاڏاڻو ڪري وئي، روزاني سنڌيار، 20 ڊسمبر 2019</ref>. ھن پنج ڌيئرون ۽ ٻہ پٽ سوڳوار ڇڏيا. سندس اولاد مان فقط ھڪ ڌيءَ ثمينہ ڪنول راڳ جي دنيا سان سلھاڙيل آھي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو: سنڌي ڳائڻيون]] [[زمرو:2019ع جون وفاتون]] [[زمرو:پاڪستاني فيميل سنگرز]] [[زمرو:سنڌي عورتون]] [[زمرو:سنڌي فنڪار]] [[زمرو:سنڌي موسيقي]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون ]] [[زمرو:1939ع جون پيدائشون]] [[زمرو:ويھين صديءَ جون پاڪستاني ڳائڻيون]] [[زمرو:پاڪستاني لوڪ راڳي]] [[زمرو:سنڌي راڳي]] 5a6ttsp1ubwz1uk2j7543n6xqnwj6id 0 57620 399935 399934 2026-07-31T12:04:22Z Intisar Ali 8681 399935 wikitext text/x-wiki {{Infobox coat of arms |name = جمھوريه آئرلينڊ جو نسبتي نشان |image = Coat of arms of Ireland.svg |image_width = 200 |armiger = [[ آئرلينڊ جي ريپبلڪ]] |year_adopted = 1945 (درج ڪيو ويو: آئرلينڊ جي ھٿيارن لاء)<ref name="go111gf20"> {{cite web |url=http://catalogue.nli.ie/Record/garmsBackReg198 |title=Grant of Arms (Registration): Arms of Ireland |author=Genealogical Office |publisher=National Library of Ireland |work=Catalogue |date=9 November 1945 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130518035146/http://catalogue.nli.ie/Record/garmsBackReg198 |archivedate=18 May 2013 |nopp=y |page=G.O. MS 111G; folio 20 }}</ref> c.1541 (ذڪر ڪيو ويو:آئرلينڊ جي بادشاھت), c.1280 (ذڪر ڪيو ويو: آئرلينڊ جي بادشاھت ) |crest = |torse = |shield = ازيور (تيز نيري رنگ) جي شيلڊ م سونھري ھارپ (سرندي) ۾ چاندي جون تندون |supporters = |compartment = |motto = |orders = |other_elements = |earlier_versions = [[File:Arms of Ireland (historical).svg|alt=Style used during the period of the Kingdom of Ireland|46px]] [[File:Coat of arms of the Lordship of Ireland.svg|alt=Three gold crowns ordered vertically on a blue shield with a white border.|50px]] [[File:Arms of Ireland (Mide).svg|alt=A king sitting on a throne|46px]] |use = ھارپ (سرندي وانگر ساز) جي نشان کي استعمال ڪيو ويندو آهي: آئرلينڊ جي پارليامينٽ [[اريڪٽاس]] جي سمورن منظور ڪيل قانونن تي؛ آئرلينڊ جي صدر جي مھر تي؛ آئرش پاسپورٽ تي، کوڙ سرڪاري کاتن ۾ ؛ آئرش يورو سڪن تي. ان نشان جو استعمال يونائيٽيڊ ڪنگڊم م نادرن آئرلينڊ جي ڪجهه سرڪاري بيجن تي پڻ ٿئي ٿو . |notes = }} '''جمھوريه آئرلينڊ جو نسبتي نشان'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' coat of arms of Ireland '''}} ھڪ قسم جو مخصوص تختي وارو نشان آھي جنھن ۾ ازيور (تيز نيري رنگ) جي تختي ۾ ھڪ سونھري ساز: ھارپ ( سرندي جھڙو) ٺھيل ھوندو آھي جنھن جون تندون چاندي جون ھونديون آھن<ref>{{cite web|title=Heraldry in Ireland, 1943-2018|publisher=The National Library of Ireland|url=https://www.nli.ie/en/heraldry-in-ireland-1943-2018.aspx}}</ref> اھو ھڪ زماني کان وٺي آئرلينڊ جو نسبتي نشان آھي جيڪو آئرلينڊ جي بادشاهن جو نشان ھوندو ھو ۽ ان جو تاريخ م حوالو تيرھين صدي عيسويءَ کان ملي ٿو. اھو نسبتي نشان انگلينڊ جي بادشاھ [[ھينري اٺون (انگلينڊ)|ھينري اٺين]] پڻ ان وقت اختيار ڪيو جڏهن ھن آئرلينڊ جي لارڊ شپ جو مدو پورو ڪيو ھو ۽ 1541ع ۾ آئرلينڊ جي ٻيھر بادشاھت جو اعلان ڪرايو. 1603 م جڏهن انگلينڊ، ويلز ۽ اسڪاٽلينڊ جون بادشاھتن جو يونائيٽيڊ ڪنگڊم ۾ انضمام ٿيو تہ انھن سڀني جي نشانن کي يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي شاھي نسبتي نشانن م شامل ڪيو ويو. 1922 م جڏهن آئرلينڊ يونائيٽيڊ ڪنگڊم کان ڌار ٿيو تہ [[ھارپ]] (سرندو) آئرش فري اسٽيٽ جي نشان ۾ شامل ڪيو ويو. 9 نومبر 1945 م آئرلينڊ جي موجوده نسبتي نشان کي رجسٽر ڪيو ويو. ==وضاحت== جديد آئرش رياست طرفان استعمال ٿيندڙ هارپ جو خاڪو [[ٽرينٽي ڪاليج هارپ]] (جنهن کي '''برائن بورو هارپ''' پڻ چيو وڃي ٿو) تي ٻڌل آهي، جيڪو وچئين دور جي پڇاڙيءَ وارو هڪ [[گيل]]ي هارپ آهي ۽ هن وقت [[ٽرينٽي ڪاليج ڊبلن]] ۾ محفوظ آهي.<ref group="note" name="trinity">[[ٽرينٽي ڪاليج هارپ]] کي اڳي 11هين صديءَ جي [[آئرلينڊ جو اعليٰ بادشاهه|اعليٰ بادشاهه]] [[برائن بورو]] سان منسوب ڪيو ويندو هو، پر بعد ۾ تحقيق مان معلوم ٿيو ته هي هارپ 14هين يا 15هين صديءَ جو آهي، تنهنڪري اهو حقيقت ۾ برائن بورو جو نه هو. هي هارپ [[ٽرينٽي ڪاليج ڊبلن]] جي لائبريري جي لانگ روم ۾ مستقل نمائش لاءِ رکيل آهي.</ref> ان جو جديد خاڪو انگريز مجسما ساز [[پرسي ميٽڪالف]] تيار ڪيو، جنهن اهو خاڪو آئرش حڪومت طرفان 1928ع ۾ جاري ٿيندڙ نئين سڪن جي ڊزائن لاءِ منعقد ڪيل مقابلي ۾ پيش ڪيو هو. ميٽڪالف جي ڊزائن بعد ۾ رياستي نشان طور هارپ جي سرڪاري شڪل جو بنياد بڻجي وئي.{{citation needed|date=November 2011}} هي جديد خاڪو اڳين تصويرن کان نمايان طور مختلف آهي. سترهين صديءَ دوران هارپ کي اڪثر هڪ عورت جي مٿي ۽ سيني سان ڏيکاريو ويندو هو، جيئن ٻيڙين جي اڳئين حصي تي لڳل مجسمي (''figurehead'') جي صورت هوندي آهي. سرڪاري خاڪي ۾ هارپ جون مڪمل ٽيهن تارون ڏيکارڻ ضروري نه آهن، پر انهن جو تعداد نون کان گهٽ نه هجڻ گهرجي.<ref name="nli"/> هارپ جون تارون هميشه چانديءَ جي رنگ ۾ ۽ هارپ پاڻ سون جي رنگ ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. هارپ کي نيري پسمنظر تي ڏيکاريو ويندو آهي، جنهن کي علمِ نشانيات (Heraldry) ۾ ''Azure'' چيو ويندو آهي. هي رنگ سڀ کان پهرين فرانسيسي علمِ نشانيات جي ماهرن [[آرموريل وائينبرگن]] ۾ اختيار ڪيو، جيڪو 1260ع کان 1285ع جي وچ ۾ تيار ٿيو هو، ۽ ان وقت کان وٺي آئرلينڊ جي علامتي رنگ طور نيرو استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=Crotty |first=John |title=The Irish Tricolour - The truth behind the symbols and struggles that defined a nation |date=16 February 2026 |publisher=The History Press |year=2026 |isbn=978-1837051632 |location=United Kingdom |pages=41–46}}</ref> ڪڏهن ڪڏهن هن رنگ کي غلطيءَ سان [[سينٽ پيٽرڪ جو نيرو]] سان ڳنڍيو ويندو آهي، پر ٻنهي جو ڪو سڌو تعلق ناهي. هارپ جي نيري پسمنظر کي [[گورمفليٿ]] سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي، جيڪا [[گيل]]ي ڏند ڪٿائن ۾ آئرلينڊ جي علامتي نسواني شخصيت آهي. آئرش ٻوليءَ ۾ ''گورمفليٿ'' ٻن لفظن ''گورم'' (نيرو) ۽ ''فليٿ'' (حاڪم يا خودمختيار) مان ٺهيل آهي. شروعاتي آئرش متنن ۾ اهو نالو ڏهين ۽ يارهين صديءَ جي ڪيترين راڻين لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي، جيڪي بادشاهي سياست سان ويجهڙائي رکنديون هيون. [[آئرلينڊ جي قومي لائبريري]] موجب، قديم آئرش ڏند ڪٿائن ۾ آئرلينڊ جي خودمختياري ({{lang|ga|Flaitheas Éireann}}) کي اڪثر نيري پوشاڪ پهريل عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو.<ref name="nli"/> ڪڏهن ڪڏهن اها دعويٰ ڪئي ويندي آهي ته آئرلينڊ دنيا جو واحد ملڪ آهي، جنهن جي قومي علامت هڪ موسيقيءَ جو ساز آهي،<ref>{{Cite web|url=https://enterprise.gov.ie/en/what-we-do/innovation-research-development/intellectual-property/trade-marks/state-emblems/|title=Protection and use of State emblems|website=enterprise.gov.ie}}</ref> پر اها ڳالهه مڪمل طور درست نه آهي. مثال طور [[پاپوا نيو گني]] جي قومي علامت [[ڪنڊو ڊرم]] آهي، [[برونڊي جي بادشاهت]] جي اڳوڻي جهنڊي ۽ سرڪاري نشان ۾ پڻ ڊرم شامل هو، جڏهن ته [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] جي قومي نشان ۾ [[اسٽيل پين]] ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.runforthewater.com/40-miles|title=40 Miles|website=Run For The Water}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hubert-herald.nl/PapuaNewGuinea.htm|title=Papua New Guinea Arms|website=www.hubert-herald.nl}}</ref> ==استعمال== اڄڪلهه هارپ جي تصوير [[آئرلينڊ جي جمهوريه]] جي [[آئرلينڊ جي سڪن|سڪن]]، [[آئرش پاسپورٽ|پاسپورٽن]] ۽ سرڪاري [[مهر (نشان)|مهرن]] تي استعمال ڪئي وڃي ٿي. اها [[اتر آئرلينڊ]] جي ڪيترن ئي ادارن جي نشانين ۾ پڻ شامل آهي، جهڙوڪ [[اتر آئرلينڊ پوليس سروس]]. هارپ کي ڪيترين ئي آئرش ڪمپنين، جهڙوڪ [[گنيز]] ۽ [[رائنيئر]]، جي علامتن ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. اهو انهن ملڪن جي قومي نشانن ۾ پڻ موجود آهي، جن جا آئرلينڊ يا [[برطانيه]] سان تاريخي لاڳاپا رهيا آهن، جهڙوڪ [[مونٽسيراٽ جو قومي نشان|مونٽسيراٽ]] ۽ [[ڪينيڊا جو قومي نشان|ڪينيڊا]]. 1984ع ۾ چيف هيرالڊ جي منظوري سان جديد هارپ جي سرڪاري نمونن کي [[آئرلينڊ جي حڪومت]] [[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]] (WIPO) وٽ [[پيرس ڪنوينشن براءِ صنعتي ملڪيت جي تحفظ]] جي [[آرٽيڪل 6ter]] تحت رياستي نشان طور رجسٽر ڪرايو.<ref name="nli"/><ref>{{cite web |url=http://www.patentsoffice.ie/en/glossary.aspx |title=Glossary|publisher=Irish Patents Office|pages=Article 6ter|access-date=31 May 2013}}</ref><ref>{{cite journal |journal=WIPO Circular |number=4304 |date=15 February 1985 |url=https://6ter.wipo.int/pdf/en/e4304.pdf |access-date=22 May 2025 |title=C.4304-551}}</ref> حڪومت صرف انهن تصويرن کي رجسٽر ڪرايو، جن ۾ هارپ کاٻي پاسي رخ رکي ٿي ۽ ان جو [[صوتي تختو]] ساڄي پاسي هوندو آهي. جيتوڻيڪ [[آئرلينڊ جو اٽارني جنرل]] جي آفيس جو خيال هو ته ساڄي رخ واريون تصويرون به رجسٽر ٿيڻ گهرجن، پر پيٽنٽ ماهرن صلاح ڏني ته اهڙي رجسٽريشن شايد [[گنيز]] شراب ساز ڪمپني جي ان علامت جي استعمال سان ٽڪراءُ پيدا ڪري، جيڪا اها 1870ع واري ڏهاڪي کان استعمال ڪري رهي آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.irishtimes.com/culture/state-feared-guinness-objections-over-plan-to-make-harp-logo-a-trademark-1.1637930|title=State feared Guinness objections over plan to make harp logo a trademark|last=Humphreys|first=Joe|date=28 December 2013|newspaper=[[دي آئرش ٽائيمز]]|page=1|access-date=29 December 2013}}</ref> ===صدارتي جهنڊو=== [[File:Flag of the President of Ireland.svg|thumb|آئرلينڊ جي صدر جو صدارتي جهنڊو]] 1945ع کان هارپ نه رڳو آئرلينڊ جو قومي نشان آهي، پر اهو عهدي تي موجود هر [[آئرلينڊ جو صدر|آئرلينڊ جي صدر]] جو پڻ سرڪاري نشان هوندو آهي.{{cn|date=November 2025}} عام طور تي اهو نشان [[صدارتي جهنڊو]] جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. هي جهنڊو [[آراس ان اوختاران]]، جيڪو [[ڊبلن]] ۾ صدر جي سرڪاري رهائشگاهه آهي، ۽ [[ڊبلن محل]] تي صدر جي موجودگي دوران ڦڙڪايو ويندو آهي. اهو صدر جي استعمال هيٺ ايندڙ [[آئرلينڊ جي صدارتي رياستي گاڏي]] تي پڻ لڳايو ويندو آهي. ٻين ملڪن جي صدارتي يا شاهي جهنڊن وانگر، هي جهنڊو ڪڏهن به اڌ جهڪيل حالت ۾ نه ڦڙڪايو ويندو آهي. البت آئرلينڊ جو صدارتي جهنڊو ڪڏهن به [[آئرلينڊ جو جهنڊو|قومي جهنڊي]] تي فوقيت حاصل نٿو ڪري، جڏهن ته مثال طور [[برطانيا جو شاهي جهنڊو]] [[برطانيا جو جهنڊو|برطانوي قومي جهنڊي]] تي فوقيت رکي ٿو. == حوالا == gi2x23m63bvxyhxiu5713y972lb6rgs 399936 399935 2026-07-31T12:05:39Z Intisar Ali 8681 399936 wikitext text/x-wiki {{Infobox coat of arms |name = جمھوريه آئرلينڊ جو نسبتي نشان |image = Coat of arms of Ireland.svg |image_width = 200 |armiger = [[ آئرلينڊ جي ريپبلڪ]] |year_adopted = 1945 (درج ڪيو ويو: آئرلينڊ جي ھٿيارن لاء)<ref name="go111gf20"> {{cite web |url=http://catalogue.nli.ie/Record/garmsBackReg198 |title=Grant of Arms (Registration): Arms of Ireland |author=Genealogical Office |publisher=National Library of Ireland |work=Catalogue |date=9 November 1945 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130518035146/http://catalogue.nli.ie/Record/garmsBackReg198 |archivedate=18 May 2013 |nopp=y |page=G.O. MS 111G; folio 20 }}</ref> c.1541 (ذڪر ڪيو ويو:آئرلينڊ جي بادشاھت), c.1280 (ذڪر ڪيو ويو: آئرلينڊ جي بادشاھت ) |crest = |torse = |shield = ازيور (تيز نيري رنگ) جي شيلڊ م سونھري ھارپ (سرندي) ۾ چاندي جون تندون |supporters = |compartment = |motto = |orders = |other_elements = |earlier_versions = [[File:Arms of Ireland (historical).svg|alt=Style used during the period of the Kingdom of Ireland|46px]] [[File:Coat of arms of the Lordship of Ireland.svg|alt=Three gold crowns ordered vertically on a blue shield with a white border.|50px]] [[File:Arms of Ireland (Mide).svg|alt=A king sitting on a throne|46px]] |use = ھارپ (سرندي وانگر ساز) جي نشان کي استعمال ڪيو ويندو آهي: آئرلينڊ جي پارليامينٽ [[اريڪٽاس]] جي سمورن منظور ڪيل قانونن تي؛ آئرلينڊ جي صدر جي مھر تي؛ آئرش پاسپورٽ تي، کوڙ سرڪاري کاتن ۾ ؛ آئرش يورو سڪن تي. ان نشان جو استعمال يونائيٽيڊ ڪنگڊم م نادرن آئرلينڊ جي ڪجهه سرڪاري بيجن تي پڻ ٿئي ٿو . |notes = }} '''جمھوريه آئرلينڊ جو نسبتي نشان'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' coat of arms of Ireland '''}} ھڪ قسم جو مخصوص تختي وارو نشان آھي جنھن ۾ ازيور (تيز نيري رنگ) جي تختي ۾ ھڪ سونھري ساز: ھارپ ( سرندي جھڙو) ٺھيل ھوندو آھي جنھن جون تندون چاندي جون ھونديون آھن<ref>{{cite web|title=Heraldry in Ireland, 1943-2018|publisher=The National Library of Ireland|url=https://www.nli.ie/en/heraldry-in-ireland-1943-2018.aspx}}</ref> اھو ھڪ زماني کان وٺي آئرلينڊ جو نسبتي نشان آھي جيڪو آئرلينڊ جي بادشاهن جو نشان ھوندو ھو ۽ ان جو تاريخ م حوالو تيرھين صدي عيسويءَ کان ملي ٿو. اھو نسبتي نشان انگلينڊ جي بادشاھ [[ھينري اٺون (انگلينڊ)|ھينري اٺين]] پڻ ان وقت اختيار ڪيو جڏهن ھن آئرلينڊ جي لارڊ شپ جو مدو پورو ڪيو ھو ۽ 1541ع ۾ آئرلينڊ جي ٻيھر بادشاھت جو اعلان ڪرايو. 1603 م جڏهن انگلينڊ، ويلز ۽ اسڪاٽلينڊ جون بادشاھتن جو يونائيٽيڊ ڪنگڊم ۾ انضمام ٿيو تہ انھن سڀني جي نشانن کي يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي شاھي نسبتي نشانن م شامل ڪيو ويو. 1922 م جڏهن آئرلينڊ يونائيٽيڊ ڪنگڊم کان ڌار ٿيو تہ [[ھارپ]] (سرندو) آئرش فري اسٽيٽ جي نشان ۾ شامل ڪيو ويو. 9 نومبر 1945 م آئرلينڊ جي موجوده نسبتي نشان کي رجسٽر ڪيو ويو. ==وضاحت== جديد آئرش رياست طرفان استعمال ٿيندڙ هارپ جو خاڪو [[ٽرينٽي ڪاليج هارپ]] (جنهن کي '''برائن بورو هارپ''' پڻ چيو وڃي ٿو) تي ٻڌل آهي، جيڪو وچئين دور جي پڇاڙيءَ وارو هڪ [[گيل]]ي هارپ آهي ۽ هن وقت [[ٽرينٽي ڪاليج ڊبلن]] ۾ محفوظ آهي.<ref group="note" name="trinity">[[ٽرينٽي ڪاليج هارپ]] کي اڳي 11هين صديءَ جي [[آئرلينڊ جو اعليٰ بادشاهه|اعليٰ بادشاهه]] [[برائن بورو]] سان منسوب ڪيو ويندو هو، پر بعد ۾ تحقيق مان معلوم ٿيو ته هي هارپ 14هين يا 15هين صديءَ جو آهي، تنهنڪري اهو حقيقت ۾ برائن بورو جو نه هو. هي هارپ [[ٽرينٽي ڪاليج ڊبلن]] جي لائبريري جي لانگ روم ۾ مستقل نمائش لاءِ رکيل آهي.</ref> ان جو جديد خاڪو انگريز مجسما ساز [[پرسي ميٽڪالف]] تيار ڪيو، جنهن اهو خاڪو آئرش حڪومت طرفان 1928ع ۾ جاري ٿيندڙ نئين سڪن جي ڊزائن لاءِ منعقد ڪيل مقابلي ۾ پيش ڪيو هو. ميٽڪالف جي ڊزائن بعد ۾ رياستي نشان طور هارپ جي سرڪاري شڪل جو بنياد بڻجي وئي.{{citation needed|date=November 2011}} هي جديد خاڪو اڳين تصويرن کان نمايان طور مختلف آهي. سترهين صديءَ دوران هارپ کي اڪثر هڪ عورت جي مٿي ۽ سيني سان ڏيکاريو ويندو هو، جيئن ٻيڙين جي اڳئين حصي تي لڳل مجسمي (''figurehead'') جي صورت هوندي آهي. سرڪاري خاڪي ۾ هارپ جون مڪمل ٽيهن تارون ڏيکارڻ ضروري نه آهن، پر انهن جو تعداد نون کان گهٽ نه هجڻ گهرجي.<ref name="nli"/> هارپ جون تارون هميشه چانديءَ جي رنگ ۾ ۽ هارپ پاڻ سون جي رنگ ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. هارپ کي نيري پسمنظر تي ڏيکاريو ويندو آهي، جنهن کي علمِ نشانيات (Heraldry) ۾ ''Azure'' چيو ويندو آهي. هي رنگ سڀ کان پهرين فرانسيسي علمِ نشانيات جي ماهرن [[آرموريل وائينبرگن]] ۾ اختيار ڪيو، جيڪو 1260ع کان 1285ع جي وچ ۾ تيار ٿيو هو، ۽ ان وقت کان وٺي آئرلينڊ جي علامتي رنگ طور نيرو استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=Crotty |first=John |title=The Irish Tricolour - The truth behind the symbols and struggles that defined a nation |date=16 February 2026 |publisher=The History Press |year=2026 |isbn=978-1837051632 |location=United Kingdom |pages=41–46}}</ref> ڪڏهن ڪڏهن هن رنگ کي غلطيءَ سان [[سينٽ پيٽرڪ جو نيرو]] سان ڳنڍيو ويندو آهي، پر ٻنهي جو ڪو سڌو تعلق ناهي. هارپ جي نيري پسمنظر کي [[گورمفليٿ]] سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي، جيڪا [[گيل]]ي ڏند ڪٿائن ۾ آئرلينڊ جي علامتي نسواني شخصيت آهي. آئرش ٻوليءَ ۾ ''گورمفليٿ'' ٻن لفظن ''گورم'' (نيرو) ۽ ''فليٿ'' (حاڪم يا خودمختيار) مان ٺهيل آهي. شروعاتي آئرش متنن ۾ اهو نالو ڏهين ۽ يارهين صديءَ جي ڪيترين راڻين لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي، جيڪي بادشاهي سياست سان ويجهڙائي رکنديون هيون. [[آئرلينڊ جي قومي لائبريري]] موجب، قديم آئرش ڏند ڪٿائن ۾ آئرلينڊ جي خودمختياري ({{lang|ga|Flaitheas Éireann}}) کي اڪثر نيري پوشاڪ پهريل عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو.<ref name="nli"/> ڪڏهن ڪڏهن اها دعويٰ ڪئي ويندي آهي ته آئرلينڊ دنيا جو واحد ملڪ آهي، جنهن جي قومي علامت هڪ موسيقيءَ جو ساز آهي،<ref>{{Cite web|url=https://enterprise.gov.ie/en/what-we-do/innovation-research-development/intellectual-property/trade-marks/state-emblems/|title=Protection and use of State emblems|website=enterprise.gov.ie}}</ref> پر اها ڳالهه مڪمل طور درست نه آهي. مثال طور [[پاپوا نيو گني]] جي قومي علامت [[ڪنڊو ڊرم]] آهي، [[برونڊي جي بادشاهت]] جي اڳوڻي جهنڊي ۽ سرڪاري نشان ۾ پڻ ڊرم شامل هو، جڏهن ته [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] جي قومي نشان ۾ [[اسٽيل پين]] ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.runforthewater.com/40-miles|title=40 Miles|website=Run For The Water}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hubert-herald.nl/PapuaNewGuinea.htm|title=Papua New Guinea Arms|website=www.hubert-herald.nl}}</ref> ==استعمال== اڄڪلهه هارپ جي تصوير [[آئرلينڊ جي جمهوريه]] جي [[آئرلينڊ جي سڪن|سڪن]]، [[آئرش پاسپورٽ|پاسپورٽن]] ۽ سرڪاري [[مهر (نشان)|مهرن]] تي استعمال ڪئي وڃي ٿي. اها [[اتر آئرلينڊ]] جي ڪيترن ئي ادارن جي نشانين ۾ پڻ شامل آهي، جهڙوڪ [[اتر آئرلينڊ پوليس سروس]]. هارپ کي ڪيترين ئي آئرش ڪمپنين، جهڙوڪ [[گنيز]] ۽ [[رائنيئر]]، جي علامتن ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. اهو انهن ملڪن جي قومي نشانن ۾ پڻ موجود آهي، جن جا آئرلينڊ يا [[برطانيه]] سان تاريخي لاڳاپا رهيا آهن، جهڙوڪ [[مونٽسيراٽ جو قومي نشان|مونٽسيراٽ]] ۽ [[ڪينيڊا جو قومي نشان|ڪينيڊا]]. 1984ع ۾ چيف هيرالڊ جي منظوري سان جديد هارپ جي سرڪاري نمونن کي [[آئرلينڊ جي حڪومت]] [[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]] (WIPO) وٽ [[پيرس ڪنوينشن براءِ صنعتي ملڪيت جي تحفظ]] جي [[آرٽيڪل 6ter]] تحت رياستي نشان طور رجسٽر ڪرايو.<ref name="nli"/><ref>{{cite web |url=http://www.patentsoffice.ie/en/glossary.aspx |title=Glossary|publisher=Irish Patents Office|pages=Article 6ter|access-date=31 May 2013}}</ref><ref>{{cite journal |journal=WIPO Circular |number=4304 |date=15 February 1985 |url=https://6ter.wipo.int/pdf/en/e4304.pdf |access-date=22 May 2025 |title=C.4304-551}}</ref> حڪومت صرف انهن تصويرن کي رجسٽر ڪرايو، جن ۾ هارپ کاٻي پاسي رخ رکي ٿي ۽ ان جو [[صوتي تختو]] ساڄي پاسي هوندو آهي. جيتوڻيڪ [[آئرلينڊ جو اٽارني جنرل]] جي آفيس جو خيال هو ته ساڄي رخ واريون تصويرون به رجسٽر ٿيڻ گهرجن، پر پيٽنٽ ماهرن صلاح ڏني ته اهڙي رجسٽريشن شايد [[گنيز]] شراب ساز ڪمپني جي ان علامت جي استعمال سان ٽڪراءُ پيدا ڪري، جيڪا اها 1870ع واري ڏهاڪي کان استعمال ڪري رهي آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.irishtimes.com/culture/state-feared-guinness-objections-over-plan-to-make-harp-logo-a-trademark-1.1637930|title=State feared Guinness objections over plan to make harp logo a trademark|last=Humphreys|first=Joe|date=28 December 2013|newspaper=[[دي آئرش ٽائيمز]]|page=1|access-date=29 December 2013}}</ref> ===صدارتي جهنڊو=== [[File:Flag of the President of Ireland.svg|thumb|آئرلينڊ جي صدر جو صدارتي جهنڊو]] 1945ع کان هارپ نه رڳو آئرلينڊ جو قومي نشان آهي، پر اهو عهدي تي موجود هر [[آئرلينڊ جو صدر|آئرلينڊ جي صدر]] جو پڻ سرڪاري نشان هوندو آهي.{{cn|date=November 2025}} عام طور تي اهو نشان [[صدارتي جهنڊو]] جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. هي جهنڊو [[آراس ان اوختاران]]، جيڪو [[ڊبلن]] ۾ صدر جي سرڪاري رهائشگاهه آهي، ۽ [[ڊبلن محل]] تي صدر جي موجودگي دوران ڦڙڪايو ويندو آهي. اهو صدر جي استعمال هيٺ ايندڙ [[آئرلينڊ جي صدارتي رياستي گاڏي]] تي پڻ لڳايو ويندو آهي. ٻين ملڪن جي صدارتي يا شاهي جهنڊن وانگر، هي جهنڊو ڪڏهن به اڌ جهڪيل حالت ۾ نه ڦڙڪايو ويندو آهي. البت آئرلينڊ جو صدارتي جهنڊو ڪڏهن به [[آئرلينڊ جو جهنڊو|قومي جهنڊي]] تي فوقيت حاصل نٿو ڪري، جڏهن ته مثال طور [[برطانيا جو شاهي جهنڊو]] [[برطانيا جو جهنڊو|برطانوي قومي جهنڊي]] تي فوقيت رکي ٿو. ==تاريخ== {{See also|[[آئرلينڊ جي بادشاهت#قومي نشان|آئرلينڊ جي بادشاهت جو قومي نشان]]|[[انگلينڊ جو قومي نشان]]|[[برطانيا جو قومي نشان]]|[[برطانيه جو قومي نشان]]}} [[File:A new and correct chart of the sea coast of ENGLAND, SCOTLAND and IRELAND (NYPL b13909432-1640559).jpg|thumb|1702ع جو [[برطانيا]] ۽ [[آئرلينڊ]] جو نقشو، جنهن ۾ آئرلينڊ، انگلينڊ، اسڪاٽلينڊ ۽ [[فرانس]] جا قومي نشان ڏيکاريل آهن. هارپ تي عورت جو مٿو ۽ سينا ڏيکاريل آهن.]] ڇاڪاڻ⁠تہ [[هيرالڊري]] بنيادي طور جاگيرداري دور جو فن هو، تنهنڪري آئرلينڊ ۾ [[قومي نشان|قومي نشانن]] جو رواج 1169ع ۾ [[آئرلينڊ تي نارمن حملي]] کان پوءِ شروع ٿيو، جڏهن⁠تہ انگلينڊ ۽ [[يورپ]] جي براعظم ۾ هي فن ان کان ڪيترائي ڏهاڪا اڳ ترقي ڪري چڪو هو. آئرلينڊ لاءِ پهرين [[هيرالڊ آف آرمز]] جو ذڪر 1392ع ۾ ملي ٿو. بعد ۾ انگريزي [[ڪاليج آف آرمز]] جي ماتحت ''آئرلينڊ ڪنگ آف آرمز'' جي جاءِ تي 1552ع ۾ آزاد [[السٽر ڪنگ آف آرمز]] ۽ [[اٿلون پرسووينٽ]] مقرر ڪيا ويا، جن کي سڄي آئرلينڊ جي هيرالڊري بابت اختيار حاصل هئا. 1943ع ۾ السٽر ڪنگ آف آرمز کي انگلينڊ جي [[نوروئي اينڊ السٽر ڪنگ آف آرمز]] سان ضم ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[آئرلينڊ جو چيف هيرالڊ]] جو عهدو قائم ٿيو، جنهن 9 نومبر 1945ع تي آئرلينڊ جي قومي نشان کي سرڪاري طور رجسٽر ڪيو.{{citation needed|date=March 2023}} تنهن هوندي به، هارپ کي آئرلينڊ جي بادشاهه جي قومي نشان طور سڀ کان پراڻي وچئين دور جي [[نشانن جي فهرست]] مان هڪ ۾ به ڏسي سگهجي ٿو. فرانس ۾ تيار ڪيل ''وائينبرگن رول''، جيڪو لڳ ڀڳ 1280ع جو آهي ۽ هاڻي [[دي هيگ]]، [[نيدرلينڊ]] ۾ محفوظ آهي، ان ۾ آئرلينڊ جي بادشاهه لاءِ ''نيري پسمنظر تي سون جي هارپ'' (''Azure a harp Or'') وارو نشان ڏنل آهي.<ref name="Michael C. O'Laughlin 2001, p 15">Michael C. O'Laughlin, 2001, ''The Irish Book of Arms'', Irish Genealogical Association, p 15</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ngw.nl/int/ier/irenat.htm|title=Civic Heraldry of Ireland, National arms of Ireland|first=Ralf|last=Hartemink|year=1996|work=Heraldry of the World|publisher=ngw.nl|access-date=13 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110609103123/http://www.ngw.nl/int/ier/irenat.htm|archive-date=9 June 2011|url-status=dead}}</ref> هارپ، جيڪا روايتي طور [[حضرت دائود]] سان وابسته سمجهي ويندي آهي، وچئين دور جي هيرالڊري ۾ نهايت ناياب نشان هئي، ۽ اوائلي 19 هيرالڊڪ فهرستن مان رڳو ٻن ۾ هارپ وارو نشان ملي ٿو.<ref name="heraldica">{{cite web|first=François|last=Velde|title=Heraldry in Ireland|work=Heraldica|url=http://www.heraldica.org/topics/national/ireland.htm}}</ref> 12هين ۽ 13هين صديءَ دوران بادشاهن [[جان، انگلينڊ جو بادشاهه|جان]] ۽ [[ايڊورڊ اول، انگلينڊ جو بادشاهه|ايڊورڊ اول]] جي دور جي آئرش سڪن تي ٽڪنڊي شڪليون به ملن ٿيون. ڪجهه محققن موجب اهي سادي نموني جون هارپون هيون، جڏهن⁠تہ ٻين جي راءِ آهي تہ آئرش سڪن کي سڃاڻڻ لاءِ ٽڪنڊي نشان استعمال ٿيندا هئا، جن مان پوءِ هارپ جي علامت ترقي ڪئي.<ref>William Henry Grattan Flood, 1905, ''The Story of the Harp''; James Simon, 1810, ''Simon's Essay on Irish Coins''</ref> هارپ کي آئرلينڊ جي قومي نشان طور اختيار ڪرڻ جو خيال شايد وچئين دور جي ''ٽرسٽن'' واري داستاني سلسلي ۾ ذڪر ڪيل خيالي آئرش بادشاهه سان يا تيرهين صديءَ جي مشهور گيلڪ قصيدي ''Tabhroidh Chugam Cruit mo Riogh'' سان لاڳاپيل هجي، جيڪو ٿامونڊ جي بادشاهه ڊوننخاد اوبرائن لاءِ لکيو ويو هو.<ref name="kennedy">{{citation|title=The Arms of Ireland: Medieval and Modern|first=John|last=Kennedy|journal=Coat of Arms|issue=155|date=Autumn 1991|url=http://www.theheraldrysociety.com/articles/ireland/arms_of_Ireland_by_kennedy.htm}}</ref> هارپ جي اصل بابت اختلافن جي باوجود، [[هينري اٺون]] 1541ع ۾ قائم ڪيل [[آئرلينڊ جي بادشاهت]] لاءِ ان کي سرڪاري قومي نشان طور اختيار ڪيو. [[السٽر ڪنگ آف آرمز]] جي آفيس ۾ محفوظ هڪ دستاويز، جيڪو هينري اٺين يا سندس پٽ [[ايڊورڊ ڇهون، انگلينڊ جو بادشاهه|ايڊورڊ ڇهين]] جي شروعاتي دور سان واسطو رکي ٿو، هارپ کي آئرلينڊ جي بادشاهت جو قومي نشان قرار ڏئي ٿو.<ref name="kennedy"/> 1603ع ۾ [[تاجن جي اتحاد]] کان پوءِ هارپ کي انگلينڊ، اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ جي گڏيل [[برطانيه جو شاهي قومي نشان|شاهي قومي نشان]] ۾ شامل ڪيو ويو. 1922ع ۾ [[آئرش آزاد رياست]] جي [[برطانيه]] کان الڳ ٿيڻ کان پوءِ، هارپ کي آزاد آئرش رياست جي قومي علامت طور برقرار رکيو ويو. ===اڳوڻا قومي نشان=== [[File:Elizabeth Great Seal Ireland.jpg|thumb|[[نيڪولس هيليئرڊ]] پاران [[آئرلينڊ جي عظيم مهر]] لاءِ تيار ڪيل غير استعمال ٿيل خاڪو. [[ايلزبيٿ پهرئين]] جي ٻنهي پاسن تي هارپ (کاٻي) ۽ ٽي تاج (ساڄي) آئرلينڊ جي لڳاتار قومي نشانن طور ڏيکاريل آهن.<ref name="bmi_hilliard">{{cite web|url=https://www.bmimages.com/preview.asp?image=00032080001 |title=Nicholas Hilliard, Queen Elizabeth I: Design for the Obverse of the Great Seal of Ireland, AD 1584 or earlier |work=Images |publisher=British Museum |access-date=8 December 2024}}</ref>]] 1171ع کان 1541ع تائين موجود [[آئرلينڊ جي لارڊشپ]] جو پڻ پنهنجو قومي نشان هو. [[ايڊورڊ چوٿون، انگلينڊ جو بادشاهه|ايڊورڊ چوٿين]] جي لڳ ڀڳ 1467–1468ع واري جاچ موجب آئرلينڊ جو قومي نشان ''نيري پسمنظر تي عمودي ترتيب ۾ ٽي سونهري تاج ۽ انهن جي چوڌاري اڇي سرحد'' هو.<ref name="kennedy"/><ref>W. G. Perrin and Herbert S. Vaughan, 1922</ref><ref name="Chambers's Encyclopædia 1868, p. 627">Chambers's Encyclopædia, 1868, p. 627</ref> انهن ٽن تاجن کي آئرلينڊ سان منسوب ڪرڻ جو سبب غالباً اهي نارمن ۽ گيلڪ آئرش سردار هئا، جن چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ايڊورڊ اول، انگلينڊ جو بادشاهه|ايڊورڊ اول]] جي اسڪاٽلينڊ خلاف جنگين ۾ حصو ورتو. اهي تاج اصل ۾ [[سينٽ ايڊمنڊ]] سان منسوب هئا، جيئن انگريزي سردار [[سينٽ جارج]] جي جهنڊي سان وابسته هئا.<ref name="kennedy"/> مڃيو وڃي ٿو تہ [[هينري اٺون]] جي [[پوپ]] سان لاڳاپا ٽٽڻ کان پوءِ آئرلينڊ جي قومي نشان طور ٽن تاجن کي ختم ڪيو ويو. نارمن دور کان پوءِ آئرلينڊ قانوني طور پوپ جي جاگير هئي، جنهن تي انگريزي بادشاهه جي بالادستي هئي. تنهنڪري ٽن تاجن کي هٽائڻ جو هڪ سبب اهو به سمجهيو وڃي ٿو تہ اهي پوپ جي [[پوپ جو تاج|ٽن تاجن واري تاج]] جي علامت هئا.<ref name="Michael C. O'Laughlin 2001, p 15"/><ref name="Chambers's Encyclopædia 1868, p. 627"/> تنهن هوندي به، ٽن تاجن جي ياد ڪجهه عرصي تائين هڪ ايلزبيٿي دور جي هارپ واري نموني ۾ باقي رهي، جنهن ۾ ٽي هارپون ڏيکاريل هيون، پر اهو نمونو عوام ۾ مقبول نه ٿي سگهيو ۽ هينري اٺين جي دور کان استعمال ٿيندڙ هڪڙي هارپ واري نشان کي تبديل نه ڪري سگهيو.<ref name="kennedy"/> هڪ ٻيو نشان، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن آئرلينڊ سان منسوب ڪيو ويندو هو، [[ميٿ جي شاهي صوبي]] جو قومي نشان هو. ميٿ، جيڪو هاڻي [[لينسٽر]] صوبي جو حصو آهي، قديم زماني ۾ [[آئرلينڊ جو اعليٰ بادشاهه|اعليٰ بادشاهن]] جو مرڪز هو. ان جي اصل نشان ۾ نيري پسمنظر تي تخت تي ويٺل بادشاهه ڏيکاريل هو، جڏهن⁠تہ آئرلينڊ لاءِ استعمال ٿيل هڪ متبادل صورت ۾ پسمنظر نيري بدران ڪارو رکيو ويو هو.<ref name="nli">{{cite web |url=http://www.nli.ie/GetAttachment.aspx?id=72fd744a-aced-43b4-a63b-b64be7b272ec |publisher=[[آئرلينڊ جي قومي لائبريري]] |date=18 April 2007 |access-date=17 March 2008 |title=Heraldry in Ireland |page=3 |format=PDF |first=Eoin |last=Carragin |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927181805/http://www.nli.ie/GetAttachment.aspx?id=72fd744a-aced-43b4-a63b-b64be7b272ec |url-status=dead }}</ref> {{multiple image | align = center | total_width = 620 | image1 = Arms of Ireland (historical).svg | caption1 = [[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جو قومي نشان | image2 = Coat of arms of the Lordship of Ireland.svg | caption2 = [[آئرلينڊ جي لارڊشپ]] جو قومي نشان | image3 = Arms of Ireland (Mide).svg | caption3 = [[ميٿ جي شاهي صوبي]] جو قومي نشان }} == حوالا == bok8zguwb4uxm4dp7jakqb0dvynnok2 399937 399936 2026-07-31T12:08:14Z Intisar Ali 8681 399937 wikitext text/x-wiki {{Infobox coat of arms |name = جمھوريه آئرلينڊ جو نسبتي نشان |image = Coat of arms of Ireland.svg |image_width = 200 |armiger = [[ آئرلينڊ جي ريپبلڪ]] |year_adopted = 1945 (درج ڪيو ويو: آئرلينڊ جي ھٿيارن لاء)<ref name="go111gf20"> {{cite web |url=http://catalogue.nli.ie/Record/garmsBackReg198 |title=Grant of Arms (Registration): Arms of Ireland |author=Genealogical Office |publisher=National Library of Ireland |work=Catalogue |date=9 November 1945 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130518035146/http://catalogue.nli.ie/Record/garmsBackReg198 |archivedate=18 May 2013 |nopp=y |page=G.O. MS 111G; folio 20 }}</ref> c.1541 (ذڪر ڪيو ويو:آئرلينڊ جي بادشاھت), c.1280 (ذڪر ڪيو ويو: آئرلينڊ جي بادشاھت ) |crest = |torse = |shield = ازيور (تيز نيري رنگ) جي شيلڊ م سونھري ھارپ (سرندي) ۾ چاندي جون تندون |supporters = |compartment = |motto = |orders = |other_elements = |earlier_versions = [[File:Arms of Ireland (historical).svg|alt=Style used during the period of the Kingdom of Ireland|46px]] [[File:Coat of arms of the Lordship of Ireland.svg|alt=Three gold crowns ordered vertically on a blue shield with a white border.|50px]] [[File:Arms of Ireland (Mide).svg|alt=A king sitting on a throne|46px]] |use = ھارپ (سرندي وانگر ساز) جي نشان کي استعمال ڪيو ويندو آهي: آئرلينڊ جي پارليامينٽ [[اريڪٽاس]] جي سمورن منظور ڪيل قانونن تي؛ آئرلينڊ جي صدر جي مھر تي؛ آئرش پاسپورٽ تي، کوڙ سرڪاري کاتن ۾ ؛ آئرش يورو سڪن تي. ان نشان جو استعمال يونائيٽيڊ ڪنگڊم م نادرن آئرلينڊ جي ڪجهه سرڪاري بيجن تي پڻ ٿئي ٿو . |notes = }} '''جمھوريه آئرلينڊ جو نسبتي نشان'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' coat of arms of Ireland '''}} ھڪ قسم جو مخصوص تختي وارو نشان آھي جنھن ۾ ازيور (تيز نيري رنگ) جي تختي ۾ ھڪ سونھري ساز: ھارپ ( سرندي جھڙو) ٺھيل ھوندو آھي جنھن جون تندون چاندي جون ھونديون آھن<ref>{{cite web|title=Heraldry in Ireland, 1943-2018|publisher=The National Library of Ireland|url=https://www.nli.ie/en/heraldry-in-ireland-1943-2018.aspx}}</ref> اھو ھڪ زماني کان وٺي آئرلينڊ جو نسبتي نشان آھي جيڪو آئرلينڊ جي بادشاهن جو نشان ھوندو ھو ۽ ان جو تاريخ م حوالو تيرھين صدي عيسويءَ کان ملي ٿو. اھو نسبتي نشان انگلينڊ جي بادشاھ [[ھينري اٺون (انگلينڊ)|ھينري اٺين]] پڻ ان وقت اختيار ڪيو جڏهن ھن آئرلينڊ جي لارڊ شپ جو مدو پورو ڪيو ھو ۽ 1541ع ۾ آئرلينڊ جي ٻيھر بادشاھت جو اعلان ڪرايو. 1603 م جڏهن انگلينڊ، ويلز ۽ اسڪاٽلينڊ جون بادشاھتن جو يونائيٽيڊ ڪنگڊم ۾ انضمام ٿيو تہ انھن سڀني جي نشانن کي يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي شاھي نسبتي نشانن م شامل ڪيو ويو. 1922 م جڏهن آئرلينڊ يونائيٽيڊ ڪنگڊم کان ڌار ٿيو تہ [[ھارپ]] (سرندو) آئرش فري اسٽيٽ جي نشان ۾ شامل ڪيو ويو. 9 نومبر 1945 م آئرلينڊ جي موجوده نسبتي نشان کي رجسٽر ڪيو ويو. ==وضاحت== جديد آئرش رياست طرفان استعمال ٿيندڙ هارپ جو خاڪو [[ٽرينٽي ڪاليج هارپ]] (جنهن کي '''برائن بورو هارپ''' پڻ چيو وڃي ٿو) تي ٻڌل آهي، جيڪو وچئين دور جي پڇاڙيءَ وارو هڪ [[گيل]]ي هارپ آهي ۽ هن وقت [[ٽرينٽي ڪاليج ڊبلن]] ۾ محفوظ آهي.<ref group="note" name="trinity">[[ٽرينٽي ڪاليج هارپ]] کي اڳي 11هين صديءَ جي [[آئرلينڊ جو اعليٰ بادشاهه|اعليٰ بادشاهه]] [[برائن بورو]] سان منسوب ڪيو ويندو هو، پر بعد ۾ تحقيق مان معلوم ٿيو ته هي هارپ 14هين يا 15هين صديءَ جو آهي، تنهنڪري اهو حقيقت ۾ برائن بورو جو نه هو. هي هارپ [[ٽرينٽي ڪاليج ڊبلن]] جي لائبريري جي لانگ روم ۾ مستقل نمائش لاءِ رکيل آهي.</ref> ان جو جديد خاڪو انگريز مجسما ساز [[پرسي ميٽڪالف]] تيار ڪيو، جنهن اهو خاڪو آئرش حڪومت طرفان 1928ع ۾ جاري ٿيندڙ نئين سڪن جي ڊزائن لاءِ منعقد ڪيل مقابلي ۾ پيش ڪيو هو. ميٽڪالف جي ڊزائن بعد ۾ رياستي نشان طور هارپ جي سرڪاري شڪل جو بنياد بڻجي وئي.{{citation needed|date=November 2011}} هي جديد خاڪو اڳين تصويرن کان نمايان طور مختلف آهي. سترهين صديءَ دوران هارپ کي اڪثر هڪ عورت جي مٿي ۽ سيني سان ڏيکاريو ويندو هو، جيئن ٻيڙين جي اڳئين حصي تي لڳل مجسمي (''figurehead'') جي صورت هوندي آهي. سرڪاري خاڪي ۾ هارپ جون مڪمل ٽيهن تارون ڏيکارڻ ضروري نه آهن، پر انهن جو تعداد نون کان گهٽ نه هجڻ گهرجي.<ref name="nli"/> هارپ جون تارون هميشه چانديءَ جي رنگ ۾ ۽ هارپ پاڻ سون جي رنگ ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. هارپ کي نيري پسمنظر تي ڏيکاريو ويندو آهي، جنهن کي علمِ نشانيات (Heraldry) ۾ ''Azure'' چيو ويندو آهي. هي رنگ سڀ کان پهرين فرانسيسي علمِ نشانيات جي ماهرن [[آرموريل وائينبرگن]] ۾ اختيار ڪيو، جيڪو 1260ع کان 1285ع جي وچ ۾ تيار ٿيو هو، ۽ ان وقت کان وٺي آئرلينڊ جي علامتي رنگ طور نيرو استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=Crotty |first=John |title=The Irish Tricolour - The truth behind the symbols and struggles that defined a nation |date=16 February 2026 |publisher=The History Press |year=2026 |isbn=978-1837051632 |location=United Kingdom |pages=41–46}}</ref> ڪڏهن ڪڏهن هن رنگ کي غلطيءَ سان [[سينٽ پيٽرڪ جو نيرو]] سان ڳنڍيو ويندو آهي، پر ٻنهي جو ڪو سڌو تعلق ناهي. هارپ جي نيري پسمنظر کي [[گورمفليٿ]] سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي، جيڪا [[گيل]]ي ڏند ڪٿائن ۾ آئرلينڊ جي علامتي نسواني شخصيت آهي. آئرش ٻوليءَ ۾ ''گورمفليٿ'' ٻن لفظن ''گورم'' (نيرو) ۽ ''فليٿ'' (حاڪم يا خودمختيار) مان ٺهيل آهي. شروعاتي آئرش متنن ۾ اهو نالو ڏهين ۽ يارهين صديءَ جي ڪيترين راڻين لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي، جيڪي بادشاهي سياست سان ويجهڙائي رکنديون هيون. [[آئرلينڊ جي قومي لائبريري]] موجب، قديم آئرش ڏند ڪٿائن ۾ آئرلينڊ جي خودمختياري ({{lang|ga|Flaitheas Éireann}}) کي اڪثر نيري پوشاڪ پهريل عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو.<ref name="nli"/> ڪڏهن ڪڏهن اها دعويٰ ڪئي ويندي آهي ته آئرلينڊ دنيا جو واحد ملڪ آهي، جنهن جي قومي علامت هڪ موسيقيءَ جو ساز آهي،<ref>{{Cite web|url=https://enterprise.gov.ie/en/what-we-do/innovation-research-development/intellectual-property/trade-marks/state-emblems/|title=Protection and use of State emblems|website=enterprise.gov.ie}}</ref> پر اها ڳالهه مڪمل طور درست نه آهي. مثال طور [[پاپوا نيو گني]] جي قومي علامت [[ڪنڊو ڊرم]] آهي، [[برونڊي جي بادشاهت]] جي اڳوڻي جهنڊي ۽ سرڪاري نشان ۾ پڻ ڊرم شامل هو، جڏهن ته [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] جي قومي نشان ۾ [[اسٽيل پين]] ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.runforthewater.com/40-miles|title=40 Miles|website=Run For The Water}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hubert-herald.nl/PapuaNewGuinea.htm|title=Papua New Guinea Arms|website=www.hubert-herald.nl}}</ref> ==استعمال== اڄڪلهه هارپ جي تصوير [[آئرلينڊ جي جمهوريه]] جي [[آئرلينڊ جي سڪن|سڪن]]، [[آئرش پاسپورٽ|پاسپورٽن]] ۽ سرڪاري [[مهر (نشان)|مهرن]] تي استعمال ڪئي وڃي ٿي. اها [[اتر آئرلينڊ]] جي ڪيترن ئي ادارن جي نشانين ۾ پڻ شامل آهي، جهڙوڪ [[اتر آئرلينڊ پوليس سروس]]. هارپ کي ڪيترين ئي آئرش ڪمپنين، جهڙوڪ [[گنيز]] ۽ [[رائنيئر]]، جي علامتن ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. اهو انهن ملڪن جي قومي نشانن ۾ پڻ موجود آهي، جن جا آئرلينڊ يا [[برطانيه]] سان تاريخي لاڳاپا رهيا آهن، جهڙوڪ [[مونٽسيراٽ جو قومي نشان|مونٽسيراٽ]] ۽ [[ڪينيڊا جو قومي نشان|ڪينيڊا]]. 1984ع ۾ چيف هيرالڊ جي منظوري سان جديد هارپ جي سرڪاري نمونن کي [[آئرلينڊ جي حڪومت]] [[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]] (WIPO) وٽ [[پيرس ڪنوينشن براءِ صنعتي ملڪيت جي تحفظ]] جي [[آرٽيڪل 6ter]] تحت رياستي نشان طور رجسٽر ڪرايو.<ref name="nli"/><ref>{{cite web |url=http://www.patentsoffice.ie/en/glossary.aspx |title=Glossary|publisher=Irish Patents Office|pages=Article 6ter|access-date=31 May 2013}}</ref><ref>{{cite journal |journal=WIPO Circular |number=4304 |date=15 February 1985 |url=https://6ter.wipo.int/pdf/en/e4304.pdf |access-date=22 May 2025 |title=C.4304-551}}</ref> حڪومت صرف انهن تصويرن کي رجسٽر ڪرايو، جن ۾ هارپ کاٻي پاسي رخ رکي ٿي ۽ ان جو [[صوتي تختو]] ساڄي پاسي هوندو آهي. جيتوڻيڪ [[آئرلينڊ جو اٽارني جنرل]] جي آفيس جو خيال هو ته ساڄي رخ واريون تصويرون به رجسٽر ٿيڻ گهرجن، پر پيٽنٽ ماهرن صلاح ڏني ته اهڙي رجسٽريشن شايد [[گنيز]] شراب ساز ڪمپني جي ان علامت جي استعمال سان ٽڪراءُ پيدا ڪري، جيڪا اها 1870ع واري ڏهاڪي کان استعمال ڪري رهي آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.irishtimes.com/culture/state-feared-guinness-objections-over-plan-to-make-harp-logo-a-trademark-1.1637930|title=State feared Guinness objections over plan to make harp logo a trademark|last=Humphreys|first=Joe|date=28 December 2013|newspaper=[[دي آئرش ٽائيمز]]|page=1|access-date=29 December 2013}}</ref> ===صدارتي جهنڊو=== [[File:Flag of the President of Ireland.svg|thumb|آئرلينڊ جي صدر جو صدارتي جهنڊو]] 1945ع کان هارپ نه رڳو آئرلينڊ جو قومي نشان آهي، پر اهو عهدي تي موجود هر [[آئرلينڊ جو صدر|آئرلينڊ جي صدر]] جو پڻ سرڪاري نشان هوندو آهي.{{cn|date=November 2025}} عام طور تي اهو نشان [[صدارتي جهنڊو]] جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. هي جهنڊو [[آراس ان اوختاران]]، جيڪو [[ڊبلن]] ۾ صدر جي سرڪاري رهائشگاهه آهي، ۽ [[ڊبلن محل]] تي صدر جي موجودگي دوران ڦڙڪايو ويندو آهي. اهو صدر جي استعمال هيٺ ايندڙ [[آئرلينڊ جي صدارتي رياستي گاڏي]] تي پڻ لڳايو ويندو آهي. ٻين ملڪن جي صدارتي يا شاهي جهنڊن وانگر، هي جهنڊو ڪڏهن به اڌ جهڪيل حالت ۾ نه ڦڙڪايو ويندو آهي. البت آئرلينڊ جو صدارتي جهنڊو ڪڏهن به [[آئرلينڊ جو جهنڊو|قومي جهنڊي]] تي فوقيت حاصل نٿو ڪري، جڏهن ته مثال طور [[برطانيا جو شاهي جهنڊو]] [[برطانيا جو جهنڊو|برطانوي قومي جهنڊي]] تي فوقيت رکي ٿو. ==تاريخ== {{See also|[[آئرلينڊ جي بادشاهت#قومي نشان|آئرلينڊ جي بادشاهت جو قومي نشان]]|[[انگلينڊ جو قومي نشان]]|[[برطانيا جو قومي نشان]]|[[برطانيه جو قومي نشان]]}} [[File:A new and correct chart of the sea coast of ENGLAND, SCOTLAND and IRELAND (NYPL b13909432-1640559).jpg|thumb|1702ع جو [[برطانيا]] ۽ [[آئرلينڊ]] جو نقشو، جنهن ۾ آئرلينڊ، انگلينڊ، اسڪاٽلينڊ ۽ [[فرانس]] جا قومي نشان ڏيکاريل آهن. هارپ تي عورت جو مٿو ۽ سينا ڏيکاريل آهن.]] ڇاڪاڻ⁠تہ [[هيرالڊري]] بنيادي طور جاگيرداري دور جو فن هو، تنهنڪري آئرلينڊ ۾ [[قومي نشان|قومي نشانن]] جو رواج 1169ع ۾ [[آئرلينڊ تي نارمن حملي]] کان پوءِ شروع ٿيو، جڏهن⁠تہ انگلينڊ ۽ [[يورپ]] جي براعظم ۾ هي فن ان کان ڪيترائي ڏهاڪا اڳ ترقي ڪري چڪو هو. آئرلينڊ لاءِ پهرين [[هيرالڊ آف آرمز]] جو ذڪر 1392ع ۾ ملي ٿو. بعد ۾ انگريزي [[ڪاليج آف آرمز]] جي ماتحت ''آئرلينڊ ڪنگ آف آرمز'' جي جاءِ تي 1552ع ۾ آزاد [[السٽر ڪنگ آف آرمز]] ۽ [[اٿلون پرسووينٽ]] مقرر ڪيا ويا، جن کي سڄي آئرلينڊ جي هيرالڊري بابت اختيار حاصل هئا. 1943ع ۾ السٽر ڪنگ آف آرمز کي انگلينڊ جي [[نوروئي اينڊ السٽر ڪنگ آف آرمز]] سان ضم ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[آئرلينڊ جو چيف هيرالڊ]] جو عهدو قائم ٿيو، جنهن 9 نومبر 1945ع تي آئرلينڊ جي قومي نشان کي سرڪاري طور رجسٽر ڪيو.{{citation needed|date=March 2023}} تنهن هوندي به، هارپ کي آئرلينڊ جي بادشاهه جي قومي نشان طور سڀ کان پراڻي وچئين دور جي [[نشانن جي فهرست]] مان هڪ ۾ به ڏسي سگهجي ٿو. فرانس ۾ تيار ڪيل ''وائينبرگن رول''، جيڪو لڳ ڀڳ 1280ع جو آهي ۽ هاڻي [[دي هيگ]]، [[نيدرلينڊ]] ۾ محفوظ آهي، ان ۾ آئرلينڊ جي بادشاهه لاءِ ''نيري پسمنظر تي سون جي هارپ'' (''Azure a harp Or'') وارو نشان ڏنل آهي.<ref name="Michael C. O'Laughlin 2001, p 15">Michael C. O'Laughlin, 2001, ''The Irish Book of Arms'', Irish Genealogical Association, p 15</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ngw.nl/int/ier/irenat.htm|title=Civic Heraldry of Ireland, National arms of Ireland|first=Ralf|last=Hartemink|year=1996|work=Heraldry of the World|publisher=ngw.nl|access-date=13 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110609103123/http://www.ngw.nl/int/ier/irenat.htm|archive-date=9 June 2011|url-status=dead}}</ref> هارپ، جيڪا روايتي طور [[حضرت دائود]] سان وابسته سمجهي ويندي آهي، وچئين دور جي هيرالڊري ۾ نهايت ناياب نشان هئي، ۽ اوائلي 19 هيرالڊڪ فهرستن مان رڳو ٻن ۾ هارپ وارو نشان ملي ٿو.<ref name="heraldica">{{cite web|first=François|last=Velde|title=Heraldry in Ireland|work=Heraldica|url=http://www.heraldica.org/topics/national/ireland.htm}}</ref> 12هين ۽ 13هين صديءَ دوران بادشاهن [[جان، انگلينڊ جو بادشاهه|جان]] ۽ [[ايڊورڊ اول، انگلينڊ جو بادشاهه|ايڊورڊ اول]] جي دور جي آئرش سڪن تي ٽڪنڊي شڪليون به ملن ٿيون. ڪجهه محققن موجب اهي سادي نموني جون هارپون هيون، جڏهن⁠تہ ٻين جي راءِ آهي تہ آئرش سڪن کي سڃاڻڻ لاءِ ٽڪنڊي نشان استعمال ٿيندا هئا، جن مان پوءِ هارپ جي علامت ترقي ڪئي.<ref>William Henry Grattan Flood, 1905, ''The Story of the Harp''; James Simon, 1810, ''Simon's Essay on Irish Coins''</ref> هارپ کي آئرلينڊ جي قومي نشان طور اختيار ڪرڻ جو خيال شايد وچئين دور جي ''ٽرسٽن'' واري داستاني سلسلي ۾ ذڪر ڪيل خيالي آئرش بادشاهه سان يا تيرهين صديءَ جي مشهور گيلڪ قصيدي ''Tabhroidh Chugam Cruit mo Riogh'' سان لاڳاپيل هجي، جيڪو ٿامونڊ جي بادشاهه ڊوننخاد اوبرائن لاءِ لکيو ويو هو.<ref name="kennedy">{{citation|title=The Arms of Ireland: Medieval and Modern|first=John|last=Kennedy|journal=Coat of Arms|issue=155|date=Autumn 1991|url=http://www.theheraldrysociety.com/articles/ireland/arms_of_Ireland_by_kennedy.htm}}</ref> هارپ جي اصل بابت اختلافن جي باوجود، [[هينري اٺون]] 1541ع ۾ قائم ڪيل [[آئرلينڊ جي بادشاهت]] لاءِ ان کي سرڪاري قومي نشان طور اختيار ڪيو. [[السٽر ڪنگ آف آرمز]] جي آفيس ۾ محفوظ هڪ دستاويز، جيڪو هينري اٺين يا سندس پٽ [[ايڊورڊ ڇهون، انگلينڊ جو بادشاهه|ايڊورڊ ڇهين]] جي شروعاتي دور سان واسطو رکي ٿو، هارپ کي آئرلينڊ جي بادشاهت جو قومي نشان قرار ڏئي ٿو.<ref name="kennedy"/> 1603ع ۾ [[تاجن جي اتحاد]] کان پوءِ هارپ کي انگلينڊ، اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ جي گڏيل [[برطانيه جو شاهي قومي نشان|شاهي قومي نشان]] ۾ شامل ڪيو ويو. 1922ع ۾ [[آئرش آزاد رياست]] جي [[برطانيه]] کان الڳ ٿيڻ کان پوءِ، هارپ کي آزاد آئرش رياست جي قومي علامت طور برقرار رکيو ويو. ===اڳوڻا قومي نشان=== [[File:Elizabeth Great Seal Ireland.jpg|thumb|[[نيڪولس هيليئرڊ]] پاران [[آئرلينڊ جي عظيم مهر]] لاءِ تيار ڪيل غير استعمال ٿيل خاڪو. [[ايلزبيٿ پهرئين]] جي ٻنهي پاسن تي هارپ (کاٻي) ۽ ٽي تاج (ساڄي) آئرلينڊ جي لڳاتار قومي نشانن طور ڏيکاريل آهن.<ref name="bmi_hilliard">{{cite web|url=https://www.bmimages.com/preview.asp?image=00032080001 |title=Nicholas Hilliard, Queen Elizabeth I: Design for the Obverse of the Great Seal of Ireland, AD 1584 or earlier |work=Images |publisher=British Museum |access-date=8 December 2024}}</ref>]] 1171ع کان 1541ع تائين موجود [[آئرلينڊ جي لارڊشپ]] جو پڻ پنهنجو قومي نشان هو. [[ايڊورڊ چوٿون، انگلينڊ جو بادشاهه|ايڊورڊ چوٿين]] جي لڳ ڀڳ 1467–1468ع واري جاچ موجب آئرلينڊ جو قومي نشان ''نيري پسمنظر تي عمودي ترتيب ۾ ٽي سونهري تاج ۽ انهن جي چوڌاري اڇي سرحد'' هو.<ref name="kennedy"/><ref>W. G. Perrin and Herbert S. Vaughan, 1922</ref><ref name="Chambers's Encyclopædia 1868, p. 627">Chambers's Encyclopædia, 1868, p. 627</ref> انهن ٽن تاجن کي آئرلينڊ سان منسوب ڪرڻ جو سبب غالباً اهي نارمن ۽ گيلڪ آئرش سردار هئا، جن چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ايڊورڊ اول، انگلينڊ جو بادشاهه|ايڊورڊ اول]] جي اسڪاٽلينڊ خلاف جنگين ۾ حصو ورتو. اهي تاج اصل ۾ [[سينٽ ايڊمنڊ]] سان منسوب هئا، جيئن انگريزي سردار [[سينٽ جارج]] جي جهنڊي سان وابسته هئا.<ref name="kennedy"/> مڃيو وڃي ٿو تہ [[هينري اٺون]] جي [[پوپ]] سان لاڳاپا ٽٽڻ کان پوءِ آئرلينڊ جي قومي نشان طور ٽن تاجن کي ختم ڪيو ويو. نارمن دور کان پوءِ آئرلينڊ قانوني طور پوپ جي جاگير هئي، جنهن تي انگريزي بادشاهه جي بالادستي هئي. تنهنڪري ٽن تاجن کي هٽائڻ جو هڪ سبب اهو به سمجهيو وڃي ٿو تہ اهي پوپ جي [[پوپ جو تاج|ٽن تاجن واري تاج]] جي علامت هئا.<ref name="Michael C. O'Laughlin 2001, p 15"/><ref name="Chambers's Encyclopædia 1868, p. 627"/> تنهن هوندي به، ٽن تاجن جي ياد ڪجهه عرصي تائين هڪ ايلزبيٿي دور جي هارپ واري نموني ۾ باقي رهي، جنهن ۾ ٽي هارپون ڏيکاريل هيون، پر اهو نمونو عوام ۾ مقبول نه ٿي سگهيو ۽ هينري اٺين جي دور کان استعمال ٿيندڙ هڪڙي هارپ واري نشان کي تبديل نه ڪري سگهيو.<ref name="kennedy"/> هڪ ٻيو نشان، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن آئرلينڊ سان منسوب ڪيو ويندو هو، [[ميٿ جي شاهي صوبي]] جو قومي نشان هو. ميٿ، جيڪو هاڻي [[لينسٽر]] صوبي جو حصو آهي، قديم زماني ۾ [[آئرلينڊ جو اعليٰ بادشاهه|اعليٰ بادشاهن]] جو مرڪز هو. ان جي اصل نشان ۾ نيري پسمنظر تي تخت تي ويٺل بادشاهه ڏيکاريل هو، جڏهن⁠تہ آئرلينڊ لاءِ استعمال ٿيل هڪ متبادل صورت ۾ پسمنظر نيري بدران ڪارو رکيو ويو هو.<ref name="nli">{{cite web |url=http://www.nli.ie/GetAttachment.aspx?id=72fd744a-aced-43b4-a63b-b64be7b272ec |publisher=[[آئرلينڊ جي قومي لائبريري]] |date=18 April 2007 |access-date=17 March 2008 |title=Heraldry in Ireland |page=3 |format=PDF |first=Eoin |last=Carragin |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927181805/http://www.nli.ie/GetAttachment.aspx?id=72fd744a-aced-43b4-a63b-b64be7b272ec |url-status=dead }}</ref> {{multiple image | align = center | total_width = 620 | image1 = Arms of Ireland (historical).svg | caption1 = [[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جو قومي نشان | image2 = Coat of arms of the Lordship of Ireland.svg | caption2 = [[آئرلينڊ جي لارڊشپ]] جو قومي نشان | image3 = Arms of Ireland (Mide).svg | caption3 = [[ميٿ جي شاهي صوبي]] جو قومي نشان }} ==نشاني جا ٻيا جزا== [[File:Royal arms of Ireland.svg|thumb|upright=0.75|[[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جو مڪمل هيرالڊڪ نشان، جنهن ۾ گهٽ استعمال ٿيندڙ [[تاجي نشان]] پڻ شامل آهي.]] هڪ [[تاجي نشان]] (Crest)، جيڪو تمام گهٽ استعمال ۾ آيو، غالباً [[جيمس پهريون، انگلينڊ جو بادشاهه|جيمس پهرئين]] جي تخت نشيني جي موقعي تي تيار ڪيو ويو هو.<ref>Questions and Answers, Notes and Queries, 1855, p. 350</ref> هيرالڊري ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪئي وئي آهي: ''سوني رنگ جو ٽن برجَن وارو قلعو، جنهن جي دروازي مان هڪ اڇو هرڻ ٽپو ڏيندي نڪري رهيو آهي، جنهن جا سينگ ۽ سُم پڻ سونهري آهن.''<ref name="crest">Fox-Davies, A.C., 1915, The Book of Public Arms, London</ref> ان سان گڏ استعمال ٿيندڙ [[ٽورس]] (Torse) سونهري ۽ نيري رنگ جو هو.<ref name="crest" /> هي ٽورس ۽ تاجي نشان آئرلينڊ جي بادشاهت واري دور ۾ به تمام گهٽ استعمال ٿيا. [[اسڪاٽلينڊ]] جي برعڪس، آئرلينڊ کي [[برطانيه]] جي اندر الڳ مڪمل قومي نشان رکڻ جو حق حاصل نه هو. اڄڪلهه آئرلينڊ جي رياست به نه ٽورس ۽ نه ئي تاجي نشان استعمال ڪري ٿي. تاريخي طور هارپ جي مٿان گهڻو ڪري هڪ تاج پڻ ڏيکاريو ويندو هو. اهڙي صورت ۾ اهو [[هيرالڊڪ بيج]] طور استعمال ٿيندو هو، جيڪو ڪنهن شخص، اداري يا حڪومت سان وابستگي يا ملڪيت ظاهر ڪرڻ لاءِ هوندو آهي. [[ايلزبيٿ پهرئين]] 1586ع ۾ پنهنجي ٻي [[عظيم شاهي مهر]] تي هن بيج کي استعمال ڪيو. هي علامت ان کان اڳ [[آئرلينڊ جي لارڊشپ]] جي [[ٽيوڊر خاندان]] واري دور جي سڪن تي به موجود هئي ۽ پوءِ [[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جي سڪن تي پڻ استعمال ٿيندي رهي. [[برطانيه]] جي قيام کان پوءِ هي بيج [[رائل آئرش ڪانسٽيبلري]] ۽ بعد ۾ [[رائل السٽر ڪانسٽيبلري]] جي ٽوپي جي نشان طور اختيار ڪيو ويو. اڄ به اهو [[برطانوي فوج]] جي [[رائل آئرش ريجيمينٽ]] جي ٽوپي جي نشان تي ڏسي سگهجي ٿو. آئرلينڊ جي جمهوريه ۾ عام طور تاج کان سواءِ هارپ کي سرڪاري بيج طور استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن⁠تہ تاج سان گڏ هارپ اڃا به ڪجهه هنڌن تي ڏسڻ ۾ اچي ٿي، جهڙوڪ [[ٽرنٽي ڪاليج ڊبلن]] جي ڪجهه راندين وارين ٽيمن جي رنگين ٽائين تي.{{citation needed|date=March 2023}} ===حامي نشان ۽ شعار=== [[File:The Custom House Dublin Crest Irish Harp.jpg|thumb|left|ڊبلن جي [[ڪسٽم هائوس]] تي آئرلينڊ جي بادشاهت جو قومي نشان، جنهن سان [[برطانيا جو قومي نشان|برطانيا جي قومي نشان]] جا حامي جانور ۽ مٿان شاهي تاج ڏيکاريل آهي.]] آئرلينڊ جي قومي نشان لاءِ سرڪاري طور ڪو به [[حامي نشان]] (Supporters) مقرر ٿيل نه آهي. بهرحال، تاريخي دور ۾ ان سان گڏ مختلف جانور ڏيکاريا ويندا رهيا آهن. [[ٽيوڊر خاندان]] جي آخري دور ۾ قومي نشان سان گڏ هڪ [[وايلز]] جو اژدها ۽ هڪ شينهن ڏيکاريو ويندو هو، جيڪي ترتيبوار وايلز ۽ [[انگلينڊ]] جي نمائندگي ڪندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيوڊر حڪمران انگلينڊ جا بادشاهه پر نسل جي لحاظ کان ويلشي هئا. بعد ۾ [[تاجن جي اتحاد]] کان پوءِ قومي نشان سان گڏ شينهن ۽ [[يوني ڪارن]] ڏيکاريا ويندا هئا، جيڪي انگلينڊ ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] جي نمائندگي ڪندا هئا. ٻين تصويرن ۾ ٻه هرڻ، يا هڪ هرڻ ۽ هڪ شينهن پڻ شامل ڪيا ويا، جيڪي آئرلينڊ سان نسبت رکندا هئا. بهرحال، انهن مان ڪو به عنصر ڪڏهن به آئرلينڊ جي سرڪاري هيرالڊڪ وضاحت جو حصو نه رهيو، بلڪه اهي رڳو فنڪاراڻي اظهار جا مثال هئا.{{citation needed|date=March 2023}} آئرلينڊ سان لاڳاپيل ڪيترائي شعار پڻ هارپ سان گڏ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ آئرش حب الوطني جو نعرو ''{{lang|ga|[[ايرن گو براگ]]}}'' (''آئرلينڊ هميشه لاءِ'')، لاطيني شعار ''{{lang|la|[[Quis separabit?]]}}'' (''اسان کي ڪير جدا ڪندو؟'')، جيڪو [[سينٽ پيٽرڪ جي معزز ترين حڪم]] جو شعار هو، ۽ ''It is new strung and shall be heard''، جيڪو [[يونائيٽيڊ آئرشمين سوسائٽي]] جو شعار هو، شامل آهن. تنهن هوندي به، آئرلينڊ لاءِ ڪڏهن به ڪو سرڪاري هيرالڊڪ شعار مقرر نه ڪيو ويو، ۽ نه ئي قومي نشان سان مستقل طور ڪو شعار ڳنڍيل رهيو آهي.{{citation needed|date=March 2023}} {{anchor|چئن صوبن جا قومي نشان}} ==نشان== [[File:Royal arms of Ireland.svg|thumb|upright=0.75|[[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جو مڪمل [[هيرالڊڪ نشان]]، جنهن ۾ گهٽ استعمال ٿيندڙ [[هيرالڊڪ چوٽي]] پڻ شامل آهي.]] هارپ سان لاڳاپيل [[هيرالڊڪ چوٽي]] (Crest)، جيڪا تمام گهٽ استعمال ڪئي ويندي هئي، غالباً [[جيمز پهريون، انگلينڊ جو بادشاهه|جيمز پهرئين]] جي تخت نشيني جي موقعي تي تيار ڪئي وئي هئي.<ref>Questions and Answers, Notes and Queries, 1855, p. 350</ref> هيرالڊري ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪئي وئي آهي: ''سونهري رنگ جو ٽن برجَن وارو قلعو، جنهن جي دروازي مان هڪ اڇو [[هرڻ]] ٽپو ڏيندي نڪرندو آهي، جنهن جا سڱ ۽ کُر به سونهري هوندا آهن.''<ref name="crest">Fox-Davies, A.C., 1915, The Book of Public Arms, London</ref> ان سان گڏ استعمال ٿيندڙ [[ٽورس]] (Torse) پڻ سونهري ۽ نيري رنگن جو هوندو هو.<ref name="crest" /> هي ٽورس ۽ چوٽي آئرلينڊ جي بادشاهت واري دور ۾ به تمام گهٽ استعمال ٿيندا هئا. [[اسڪاٽلينڊ]] جي ابتڙ، آئرلينڊ کي [[برطانيه]] جي اندر الڳ مڪمل قومي نشان استعمال ڪرڻ جو حق حاصل نه هو. اڄڪلهه آئرلينڊ جي رياست نه ٽورس ۽ نه ئي هيرالڊڪ چوٽي استعمال ڪري ٿي. تاريخي طور هارپ کي گهڻو ڪري شاهي تاج سان گڏ ڏيکاريو ويندو هو. اهڙي صورت ۾ اهو [[هيرالڊڪ بيج]] طور استعمال ٿيندو هو، جيڪو ڪنهن حڪمران، اداري يا ملڪ سان وابستگي يا ملڪيت جي علامت هوندو آهي. [[ايلزبيٿ پهرئين]] 1586ع ۾ پنهنجي ٻي [[شاهي مهر]] تي اهو بيج استعمال ڪيو. ٽيوڊر دور ۾ [[آئرلينڊ جي لارڊشپ]] جي سڪن تي پڻ تاج سان گڏ هارپ جو نقش استعمال ٿيندو هو، جيڪو پوءِ [[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جي سڪن تي به جاري رهيو. [[برطانيه]] جي قيام کان پوءِ اهو نشان [[رائل آئرش ڪانسٽيبلري]] ۽ بعد ۾ [[رائل السٽر ڪانسٽيبلري]] جي ٽوپين جي بيجن تي استعمال ٿيو. اڄ به [[برطانوي فوج]] جي [[رائل آئرش رجيمينٽ]] جي ٽوپيءَ واري بيج تي اهو موجود آهي. جديد آئرلينڊ ۾ عام طور بغير تاج واري هارپ سرڪاري بيج طور استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ تاج سان گڏ هارپ اڃا به ڪجهه ادارن، جهڙوڪ [[ٽرنٽي ڪاليج ڊبلن]] جي راندين جي ٽيمن جي رنگين ٽائين تي ڏسي سگهجي ٿي.{{citation needed|date=March 2023}} ===سهارو ڏيندڙ علامتون ۽ نعرو=== [[File:The Custom House Dublin Crest Irish Harp.jpg|thumb|left|[[ڊبلن]] جي [[ڪسٽم هائوس]] تي [[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جو قومي نشان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي [[برطانيا جو قومي نشان]] مان ورتل سهارو ڏيندڙ علامتون ۽ مٿان شاهي تاج ڏيکاريل آهي.]] آئرلينڊ جي قومي نشان سان سرڪاري طور ڪا به [[سهارو ڏيندڙ علامتون|سهارو ڏيندڙ علامت]] (سپورٽر) لاڳاپيل نه آهي. بهرحال، تاريخي دورن ۾ ڪجهه تصويرن ۾ هارپ جي ٻنهي پاسن تي مختلف جانور ڏيکاريا ويا آهن. مثال طور، ٽيوڊر دور جي آخر ۾ هارپ سان گڏ هڪ [[واژ]] ۽ هڪ [[شينهن]] ڏيکاريا ويندا هئا، جيڪي ترتيبوار [[ويلز]] ۽ [[انگلينڊ]] جي نمائندگي ڪندا هئا. ٽيوڊر حڪمران انگلينڊ جا بادشاهه هئا، پر سندن نسل ويلزي هو. بعد ۾ [[تاجن جي اتحاد]] کان پوءِ، هارپ سان گڏ هڪ شينهن ۽ هڪ [[يونيڪورن]] ڏيکاريو ويو، جيڪي انگلينڊ ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] جي علامتون هيون. ڪجهه ٻين تصويرن ۾ ٻه هرڻ يا هڪ هرڻ ۽ هڪ شينهن به آئرلينڊ جي نمائندگي لاءِ استعمال ڪيا ويا. بهرحال، اهي سڀئي رڳو فنڪاراڻي تشريحون هيون ۽ ڪڏهن به آئرلينڊ جي سرڪاري هيرالڊڪ وضاحت جو حصو نه رهيون.{{citation needed|date=March 2023}} آئرلينڊ سان لاڳاپيل ڪيترائي نعرا پڻ هارپ سان گڏ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ حب الوطنيءَ وارو آئرش نعرو ''{{lang|ga|[[ايرن گو برا]]}}'' (''آئرلينڊ هميشه قائم رهي'')، لاطيني نعرو ''{{lang|la|[[ڪوئس سيپاريبٽ؟]]}}'' (''اسان کي ڪير جدا ڪندو؟'')، جيڪو [[سينٽ پيٽرڪ جي معزز ترين آرڊر]] جو نعرو هو، ۽ ''It is new strung and shall be heard''، جيڪو [[يونائيٽيڊ آئرشمين سوسائٽي]] جو نعرو هو، شامل آهن. تنهن هوندي به، آئرلينڊ جي قومي نشان لاءِ ڪڏهن به ڪو سرڪاري هيرالڊڪ نعرو منظور نه ڪيو ويو، ۽ نه ئي اهو قومي نشان سان مستقل طور استعمال ڪيو ويو آهي.{{citation needed|date=March 2023}} {{anchor|چئن صوبن جا قومي نشان}} == حوالا == d7uo34i8luit8g8pj4d36fj0cy1elhf 399939 399937 2026-07-31T12:27:25Z Intisar Ali 8681 399939 wikitext text/x-wiki {{Infobox coat of arms |name = جمھوريه آئرلينڊ جو نسبتي نشان |image = Coat of arms of Ireland.svg |image_width = 200 |armiger = [[ آئرلينڊ جي ريپبلڪ]] |year_adopted = 1945 (درج ڪيو ويو: آئرلينڊ جي ھٿيارن لاء)<ref name="go111gf20"> {{cite web |url=http://catalogue.nli.ie/Record/garmsBackReg198 |title=Grant of Arms (Registration): Arms of Ireland |author=Genealogical Office |publisher=National Library of Ireland |work=Catalogue |date=9 November 1945 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130518035146/http://catalogue.nli.ie/Record/garmsBackReg198 |archivedate=18 May 2013 |nopp=y |page=G.O. MS 111G; folio 20 }}</ref> c.1541 (ذڪر ڪيو ويو:آئرلينڊ جي بادشاھت), c.1280 (ذڪر ڪيو ويو: آئرلينڊ جي بادشاھت ) |crest = |torse = |shield = ازيور (تيز نيري رنگ) جي شيلڊ م سونھري ھارپ (سرندي) ۾ چاندي جون تندون |supporters = |compartment = |motto = |orders = |other_elements = |earlier_versions = [[File:Arms of Ireland (historical).svg|alt=Style used during the period of the Kingdom of Ireland|46px]] [[File:Coat of arms of the Lordship of Ireland.svg|alt=Three gold crowns ordered vertically on a blue shield with a white border.|50px]] [[File:Arms of Ireland (Mide).svg|alt=A king sitting on a throne|46px]] |use = ھارپ (سرندي وانگر ساز) جي نشان کي استعمال ڪيو ويندو آهي: آئرلينڊ جي پارليامينٽ [[اريڪٽاس]] جي سمورن منظور ڪيل قانونن تي؛ آئرلينڊ جي صدر جي مھر تي؛ آئرش پاسپورٽ تي، کوڙ سرڪاري کاتن ۾ ؛ آئرش يورو سڪن تي. ان نشان جو استعمال يونائيٽيڊ ڪنگڊم م نادرن آئرلينڊ جي ڪجهه سرڪاري بيجن تي پڻ ٿئي ٿو . |notes = }} '''جمھوريه آئرلينڊ جو نسبتي نشان'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' coat of arms of Ireland '''}} ھڪ قسم جو مخصوص تختي وارو نشان آھي جنھن ۾ ازيور (تيز نيري رنگ) جي تختي ۾ ھڪ سونھري ساز: ھارپ ( سرندي جھڙو) ٺھيل ھوندو آھي جنھن جون تندون چاندي جون ھونديون آھن<ref>{{cite web|title=Heraldry in Ireland, 1943-2018|publisher=The National Library of Ireland|url=https://www.nli.ie/en/heraldry-in-ireland-1943-2018.aspx}}</ref> اھو ھڪ زماني کان وٺي آئرلينڊ جو نسبتي نشان آھي جيڪو آئرلينڊ جي بادشاهن جو نشان ھوندو ھو ۽ ان جو تاريخ م حوالو تيرھين صدي عيسويءَ کان ملي ٿو. اھو نسبتي نشان انگلينڊ جي بادشاھ [[ھينري اٺون (انگلينڊ)|ھينري اٺين]] پڻ ان وقت اختيار ڪيو جڏهن ھن آئرلينڊ جي لارڊ شپ جو مدو پورو ڪيو ھو ۽ 1541ع ۾ آئرلينڊ جي ٻيھر بادشاھت جو اعلان ڪرايو. 1603 م جڏهن انگلينڊ، ويلز ۽ اسڪاٽلينڊ جون بادشاھتن جو يونائيٽيڊ ڪنگڊم ۾ انضمام ٿيو تہ انھن سڀني جي نشانن کي يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي شاھي نسبتي نشانن م شامل ڪيو ويو. 1922 م جڏهن آئرلينڊ يونائيٽيڊ ڪنگڊم کان ڌار ٿيو تہ [[ھارپ]] (سرندو) آئرش فري اسٽيٽ جي نشان ۾ شامل ڪيو ويو. 9 نومبر 1945 م آئرلينڊ جي موجوده نسبتي نشان کي رجسٽر ڪيو ويو. ==وضاحت== جديد آئرش رياست طرفان استعمال ٿيندڙ هارپ جو خاڪو [[ٽرينٽي ڪاليج هارپ]] (جنهن کي '''برائن بورو هارپ''' پڻ چيو وڃي ٿو) تي ٻڌل آهي، جيڪو وچئين دور جي پڇاڙيءَ وارو هڪ [[گيل]]ي هارپ آهي ۽ هن وقت [[ٽرينٽي ڪاليج ڊبلن]] ۾ محفوظ آهي.<ref group="note" name="trinity">[[ٽرينٽي ڪاليج هارپ]] کي اڳي 11هين صديءَ جي [[آئرلينڊ جو اعليٰ بادشاهه|اعليٰ بادشاهه]] [[برائن بورو]] سان منسوب ڪيو ويندو هو، پر بعد ۾ تحقيق مان معلوم ٿيو ته هي هارپ 14هين يا 15هين صديءَ جو آهي، تنهنڪري اهو حقيقت ۾ برائن بورو جو نه هو. هي هارپ [[ٽرينٽي ڪاليج ڊبلن]] جي لائبريري جي لانگ روم ۾ مستقل نمائش لاءِ رکيل آهي.</ref> ان جو جديد خاڪو انگريز مجسما ساز [[پرسي ميٽڪالف]] تيار ڪيو، جنهن اهو خاڪو آئرش حڪومت طرفان 1928ع ۾ جاري ٿيندڙ نئين سڪن جي ڊزائن لاءِ منعقد ڪيل مقابلي ۾ پيش ڪيو هو. ميٽڪالف جي ڊزائن بعد ۾ رياستي نشان طور هارپ جي سرڪاري شڪل جو بنياد بڻجي وئي.{{citation needed|date=November 2011}} هي جديد خاڪو اڳين تصويرن کان نمايان طور مختلف آهي. سترهين صديءَ دوران هارپ کي اڪثر هڪ عورت جي مٿي ۽ سيني سان ڏيکاريو ويندو هو، جيئن ٻيڙين جي اڳئين حصي تي لڳل مجسمي (''figurehead'') جي صورت هوندي آهي. سرڪاري خاڪي ۾ هارپ جون مڪمل ٽيهن تارون ڏيکارڻ ضروري نه آهن، پر انهن جو تعداد نون کان گهٽ نه هجڻ گهرجي.<ref name="nli"/> هارپ جون تارون هميشه چانديءَ جي رنگ ۾ ۽ هارپ پاڻ سون جي رنگ ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. هارپ کي نيري پسمنظر تي ڏيکاريو ويندو آهي، جنهن کي علمِ نشانيات (Heraldry) ۾ ''Azure'' چيو ويندو آهي. هي رنگ سڀ کان پهرين فرانسيسي علمِ نشانيات جي ماهرن [[آرموريل وائينبرگن]] ۾ اختيار ڪيو، جيڪو 1260ع کان 1285ع جي وچ ۾ تيار ٿيو هو، ۽ ان وقت کان وٺي آئرلينڊ جي علامتي رنگ طور نيرو استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=Crotty |first=John |title=The Irish Tricolour - The truth behind the symbols and struggles that defined a nation |date=16 February 2026 |publisher=The History Press |year=2026 |isbn=978-1837051632 |location=United Kingdom |pages=41–46}}</ref> ڪڏهن ڪڏهن هن رنگ کي غلطيءَ سان [[سينٽ پيٽرڪ جو نيرو]] سان ڳنڍيو ويندو آهي، پر ٻنهي جو ڪو سڌو تعلق ناهي. هارپ جي نيري پسمنظر کي [[گورمفليٿ]] سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي، جيڪا [[گيل]]ي ڏند ڪٿائن ۾ آئرلينڊ جي علامتي نسواني شخصيت آهي. آئرش ٻوليءَ ۾ ''گورمفليٿ'' ٻن لفظن ''گورم'' (نيرو) ۽ ''فليٿ'' (حاڪم يا خودمختيار) مان ٺهيل آهي. شروعاتي آئرش متنن ۾ اهو نالو ڏهين ۽ يارهين صديءَ جي ڪيترين راڻين لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي، جيڪي بادشاهي سياست سان ويجهڙائي رکنديون هيون. [[آئرلينڊ جي قومي لائبريري]] موجب، قديم آئرش ڏند ڪٿائن ۾ آئرلينڊ جي خودمختياري ({{lang|ga|Flaitheas Éireann}}) کي اڪثر نيري پوشاڪ پهريل عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو.<ref name="nli"/> ڪڏهن ڪڏهن اها دعويٰ ڪئي ويندي آهي ته آئرلينڊ دنيا جو واحد ملڪ آهي، جنهن جي قومي علامت هڪ موسيقيءَ جو ساز آهي،<ref>{{Cite web|url=https://enterprise.gov.ie/en/what-we-do/innovation-research-development/intellectual-property/trade-marks/state-emblems/|title=Protection and use of State emblems|website=enterprise.gov.ie}}</ref> پر اها ڳالهه مڪمل طور درست نه آهي. مثال طور [[پاپوا نيو گني]] جي قومي علامت [[ڪنڊو ڊرم]] آهي، [[برونڊي جي بادشاهت]] جي اڳوڻي جهنڊي ۽ سرڪاري نشان ۾ پڻ ڊرم شامل هو، جڏهن ته [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] جي قومي نشان ۾ [[اسٽيل پين]] ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.runforthewater.com/40-miles|title=40 Miles|website=Run For The Water}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hubert-herald.nl/PapuaNewGuinea.htm|title=Papua New Guinea Arms|website=www.hubert-herald.nl}}</ref> ==استعمال== اڄڪلهه هارپ جي تصوير [[آئرلينڊ جي جمهوريه]] جي [[آئرلينڊ جي سڪن|سڪن]]، [[آئرش پاسپورٽ|پاسپورٽن]] ۽ سرڪاري [[مهر (نشان)|مهرن]] تي استعمال ڪئي وڃي ٿي. اها [[اتر آئرلينڊ]] جي ڪيترن ئي ادارن جي نشانين ۾ پڻ شامل آهي، جهڙوڪ [[اتر آئرلينڊ پوليس سروس]]. هارپ کي ڪيترين ئي آئرش ڪمپنين، جهڙوڪ [[گنيز]] ۽ [[رائنيئر]]، جي علامتن ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. اهو انهن ملڪن جي قومي نشانن ۾ پڻ موجود آهي، جن جا آئرلينڊ يا [[برطانيه]] سان تاريخي لاڳاپا رهيا آهن، جهڙوڪ [[مونٽسيراٽ جو قومي نشان|مونٽسيراٽ]] ۽ [[ڪينيڊا جو قومي نشان|ڪينيڊا]]. 1984ع ۾ چيف هيرالڊ جي منظوري سان جديد هارپ جي سرڪاري نمونن کي [[آئرلينڊ جي حڪومت]] [[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]] (WIPO) وٽ [[پيرس ڪنوينشن براءِ صنعتي ملڪيت جي تحفظ]] جي [[آرٽيڪل 6ter]] تحت رياستي نشان طور رجسٽر ڪرايو.<ref name="nli"/><ref>{{cite web |url=http://www.patentsoffice.ie/en/glossary.aspx |title=Glossary|publisher=Irish Patents Office|pages=Article 6ter|access-date=31 May 2013}}</ref><ref>{{cite journal |journal=WIPO Circular |number=4304 |date=15 February 1985 |url=https://6ter.wipo.int/pdf/en/e4304.pdf |access-date=22 May 2025 |title=C.4304-551}}</ref> حڪومت صرف انهن تصويرن کي رجسٽر ڪرايو، جن ۾ هارپ کاٻي پاسي رخ رکي ٿي ۽ ان جو [[صوتي تختو]] ساڄي پاسي هوندو آهي. جيتوڻيڪ [[آئرلينڊ جو اٽارني جنرل]] جي آفيس جو خيال هو ته ساڄي رخ واريون تصويرون به رجسٽر ٿيڻ گهرجن، پر پيٽنٽ ماهرن صلاح ڏني ته اهڙي رجسٽريشن شايد [[گنيز]] شراب ساز ڪمپني جي ان علامت جي استعمال سان ٽڪراءُ پيدا ڪري، جيڪا اها 1870ع واري ڏهاڪي کان استعمال ڪري رهي آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.irishtimes.com/culture/state-feared-guinness-objections-over-plan-to-make-harp-logo-a-trademark-1.1637930|title=State feared Guinness objections over plan to make harp logo a trademark|last=Humphreys|first=Joe|date=28 December 2013|newspaper=[[دي آئرش ٽائيمز]]|page=1|access-date=29 December 2013}}</ref> ===صدارتي جهنڊو=== [[File:Flag of the President of Ireland.svg|thumb|آئرلينڊ جي صدر جو صدارتي جهنڊو]] 1945ع کان هارپ نه رڳو آئرلينڊ جو قومي نشان آهي، پر اهو عهدي تي موجود هر [[آئرلينڊ جو صدر|آئرلينڊ جي صدر]] جو پڻ سرڪاري نشان هوندو آهي.{{cn|date=November 2025}} عام طور تي اهو نشان [[صدارتي جهنڊو]] جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. هي جهنڊو [[آراس ان اوختاران]]، جيڪو [[ڊبلن]] ۾ صدر جي سرڪاري رهائشگاهه آهي، ۽ [[ڊبلن محل]] تي صدر جي موجودگي دوران ڦڙڪايو ويندو آهي. اهو صدر جي استعمال هيٺ ايندڙ [[آئرلينڊ جي صدارتي رياستي گاڏي]] تي پڻ لڳايو ويندو آهي. ٻين ملڪن جي صدارتي يا شاهي جهنڊن وانگر، هي جهنڊو ڪڏهن به اڌ جهڪيل حالت ۾ نه ڦڙڪايو ويندو آهي. البت آئرلينڊ جو صدارتي جهنڊو ڪڏهن به [[آئرلينڊ جو جهنڊو|قومي جهنڊي]] تي فوقيت حاصل نٿو ڪري، جڏهن ته مثال طور [[برطانيا جو شاهي جهنڊو]] [[برطانيا جو جهنڊو|برطانوي قومي جهنڊي]] تي فوقيت رکي ٿو. ==تاريخ== {{See also|[[آئرلينڊ جي بادشاهت#قومي نشان|آئرلينڊ جي بادشاهت جو قومي نشان]]|[[انگلينڊ جو قومي نشان]]|[[برطانيا جو قومي نشان]]|[[برطانيه جو قومي نشان]]}} [[File:A new and correct chart of the sea coast of ENGLAND, SCOTLAND and IRELAND (NYPL b13909432-1640559).jpg|thumb|1702ع جو [[برطانيا]] ۽ [[آئرلينڊ]] جو نقشو، جنهن ۾ آئرلينڊ، انگلينڊ، اسڪاٽلينڊ ۽ [[فرانس]] جا قومي نشان ڏيکاريل آهن. هارپ تي عورت جو مٿو ۽ سينا ڏيکاريل آهن.]] ڇاڪاڻ⁠تہ [[هيرالڊري]] بنيادي طور جاگيرداري دور جو فن هو، تنهنڪري آئرلينڊ ۾ [[قومي نشان|قومي نشانن]] جو رواج 1169ع ۾ [[آئرلينڊ تي نارمن حملي]] کان پوءِ شروع ٿيو، جڏهن⁠تہ انگلينڊ ۽ [[يورپ]] جي براعظم ۾ هي فن ان کان ڪيترائي ڏهاڪا اڳ ترقي ڪري چڪو هو. آئرلينڊ لاءِ پهرين [[هيرالڊ آف آرمز]] جو ذڪر 1392ع ۾ ملي ٿو. بعد ۾ انگريزي [[ڪاليج آف آرمز]] جي ماتحت ''آئرلينڊ ڪنگ آف آرمز'' جي جاءِ تي 1552ع ۾ آزاد [[السٽر ڪنگ آف آرمز]] ۽ [[اٿلون پرسووينٽ]] مقرر ڪيا ويا، جن کي سڄي آئرلينڊ جي هيرالڊري بابت اختيار حاصل هئا. 1943ع ۾ السٽر ڪنگ آف آرمز کي انگلينڊ جي [[نوروئي اينڊ السٽر ڪنگ آف آرمز]] سان ضم ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[آئرلينڊ جو چيف هيرالڊ]] جو عهدو قائم ٿيو، جنهن 9 نومبر 1945ع تي آئرلينڊ جي قومي نشان کي سرڪاري طور رجسٽر ڪيو.{{citation needed|date=March 2023}} تنهن هوندي به، هارپ کي آئرلينڊ جي بادشاهه جي قومي نشان طور سڀ کان پراڻي وچئين دور جي [[نشانن جي فهرست]] مان هڪ ۾ به ڏسي سگهجي ٿو. فرانس ۾ تيار ڪيل ''وائينبرگن رول''، جيڪو لڳ ڀڳ 1280ع جو آهي ۽ هاڻي [[دي هيگ]]، [[نيدرلينڊ]] ۾ محفوظ آهي، ان ۾ آئرلينڊ جي بادشاهه لاءِ ''نيري پسمنظر تي سون جي هارپ'' (''Azure a harp Or'') وارو نشان ڏنل آهي.<ref name="Michael C. O'Laughlin 2001, p 15">Michael C. O'Laughlin, 2001, ''The Irish Book of Arms'', Irish Genealogical Association, p 15</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ngw.nl/int/ier/irenat.htm|title=Civic Heraldry of Ireland, National arms of Ireland|first=Ralf|last=Hartemink|year=1996|work=Heraldry of the World|publisher=ngw.nl|access-date=13 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110609103123/http://www.ngw.nl/int/ier/irenat.htm|archive-date=9 June 2011|url-status=dead}}</ref> هارپ، جيڪا روايتي طور [[حضرت دائود]] سان وابسته سمجهي ويندي آهي، وچئين دور جي هيرالڊري ۾ نهايت ناياب نشان هئي، ۽ اوائلي 19 هيرالڊڪ فهرستن مان رڳو ٻن ۾ هارپ وارو نشان ملي ٿو.<ref name="heraldica">{{cite web|first=François|last=Velde|title=Heraldry in Ireland|work=Heraldica|url=http://www.heraldica.org/topics/national/ireland.htm}}</ref> 12هين ۽ 13هين صديءَ دوران بادشاهن [[جان، انگلينڊ جو بادشاهه|جان]] ۽ [[ايڊورڊ اول، انگلينڊ جو بادشاهه|ايڊورڊ اول]] جي دور جي آئرش سڪن تي ٽڪنڊي شڪليون به ملن ٿيون. ڪجهه محققن موجب اهي سادي نموني جون هارپون هيون، جڏهن⁠تہ ٻين جي راءِ آهي تہ آئرش سڪن کي سڃاڻڻ لاءِ ٽڪنڊي نشان استعمال ٿيندا هئا، جن مان پوءِ هارپ جي علامت ترقي ڪئي.<ref>William Henry Grattan Flood, 1905, ''The Story of the Harp''; James Simon, 1810, ''Simon's Essay on Irish Coins''</ref> هارپ کي آئرلينڊ جي قومي نشان طور اختيار ڪرڻ جو خيال شايد وچئين دور جي ''ٽرسٽن'' واري داستاني سلسلي ۾ ذڪر ڪيل خيالي آئرش بادشاهه سان يا تيرهين صديءَ جي مشهور گيلڪ قصيدي ''Tabhroidh Chugam Cruit mo Riogh'' سان لاڳاپيل هجي، جيڪو ٿامونڊ جي بادشاهه ڊوننخاد اوبرائن لاءِ لکيو ويو هو.<ref name="kennedy">{{citation|title=The Arms of Ireland: Medieval and Modern|first=John|last=Kennedy|journal=Coat of Arms|issue=155|date=Autumn 1991|url=http://www.theheraldrysociety.com/articles/ireland/arms_of_Ireland_by_kennedy.htm}}</ref> هارپ جي اصل بابت اختلافن جي باوجود، [[هينري اٺون]] 1541ع ۾ قائم ڪيل [[آئرلينڊ جي بادشاهت]] لاءِ ان کي سرڪاري قومي نشان طور اختيار ڪيو. [[السٽر ڪنگ آف آرمز]] جي آفيس ۾ محفوظ هڪ دستاويز، جيڪو هينري اٺين يا سندس پٽ [[ايڊورڊ ڇهون، انگلينڊ جو بادشاهه|ايڊورڊ ڇهين]] جي شروعاتي دور سان واسطو رکي ٿو، هارپ کي آئرلينڊ جي بادشاهت جو قومي نشان قرار ڏئي ٿو.<ref name="kennedy"/> 1603ع ۾ [[تاجن جي اتحاد]] کان پوءِ هارپ کي انگلينڊ، اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ جي گڏيل [[برطانيه جو شاهي قومي نشان|شاهي قومي نشان]] ۾ شامل ڪيو ويو. 1922ع ۾ [[آئرش آزاد رياست]] جي [[برطانيه]] کان الڳ ٿيڻ کان پوءِ، هارپ کي آزاد آئرش رياست جي قومي علامت طور برقرار رکيو ويو. ===اڳوڻا قومي نشان=== [[File:Elizabeth Great Seal Ireland.jpg|thumb|[[نيڪولس هيليئرڊ]] پاران [[آئرلينڊ جي عظيم مهر]] لاءِ تيار ڪيل غير استعمال ٿيل خاڪو. [[ايلزبيٿ پهرئين]] جي ٻنهي پاسن تي هارپ (کاٻي) ۽ ٽي تاج (ساڄي) آئرلينڊ جي لڳاتار قومي نشانن طور ڏيکاريل آهن.<ref name="bmi_hilliard">{{cite web|url=https://www.bmimages.com/preview.asp?image=00032080001 |title=Nicholas Hilliard, Queen Elizabeth I: Design for the Obverse of the Great Seal of Ireland, AD 1584 or earlier |work=Images |publisher=British Museum |access-date=8 December 2024}}</ref>]] 1171ع کان 1541ع تائين موجود [[آئرلينڊ جي لارڊشپ]] جو پڻ پنهنجو قومي نشان هو. [[ايڊورڊ چوٿون، انگلينڊ جو بادشاهه|ايڊورڊ چوٿين]] جي لڳ ڀڳ 1467–1468ع واري جاچ موجب آئرلينڊ جو قومي نشان ''نيري پسمنظر تي عمودي ترتيب ۾ ٽي سونهري تاج ۽ انهن جي چوڌاري اڇي سرحد'' هو.<ref name="kennedy"/><ref>W. G. Perrin and Herbert S. Vaughan, 1922</ref><ref name="Chambers's Encyclopædia 1868, p. 627">Chambers's Encyclopædia, 1868, p. 627</ref> انهن ٽن تاجن کي آئرلينڊ سان منسوب ڪرڻ جو سبب غالباً اهي نارمن ۽ گيلڪ آئرش سردار هئا، جن چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ايڊورڊ اول، انگلينڊ جو بادشاهه|ايڊورڊ اول]] جي اسڪاٽلينڊ خلاف جنگين ۾ حصو ورتو. اهي تاج اصل ۾ [[سينٽ ايڊمنڊ]] سان منسوب هئا، جيئن انگريزي سردار [[سينٽ جارج]] جي جهنڊي سان وابسته هئا.<ref name="kennedy"/> مڃيو وڃي ٿو تہ [[هينري اٺون]] جي [[پوپ]] سان لاڳاپا ٽٽڻ کان پوءِ آئرلينڊ جي قومي نشان طور ٽن تاجن کي ختم ڪيو ويو. نارمن دور کان پوءِ آئرلينڊ قانوني طور پوپ جي جاگير هئي، جنهن تي انگريزي بادشاهه جي بالادستي هئي. تنهنڪري ٽن تاجن کي هٽائڻ جو هڪ سبب اهو به سمجهيو وڃي ٿو تہ اهي پوپ جي [[پوپ جو تاج|ٽن تاجن واري تاج]] جي علامت هئا.<ref name="Michael C. O'Laughlin 2001, p 15"/><ref name="Chambers's Encyclopædia 1868, p. 627"/> تنهن هوندي به، ٽن تاجن جي ياد ڪجهه عرصي تائين هڪ ايلزبيٿي دور جي هارپ واري نموني ۾ باقي رهي، جنهن ۾ ٽي هارپون ڏيکاريل هيون، پر اهو نمونو عوام ۾ مقبول نه ٿي سگهيو ۽ هينري اٺين جي دور کان استعمال ٿيندڙ هڪڙي هارپ واري نشان کي تبديل نه ڪري سگهيو.<ref name="kennedy"/> هڪ ٻيو نشان، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن آئرلينڊ سان منسوب ڪيو ويندو هو، [[ميٿ جي شاهي صوبي]] جو قومي نشان هو. ميٿ، جيڪو هاڻي [[لينسٽر]] صوبي جو حصو آهي، قديم زماني ۾ [[آئرلينڊ جو اعليٰ بادشاهه|اعليٰ بادشاهن]] جو مرڪز هو. ان جي اصل نشان ۾ نيري پسمنظر تي تخت تي ويٺل بادشاهه ڏيکاريل هو، جڏهن⁠تہ آئرلينڊ لاءِ استعمال ٿيل هڪ متبادل صورت ۾ پسمنظر نيري بدران ڪارو رکيو ويو هو.<ref name="nli">{{cite web |url=http://www.nli.ie/GetAttachment.aspx?id=72fd744a-aced-43b4-a63b-b64be7b272ec |publisher=[[آئرلينڊ جي قومي لائبريري]] |date=18 April 2007 |access-date=17 March 2008 |title=Heraldry in Ireland |page=3 |format=PDF |first=Eoin |last=Carragin |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927181805/http://www.nli.ie/GetAttachment.aspx?id=72fd744a-aced-43b4-a63b-b64be7b272ec |url-status=dead }}</ref> {{multiple image | align = center | total_width = 620 | image1 = Arms of Ireland (historical).svg | caption1 = [[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جو قومي نشان | image2 = Coat of arms of the Lordship of Ireland.svg | caption2 = [[آئرلينڊ جي لارڊشپ]] جو قومي نشان | image3 = Arms of Ireland (Mide).svg | caption3 = [[ميٿ جي شاهي صوبي]] جو قومي نشان }} ==نشاني جا ٻيا جزا== [[File:Royal arms of Ireland.svg|thumb|upright=0.75|[[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جو مڪمل هيرالڊڪ نشان، جنهن ۾ گهٽ استعمال ٿيندڙ [[تاجي نشان]] پڻ شامل آهي.]] هڪ [[تاجي نشان]] (Crest)، جيڪو تمام گهٽ استعمال ۾ آيو، غالباً [[جيمس پهريون، انگلينڊ جو بادشاهه|جيمس پهرئين]] جي تخت نشيني جي موقعي تي تيار ڪيو ويو هو.<ref>Questions and Answers, Notes and Queries, 1855, p. 350</ref> هيرالڊري ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪئي وئي آهي: ''سوني رنگ جو ٽن برجَن وارو قلعو، جنهن جي دروازي مان هڪ اڇو هرڻ ٽپو ڏيندي نڪري رهيو آهي، جنهن جا سينگ ۽ سُم پڻ سونهري آهن.''<ref name="crest">Fox-Davies, A.C., 1915, The Book of Public Arms, London</ref> ان سان گڏ استعمال ٿيندڙ [[ٽورس]] (Torse) سونهري ۽ نيري رنگ جو هو.<ref name="crest" /> هي ٽورس ۽ تاجي نشان آئرلينڊ جي بادشاهت واري دور ۾ به تمام گهٽ استعمال ٿيا. [[اسڪاٽلينڊ]] جي برعڪس، آئرلينڊ کي [[برطانيه]] جي اندر الڳ مڪمل قومي نشان رکڻ جو حق حاصل نه هو. اڄڪلهه آئرلينڊ جي رياست به نه ٽورس ۽ نه ئي تاجي نشان استعمال ڪري ٿي. تاريخي طور هارپ جي مٿان گهڻو ڪري هڪ تاج پڻ ڏيکاريو ويندو هو. اهڙي صورت ۾ اهو [[هيرالڊڪ بيج]] طور استعمال ٿيندو هو، جيڪو ڪنهن شخص، اداري يا حڪومت سان وابستگي يا ملڪيت ظاهر ڪرڻ لاءِ هوندو آهي. [[ايلزبيٿ پهرئين]] 1586ع ۾ پنهنجي ٻي [[عظيم شاهي مهر]] تي هن بيج کي استعمال ڪيو. هي علامت ان کان اڳ [[آئرلينڊ جي لارڊشپ]] جي [[ٽيوڊر خاندان]] واري دور جي سڪن تي به موجود هئي ۽ پوءِ [[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جي سڪن تي پڻ استعمال ٿيندي رهي. [[برطانيه]] جي قيام کان پوءِ هي بيج [[رائل آئرش ڪانسٽيبلري]] ۽ بعد ۾ [[رائل السٽر ڪانسٽيبلري]] جي ٽوپي جي نشان طور اختيار ڪيو ويو. اڄ به اهو [[برطانوي فوج]] جي [[رائل آئرش ريجيمينٽ]] جي ٽوپي جي نشان تي ڏسي سگهجي ٿو. آئرلينڊ جي جمهوريه ۾ عام طور تاج کان سواءِ هارپ کي سرڪاري بيج طور استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن⁠تہ تاج سان گڏ هارپ اڃا به ڪجهه هنڌن تي ڏسڻ ۾ اچي ٿي، جهڙوڪ [[ٽرنٽي ڪاليج ڊبلن]] جي ڪجهه راندين وارين ٽيمن جي رنگين ٽائين تي.{{citation needed|date=March 2023}} ===حامي نشان ۽ شعار=== [[File:The Custom House Dublin Crest Irish Harp.jpg|thumb|left|ڊبلن جي [[ڪسٽم هائوس]] تي آئرلينڊ جي بادشاهت جو قومي نشان، جنهن سان [[برطانيا جو قومي نشان|برطانيا جي قومي نشان]] جا حامي جانور ۽ مٿان شاهي تاج ڏيکاريل آهي.]] آئرلينڊ جي قومي نشان لاءِ سرڪاري طور ڪو به [[حامي نشان]] (Supporters) مقرر ٿيل نه آهي. بهرحال، تاريخي دور ۾ ان سان گڏ مختلف جانور ڏيکاريا ويندا رهيا آهن. [[ٽيوڊر خاندان]] جي آخري دور ۾ قومي نشان سان گڏ هڪ [[وايلز]] جو اژدها ۽ هڪ شينهن ڏيکاريو ويندو هو، جيڪي ترتيبوار وايلز ۽ [[انگلينڊ]] جي نمائندگي ڪندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيوڊر حڪمران انگلينڊ جا بادشاهه پر نسل جي لحاظ کان ويلشي هئا. بعد ۾ [[تاجن جي اتحاد]] کان پوءِ قومي نشان سان گڏ شينهن ۽ [[يوني ڪارن]] ڏيکاريا ويندا هئا، جيڪي انگلينڊ ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] جي نمائندگي ڪندا هئا. ٻين تصويرن ۾ ٻه هرڻ، يا هڪ هرڻ ۽ هڪ شينهن پڻ شامل ڪيا ويا، جيڪي آئرلينڊ سان نسبت رکندا هئا. بهرحال، انهن مان ڪو به عنصر ڪڏهن به آئرلينڊ جي سرڪاري هيرالڊڪ وضاحت جو حصو نه رهيو، بلڪه اهي رڳو فنڪاراڻي اظهار جا مثال هئا.{{citation needed|date=March 2023}} آئرلينڊ سان لاڳاپيل ڪيترائي شعار پڻ هارپ سان گڏ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ آئرش حب الوطني جو نعرو ''{{lang|ga|[[ايرن گو براگ]]}}'' (''آئرلينڊ هميشه لاءِ'')، لاطيني شعار ''{{lang|la|[[Quis separabit?]]}}'' (''اسان کي ڪير جدا ڪندو؟'')، جيڪو [[سينٽ پيٽرڪ جي معزز ترين حڪم]] جو شعار هو، ۽ ''It is new strung and shall be heard''، جيڪو [[يونائيٽيڊ آئرشمين سوسائٽي]] جو شعار هو، شامل آهن. تنهن هوندي به، آئرلينڊ لاءِ ڪڏهن به ڪو سرڪاري هيرالڊڪ شعار مقرر نه ڪيو ويو، ۽ نه ئي قومي نشان سان مستقل طور ڪو شعار ڳنڍيل رهيو آهي.{{citation needed|date=March 2023}} {{anchor|چئن صوبن جا قومي نشان}} ==نشان== [[File:Royal arms of Ireland.svg|thumb|upright=0.75|[[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جو مڪمل [[هيرالڊڪ نشان]]، جنهن ۾ گهٽ استعمال ٿيندڙ [[هيرالڊڪ چوٽي]] پڻ شامل آهي.]] هارپ سان لاڳاپيل [[هيرالڊڪ چوٽي]] (Crest)، جيڪا تمام گهٽ استعمال ڪئي ويندي هئي، غالباً [[جيمز پهريون، انگلينڊ جو بادشاهه|جيمز پهرئين]] جي تخت نشيني جي موقعي تي تيار ڪئي وئي هئي.<ref>Questions and Answers, Notes and Queries, 1855, p. 350</ref> هيرالڊري ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪئي وئي آهي: ''سونهري رنگ جو ٽن برجَن وارو قلعو، جنهن جي دروازي مان هڪ اڇو [[هرڻ]] ٽپو ڏيندي نڪرندو آهي، جنهن جا سڱ ۽ کُر به سونهري هوندا آهن.''<ref name="crest">Fox-Davies, A.C., 1915, The Book of Public Arms, London</ref> ان سان گڏ استعمال ٿيندڙ [[ٽورس]] (Torse) پڻ سونهري ۽ نيري رنگن جو هوندو هو.<ref name="crest" /> هي ٽورس ۽ چوٽي آئرلينڊ جي بادشاهت واري دور ۾ به تمام گهٽ استعمال ٿيندا هئا. [[اسڪاٽلينڊ]] جي ابتڙ، آئرلينڊ کي [[برطانيه]] جي اندر الڳ مڪمل قومي نشان استعمال ڪرڻ جو حق حاصل نه هو. اڄڪلهه آئرلينڊ جي رياست نه ٽورس ۽ نه ئي هيرالڊڪ چوٽي استعمال ڪري ٿي. تاريخي طور هارپ کي گهڻو ڪري شاهي تاج سان گڏ ڏيکاريو ويندو هو. اهڙي صورت ۾ اهو [[هيرالڊڪ بيج]] طور استعمال ٿيندو هو، جيڪو ڪنهن حڪمران، اداري يا ملڪ سان وابستگي يا ملڪيت جي علامت هوندو آهي. [[ايلزبيٿ پهرئين]] 1586ع ۾ پنهنجي ٻي [[شاهي مهر]] تي اهو بيج استعمال ڪيو. ٽيوڊر دور ۾ [[آئرلينڊ جي لارڊشپ]] جي سڪن تي پڻ تاج سان گڏ هارپ جو نقش استعمال ٿيندو هو، جيڪو پوءِ [[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جي سڪن تي به جاري رهيو. [[برطانيه]] جي قيام کان پوءِ اهو نشان [[رائل آئرش ڪانسٽيبلري]] ۽ بعد ۾ [[رائل السٽر ڪانسٽيبلري]] جي ٽوپين جي بيجن تي استعمال ٿيو. اڄ به [[برطانوي فوج]] جي [[رائل آئرش رجيمينٽ]] جي ٽوپيءَ واري بيج تي اهو موجود آهي. جديد آئرلينڊ ۾ عام طور بغير تاج واري هارپ سرڪاري بيج طور استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ تاج سان گڏ هارپ اڃا به ڪجهه ادارن، جهڙوڪ [[ٽرنٽي ڪاليج ڊبلن]] جي راندين جي ٽيمن جي رنگين ٽائين تي ڏسي سگهجي ٿي.{{citation needed|date=March 2023}} ===سهارو ڏيندڙ علامتون ۽ نعرو=== [[File:The Custom House Dublin Crest Irish Harp.jpg|thumb|left|[[ڊبلن]] جي [[ڪسٽم هائوس]] تي [[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جو قومي نشان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي [[برطانيا جو قومي نشان]] مان ورتل سهارو ڏيندڙ علامتون ۽ مٿان شاهي تاج ڏيکاريل آهي.]] آئرلينڊ جي قومي نشان سان سرڪاري طور ڪا به [[سهارو ڏيندڙ علامتون|سهارو ڏيندڙ علامت]] (سپورٽر) لاڳاپيل نه آهي. بهرحال، تاريخي دورن ۾ ڪجهه تصويرن ۾ هارپ جي ٻنهي پاسن تي مختلف جانور ڏيکاريا ويا آهن. مثال طور، ٽيوڊر دور جي آخر ۾ هارپ سان گڏ هڪ [[واژ]] ۽ هڪ [[شينهن]] ڏيکاريا ويندا هئا، جيڪي ترتيبوار [[ويلز]] ۽ [[انگلينڊ]] جي نمائندگي ڪندا هئا. ٽيوڊر حڪمران انگلينڊ جا بادشاهه هئا، پر سندن نسل ويلزي هو. بعد ۾ [[تاجن جي اتحاد]] کان پوءِ، هارپ سان گڏ هڪ شينهن ۽ هڪ [[يونيڪورن]] ڏيکاريو ويو، جيڪي انگلينڊ ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] جي علامتون هيون. ڪجهه ٻين تصويرن ۾ ٻه هرڻ يا هڪ هرڻ ۽ هڪ شينهن به آئرلينڊ جي نمائندگي لاءِ استعمال ڪيا ويا. بهرحال، اهي سڀئي رڳو فنڪاراڻي تشريحون هيون ۽ ڪڏهن به آئرلينڊ جي سرڪاري هيرالڊڪ وضاحت جو حصو نه رهيون.{{citation needed|date=March 2023}} آئرلينڊ سان لاڳاپيل ڪيترائي نعرا پڻ هارپ سان گڏ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ حب الوطنيءَ وارو آئرش نعرو ''{{lang|ga|[[ايرن گو برا]]}}'' (''آئرلينڊ هميشه قائم رهي'')، لاطيني نعرو ''{{lang|la|[[ڪوئس سيپاريبٽ؟]]}}'' (''اسان کي ڪير جدا ڪندو؟'')، جيڪو [[سينٽ پيٽرڪ جي معزز ترين آرڊر]] جو نعرو هو، ۽ ''It is new strung and shall be heard''، جيڪو [[يونائيٽيڊ آئرشمين سوسائٽي]] جو نعرو هو، شامل آهن. تنهن هوندي به، آئرلينڊ جي قومي نشان لاءِ ڪڏهن به ڪو سرڪاري هيرالڊڪ نعرو منظور نه ڪيو ويو، ۽ نه ئي اهو قومي نشان سان مستقل طور استعمال ڪيو ويو آهي.{{citation needed|date=March 2023}} {{anchor|چئن صوبن جا قومي نشان}} ==آئرلينڊ جي چئن صوبن جا هٿيارن جا نشان ۽ جهنڊو== آئرلينڊ جي روايتي چئن [[آئرلينڊ جا صوبا|صوبن]] جا هٿيارن جا نشان عام طور [[چوٿائي ورهاست (هيرالڊري)|چوٿائي ورهاست]] (ڪوارٽرنگ) جي صورت ۾ گڏ ڪري آئرلينڊ جي گڏيل هٿيارن جي نشان طور ڏيکاريا ويندا آهن. هن ورهاست ۾ عام ترتيب مطابق پهريون [[لينسٽر]]، ٻيو [[ڪوناٽ]]، ٽيون [[السٽر]] ۽ چوٿون [[منسٽر]] رکيو ويندو آهي. اهڙي ترتيب سان ٺهيل هٿيارن جا نشان اڪثر [[هيرالڊڪ جهنڊو|هيرالڊڪ جهنڊي]] (Banner of Arms) جي صورت ۾ استعمال ٿيندا آهن. اهي ٻين ڪيترن ئي هٿيارن جي نشانن ۽ سرڪاري علامتن ۾ پڻ شامل آهن. مثال طور، [[جينالاجيڪل آفيس]]، جنهن جي سربراهي آئرلينڊ جو چيف هيرالڊ ڪندو آهي، جي هٿيارن جي نشان ۾ هي چارئي صوبا چوٿائي ورهاست ۾ ڏيکاريل آهن، جن جي مٿان ''[[چيف (هيرالڊري)|چيف]] گيولز'' آهي، جنهن تي ٻن چانديءَ جي طومارن جي وچ ۾ سونهري [[ٽيودر گهراڻو|ٽيودر]] [[پورٽڪلس]] (Portcullis) ڏيکاريل آهي.<ref name="kennedy"/> [[لينسٽر جو جهنڊو|لينسٽر جا هٿيارن جا نشان]] (''Vert, a Harp Or, stringed Argent'') بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي شايد آئرلينڊ جي اصل هٿيارن جي نشان مان صرف رنگ (ٽنڪچر) جي تبديلي سان وجود ۾ آيا. اهڙيءَ طرح [[منسٽر جو جهنڊو|منسٽر جا هٿيارن جا نشان]] (''Azure, three antique crowns Or'') بابت پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي يا ته اڳوڻي لارڊشپ آف آئرلينڊ جي هٿيارن جي نشان تان ورتل آهن يا وري 1386ع ۾ [[رابرٽ ڊي ويري، ڊيوڪ آف آئرلينڊ]] لاءِ قائم ڪيل مختصر عرصي واري [[ڊيوڪ آف آئرلينڊ]] جي نشان مان اخذ ڪيا ويا. انهن ۾ ڏيکاريل تاج عام طور ”قديم“ يا ”مشرقي“ تاج طور سڃاتا وڃن ٿا، جيڪي سونهري دائري ۽ اٺ تيز ٽڪنڊي شعاعن تي مشتمل هوندا آهن، جن مان عام طور پنج نظر اچن ٿا.<ref>{{citation|title=The Handbook to English Heraldry|first1=Charles|last1=Boutell|first2=A. C.|last2=Fox-Davies|edition=Illustrated 11th|year=1914|publisher=The Echo Library|location=Teddington, United Kingdom|isbn=978-1-4068-2770-5|page=160}}</ref> [[السٽر جو جهنڊو|السٽر جا هٿيارن جا نشان]] [[ڊي برگ گهراڻو|ڊي برگ]] خاندان، يعني [[السٽر جا ارل|السٽر جي ارلن]] جي هٿيارن جي نشان ۽ [[السٽر جو ڳاڙهو هٿ|السٽر جي ڳاڙهي هٿ]] واري مهر، جيڪا [[او نيل گهراڻو|او نيل]] خاندان سان لاڳاپيل آهي، جي گڏيل صورت آهن. اهي ٻئي خاندان ۽ سندن علامتون السٽر سان ايتري ويجهڙائي سان لاڳاپيل آهن جو هڪ ٻئي کان الڳ نٿيون سمجهيون وڃن. انهن جي گڏيل هيرالڊڪ وضاحت هن ريت آهي: ''Or, on a Cross Gules, an inescutcheon Argent, charged with a dexter hand erect aupaumee and couped at the wrist Gules''.<ref name="kennedy"/> آخر ۾، [[ڪوناٽ جو جهنڊو|ڪوناٽ جا هٿيارن جا نشان]] هيرالڊڪ اصطلاحن ۾ ''Party Per Pale Argent and Azure, in the first an eagle dimidiated and displayed Sable in the second issuant from the partition an arm embowed and vested, the hand holding a sword erect, all Argent'' طور بيان ڪيا وڃن ٿا. عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اهي جرمنيءَ جي شهر [[ريگنزبرگ]] ۾ واقع وچئين دور جي [[اسڪاٽس خانقاهه، ريگنزبرگ|شاوٽن ڪلوسٽر]] (گيلڪ خانقاهه) جي هٿيارن جي نشان مان ورتا ويا. ريگنزبرگ جي هن خانقاهه جا هٿيارن جا نشان، جيڪي گهٽ ۾ گهٽ چوڏهين صديءَ کان موجود آهن، [[مقدس رومي سلطنت]] جي شهنشاهه جي هٿيارن جي نشان (جنهن خانقاهه کي سرپرستي فراهم ڪئي هئي) کي [[ڊيميڊيئيشن|اڌ ورهاست]] جي صورت ۾ هڪ اهڙي علامت سان گڏ ڏيکارين ٿا، جيڪا شايد [[اوبرائن گهراڻو|اوبرائن]] خاندان جي ڪرسٽ سان لاڳاپيل هجي (ڇاڪاڻ⁠تہ يارهين صديءَ جو هڪ اوبرائن هن خانقاهه جو ”باني“ طور درج ٿيل آهي). اهو پڻ خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي هٿيارن جا نشان [[رواڊري اوئا ڪونخوبر]]، [[ڪوناٽ جو بادشاهه]] ۽ نارمن حملي کان اڳ آئرلينڊ جي آخري [[آئرلينڊ جو اعليٰ بادشاهه|اعليٰ بادشاهه]] کي، سندس سرپرستي جي اعتراف طور، خانقاهه طرفان عطا ڪيا ويا هئا. لڳ ڀڳ 1575ع ۾ ايٿلون جي [[پرسويونٽ]] ايڊورڊ فليچر انهن کي آئرلينڊ جا ”قديم هٿيارن جا نشان“ قرار ڏنو، ۽ سترهين صديءَ ۾ رنگن ۾ معمولي تبديلي سان اهي ڪوناٽ جا سرڪاري هٿيارن جا نشان بڻجي ويا.<ref name="kennedy"/> {{multiple image | align = center | total_width = 410 | image1 = Provincial Arms of Ireland.svg | alt1 = آئرلينڊ جي چئن صوبن جا هٿيارن جا نشان | caption1 = [[آئرلينڊ جا چار صوبا|آئرلينڊ جي چئن روايتي صوبن]] جا هٿيارن جا نشان، جيڪي چوٿائي ورهاست ۾ گڏ ڪري آئرلينڊ جا مشهور گڏيل هٿيارن جا نشان ٺاهيا ويا آهن. | image2 = Provincial arms of Ireland, 1651.svg | alt2 = 1651ع جا آئرلينڊ جي صوبن جا هٿيارن جا نشان | caption2 = 1651ع ۾ استعمال ٿيندڙ آئرلينڊ جي صوبن جا هٿيارن جا نشان.<ref>{{cite web|url=http://archives.library.nuigalway.ie/citymap/|title=17th Century Pictorial Map of Galway City|access-date=13 November 2018|archive-date=1 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181101140435/http://archives.library.nuigalway.ie/citymap/|url-status=dead}}</ref> وچ ۾ [[ميدي]] جا هٿيارن جا نشان ڏيکاريل آهن، جڏهن ته ٽئين چوٿين حصي ۾ [[هيو ڊي ليسي، پهريون ارل آف السٽر]] جا هٿيارن جا نشان السٽر جي نمائندگي لاءِ شامل ڪيا ويا آهن. }} == حوالا == cnzu7i7jqnhsqwb87x0cuc3okqdbhxl 399942 399939 2026-07-31T12:28:31Z Intisar Ali 8681 399942 wikitext text/x-wiki {{Infobox coat of arms |name = جمھوريه آئرلينڊ جو نسبتي نشان |image = Coat of arms of Ireland.svg |image_width = 200 |armiger = [[ آئرلينڊ جي ريپبلڪ]] |year_adopted = 1945 (درج ڪيو ويو: آئرلينڊ جي ھٿيارن لاء)<ref name="go111gf20"> {{cite web |url=http://catalogue.nli.ie/Record/garmsBackReg198 |title=Grant of Arms (Registration): Arms of Ireland |author=Genealogical Office |publisher=National Library of Ireland |work=Catalogue |date=9 November 1945 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130518035146/http://catalogue.nli.ie/Record/garmsBackReg198 |archivedate=18 May 2013 |nopp=y |page=G.O. MS 111G; folio 20 }}</ref> c.1541 (ذڪر ڪيو ويو:آئرلينڊ جي بادشاھت), c.1280 (ذڪر ڪيو ويو: آئرلينڊ جي بادشاھت ) |crest = |torse = |shield = ازيور (تيز نيري رنگ) جي شيلڊ م سونھري ھارپ (سرندي) ۾ چاندي جون تندون |supporters = |compartment = |motto = |orders = |other_elements = |earlier_versions = [[File:Arms of Ireland (historical).svg|alt=Style used during the period of the Kingdom of Ireland|46px]] [[File:Coat of arms of the Lordship of Ireland.svg|alt=Three gold crowns ordered vertically on a blue shield with a white border.|50px]] [[File:Arms of Ireland (Mide).svg|alt=A king sitting on a throne|46px]] |use = ھارپ (سرندي وانگر ساز) جي نشان کي استعمال ڪيو ويندو آهي: آئرلينڊ جي پارليامينٽ [[اريڪٽاس]] جي سمورن منظور ڪيل قانونن تي؛ آئرلينڊ جي صدر جي مھر تي؛ آئرش پاسپورٽ تي، کوڙ سرڪاري کاتن ۾ ؛ آئرش يورو سڪن تي. ان نشان جو استعمال يونائيٽيڊ ڪنگڊم م نادرن آئرلينڊ جي ڪجهه سرڪاري بيجن تي پڻ ٿئي ٿو . |notes = }} '''جمھوريه آئرلينڊ جو نسبتي نشان'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' coat of arms of Ireland '''}} ھڪ قسم جو مخصوص تختي وارو نشان آھي جنھن ۾ ازيور (تيز نيري رنگ) جي تختي ۾ ھڪ سونھري ساز: ھارپ ( سرندي جھڙو) ٺھيل ھوندو آھي جنھن جون تندون چاندي جون ھونديون آھن<ref>{{cite web|title=Heraldry in Ireland, 1943-2018|publisher=The National Library of Ireland|url=https://www.nli.ie/en/heraldry-in-ireland-1943-2018.aspx}}</ref> اھو ھڪ زماني کان وٺي آئرلينڊ جو نسبتي نشان آھي جيڪو آئرلينڊ جي بادشاهن جو نشان ھوندو ھو ۽ ان جو تاريخ م حوالو تيرھين صدي عيسويءَ کان ملي ٿو. اھو نسبتي نشان انگلينڊ جي بادشاھ [[ھينري اٺون (انگلينڊ)|ھينري اٺين]] پڻ ان وقت اختيار ڪيو جڏهن ھن آئرلينڊ جي لارڊ شپ جو مدو پورو ڪيو ھو ۽ 1541ع ۾ آئرلينڊ جي ٻيھر بادشاھت جو اعلان ڪرايو. 1603 م جڏهن انگلينڊ، ويلز ۽ اسڪاٽلينڊ جون بادشاھتن جو يونائيٽيڊ ڪنگڊم ۾ انضمام ٿيو تہ انھن سڀني جي نشانن کي يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي شاھي نسبتي نشانن م شامل ڪيو ويو. 1922 م جڏهن آئرلينڊ يونائيٽيڊ ڪنگڊم کان ڌار ٿيو تہ [[ھارپ]] (سرندو) آئرش فري اسٽيٽ جي نشان ۾ شامل ڪيو ويو. 9 نومبر 1945 م آئرلينڊ جي موجوده نسبتي نشان کي رجسٽر ڪيو ويو. ==وضاحت== جديد آئرش رياست طرفان استعمال ٿيندڙ هارپ جو خاڪو [[ٽرينٽي ڪاليج هارپ]] (جنهن کي '''برائن بورو هارپ''' پڻ چيو وڃي ٿو) تي ٻڌل آهي، جيڪو وچئين دور جي پڇاڙيءَ وارو هڪ [[گيل]]ي هارپ آهي ۽ هن وقت [[ٽرينٽي ڪاليج ڊبلن]] ۾ محفوظ آهي.<ref group="note" name="trinity">[[ٽرينٽي ڪاليج هارپ]] کي اڳي 11هين صديءَ جي [[آئرلينڊ جو اعليٰ بادشاهه|اعليٰ بادشاهه]] [[برائن بورو]] سان منسوب ڪيو ويندو هو، پر بعد ۾ تحقيق مان معلوم ٿيو ته هي هارپ 14هين يا 15هين صديءَ جو آهي، تنهنڪري اهو حقيقت ۾ برائن بورو جو نه هو. هي هارپ [[ٽرينٽي ڪاليج ڊبلن]] جي لائبريري جي لانگ روم ۾ مستقل نمائش لاءِ رکيل آهي.</ref> ان جو جديد خاڪو انگريز مجسما ساز [[پرسي ميٽڪالف]] تيار ڪيو، جنهن اهو خاڪو آئرش حڪومت طرفان 1928ع ۾ جاري ٿيندڙ نئين سڪن جي ڊزائن لاءِ منعقد ڪيل مقابلي ۾ پيش ڪيو هو. ميٽڪالف جي ڊزائن بعد ۾ رياستي نشان طور هارپ جي سرڪاري شڪل جو بنياد بڻجي وئي.{{citation needed|date=November 2011}} هي جديد خاڪو اڳين تصويرن کان نمايان طور مختلف آهي. سترهين صديءَ دوران هارپ کي اڪثر هڪ عورت جي مٿي ۽ سيني سان ڏيکاريو ويندو هو، جيئن ٻيڙين جي اڳئين حصي تي لڳل مجسمي (''figurehead'') جي صورت هوندي آهي. سرڪاري خاڪي ۾ هارپ جون مڪمل ٽيهن تارون ڏيکارڻ ضروري نه آهن، پر انهن جو تعداد نون کان گهٽ نه هجڻ گهرجي.<ref name="nli"/> هارپ جون تارون هميشه چانديءَ جي رنگ ۾ ۽ هارپ پاڻ سون جي رنگ ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. هارپ کي نيري پسمنظر تي ڏيکاريو ويندو آهي، جنهن کي علمِ نشانيات (Heraldry) ۾ ''Azure'' چيو ويندو آهي. هي رنگ سڀ کان پهرين فرانسيسي علمِ نشانيات جي ماهرن [[آرموريل وائينبرگن]] ۾ اختيار ڪيو، جيڪو 1260ع کان 1285ع جي وچ ۾ تيار ٿيو هو، ۽ ان وقت کان وٺي آئرلينڊ جي علامتي رنگ طور نيرو استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=Crotty |first=John |title=The Irish Tricolour - The truth behind the symbols and struggles that defined a nation |date=16 February 2026 |publisher=The History Press |year=2026 |isbn=978-1837051632 |location=United Kingdom |pages=41–46}}</ref> ڪڏهن ڪڏهن هن رنگ کي غلطيءَ سان [[سينٽ پيٽرڪ جو نيرو]] سان ڳنڍيو ويندو آهي، پر ٻنهي جو ڪو سڌو تعلق ناهي. هارپ جي نيري پسمنظر کي [[گورمفليٿ]] سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي، جيڪا [[گيل]]ي ڏند ڪٿائن ۾ آئرلينڊ جي علامتي نسواني شخصيت آهي. آئرش ٻوليءَ ۾ ''گورمفليٿ'' ٻن لفظن ''گورم'' (نيرو) ۽ ''فليٿ'' (حاڪم يا خودمختيار) مان ٺهيل آهي. شروعاتي آئرش متنن ۾ اهو نالو ڏهين ۽ يارهين صديءَ جي ڪيترين راڻين لاءِ پڻ استعمال ٿيو آهي، جيڪي بادشاهي سياست سان ويجهڙائي رکنديون هيون. [[آئرلينڊ جي قومي لائبريري]] موجب، قديم آئرش ڏند ڪٿائن ۾ آئرلينڊ جي خودمختياري ({{lang|ga|Flaitheas Éireann}}) کي اڪثر نيري پوشاڪ پهريل عورت جي صورت ۾ پيش ڪيو ويندو هو.<ref name="nli"/> ڪڏهن ڪڏهن اها دعويٰ ڪئي ويندي آهي ته آئرلينڊ دنيا جو واحد ملڪ آهي، جنهن جي قومي علامت هڪ موسيقيءَ جو ساز آهي،<ref>{{Cite web|url=https://enterprise.gov.ie/en/what-we-do/innovation-research-development/intellectual-property/trade-marks/state-emblems/|title=Protection and use of State emblems|website=enterprise.gov.ie}}</ref> پر اها ڳالهه مڪمل طور درست نه آهي. مثال طور [[پاپوا نيو گني]] جي قومي علامت [[ڪنڊو ڊرم]] آهي، [[برونڊي جي بادشاهت]] جي اڳوڻي جهنڊي ۽ سرڪاري نشان ۾ پڻ ڊرم شامل هو، جڏهن ته [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] جي قومي نشان ۾ [[اسٽيل پين]] ڏيکاريل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.runforthewater.com/40-miles|title=40 Miles|website=Run For The Water}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hubert-herald.nl/PapuaNewGuinea.htm|title=Papua New Guinea Arms|website=www.hubert-herald.nl}}</ref> ==استعمال== اڄڪلهه هارپ جي تصوير [[آئرلينڊ جي جمهوريه]] جي [[آئرلينڊ جي سڪن|سڪن]]، [[آئرش پاسپورٽ|پاسپورٽن]] ۽ سرڪاري [[مهر (نشان)|مهرن]] تي استعمال ڪئي وڃي ٿي. اها [[اتر آئرلينڊ]] جي ڪيترن ئي ادارن جي نشانين ۾ پڻ شامل آهي، جهڙوڪ [[اتر آئرلينڊ پوليس سروس]]. هارپ کي ڪيترين ئي آئرش ڪمپنين، جهڙوڪ [[گنيز]] ۽ [[رائنيئر]]، جي علامتن ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. اهو انهن ملڪن جي قومي نشانن ۾ پڻ موجود آهي، جن جا آئرلينڊ يا [[برطانيه]] سان تاريخي لاڳاپا رهيا آهن، جهڙوڪ [[مونٽسيراٽ جو قومي نشان|مونٽسيراٽ]] ۽ [[ڪينيڊا جو قومي نشان|ڪينيڊا]]. 1984ع ۾ چيف هيرالڊ جي منظوري سان جديد هارپ جي سرڪاري نمونن کي [[آئرلينڊ جي حڪومت]] [[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]] (WIPO) وٽ [[پيرس ڪنوينشن براءِ صنعتي ملڪيت جي تحفظ]] جي [[آرٽيڪل 6ter]] تحت رياستي نشان طور رجسٽر ڪرايو.<ref name="nli"/><ref>{{cite web |url=http://www.patentsoffice.ie/en/glossary.aspx |title=Glossary|publisher=Irish Patents Office|pages=Article 6ter|access-date=31 May 2013}}</ref><ref>{{cite journal |journal=WIPO Circular |number=4304 |date=15 February 1985 |url=https://6ter.wipo.int/pdf/en/e4304.pdf |access-date=22 May 2025 |title=C.4304-551}}</ref> حڪومت صرف انهن تصويرن کي رجسٽر ڪرايو، جن ۾ هارپ کاٻي پاسي رخ رکي ٿي ۽ ان جو [[صوتي تختو]] ساڄي پاسي هوندو آهي. جيتوڻيڪ [[آئرلينڊ جو اٽارني جنرل]] جي آفيس جو خيال هو ته ساڄي رخ واريون تصويرون به رجسٽر ٿيڻ گهرجن، پر پيٽنٽ ماهرن صلاح ڏني ته اهڙي رجسٽريشن شايد [[گنيز]] شراب ساز ڪمپني جي ان علامت جي استعمال سان ٽڪراءُ پيدا ڪري، جيڪا اها 1870ع واري ڏهاڪي کان استعمال ڪري رهي آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.irishtimes.com/culture/state-feared-guinness-objections-over-plan-to-make-harp-logo-a-trademark-1.1637930|title=State feared Guinness objections over plan to make harp logo a trademark|last=Humphreys|first=Joe|date=28 December 2013|newspaper=[[دي آئرش ٽائيمز]]|page=1|access-date=29 December 2013}}</ref> ===صدارتي جهنڊو=== [[File:Flag of the President of Ireland.svg|thumb|آئرلينڊ جي صدر جو صدارتي جهنڊو]] 1945ع کان هارپ نه رڳو آئرلينڊ جو قومي نشان آهي، پر اهو عهدي تي موجود هر [[آئرلينڊ جو صدر|آئرلينڊ جي صدر]] جو پڻ سرڪاري نشان هوندو آهي.{{cn|date=November 2025}} عام طور تي اهو نشان [[صدارتي جهنڊو]] جي صورت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. هي جهنڊو [[آراس ان اوختاران]]، جيڪو [[ڊبلن]] ۾ صدر جي سرڪاري رهائشگاهه آهي، ۽ [[ڊبلن محل]] تي صدر جي موجودگي دوران ڦڙڪايو ويندو آهي. اهو صدر جي استعمال هيٺ ايندڙ [[آئرلينڊ جي صدارتي رياستي گاڏي]] تي پڻ لڳايو ويندو آهي. ٻين ملڪن جي صدارتي يا شاهي جهنڊن وانگر، هي جهنڊو ڪڏهن به اڌ جهڪيل حالت ۾ نه ڦڙڪايو ويندو آهي. البت آئرلينڊ جو صدارتي جهنڊو ڪڏهن به [[آئرلينڊ جو جهنڊو|قومي جهنڊي]] تي فوقيت حاصل نٿو ڪري، جڏهن ته مثال طور [[برطانيا جو شاهي جهنڊو]] [[برطانيا جو جهنڊو|برطانوي قومي جهنڊي]] تي فوقيت رکي ٿو. ==تاريخ== {{See also|[[آئرلينڊ جي بادشاهت#قومي نشان|آئرلينڊ جي بادشاهت جو قومي نشان]]|[[انگلينڊ جو قومي نشان]]|[[برطانيا جو قومي نشان]]|[[برطانيه جو قومي نشان]]}} [[File:A new and correct chart of the sea coast of ENGLAND, SCOTLAND and IRELAND (NYPL b13909432-1640559).jpg|thumb|1702ع جو [[برطانيا]] ۽ [[آئرلينڊ]] جو نقشو، جنهن ۾ آئرلينڊ، انگلينڊ، اسڪاٽلينڊ ۽ [[فرانس]] جا قومي نشان ڏيکاريل آهن. هارپ تي عورت جو مٿو ۽ سينا ڏيکاريل آهن.]] ڇاڪاڻ⁠تہ [[هيرالڊري]] بنيادي طور جاگيرداري دور جو فن هو، تنهنڪري آئرلينڊ ۾ [[قومي نشان|قومي نشانن]] جو رواج 1169ع ۾ [[آئرلينڊ تي نارمن حملي]] کان پوءِ شروع ٿيو، جڏهن⁠تہ انگلينڊ ۽ [[يورپ]] جي براعظم ۾ هي فن ان کان ڪيترائي ڏهاڪا اڳ ترقي ڪري چڪو هو. آئرلينڊ لاءِ پهرين [[هيرالڊ آف آرمز]] جو ذڪر 1392ع ۾ ملي ٿو. بعد ۾ انگريزي [[ڪاليج آف آرمز]] جي ماتحت ''آئرلينڊ ڪنگ آف آرمز'' جي جاءِ تي 1552ع ۾ آزاد [[السٽر ڪنگ آف آرمز]] ۽ [[اٿلون پرسووينٽ]] مقرر ڪيا ويا، جن کي سڄي آئرلينڊ جي هيرالڊري بابت اختيار حاصل هئا. 1943ع ۾ السٽر ڪنگ آف آرمز کي انگلينڊ جي [[نوروئي اينڊ السٽر ڪنگ آف آرمز]] سان ضم ڪيو ويو. ان کان پوءِ [[آئرلينڊ جو چيف هيرالڊ]] جو عهدو قائم ٿيو، جنهن 9 نومبر 1945ع تي آئرلينڊ جي قومي نشان کي سرڪاري طور رجسٽر ڪيو.{{citation needed|date=March 2023}} تنهن هوندي به، هارپ کي آئرلينڊ جي بادشاهه جي قومي نشان طور سڀ کان پراڻي وچئين دور جي [[نشانن جي فهرست]] مان هڪ ۾ به ڏسي سگهجي ٿو. فرانس ۾ تيار ڪيل ''وائينبرگن رول''، جيڪو لڳ ڀڳ 1280ع جو آهي ۽ هاڻي [[دي هيگ]]، [[نيدرلينڊ]] ۾ محفوظ آهي، ان ۾ آئرلينڊ جي بادشاهه لاءِ ''نيري پسمنظر تي سون جي هارپ'' (''Azure a harp Or'') وارو نشان ڏنل آهي.<ref name="Michael C. O'Laughlin 2001, p 15">Michael C. O'Laughlin, 2001, ''The Irish Book of Arms'', Irish Genealogical Association, p 15</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ngw.nl/int/ier/irenat.htm|title=Civic Heraldry of Ireland, National arms of Ireland|first=Ralf|last=Hartemink|year=1996|work=Heraldry of the World|publisher=ngw.nl|access-date=13 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110609103123/http://www.ngw.nl/int/ier/irenat.htm|archive-date=9 June 2011|url-status=dead}}</ref> هارپ، جيڪا روايتي طور [[حضرت دائود]] سان وابسته سمجهي ويندي آهي، وچئين دور جي هيرالڊري ۾ نهايت ناياب نشان هئي، ۽ اوائلي 19 هيرالڊڪ فهرستن مان رڳو ٻن ۾ هارپ وارو نشان ملي ٿو.<ref name="heraldica">{{cite web|first=François|last=Velde|title=Heraldry in Ireland|work=Heraldica|url=http://www.heraldica.org/topics/national/ireland.htm}}</ref> 12هين ۽ 13هين صديءَ دوران بادشاهن [[جان، انگلينڊ جو بادشاهه|جان]] ۽ [[ايڊورڊ اول، انگلينڊ جو بادشاهه|ايڊورڊ اول]] جي دور جي آئرش سڪن تي ٽڪنڊي شڪليون به ملن ٿيون. ڪجهه محققن موجب اهي سادي نموني جون هارپون هيون، جڏهن⁠تہ ٻين جي راءِ آهي تہ آئرش سڪن کي سڃاڻڻ لاءِ ٽڪنڊي نشان استعمال ٿيندا هئا، جن مان پوءِ هارپ جي علامت ترقي ڪئي.<ref>William Henry Grattan Flood, 1905, ''The Story of the Harp''; James Simon, 1810, ''Simon's Essay on Irish Coins''</ref> هارپ کي آئرلينڊ جي قومي نشان طور اختيار ڪرڻ جو خيال شايد وچئين دور جي ''ٽرسٽن'' واري داستاني سلسلي ۾ ذڪر ڪيل خيالي آئرش بادشاهه سان يا تيرهين صديءَ جي مشهور گيلڪ قصيدي ''Tabhroidh Chugam Cruit mo Riogh'' سان لاڳاپيل هجي، جيڪو ٿامونڊ جي بادشاهه ڊوننخاد اوبرائن لاءِ لکيو ويو هو.<ref name="kennedy">{{citation|title=The Arms of Ireland: Medieval and Modern|first=John|last=Kennedy|journal=Coat of Arms|issue=155|date=Autumn 1991|url=http://www.theheraldrysociety.com/articles/ireland/arms_of_Ireland_by_kennedy.htm}}</ref> هارپ جي اصل بابت اختلافن جي باوجود، [[هينري اٺون]] 1541ع ۾ قائم ڪيل [[آئرلينڊ جي بادشاهت]] لاءِ ان کي سرڪاري قومي نشان طور اختيار ڪيو. [[السٽر ڪنگ آف آرمز]] جي آفيس ۾ محفوظ هڪ دستاويز، جيڪو هينري اٺين يا سندس پٽ [[ايڊورڊ ڇهون، انگلينڊ جو بادشاهه|ايڊورڊ ڇهين]] جي شروعاتي دور سان واسطو رکي ٿو، هارپ کي آئرلينڊ جي بادشاهت جو قومي نشان قرار ڏئي ٿو.<ref name="kennedy"/> 1603ع ۾ [[تاجن جي اتحاد]] کان پوءِ هارپ کي انگلينڊ، اسڪاٽلينڊ ۽ آئرلينڊ جي گڏيل [[برطانيه جو شاهي قومي نشان|شاهي قومي نشان]] ۾ شامل ڪيو ويو. 1922ع ۾ [[آئرش آزاد رياست]] جي [[برطانيه]] کان الڳ ٿيڻ کان پوءِ، هارپ کي آزاد آئرش رياست جي قومي علامت طور برقرار رکيو ويو. ===اڳوڻا قومي نشان=== [[File:Elizabeth Great Seal Ireland.jpg|thumb|[[نيڪولس هيليئرڊ]] پاران [[آئرلينڊ جي عظيم مهر]] لاءِ تيار ڪيل غير استعمال ٿيل خاڪو. [[ايلزبيٿ پهرئين]] جي ٻنهي پاسن تي هارپ (کاٻي) ۽ ٽي تاج (ساڄي) آئرلينڊ جي لڳاتار قومي نشانن طور ڏيکاريل آهن.<ref name="bmi_hilliard">{{cite web|url=https://www.bmimages.com/preview.asp?image=00032080001 |title=Nicholas Hilliard, Queen Elizabeth I: Design for the Obverse of the Great Seal of Ireland, AD 1584 or earlier |work=Images |publisher=British Museum |access-date=8 December 2024}}</ref>]] 1171ع کان 1541ع تائين موجود [[آئرلينڊ جي لارڊشپ]] جو پڻ پنهنجو قومي نشان هو. [[ايڊورڊ چوٿون، انگلينڊ جو بادشاهه|ايڊورڊ چوٿين]] جي لڳ ڀڳ 1467–1468ع واري جاچ موجب آئرلينڊ جو قومي نشان ''نيري پسمنظر تي عمودي ترتيب ۾ ٽي سونهري تاج ۽ انهن جي چوڌاري اڇي سرحد'' هو.<ref name="kennedy"/><ref>W. G. Perrin and Herbert S. Vaughan, 1922</ref><ref name="Chambers's Encyclopædia 1868, p. 627">Chambers's Encyclopædia, 1868, p. 627</ref> انهن ٽن تاجن کي آئرلينڊ سان منسوب ڪرڻ جو سبب غالباً اهي نارمن ۽ گيلڪ آئرش سردار هئا، جن چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ايڊورڊ اول، انگلينڊ جو بادشاهه|ايڊورڊ اول]] جي اسڪاٽلينڊ خلاف جنگين ۾ حصو ورتو. اهي تاج اصل ۾ [[سينٽ ايڊمنڊ]] سان منسوب هئا، جيئن انگريزي سردار [[سينٽ جارج]] جي جهنڊي سان وابسته هئا.<ref name="kennedy"/> مڃيو وڃي ٿو تہ [[هينري اٺون]] جي [[پوپ]] سان لاڳاپا ٽٽڻ کان پوءِ آئرلينڊ جي قومي نشان طور ٽن تاجن کي ختم ڪيو ويو. نارمن دور کان پوءِ آئرلينڊ قانوني طور پوپ جي جاگير هئي، جنهن تي انگريزي بادشاهه جي بالادستي هئي. تنهنڪري ٽن تاجن کي هٽائڻ جو هڪ سبب اهو به سمجهيو وڃي ٿو تہ اهي پوپ جي [[پوپ جو تاج|ٽن تاجن واري تاج]] جي علامت هئا.<ref name="Michael C. O'Laughlin 2001, p 15"/><ref name="Chambers's Encyclopædia 1868, p. 627"/> تنهن هوندي به، ٽن تاجن جي ياد ڪجهه عرصي تائين هڪ ايلزبيٿي دور جي هارپ واري نموني ۾ باقي رهي، جنهن ۾ ٽي هارپون ڏيکاريل هيون، پر اهو نمونو عوام ۾ مقبول نه ٿي سگهيو ۽ هينري اٺين جي دور کان استعمال ٿيندڙ هڪڙي هارپ واري نشان کي تبديل نه ڪري سگهيو.<ref name="kennedy"/> هڪ ٻيو نشان، جيڪو ڪڏهن ڪڏهن آئرلينڊ سان منسوب ڪيو ويندو هو، [[ميٿ جي شاهي صوبي]] جو قومي نشان هو. ميٿ، جيڪو هاڻي [[لينسٽر]] صوبي جو حصو آهي، قديم زماني ۾ [[آئرلينڊ جو اعليٰ بادشاهه|اعليٰ بادشاهن]] جو مرڪز هو. ان جي اصل نشان ۾ نيري پسمنظر تي تخت تي ويٺل بادشاهه ڏيکاريل هو، جڏهن⁠تہ آئرلينڊ لاءِ استعمال ٿيل هڪ متبادل صورت ۾ پسمنظر نيري بدران ڪارو رکيو ويو هو.<ref name="nli">{{cite web |url=http://www.nli.ie/GetAttachment.aspx?id=72fd744a-aced-43b4-a63b-b64be7b272ec |publisher=[[آئرلينڊ جي قومي لائبريري]] |date=18 April 2007 |access-date=17 March 2008 |title=Heraldry in Ireland |page=3 |format=PDF |first=Eoin |last=Carragin |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927181805/http://www.nli.ie/GetAttachment.aspx?id=72fd744a-aced-43b4-a63b-b64be7b272ec |url-status=dead }}</ref> {{multiple image | align = center | total_width = 620 | image1 = Arms of Ireland (historical).svg | caption1 = [[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جو قومي نشان | image2 = Coat of arms of the Lordship of Ireland.svg | caption2 = [[آئرلينڊ جي لارڊشپ]] جو قومي نشان | image3 = Arms of Ireland (Mide).svg | caption3 = [[ميٿ جي شاهي صوبي]] جو قومي نشان }} ==نشاني جا ٻيا جزا== [[File:Royal arms of Ireland.svg|thumb|upright=0.75|[[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جو مڪمل هيرالڊڪ نشان، جنهن ۾ گهٽ استعمال ٿيندڙ [[تاجي نشان]] پڻ شامل آهي.]] هڪ [[تاجي نشان]] (Crest)، جيڪو تمام گهٽ استعمال ۾ آيو، غالباً [[جيمس پهريون، انگلينڊ جو بادشاهه|جيمس پهرئين]] جي تخت نشيني جي موقعي تي تيار ڪيو ويو هو.<ref>Questions and Answers, Notes and Queries, 1855, p. 350</ref> هيرالڊري ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪئي وئي آهي: ''سوني رنگ جو ٽن برجَن وارو قلعو، جنهن جي دروازي مان هڪ اڇو هرڻ ٽپو ڏيندي نڪري رهيو آهي، جنهن جا سينگ ۽ سُم پڻ سونهري آهن.''<ref name="crest">Fox-Davies, A.C., 1915, The Book of Public Arms, London</ref> ان سان گڏ استعمال ٿيندڙ [[ٽورس]] (Torse) سونهري ۽ نيري رنگ جو هو.<ref name="crest" /> هي ٽورس ۽ تاجي نشان آئرلينڊ جي بادشاهت واري دور ۾ به تمام گهٽ استعمال ٿيا. [[اسڪاٽلينڊ]] جي برعڪس، آئرلينڊ کي [[برطانيه]] جي اندر الڳ مڪمل قومي نشان رکڻ جو حق حاصل نه هو. اڄڪلهه آئرلينڊ جي رياست به نه ٽورس ۽ نه ئي تاجي نشان استعمال ڪري ٿي. تاريخي طور هارپ جي مٿان گهڻو ڪري هڪ تاج پڻ ڏيکاريو ويندو هو. اهڙي صورت ۾ اهو [[هيرالڊڪ بيج]] طور استعمال ٿيندو هو، جيڪو ڪنهن شخص، اداري يا حڪومت سان وابستگي يا ملڪيت ظاهر ڪرڻ لاءِ هوندو آهي. [[ايلزبيٿ پهرئين]] 1586ع ۾ پنهنجي ٻي [[عظيم شاهي مهر]] تي هن بيج کي استعمال ڪيو. هي علامت ان کان اڳ [[آئرلينڊ جي لارڊشپ]] جي [[ٽيوڊر خاندان]] واري دور جي سڪن تي به موجود هئي ۽ پوءِ [[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جي سڪن تي پڻ استعمال ٿيندي رهي. [[برطانيه]] جي قيام کان پوءِ هي بيج [[رائل آئرش ڪانسٽيبلري]] ۽ بعد ۾ [[رائل السٽر ڪانسٽيبلري]] جي ٽوپي جي نشان طور اختيار ڪيو ويو. اڄ به اهو [[برطانوي فوج]] جي [[رائل آئرش ريجيمينٽ]] جي ٽوپي جي نشان تي ڏسي سگهجي ٿو. آئرلينڊ جي جمهوريه ۾ عام طور تاج کان سواءِ هارپ کي سرڪاري بيج طور استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن⁠تہ تاج سان گڏ هارپ اڃا به ڪجهه هنڌن تي ڏسڻ ۾ اچي ٿي، جهڙوڪ [[ٽرنٽي ڪاليج ڊبلن]] جي ڪجهه راندين وارين ٽيمن جي رنگين ٽائين تي.{{citation needed|date=March 2023}} ===حامي نشان ۽ شعار=== [[File:The Custom House Dublin Crest Irish Harp.jpg|thumb|left|ڊبلن جي [[ڪسٽم هائوس]] تي آئرلينڊ جي بادشاهت جو قومي نشان، جنهن سان [[برطانيا جو قومي نشان|برطانيا جي قومي نشان]] جا حامي جانور ۽ مٿان شاهي تاج ڏيکاريل آهي.]] آئرلينڊ جي قومي نشان لاءِ سرڪاري طور ڪو به [[حامي نشان]] (Supporters) مقرر ٿيل نه آهي. بهرحال، تاريخي دور ۾ ان سان گڏ مختلف جانور ڏيکاريا ويندا رهيا آهن. [[ٽيوڊر خاندان]] جي آخري دور ۾ قومي نشان سان گڏ هڪ [[وايلز]] جو اژدها ۽ هڪ شينهن ڏيکاريو ويندو هو، جيڪي ترتيبوار وايلز ۽ [[انگلينڊ]] جي نمائندگي ڪندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيوڊر حڪمران انگلينڊ جا بادشاهه پر نسل جي لحاظ کان ويلشي هئا. بعد ۾ [[تاجن جي اتحاد]] کان پوءِ قومي نشان سان گڏ شينهن ۽ [[يوني ڪارن]] ڏيکاريا ويندا هئا، جيڪي انگلينڊ ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] جي نمائندگي ڪندا هئا. ٻين تصويرن ۾ ٻه هرڻ، يا هڪ هرڻ ۽ هڪ شينهن پڻ شامل ڪيا ويا، جيڪي آئرلينڊ سان نسبت رکندا هئا. بهرحال، انهن مان ڪو به عنصر ڪڏهن به آئرلينڊ جي سرڪاري هيرالڊڪ وضاحت جو حصو نه رهيو، بلڪه اهي رڳو فنڪاراڻي اظهار جا مثال هئا.{{citation needed|date=March 2023}} آئرلينڊ سان لاڳاپيل ڪيترائي شعار پڻ هارپ سان گڏ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ آئرش حب الوطني جو نعرو ''{{lang|ga|[[ايرن گو براگ]]}}'' (''آئرلينڊ هميشه لاءِ'')، لاطيني شعار ''{{lang|la|[[Quis separabit?]]}}'' (''اسان کي ڪير جدا ڪندو؟'')، جيڪو [[سينٽ پيٽرڪ جي معزز ترين حڪم]] جو شعار هو، ۽ ''It is new strung and shall be heard''، جيڪو [[يونائيٽيڊ آئرشمين سوسائٽي]] جو شعار هو، شامل آهن. تنهن هوندي به، آئرلينڊ لاءِ ڪڏهن به ڪو سرڪاري هيرالڊڪ شعار مقرر نه ڪيو ويو، ۽ نه ئي قومي نشان سان مستقل طور ڪو شعار ڳنڍيل رهيو آهي.{{citation needed|date=March 2023}} {{anchor|چئن صوبن جا قومي نشان}} ==نشان== [[File:Royal arms of Ireland.svg|thumb|upright=0.75|[[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جو مڪمل [[هيرالڊڪ نشان]]، جنهن ۾ گهٽ استعمال ٿيندڙ [[هيرالڊڪ چوٽي]] پڻ شامل آهي.]] هارپ سان لاڳاپيل [[هيرالڊڪ چوٽي]] (Crest)، جيڪا تمام گهٽ استعمال ڪئي ويندي هئي، غالباً [[جيمز پهريون، انگلينڊ جو بادشاهه|جيمز پهرئين]] جي تخت نشيني جي موقعي تي تيار ڪئي وئي هئي.<ref>Questions and Answers, Notes and Queries, 1855, p. 350</ref> هيرالڊري ۾ ان جي وضاحت هن ريت ڪئي وئي آهي: ''سونهري رنگ جو ٽن برجَن وارو قلعو، جنهن جي دروازي مان هڪ اڇو [[هرڻ]] ٽپو ڏيندي نڪرندو آهي، جنهن جا سڱ ۽ کُر به سونهري هوندا آهن.''<ref name="crest">Fox-Davies, A.C., 1915, The Book of Public Arms, London</ref> ان سان گڏ استعمال ٿيندڙ [[ٽورس]] (Torse) پڻ سونهري ۽ نيري رنگن جو هوندو هو.<ref name="crest" /> هي ٽورس ۽ چوٽي آئرلينڊ جي بادشاهت واري دور ۾ به تمام گهٽ استعمال ٿيندا هئا. [[اسڪاٽلينڊ]] جي ابتڙ، آئرلينڊ کي [[برطانيه]] جي اندر الڳ مڪمل قومي نشان استعمال ڪرڻ جو حق حاصل نه هو. اڄڪلهه آئرلينڊ جي رياست نه ٽورس ۽ نه ئي هيرالڊڪ چوٽي استعمال ڪري ٿي. تاريخي طور هارپ کي گهڻو ڪري شاهي تاج سان گڏ ڏيکاريو ويندو هو. اهڙي صورت ۾ اهو [[هيرالڊڪ بيج]] طور استعمال ٿيندو هو، جيڪو ڪنهن حڪمران، اداري يا ملڪ سان وابستگي يا ملڪيت جي علامت هوندو آهي. [[ايلزبيٿ پهرئين]] 1586ع ۾ پنهنجي ٻي [[شاهي مهر]] تي اهو بيج استعمال ڪيو. ٽيوڊر دور ۾ [[آئرلينڊ جي لارڊشپ]] جي سڪن تي پڻ تاج سان گڏ هارپ جو نقش استعمال ٿيندو هو، جيڪو پوءِ [[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جي سڪن تي به جاري رهيو. [[برطانيه]] جي قيام کان پوءِ اهو نشان [[رائل آئرش ڪانسٽيبلري]] ۽ بعد ۾ [[رائل السٽر ڪانسٽيبلري]] جي ٽوپين جي بيجن تي استعمال ٿيو. اڄ به [[برطانوي فوج]] جي [[رائل آئرش رجيمينٽ]] جي ٽوپيءَ واري بيج تي اهو موجود آهي. جديد آئرلينڊ ۾ عام طور بغير تاج واري هارپ سرڪاري بيج طور استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ تاج سان گڏ هارپ اڃا به ڪجهه ادارن، جهڙوڪ [[ٽرنٽي ڪاليج ڊبلن]] جي راندين جي ٽيمن جي رنگين ٽائين تي ڏسي سگهجي ٿي.{{citation needed|date=March 2023}} ===سهارو ڏيندڙ علامتون ۽ نعرو=== [[File:The Custom House Dublin Crest Irish Harp.jpg|thumb|left|[[ڊبلن]] جي [[ڪسٽم هائوس]] تي [[آئرلينڊ جي بادشاهت]] جو قومي نشان، جنهن جي ٻنهي پاسن تي [[برطانيا جو قومي نشان]] مان ورتل سهارو ڏيندڙ علامتون ۽ مٿان شاهي تاج ڏيکاريل آهي.]] آئرلينڊ جي قومي نشان سان سرڪاري طور ڪا به [[سهارو ڏيندڙ علامتون|سهارو ڏيندڙ علامت]] (سپورٽر) لاڳاپيل نه آهي. بهرحال، تاريخي دورن ۾ ڪجهه تصويرن ۾ هارپ جي ٻنهي پاسن تي مختلف جانور ڏيکاريا ويا آهن. مثال طور، ٽيوڊر دور جي آخر ۾ هارپ سان گڏ هڪ [[واژ]] ۽ هڪ [[شينهن]] ڏيکاريا ويندا هئا، جيڪي ترتيبوار [[ويلز]] ۽ [[انگلينڊ]] جي نمائندگي ڪندا هئا. ٽيوڊر حڪمران انگلينڊ جا بادشاهه هئا، پر سندن نسل ويلزي هو. بعد ۾ [[تاجن جي اتحاد]] کان پوءِ، هارپ سان گڏ هڪ شينهن ۽ هڪ [[يونيڪورن]] ڏيکاريو ويو، جيڪي انگلينڊ ۽ [[اسڪاٽلينڊ]] جي علامتون هيون. ڪجهه ٻين تصويرن ۾ ٻه هرڻ يا هڪ هرڻ ۽ هڪ شينهن به آئرلينڊ جي نمائندگي لاءِ استعمال ڪيا ويا. بهرحال، اهي سڀئي رڳو فنڪاراڻي تشريحون هيون ۽ ڪڏهن به آئرلينڊ جي سرڪاري هيرالڊڪ وضاحت جو حصو نه رهيون.{{citation needed|date=March 2023}} آئرلينڊ سان لاڳاپيل ڪيترائي نعرا پڻ هارپ سان گڏ استعمال ٿيندا رهيا آهن، جن ۾ حب الوطنيءَ وارو آئرش نعرو ''{{lang|ga|[[ايرن گو برا]]}}'' (''آئرلينڊ هميشه قائم رهي'')، لاطيني نعرو ''{{lang|la|[[ڪوئس سيپاريبٽ؟]]}}'' (''اسان کي ڪير جدا ڪندو؟'')، جيڪو [[سينٽ پيٽرڪ جي معزز ترين آرڊر]] جو نعرو هو، ۽ ''It is new strung and shall be heard''، جيڪو [[يونائيٽيڊ آئرشمين سوسائٽي]] جو نعرو هو، شامل آهن. تنهن هوندي به، آئرلينڊ جي قومي نشان لاءِ ڪڏهن به ڪو سرڪاري هيرالڊڪ نعرو منظور نه ڪيو ويو، ۽ نه ئي اهو قومي نشان سان مستقل طور استعمال ڪيو ويو آهي.{{citation needed|date=March 2023}} {{anchor|چئن صوبن جا قومي نشان}} ==آئرلينڊ جي چئن صوبن جا هٿيارن جا نشان ۽ جهنڊو== آئرلينڊ جي روايتي چئن [[آئرلينڊ جا صوبا|صوبن]] جا هٿيارن جا نشان عام طور [[چوٿائي ورهاست (هيرالڊري)|چوٿائي ورهاست]] (ڪوارٽرنگ) جي صورت ۾ گڏ ڪري آئرلينڊ جي گڏيل هٿيارن جي نشان طور ڏيکاريا ويندا آهن. هن ورهاست ۾ عام ترتيب مطابق پهريون [[لينسٽر]]، ٻيو [[ڪوناٽ]]، ٽيون [[السٽر]] ۽ چوٿون [[منسٽر]] رکيو ويندو آهي. اهڙي ترتيب سان ٺهيل هٿيارن جا نشان اڪثر [[هيرالڊڪ جهنڊو|هيرالڊڪ جهنڊي]] (Banner of Arms) جي صورت ۾ استعمال ٿيندا آهن. اهي ٻين ڪيترن ئي هٿيارن جي نشانن ۽ سرڪاري علامتن ۾ پڻ شامل آهن. مثال طور، [[جينالاجيڪل آفيس]]، جنهن جي سربراهي آئرلينڊ جو چيف هيرالڊ ڪندو آهي، جي هٿيارن جي نشان ۾ هي چارئي صوبا چوٿائي ورهاست ۾ ڏيکاريل آهن، جن جي مٿان ''[[چيف (هيرالڊري)|چيف]] گيولز'' آهي، جنهن تي ٻن چانديءَ جي طومارن جي وچ ۾ سونهري [[ٽيودر گهراڻو|ٽيودر]] [[پورٽڪلس]] (Portcullis) ڏيکاريل آهي.<ref name="kennedy"/> [[لينسٽر جو جهنڊو|لينسٽر جا هٿيارن جا نشان]] (''Vert, a Harp Or, stringed Argent'') بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي شايد آئرلينڊ جي اصل هٿيارن جي نشان مان صرف رنگ (ٽنڪچر) جي تبديلي سان وجود ۾ آيا. اهڙيءَ طرح [[منسٽر جو جهنڊو|منسٽر جا هٿيارن جا نشان]] (''Azure, three antique crowns Or'') بابت پڻ سمجهيو وڃي ٿو ته اهي يا ته اڳوڻي لارڊشپ آف آئرلينڊ جي هٿيارن جي نشان تان ورتل آهن يا وري 1386ع ۾ [[رابرٽ ڊي ويري، ڊيوڪ آف آئرلينڊ]] لاءِ قائم ڪيل مختصر عرصي واري [[ڊيوڪ آف آئرلينڊ]] جي نشان مان اخذ ڪيا ويا. انهن ۾ ڏيکاريل تاج عام طور ”قديم“ يا ”مشرقي“ تاج طور سڃاتا وڃن ٿا، جيڪي سونهري دائري ۽ اٺ تيز ٽڪنڊي شعاعن تي مشتمل هوندا آهن، جن مان عام طور پنج نظر اچن ٿا.<ref>{{citation|title=The Handbook to English Heraldry|first1=Charles|last1=Boutell|first2=A. C.|last2=Fox-Davies|edition=Illustrated 11th|year=1914|publisher=The Echo Library|location=Teddington, United Kingdom|isbn=978-1-4068-2770-5|page=160}}</ref> [[السٽر جو جهنڊو|السٽر جا هٿيارن جا نشان]] [[ڊي برگ گهراڻو|ڊي برگ]] خاندان، يعني [[السٽر جا ارل|السٽر جي ارلن]] جي هٿيارن جي نشان ۽ [[السٽر جو ڳاڙهو هٿ|السٽر جي ڳاڙهي هٿ]] واري مهر، جيڪا [[او نيل گهراڻو|او نيل]] خاندان سان لاڳاپيل آهي، جي گڏيل صورت آهن. اهي ٻئي خاندان ۽ سندن علامتون السٽر سان ايتري ويجهڙائي سان لاڳاپيل آهن جو هڪ ٻئي کان الڳ نٿيون سمجهيون وڃن. انهن جي گڏيل هيرالڊڪ وضاحت هن ريت آهي: ''Or, on a Cross Gules, an inescutcheon Argent, charged with a dexter hand erect aupaumee and couped at the wrist Gules''.<ref name="kennedy"/> آخر ۾، [[ڪوناٽ جو جهنڊو|ڪوناٽ جا هٿيارن جا نشان]] هيرالڊڪ اصطلاحن ۾ ''Party Per Pale Argent and Azure, in the first an eagle dimidiated and displayed Sable in the second issuant from the partition an arm embowed and vested, the hand holding a sword erect, all Argent'' طور بيان ڪيا وڃن ٿا. عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اهي جرمنيءَ جي شهر [[ريگنزبرگ]] ۾ واقع وچئين دور جي [[اسڪاٽس خانقاهه، ريگنزبرگ|شاوٽن ڪلوسٽر]] (گيلڪ خانقاهه) جي هٿيارن جي نشان مان ورتا ويا. ريگنزبرگ جي هن خانقاهه جا هٿيارن جا نشان، جيڪي گهٽ ۾ گهٽ چوڏهين صديءَ کان موجود آهن، [[مقدس رومي سلطنت]] جي شهنشاهه جي هٿيارن جي نشان (جنهن خانقاهه کي سرپرستي فراهم ڪئي هئي) کي [[ڊيميڊيئيشن|اڌ ورهاست]] جي صورت ۾ هڪ اهڙي علامت سان گڏ ڏيکارين ٿا، جيڪا شايد [[اوبرائن گهراڻو|اوبرائن]] خاندان جي ڪرسٽ سان لاڳاپيل هجي (ڇاڪاڻ⁠تہ يارهين صديءَ جو هڪ اوبرائن هن خانقاهه جو ”باني“ طور درج ٿيل آهي). اهو پڻ خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي هٿيارن جا نشان [[رواڊري اوئا ڪونخوبر]]، [[ڪوناٽ جو بادشاهه]] ۽ نارمن حملي کان اڳ آئرلينڊ جي آخري [[آئرلينڊ جو اعليٰ بادشاهه|اعليٰ بادشاهه]] کي، سندس سرپرستي جي اعتراف طور، خانقاهه طرفان عطا ڪيا ويا هئا. لڳ ڀڳ 1575ع ۾ ايٿلون جي [[پرسويونٽ]] ايڊورڊ فليچر انهن کي آئرلينڊ جا ”قديم هٿيارن جا نشان“ قرار ڏنو، ۽ سترهين صديءَ ۾ رنگن ۾ معمولي تبديلي سان اهي ڪوناٽ جا سرڪاري هٿيارن جا نشان بڻجي ويا.<ref name="kennedy"/> {{multiple image | align = center | total_width = 410 | image1 = Provincial Arms of Ireland.svg | alt1 = آئرلينڊ جي چئن صوبن جا هٿيارن جا نشان | caption1 = [[آئرلينڊ جا چار صوبا|آئرلينڊ جي چئن روايتي صوبن]] جا هٿيارن جا نشان، جيڪي چوٿائي ورهاست ۾ گڏ ڪري آئرلينڊ جا مشهور گڏيل هٿيارن جا نشان ٺاهيا ويا آهن. | image2 = Provincial arms of Ireland, 1651.svg | alt2 = 1651ع جا آئرلينڊ جي صوبن جا هٿيارن جا نشان | caption2 = 1651ع ۾ استعمال ٿيندڙ آئرلينڊ جي صوبن جا هٿيارن جا نشان.<ref>{{cite web|url=http://archives.library.nuigalway.ie/citymap/|title=17th Century Pictorial Map of Galway City|access-date=13 November 2018|archive-date=1 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181101140435/http://archives.library.nuigalway.ie/citymap/|url-status=dead}}</ref> وچ ۾ [[ميدي]] جا هٿيارن جا نشان ڏيکاريل آهن، جڏهن ته ٽئين چوٿين حصي ۾ [[هيو ڊي ليسي، پهريون ارل آف السٽر]] جا هٿيارن جا نشان السٽر جي نمائندگي لاءِ شامل ڪيا ويا آهن. }} ==پڻ ڏسو== * [[آئرلينڊ جا هٿيارن جا نشان]] * [[اتر آئرلينڊ جا هٿيارن جا نشان]] * [[آئرلينڊ جو جهنڊو]] * [[گرين اينسائن]] * [[آئرش آزاد رياست جي عظيم مهر]] * [[آئرش هيرالڊري]] * [[آئرلينڊ جي جهنڊن جي فهرست]] * [[آئرلينڊ جي صدر جي مهر]] * [[شمروڪ]] == حوالا == 942ybh8cvmxssfby5eafk0a1zmi2m75 0 64361 399967 331629 2026-07-31T14:16:56Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 399967 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Chakri | area_urban_km2 = | elevation_m = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | area_blank1_km2 = | area_blank1_title = | area_metro_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_water_percent = | population_total = 4500 | area_water_sq_mi = | area_water_km2 = | area_land_sq_mi = | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_total_sq_mi = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_magnitude = | area_footnotes = | unit_pref = Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> | population_as_of = 2015 | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | population_density_blank1_km2 = | website = | area_code = 0544 | postal_code = 49111 | postal_code_type = | population_note = | population_blank2 = | population_blank2_title = Religions | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | population_blank1 = | population_footnotes = | population_blank1_title = Ethnicities | population_density_metro_sq_mi = | population_density_metro_km2 = | population_metro = | population_density_urban_sq_mi = | population_density_urban_km2 = | population_urban = | population_density_sq_mi = | population_density_km2 = | leader_name1 = | leader_name = | official_name = چکری | image_shield = | mapsize = | image_map = | motto = <!-- images and maps -----------> | nickname = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | image_blank_emblem = | shield_size = | seal_size = | pushpin_map = Pakistan <!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | image_seal = | flag_size = | image_flag = | image_caption = چڪري پنجاب، پاڪستان. | imagesize = | image_skyline = | settlement_type = <!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--> | other_name = | native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> | map_caption = | pushpin_label_position = bottom | leader_title = | subdivision_name4 = [[دولت پور، پنجاب|دولت پور]] | government_type = | government_footnotes = | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date2 = | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date = | established_title = <!-- Settled --> | subdivision_name3 = [[پنڊ دادن خان]] | pushpin_mapsize = 300 <!-- Location ------------------>| subdivision_name2 = [[جهلم ضلعو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] | subdivision_type4 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسل]] | subdivision_type3 = [[تعلقو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا|صوبا]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | footnotes = }} [[فائل:Chakri,_Pind_.jpg|thumb|چڪري جو ھڪ منظر]] '''چڪري ( [[اردو]] : چکری''') يونين ڪائونسل دولت پور ( پنڊي سيدپور جي ويجهو) پنڊ دادن خان تحصیل، [[جهلم ضلعو]]، [[پاڪستان]] ۾ هڪ ڳوٺ آهي. == جیو گرافي == چکری کان اوڀر طرف واقع ڳوٺ جو نالو '''پير چيڪ آهي''' . ۽ اولهه ۾ مرزا ابڙو جو ڳوٺ آهي. جڏهن ته ڏکڻ ۾ پنڊي سيدپور ڳوٺ آهي. ۽ اتر ۾ هڪ تمام ڊگهو '''جبل جي''' قطار آهي ، جيڪو خيورا نمڪ جي ڪُنجي جي برابر آهي. == ويجها علائقا == پنڊي سيدپور ويجهي وڏو شهر آهي. چڪري ڀرپاسي جي ڳوٺن جا ماڻهو بنيادي سهولتن لاءِ وڃو جئين '''دوا''' ، '''اسڪول''' ، '''کاڌو''' ، '''ٽرانسپورٽ''' ۽ '''ڊاڪٽر''' . پينانوال (پننوال) پڻ هڪ وڏو ڳوٺ آهي. جلال پور شريف، به ڀرسان، تاريخي خدمتون سرانجام آهي، جيئن ته [[سڪندر اعظم|سڪندر]] جڏهن ته وڏي جي اڳيان نه اچي ڊاٻو ڪيو جهلم جي جنگ جي خلاف [[پورس|بادشاهه پورسو]] 326 قبل مسيح ۾. == حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [http://www.fallingrain.com/world/PK/04/Chakri3.html چکری جي مڻ واري هنڌ برسات جينياتي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418131337/http://www.fallingrain.com/world/PK/04/Chakri3.html |date=2021-04-18 }} * [https://maps.google.com/maps?q=chakri+pind+dadan+khan&ie=UTF-8&hq=&hnear=0x3921d323298fb153:0x3748dff1c3e3f27d,Chakri+pind+dadan+khan,+Pakistan&gl=sa&ei=wcs1U5j-FYr8ywPn74CIAw&ved=0CIYBELYDMA4&safe=on چڪري گوگل نقشن تي] [[زمرو:جهلم ضلعو ۾ آبادي واريون جايون]] odfsvni7ya0neydr7vlczb6s4of7m7v 0 76307 399996 399286 2026-07-31T15:40:52Z Ibne maryam 17680 /* فهرست */ 399996 wikitext text/x-wiki {{پاڪستان جي سياسيات}}[[پاڪستان]] ۾، هڪ [[تعلقو]] (Tehsil) [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعي]] (District) جو هڪ انتظامي سب ڊويزن آهي. اهي [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهن. هتي [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخوا]] جي سڀني تعلقن جي هڪ فهرست آهي. ==فهرست== {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو <nowiki>*******************</nowiki> !پکيڙ (km²)<ref name=":0">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KHYBER PAKHTUNKHWA |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023)<ref name=":0" /> !گھاٽائي (ppl/km²) (2023)<ref name=":0" /> !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=TABLE 12 : LITERACY RATE AND OUT OF SCHOOL POPULATION AGE (5-16) BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_12.pdf}}</ref> !ضلعو !ڊويزن |- |[[بڪا خيل تعلقو]] |367 |192,797 |107.84 |28.25% | rowspan="6" |[[بنون ضلعو]] | rowspan="19" |'''[[بنون ڊويزن]]''' |- |[[بنون تعلقو]] |228 |644,909 |106.97 |49.46% |- |[[ڊوميل تعلقو]] |425 |224,428 |115.54 |41.38% |- |[[ڪڪي تعلقو]] |66 |92,021 |109.01 |42.62% |- |[[مريان تعلقو]] |141 |166,473 |1,180.66 |31.77% |- |[[وزير تعلقو]] |745 |37,262 |50.02 |16.33% |- |[[بيٽني تعلقو]] |132 |35,571 |269.48 |31.62% | rowspan="4" |[[لڪي مروت ضلعو]] |- |[[غزني خيل تعلقو]] |1,153 |329,775 |286.01 |54.29% |- |[[لڪي مروت تعلقو]] |1,388 |341,693 |246.18 |50.06% |- |[[سرائي نورنگ تعلقو]] |623 |333,817 |535.82 |42.66% |- |[[دتا خيل تعلقو|دته خيل تعلقو]] |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | rowspan="9" |[[اتر وزيرستان ضلعو]] |- |[[دوسالي تعلقو]] |250 |50,524 |100.29 |33.02% |- |[[گهريوم تعلقو]] |320 |18,931 |102.01 |17.74% |- |[[غلام خان تعلقو]] |191 |31,015 |99.33 |8.44% |- |[[مير علي تعلقو]] |605 |229,647 |107.7 |38.31% |- |[[ميرانشاهه تعلقو]] |402 |123,317 |102.02 |36.53% |- |[[رزمڪ تعلقو]] |191 |49,367 |134.63 |26.62% |- |[[شيوا تعلقو]] |393 |44,126 |112.28 |38.36% |- |[[اسپن وام تعلقو]] |548 |54,209 |99.82 |23.47% |- |[[درابن تعلقو]] |1,540 |149,447 |97.04 |26.89% | rowspan="7" |[[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو]] | rowspan="20" |'''[[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]]''' |- |[[درازنده تعلقو|درازندا تعلقو]] |2,008 |82,386 |41.03 |28.67% |- |[[ڊيرا اسماعيل خان تعلقو]] |1,167 |767,979 |658.08 |56.97% |- |[[ڪولاچي تعلقو]] |1,229 |102,595 |83.48 |30.29% |- |[[پهاڙ پور تعلقو]] |1,657 |406,467 |245.3 |48.86% |- |[[پنياله تعلقو]] |... |... |... |... |- |[[پروآ تعلقو|پاروآ تعلقو]] |1,733 |320,937 |185.19 |35.56% |- |[[برمل تعلقو]] |923 |112,757 |122.16 |23.06% | rowspan="4" |[[هيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|ھيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] |- |[[شڪئي تعلقو]] |... |... |... |... |- |[[توئي کلان تعلقو]] |567 |102,835 |181.37 |7.81% |- |[[وانا تعلقو]] |2,315 |184,645 |79.76 |31.29% |- |[[لڌا تعلقو]] |289 |108,344 |374.89 |47.95% | rowspan="7" |[[مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] |- |[[مڪين تعلقو]] |404 |66,042 |163.47 |48.71% |- |[[سراروغه تعلقو]] |813 |145,118 |178.5 |35.07% |- |[[سرواڪئي تعلقو]] |398 |58,804 |147.75 |37.67% |- |[[شڪتوئي تعلقو]] |177 |44,332 |250.46 |32.93% |- |[[شوال تعلقو]] |... |... |... |... |- |[[تيارزه تعلقو]] |734 |65,798 |89.64 |27.31% |- |[[جنڊوله تعلقو]] |1,221 |44,794 |36.69 |33.63% | rowspan="2" |[[ٽانڪ ضلعو]] |- |[[ٽانڪ تعلقو]] |1,679 |425,499 |253.42 |41.43% |- |[[ايبٽ آباد تعلقو]] |1,285 |1,003,339 |101.76 |78.39% | rowspan="4" |[[ايبٽ آباد ضلعو]] | rowspan="26" |'''[[هزاره ڊويزن]]''' |- |[[حويليان تعلقو]] |342 |256,754 |98.8 |76.08% |- |[[لورا تعلقو]] |187 |98,717 |97.22 |73.73% |- |[[لوئر تناول تعلقو]] |153 |60,262 |98.88 |71.66% |- |[[الائي تعلقو]] |804 |218,149 |271.33 |35.71% |[[الائي ضلعو]] |- |[[بٽگرام تعلقو]] |497 |335,984 |676.02 |41.20% |[[بٽگرام ضلعو]] |- |[[غازي تعلقو]] |595 |151,839 |255.19 |69.69% | rowspan="3" |[[ھريپور ضلعو|هري پور ضلعو]] |- |[[هري پور تعلقو]] |834 |836,058 |1,002.47 |76.07% |- |خانپور تعلقو |296 |186,886 |631.37 |73.76% |- |باتائرا/ڪولائي تعلقو |170 |142,660 |839.18 |15.93% | rowspan="2" |[[ڪولئي۔پالس ضلعو|ڪولائي-پالس ضلعو]] |- |[[پالاس تعلقو]] |1,240 |137,502 |110.89 |23.08% |- |بانڪاڊ تعلقو |331 |205,851 |621.91 |20.14% | rowspan="2" |[[ھيٺيون ڪوھستان ضلعو|هيٺيون ڪوهستان ضلعو]] |- |[[پٽن تعلقو]] |311 |134,166 |431.4 |24.61% |- |[[بفه پکل تعلقو]] |640 |460,090 |718.89 |60.85% | rowspan="6" |[[مانسھرہ ضلعو|مانسهره ضلعو]] |- |[[بالاڪوٽ تعلقو]] |2,376 |310,339 |130.61 |67.50% |- |دربند تعلقو |102 |51,702 |506.88 |50.47% |- |[[مانسهره تعلقو]] |700 |723,325 |1,033.32 |68.70% |- |اوگي تعلقو |307 |251,721 |819.94 |52.85% |- |تناول تعلقو |... |... |... |... |- |دور مائره تعلقو |86 |50,503 |587.24 |25.92% | rowspan="3" |[[تورغر ضلعو]] |- |جدبه تعلقو |63 |63,083 |1,001.32 |19.78% |- |خانڊير حسن زئي تعلقو |305 |86,859 |284.78 |38.66% |- |[[داسو تعلقو]] |1,958 |148,914 |76.05 |15.11% | rowspan="4" |[[مٿيون ڪوھستان ضلعو|مٿيون ڪوهستان ضلعو]] |- |هاربان باشا تعلقو |... |... |... |25.49% |- |ڪانڊيه تعلقو |1,926 |165,232 |85.79 |13.71% |- |سيو تعلقو |258 |59,557 |230.84 |38.19% |- |دوآبه تعلقو |... |... |... |... | rowspan="3" |[[ھنگو ضلعو|هنگو ضلعو]] | rowspan="17" |'''[[ڪوهاٽ ڊويزن]]''' |- |[[هنگو تعلقو]] |669 |280,883 |419.86 |48.63% |- |[[ٽل تعلقو]] |428 |248,019 |579.48 |36.70% |- |بانڊه دائود شاهه تعلقو |... |... |... |53.95% | rowspan="3" |[[ڪرڪ ضلعو]] |- |[[ڪرڪ تعلقو]] |1,299 |339,983 |261.73 |67.76% |- |تخت نصرتي تعلقو |607 |298,151 |491.19 |69.55% |- |دره آدم خيل تعلقو |446 |139,839 |313.54 |58.90% | rowspan="4" |[[ڪوھاٽ ضلعو|ڪوهاٽ ضلعو]] |- |گمبات تعلقو |503 |124,530 |247.57 |54.55% |- |[[ڪوهاٽ تعلقو]] |911 |817,610 |897.49 |58.19% |- |[[لاچي تعلقو]] |1,131 |152,682 |135 |63.39% |- |سينٽرل ڪرم تعلقو |1,470 |358,670 |243.99 |20.97% | rowspan="3" |[[ڪرم ضلعو]] |- |لوئر ڪرم تعلقو |940 |150,945 |160.58 |38.15% |- |اپر ڪرم تعلقو |970 |275,819 |284.35 |49.07% |- |سينٽرل اورڪزئي تعلقو |399 |92,819 |232.63 |34.79% | rowspan="4" |[[اورڪزئي ضلعو]] |- |[[اسماعيل زئي تعلقو]] |275 |39,328 |143.01 |34.20% |- |لوئر اورڪزئي تعلقو |565 |125,944 |222.91 |41.86% |- |اپر اورڪزئي تعلقو |299 |129,470 |433.01 |23.98% |- |بار چمرڪنڊ تعلقو |13 |3,574 |104.41 |23.81% | rowspan="7" |[[باجوڙ ضلعو]] | rowspan="53" |[[Malakand Division]] |- |برانگ تعلقو |159 |90,082 |100.27 |23.39% |- |[[خار باجوڙ تعلقو]] |238 |301,778 |102.81 |33.28% |- |[[ماموند تعلقو]] |250 |358,190 |103.29 |24.48% |- |[[نواگئي تعلقو|ناواگئي تعلقو]] |216 |93,850 |103.2 |27.39% |- |[[سالارزئي تعلقو]] |220 |316,767 |101.01 |19.90% |- |[[اتمان خيل تعلقو]] |194 |123,719 |100.66 |31.50% |- |[[چغرزئي تعلقو]] |218 |125,949 |577.75 |38.27% | rowspan="6" |[[بونير ضلعو]] |- |ڊگر تعلقو |290 |192,776 |664.74 |47.57% |- |گاديزئي تعلقو |472 |197,466 |418.36 |44.22% |- |گاگره تعلقو |217 |179,087 |825.29 |46.22% |- |خدو خيل تعلقو |343 |136,560 |398.13 |45.10% |- |ماندانر تعلقو |325 |185,031 |569.33 |39.47% |- |[[چترال تعلقو]] |6,127 |211,374 |34.5 |70.20% | rowspan="2" |[[Lower Chitral District]] |- |دروش تعلقو |331 |109,033 |329.4 |57.38% |- |آدينزئي تعلقو |372 |378,915 |1,018.59 |62.19% | rowspan="7" |[[Lower Dir District]] |- |[[بلامبٽ تعلقو]] |... |... |... |... |- |خال تعلقو |... |... |... |... |- |لال قلعه تعلقو |216 |247,381 |1,145.28 |53.29% |- |منڊا تعلقو |... |... |... |... |- |[[ثمر باغ تعلقو]] |419 |427,714 |1,020.80 |45.75% |- |[[تيمرگره تعلقو]] |576 |596,173 |1,035.02 |64.06% |- |سام رانيزئي تعلقو |280 |353,291 |1,261.75 |59.13% | rowspan="4" |[[Malakand District]] |- |سوات رانيزئي تعلقو |672 |472,959 |703.81 |63.57% |- |ٿانه بازئي تعلقو |... |... |... |... |- |اتمان خيل تعلقو |... |... |... |31.50% |- |[[الپوري تعلقو]] |582 |366,772 |630.19 |38.26% | rowspan="7" |[[Shangla District]] |- |[[بيشام تعلقو]] |184 |121,279 |659.13 |34.77% |- |چڪيسر تعلقو |335 |128,238 |382.8 |26.08% |- |مارتونگ تعلقو |188 |103,205 |548.96 |24.01% |- |ماخوزئي تعلقو |... |... |... |... |- |شاهپور تعلقو |... |... |... |... |- |پوران تعلقو |297 |171,758 |578.31 |35.11% |- |بابوزئي تعلقو |297 |696,697 |2,345.78 |56.06% | rowspan="7" |[[Swat District]] |- |[[بريڪوٽ تعلقو]] |419 |220,148 |525.41 |50.87% |- |[[بحرين تعلقو]] |2,899 |270,623 |93.35 |39.26% |- |[[چارباغ تعلقو]] |161 |159,358 |989.8 |50.01% |- |[[ڪبل تعلقو]] |485 |480,827 |991.4 |49.26% |- |[[خوازہ خيله تعلقو|خوازه خيلا تعلقو]] |392 |307,300 |783.93 |42.63% |- |[[مٽه تعلقو]] |684 |552,431 |807.65 |42.54% |- |[[بوني تعلقو]] |... |... |... |... | rowspan="4" |[[Upper Chitral District]] |- |ملڪوهه تعلقو |... |... |... |... |- |تورڪوهه تعلقو |... |... |... |... |- |[[مستوج تعلقو]] |8,392 |195,528 |23.3 |73.83% |- |باراوال تعلقو |... |... |... |... | rowspan="4" |[[Upper Dir District]] |- |[[دير تعلقو]] |1,012 |384,667 |380.11 |48.26% |- |[[ڪالڪوٽ تعلقو]] |... |... |... |... |- |[[شئرنگل تعلقو]] |1,140 |210,356 |184.52 |37.15% |- |[[لارجام تعلقو]] |1,039 |119,396 |114.91 |52.59% | rowspan="5" |[[Central Dir District]] |- |[[واري تعلقو]] |508 |369,147 |726.67 |48.56% |- |اخاگرام تعلقو |... |... |... |... |- |نيهاگ دره تعلقو |... |... |... |... |- |صاحب آباد تعلقو |... |... |... |... |- |[[ڳڙهي ڪپوره تعلقو]] |143 |319,465 |2,234.02 |51.70% | rowspan="5" |[[Mardan District]] | rowspan="9" |[[Mardan Division]] |- |[[ڪٽلانگ تعلقو]] |422 |377,535 |894.63 |61.47% |- |[[مردان تعلقو]] |335 |1,040,893 |3,107.14 |56.41% |- |[[رستم تعلقو]] |379 |279,527 |737.54 |49.98% |- |[[تخت ڀائي تعلقو]] |353 |727,478 |2,060.84 |56.02% |- |[[لاهور تعلقو]] |318 |354,383 |1,114.41 |54.16% | rowspan="4" |[[Swabi District]] |- |[[رزڙ تعلقو]] |418 |682,303 |1,632.30 |56.61% |- |[[صوابي تعلقو]] |389 |475,352 |1,221.98 |63.23% |- |[[ٽوپي تعلقو]] |418 |382,562 |915.22 |59.83% |- |[[چارسده تعلقو]] |445 |909,438 |2,043.68 |58.56% | rowspan="3" |[[Charsadda District, Pakistan|Charsadda District]] | rowspan="28" |[[Peshawar Division]] |- |[[شبقدر تعلقو]] |204 |440,524 |2,159.43 |49.65% |- |[[تنگي تعلقو]] |347 |485,542 |1,399.26 |48.85% |- |[[باغ ميدان تعلقو]] |... |... |... |... | rowspan="8" |[[Khyber District]] |- |[[باڙه تعلقو]] |1,430 |548,084 |383.28 |34.72% |- |[[بازار زخه خيل تعلقو]] |... |... |... |... |- |[[فورٽ سالوپ تعلقو]] |... |... |... |... |- |[[جمرود تعلقو]] |311 |243,290 |782.28 |46.18% |- |[[لنڊي ڪوتل تعلقو]] |679 |312,313 |459.96 |38.92% |- |[[ملا گوري تعلقو]] |156 |42,580 |272.95 |38.36% |- |[[پائنده چينه تعلقو]] |... |... |... |... |- |[[امبر اتمان خيل تعلقو]] |273 |79,455 |291.04 |21.71% | rowspan="7" |[[Mohmand District]] |- |[[حليم زئي تعلقو]] |211 |89,149 |422.51 |45.18% |- |[[پنڊيالي تعلقو]] |454 |112,247 |247.24 |29.11% |- |[[پران غر تعلقو]] |257 |36,046 |140.26 |35.46% |- |[[صافي تعلقو]] |322 |109,620 |340.43 |26.21% |- |[[اپر مهمند تعلقو]] |513 |63,659 |124.09 |21.62% |- |[[يڪه غنڊ تعلقو]] |266 |63,757 |239.69 |41.38% |- |[[جهانگيره تعلقو]] |718 |434,984 |100.72 |56.92% | rowspan="3" |[[Nowshera District]] |- |[[نوشهره تعلقو]] |679 |796,226 |106.39 |56.76% |- |[[پبي تعلقو]] |351 |509,495 |102.42 |56.70% |- |[[بڍبير تعلقو]] |357 |439,912 |1,232.25 |38.66% | rowspan="7" |[[Peshawar District]] |- |[[چمڪني تعلقو]] |226 |624,354 |2,762.63 |54.72% |- |[[حسن خيل تعلقو]] |261 |72,557 |278 |55.34% |- |[[مٿرا تعلقو]] |218 |495,059 |2,270.91 |45.79% |- |[[پشاور|پشاور شهر تعلقو]] |176 |2,113,596 |12,009.07 |60.88% |- |[[پشتاخره تعلقو]] |135 |480,436 |3,558.79 |45.45% |- |[[شاهه عالم تعلقو]] |145 |532,848 |3,674.81 |44.96% |} ==ايراضي جي لحاظ کان فهرست== ==بنون ڊويزن== ===بنون ضلعو=== • [[بکاخيل تعلقو]] • [[بنون تعلقو]] • [[ڊوميل تعلقو]] • [[ڪڪي تعلقو]] • [[ميران تعلقو]] • [[وزير تعلقو]] ===لڪي مروت ضلعو=== • [[بٽاڻي تعلقو]] • [[غزني خيل تعلقو]] • [[لڪي مروت تعلقو]] • [[سرائي نورنگ تعلقو]] ===اتر وزيرستان ضلعو=== • [[دتا خيل تعلقو]] • [[دوسالي تعلقو]] • [[غريوم تعلقو]] • [[غلام خان تعلقو]] • [[مير علي تعلقو]] • [[ميران شاهه تعلقو]] • [[رزمڪ تعلقو]] • [[شيوا تعلقو]] • [[اسپن وام تعلقو]] ==ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن== ===ڊيرا اسماعيل خان ضلعو=== • [[درابن تعلقو]] • [[درازند تعلقو]] • [[ڊيرا اسماعيل خان تعلقو]] • [[ڪولاچي تعلقو]] • [[پهاڙ پور تعلقو]] • [[پنيالا تعلقو]] • [[پارو تعلقو]] ===لوئر ڏکڻ وزيرستان ضلعو=== • [[برمل تعلقو]] • [[شڪئي تعلقو]] • [[توئي خولا تعلقو]] • [[وانا تعلقو]] ===اپر ڏکڻ وزيرستان ضلعو=== • [[لڌا تعلقو]] • [[مکين تعلقو]] • [[سراروغہ تعلقو]] • [[سروڪئي تعلقو]] • [[شڪتو تعلقو]] • [[شوال تعلقو]] • [[ٽارزا تعلقو]] ===ٽانڪ ضلعو=== • [[جنڊولا تعلقو]] • [[ٽانڪ تعلقو]] ==هزاره ڊويزن== ===ايبٽ آباد ضلعو=== • [[ايبٽ آباد تعلقو]] • [[حويليان تعلقو]] • [[لورا تعلقو]] • [[لوئر تناول تعلقو]] ===بٽگرام ضلعو=== • [[الائي تعلقو]] • [[بٽگرام تعلقو]] ===هريپور ضلعو=== • [[غازي تعلقو]] • [[هري پور تعلقو]] • [[خانپور تعلقو]] ===ڪولئي۔پالس ضلعو=== • [[باتيرا]]/[[ڪولئي پالس تعلقو]] ===لوئر ڪوهستان ضلعو=== • [[بانڪا تعلقو]] • [[پتڻ تعلقو]] ===مانسهره ضلعو=== • [[بفا پکل تعلقو]] • [[بالاڪوٽ تعلقو]] • [[دربند تعلقو]] • [[مانسهره تعلقو]] • [[اوگي تعلقو]] • [[تناول تعلقو]] ===تورغر ضلعو=== • [[دڙي ميرا تعلقو]] • [[جُدبا تعلقو]] • [[کندر حسن زئي تعلقو]] ===اپر ڪوهستان ضلعو=== • [[داسو تعلقو]] • [[هاربن ڀاشا تعلقو]] • [[ڪنڊا تعلقو]] • [[سيو تعلقو]] ==ڪوهاٽ ڊويزن== ===هنگو ضلعو=== • [[دوآبہ تعلقو]] • [[هنگو تعلقو]] • [[ٽل تعلقو]] ===ڪرڪ ضلعو=== • [[بانڊا دائود شاهه تعلقو]] • [[ڪرڪ تعلقو]] • [[تخت نصرتي تعلقو]] ===ڪوهاٽ ضلعو=== • [[دره آدم خيل تعلقو]] • [[گمباٽ تعلقو]] • [[ڪوهاٽ تعلقو]] • [[لاچي تعلقو]] ===ڪرم ضلعو=== • [[سينٽرل ڪرم تعلقو]] • [[لوئر ڪرم تعلقو]] • [[اپر ڪرم تعلقو]] ===اورڪزئي ضلعو=== • [[سينٽرل اورڪزئي تعلقو]] • [[اسماعيل زئي تعلقو]] • [[لوئر اورڪزئي تعلقو]] • [[اپر اورڪزئي تعلقو]] ==مالاڪنڊ ڊويزن== ===باجوڙ ضلعو=== • [[بار چمرڪند تعلقو]] • [[بارنگ تعلقو]] • [[خار باجوڙ تعلقو]] • [[ماموند تعلقو]] • [[نواگئي تعلقو]] • [[سالارزئي تعلقو]] • [[اتمان خيل تعلقو]] ===بونير ضلعو=== • [[چغر زئي تعلقو]] • [[ڏنگر تعلقو]] • [[گاديزئي تعلقو]] • [[گاگرا تعلقو]] • [[خدو تعلقو]] • [[مانڌر تعلقو]] ===لوئر چترال ضلعو=== • [[چترال تعلقو]] • [[دروش تعلقو]] ===لوئر دير ضلعو=== • [[آدینزئي تعلقو]] • [[بلامبٽ تعلقو]] • [[خال تعلقو]] • [[لال قلعو تعلقو]] • [[منڊا تعلقو]] • [[ثمر باغ تعلقو]] • [[تئمرگرا تعلقو]] ===مالاڪنڊ ضلعو=== • [[سام راڻيزئي تعلقو]] • [[سوات راڻيزئي تعلقو]] • [[ٿاڻي بائيزئي تعلقو]] • [[اتمان خيل تعلقو]] ===شانگلا ضلعو=== • [[الپوري تعلقو]] • [[بشام تعلقو]] • [[چڪيسر تعلقو]] • [[مارتونگ تعلقو]] • [[مخوزئي تعلقو]] • [[شاهپور تعلقو]] • [[پاريان تعلقو]] ===سوات ضلعو=== • [[بابوزئي تعلقو]] • [[بريڪوٽ تعلقو]] • [[بحرين تعلقو]] • [[چارباغ تعلقو]] • [[ڪبل تعلقو]] • [[خوازه خیلہ تعلقو]] • [[مٽہ تعلقو]] ===اپر چترال ضلعو=== • [[مستوج تعلقو]] • [[بوني تعلقو]] • [[ملکو تعلقو]] • [[تورخو تعلقو]] ===اپر دير ضلعو=== • [[بروال تعلقو]] • [[دیر تعلقو]] • [[ڪالڪوٽ تعلقو]] • [[لارڄام تعلقو]] • [[شئرنگل تعلقو]] • [[وار تعلقو]] ==مردان ڊويزن== ===ضلع مردان=== • [[ڳڙهي ڪپوڙا تعلقو]] • [[ڪتلانگ تعلقو]] • [[مردان تعلقو]] • [[رستم تعلقو]] • [[تخت ڀائي تعلقو]] ===صوابي ضلعو=== • [[لاهور تعلقو]] • [[راڳ تعلقو]] • [[صوابي تعلقو]] • [[ٽوپي تعلقو]] ==پشاور ڊويزن== ===چارسده ضلعو=== • [[چارسده تعلقو]] • [[شبقدر تعلقو]] • [[تنگي تعلقو]] ===خيبر ضلعو=== • [[باغ ميدان تعلقو]] • [[باڙه تعلقو]] • [[بازار زخه خيل تعلقو]] • [[قلعو سيلپ تعلقو]] • [[جمرود تعلقو]] • [[لنڊي ڪوتل تعلقو]] • [[ملا گوري تعلقو]] • [[پينڊا چينا تعلقو]] ===مهمند ضلعو=== • [[امبر اتمان خيل تعلقو]] • [[حليم زئي تعلقو]] • [[پنڊيالي تعلقو]] • [[پران غر تعلقو]] • [[صافي تعلقو]] • [[اپر مهمند تعلقو]] (بائيزئي) • [[يڪہ غنڊ تعلقو]] ===نوشهره ضلعو=== # [[جهانگيره تعلقو|جهانگيرہ تعلقو]] # [[نوشهره تعلقو]] # [[پبي تعلقو]] ===پشاور ضلعو=== • [[بڈھ بیر تعلقو]] • [[چمڪنئي تعلقو]] • [[سرحدي علائقو پشاور|حسن خيل تعلقو]] • [[ماٿرا تعلقو]] • [[پشاور شهر تعلقو]] • [[پٺن تعلقو]] • [[شاهه عالم تعلقو]] ==پڻ ڏسو== • [[پاڪستان ۾ تعلقن جي فهرست]] • [[خيبرپختونخوا ۾ ضلعن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جي جاگرافي]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ewrlfsuskzx1p5nfrf2o83dfgl9c11j 0 86996 400031 399631 2026-07-31T22:13:33Z ~2026-42366-83 22630 /* ٻين قومي علامتن جي فهرست */ 400031 wikitext text/x-wiki [[پاڪستان]] ۾ ڪيترائي سرڪاري قومي نشان آهن، جن ۾ هڪ جهنڊو، هڪ نشان، هڪ ترانو، هڪ يادگاري مينار ۽ ڪيترائي قومي هيرو ۽ عمارتون شامل آهن. سال 1947ع ۾ پاڪستان جي وجود ۾ اچڻ کانپوء مختلف مرحلن تي علامتون اختيار ڪيون ويون ۽ انهن جي تعريف يا استعمال لاءِ مختلف قاعدا ۽ ضابطا موجود آهن. سڀ کان پراڻي علامت [[پاڪستان جو ٺھراءُ]] آهي، جيڪا [[آل انڊيا مسلم ليگ]] پاران 23 مارچ 1940ع تي منظور ڪئي وئي هئي ۽ جن ۾ [[برطانوي راڄ|هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ ملڪ جي قيام جو سرڪاري مطالبو پيش ڪيو ويو. [[مينار پاڪستان|مينارِ پاڪستان]] يادگار ٽاور جيڪو سال 1968ع ۾ ان جاءِ تي ٺاهيو ويو هو جتي پاڪستان جو ٺهراء منظور ڪيو ويو هو. پاڪستان جو قومي پرچم 14 آگسٽ 1947ع تي آزادي کان ٿورو اڳ اختيار ڪيو ويو. قومي ترانو ۽ رياستي نشان هر هڪ سال 1954ع ۾ اختيار ڪيا ويا. ان کان سواء قومي [[جانور]]، [[پکي]]، [[گل]]، [[وڻ]] ۽ لباس سميت ٻيا به ڪيترائي نشان آهن. ==مينارِ پاڪستان== ڏسو: [[پاڪستان جو ٺھراءُ|پاڪستان جو ٺهراء]] : [[مينار پاڪستان]] ==قومي جهنڊو== ڏسو: [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪستان جو قومي پرچم]] ==قومي ترانو== ڏسو: [[پاڪستان جو قومي ترانو]] ==رياستي نشان== ڏسو: [[پاڪستان جي رياستي علامتون|پاڪستان جون رياستي علامتون]] ==قومي نعرو== مکيه مضمون: [[ايمان اتحاد نظم و ضبط]] ڍال جي مدد سان لکيل اسڪرول ۾ [[محمد علي جناح]] جو [[اردو]] ۾ نعرو '''ایمان، اتحاد، نظم و ضبط''' آهي ۽ پاڪستان لاءِ رهنمائي اصولن جي طور تي ارادو ڪيو ويو آهي. ==ٻين قومي علامتن جي فهرست== {| class="wikitable" !ٽائيٽل !علامت !☆☆☆تصوير☆☆☆ !☆☆☆☆☆☆☆تفصيل☆☆☆☆☆☆☆ |- |'''[[قائد اعظم|قائداعظم]]''' |[[محمد علي جناح|'''محمد علي جناح''']] <ref name="quaid">{{cite web|title=The Legend|url=http://www.quaid.gov.pk/legend.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070914181853/http://www.quaid.gov.pk/legend.htm <!--Added by H3llBot-->|archive-date=2007-09-14|access-date=2007-11-29|publisher=[[Government of Pakistan]]}}</ref> |[[File:Jinnah1945c.jpg|frameless|294x294px]] |<small>_{'''محمد علي جناح''' (25 ڊسمبر 1876 - 11 سيپٽمبر 1948) هڪ وڪيل، سياستدان ۽ پاڪستان جو باني هو. جناح 1913 کان 14 آگسٽ 1947 تي پاڪستان جي قيام تائين آل انڊيا مسلم ليگ جي اڳواڻ طور ڪم ڪيو، ۽ پوءِ پنهنجي وفات تائين پاڪستان جي پهرين گورنر جنرل جي ڊومينين طور ڪم ڪيو. پاڪستان ۾ کيس قائداعظم ("عظيم اڳواڻ") ۽ باباءِ قوم ("قوم جو پيءُ") جي نالي سان عزت ڏني ويندي آهي. پاڪستان جي پهرين گورنر جنرل جي حيثيت سان، جناح نئين قوم جي حڪومت ۽ پاليسين کي قائم ڪرڻ ۽ لکين مسلمان مهاجرن جي مدد ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو جيڪي ٻنهي رياستن جي آزادي کان پوءِ پاڙيسري هندستان کان پاڪستان هجرت ڪئي هئي.}</small> |- |'''مادر ملت''' '''<small>(قوم جي ماء)</small>''' |[[فاطمه جناح|'''فاطمه جناح''']]<ref name="madar">{{cite web|title=Celebration: A tribute to Madar-i-Millat|url=http://www.fatimajinnah.gov.pk/celebration.htm|access-date=2007-11-29|publisher=Government of Pakistan|archive-url=https://web.archive.org/web/20031009022836/http://www.fatimajinnah.gov.pk/Personal%20life.htm|archive-date=9 October 2003|url-status=dead}}</ref> |[[File:Fatima_jinnah1.jpg|center|frameless|298x298px]] | <small>_{'''فاطمه جناح''' جيڪا "مادر ملت" ("قوم جي ماءُ") جي نالي سان مشهور آهي، هڪ پاڪستاني سياستدان، ڏندن جي سرجن، سياستدان، ۽ پاڪستان جي معروف بانين مان هڪ هئي. هوءَ پاڪستان جي باني ۽ پهرين گورنر جنرل، پوءِ پاڪستان جي صدر، محمد علي جناح جي ننڍي ڀيڻ هئي. سندس ورثو شهري حقن جي حمايت، پاڪستان تحريڪ ۾ سندس جدوجهد ۽ سندس ڀاءُ لاءِ سندس عقيدت سان لاڳاپيل آهي. مادر ملت ("قوم جي ماءُ") ۽ خاتون پاڪستان ("پاڪستان جي عورت") جي نالي سان سڏيو ويندو آهي، پاڪستان ۾ ڪيترائي ادارا ۽ عوامي جڳهون سندس اعزاز ۾ رکيون ويون آهن.}</small> |- |[[شاعر|شاعر مشرق، '''قومي شاعر''']] |[[علامہ اقبال|'''محمد اقبال''']] |[[File:Iqbal 2.jpg|frameless|298x298px]] |<small>محمد اقبال ڏکڻ ايشيائي مسلمان [[ليکڪ]]، [[فلسفي]] ۽ [[سياستدان]] هو. سندس [[اردو|اردو ٻولي]] ۾ شاعري ويهين صديءَ جي عظيم ترين ڪمن مان هڪ آهي. [[پاڪستان]] ۾ اقبال کي وڏي پيماني تي ياد ڪيو ويندو آهي. جتي کيس رياست جو نظرياتي باني سمجهيو ويندو آهي. سندس جنم ڏينهن هر سال پاڪستان ۾ اقبال ڏينهن جي طور تي ملهايو ويندو آهي. ۽ 2018 تائين اهو هڪ [[موڪل|عام موڪل]] پڻ هئي.</small> |- |'''[[مذهب|رياستي مذهب]]''' |'''[[اسلام]]'''<ref name="officialsymbols">{{citation|last=|first=|title=National Symbols of Pakistan|url=http://www.pakistan.gov.pk/national_symbols.html|volume=|pages=|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128073024/http://www.pakistan.gov.pk/national_symbols.html|publisher=Official Gateway to the Government of Pakistan|access-date=28 July 2016|archive-date=28 November 2016}}</ref> |[[File:Pakistan Star&Crescent.svg|frameless]] | <small>_{'''[[پاڪستان]]''' ۾ '''اسلام''' برادرين ۾ موجود هو ('''[[سنڌ]]''' ۾ عرب ساحلي واپاري رستن تي. جيئن ئي مذهب جي شروعات ٿي ۽ '''[[عرب جزيري نما|عرب جزيره نما]]''' ۾ ابتدائي قبوليت حاصل ڪئي. سنڌ ۽ اسلام جي وچ ۾ تعلق '''[[راشدون خلیفا|راشدين خلافت]]''' دوران ابتدائي مسلمان مشنن پاران قائم ڪيو ويو. '''[[مسجد]]''' پاڪستان ۾ هڪ اهم مذهبي ۽ سماجي ادارو آهي. ڪيتريون ئي رسمون ۽ تقريبون '''[[هجري ڪئلينڊر|اسلامي ڪئلينڊر]]''' جي مطابق ملهايون وينديون آهن. پاڪستان 1947 ۾ [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستان]] ۾ '''[[مسلمان|هندستاني مسلمانن]]''' لاءِ هڪ الڳ رياست جي طور تي ٺاهيو ويو، ۽ جمهوريت جي پارلياماني شڪل جي پيروي ڪئي. 1949 ۾، پاڪستان جي پهرين آئين ساز اسيمبلي مقصدن جي قرارداد منظور ڪئي جنهن ۾ اسلام لاءِ رياستي مذهب جي طور تي سرڪاري ڪردار جو تصور ڪيو ويو ته جيئن اهو يقيني بڻائي سگهجي ته مستقبل جو ڪو به قانون ان جي بنيادي تعليمات جي خلاف ورزي نه ڪري. 1956 ۾، چونڊيل پارليامينٽ باضابطه طور تي اسلامي جمهوريه پاڪستان جو نالو اختيار ڪيو، اسلام کي سرڪاري مذهب قرار ڏنو.}</small> |- |'''[[قومي ٻولي]]''' ([[لنگئا فرانڪا|لئنگا فرانڪا]]) |'''[[اردو]]'''<ref>{{cite web|title=Chapter 4: "General." of Part XII: "Miscellaneous"|url=http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/part12.ch4.html|access-date=20 March 2020|website=The Constitution of Pakistan}}</ref> |[[File:Urdu example.svg|frameless]] |<small>اردو هڪ [[آريائي ٻوليون|انڊو-آريائي ٻولي]] آهي جيڪا [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ خاص طور تي ڳالهائي ويندي آهي. اها پاڪستان جي سرڪاري قومي ٻولي ۽ عام ٻولي آهي. اردو واحد قومي ٻولي آهي ۽ پاڪستان جي ٻن سرڪاري ٻولين مان [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سان گڏ هڪ آهي. اها سڄي ملڪ ۾ ڳالهائي ۽ سمجهي ويندي آهي. ان جي سرڪاري حيثيت جو مطلب اهو آهي ته اردو سڄي پاڪستان ۾ ٻي يا ٽئين ٻولي جي طور تي سمجهي ۽ ڳالهائي ويندي آهي. اها [[تعليم]]، [[ادب]]، آفيس ۽ [[عدالت|عدالت جي ڪاروبار]] ۾ استعمال ٿيندي آهي.</small> |- |'''[[گل|قومي گل]]''' |'''[[ياسمين (گل)|گل ياسمين]]'''<ref name="officialsymbols" /><ref name="tourism"/> |[[File:Pakistan-Jasmin.jpg|frameless|224x224px]] |<small>پاڪستان ۾، چنبيلي هڪ تمام عام ٻوٽو آهي ۽ ان کي ڪنهن به باغ ۾ ڳولي سگهجي ٿو. ان جي پرڪشش خوشبوءَ جي ڪري، اڇو چنبيلي وابستگي جي علامت آهي ۽ دوستي ۽ شائستگي جي نمائندگي ڪري ٿو؛ تنهن ڪري، چنبيلي کي پاڪستان جو قومي گل سڏيو ويو</small>.<ref>{{Cite web|title=The National Flower of Pakistan, JASMINE {{!}} .|url=http://pakculturalsociety.org.uk/node/50|access-date=2021-06-19|website=pakculturalsociety.org.uk}}</ref> |- |'''[[وڻ|قومي وڻ]]''' |'''[[چيل|ديودار]]'''<br /><small>(Cedar)<ref name="officialsymbols" /><ref name="tourism" /></small> |[[File:Kalam Valley (2).JPG|frameless|224x224px]] |<small>'''سڊرس ديودارا'''</small> (<small>Cedrus deodara</small>) ديودار جو هڪ قسم آهي جيڪو اولهه [[هماليا|هماليه]] ۽ پاڪستان ۾ [[هندوڪش]] جي حدن ۾ خاص طور تي [[خيبر پختونخوا]] جو مقامي آهي. ان کي پاڪستان جو قومي وڻ سمجهيو ويندو آهي. |- |'''[[ميوو|قومي ميوو]]''' |'''[[انب]]'''<ref name="officialsymbols" /> |[[File:Chaunsa.JPG|225x225px]] |<small>پاڪستان ۾ خاص طور تي '''[[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]''' ۽ '''[[سنڌ]]''' صوبن ۾ انب جي پوک تمام گهڻي ٿيندي آهي. انهن جي پيداوار لاءِ ڪجهه مشهور [[ضلعو|ضلعن]] ۾: [[ملتان ضلعو|ملتان]]، [[بهاولپور ضلعو|بهاولپور]]، [[مظفرڳڙھ ضلعو|مظفر ڳڙهه]]، [[خانيوال ضلعو|خانيوال]] [[ساهيوال ضلعو|ساهيوال]]، [[وهاڙي ضلعو|وهاڙي]]، [[رحيم يار خان ضلعو|رحيم يار خان]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]، [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[حيدرآباد ضلعو، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]، [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ڊيرا اسماعيل خان]]، [[پشاور ضلعو|پشاور]] ۽ [[مردان ضلعو|مردان]] ۽ [[صادق آباد تعلقو]] شامل آهن.</small> |- |[[سبزي|'''قومي ڀاجي''']] |'''[[ڀينڊي]]'''<ref name=":0">{{Cite web|last=|first=|date=2016-12-08|title=National Symbols of Pakistan|url=http://www.pakistan.gov.pk/national_symbols_two.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161208205415/http://www.pakistan.gov.pk/national_symbols_two.html|archive-date=8 December 2016|access-date=28 July 2016|website=The Official Web Gateway to Pakistan}}</ref> |[[File:Lady finger.JPG|frameless|225x225px]] |<small>ڀينڊي (انگريزي: Okra؛ سائنسي: Abelmoschus) هڪ ٻوٽي جو ميوو آهي جنهن کي [[سبزي]] جي طور تي استعمال ڪيو ويندو آهي. هن جو رنگ سائو هوندو آهي۔ [[ايشيا]] ۽ [[آفريڪا]] جي ڪافي علائقن ۾ پوکي ويندي آهي. هن جو ٻوٽو ٻه ميٽرن تائين ڊگهو ٿي سگهي۔</small> |- |'''[[جانور|قومي جانور]]''' |'''[[مارخور]]'''<ref>{{cite news|date=12 November 2018|title=Pakistan's national animal faces extinction|work=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]] (newspaper)|url=https://dailytimes.com.pk/321015/pakistans-national-animal-markhor-faces-extinction/|access-date=21 July 2020}}</ref><ref name="tourism"/> |[[File:Capra-falconeri.jpg|frameless|225x225px]] |<small>_{'''مارخور''' پاڪستان جو قومي جانور آهي. اها ٻڪرين جي خاندان جو سڀ کان وڏو جانور آهي ۽ عام طور تي پاڪستان جي اترين علائقن ۾ ملندو آهي. مارخور جو نالو فارسي ۾ "نانگ کائڻ واري" جي طور تي ترجمو ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته مارخور پنهنجي حفاظت لاءِ جهنگل ۾ نانگن کي مارڻ ۾ وڏي مهارت رکي ٿو. پنهنجي وڏي سائيز جي باوجود، مارخور انتهائي ماهر چڙهائي ڪندڙ آهن. پوءِ جهنگلي جيوت جي اين جي اوز جهڙوڪ سيو آور اسپيسيز ۽ ڊبليو سي ايس پاڪستان پاران تحفظ جون ڪوششون عمل ۾ آنديون ويون. انهن قدمن جي مهرباني، شاندار ٿلهو بتدريج ٻيهر اڀرڻ لڳو.}</small> |- |'''[[سامونڊي مماليا|قومي سامونڊي جانور]]''' |'''[[سنڌو درياهه جي ڊولفن|سنڌو جي ڊولفن]]'''<ref name="officialsymbols" /> |[[File:National aquatic marine mammal of Pakistan.jpg|frameless|225x225px]] |'''سنڌو جي ڊولفن''' تازي پاڻيءَ جي ڊولفن جي هڪ قسم آهي. اها [[پاڪستان]] ۾ [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي [[طاس|طاس جي علائقن]] جي مقامي آهي. هي ڊولفن پهرين دريافت ٿيل سائڊ سوئمنگ مئمل (<small>Cetacean</small>) آهي. |- |'''قومي درندو''' |'''[[برفاني چيتو|برفاني تيندوو]]'''<ref name="officialsymbols" /> |[[File:Snow Leopard In Naltar Gilgit.jpg|frameless|225x225px]] | |- |'''قومي گهريلو پکي''' |'''[[چڪور]]'''<ref name="officialsymbols" /><ref name="tourism"/> |[[File:Chukar Partridge (Alectoris chukar).jpg|frameless|298x298px]] |پاڪستان جو قومي پکي '''چُڪور''' آهي. اهو اڪثر ڪري بي جواب، پيار جي علامت آهي. چيو ويندو آهي ته اهو چنڊ سان پيار ۾ هوندو آهي ۽ ان کي مسلسل ڏسندو رهندو آهي. مختصر ۾، چُڪور وٽ پاڪستان جي قومي پکي جي علامت هجڻ جو هڪ وڏو سبب آهي.<ref>{{Cite web|last=Ago|first=Bapinin #travel • 4 Years|date=2017-10-28|title=Some facts about National Bird of Pakistan?|url=https://steemit.com/travel/@bapin/some-facts-about-national-bird-of-pakistan|access-date=2021-06-19|website=[[Steemit]]|language=en}}</ref> |- |'''[[پکي|قومي پکي]]''' |[[شاهين (پکي)|شاهين]]<ref name="officialsymbols" /> |[[File:Peregrine Falcon (33915225262).jpg|frameless|225x225px]] |<small>شاهين باز (falcon) اصل ۾ پاڪستاني هوائي فوج جو هڪ علامتي نشان آهي ۽ ڪيترائي ان کي رياستي پکي سمجهن ٿا.<ref>{{Cite web|title=WORLD OF BIRDS|url=http://www.pmnh.gov.pk/htm/bird.htm|access-date=2021-06-19|website=[[Pakistan Museum of Natural History]]}}</ref></small> |- |[[مڇي|'''قومي مڇي''']] |[[مهاشير]]<ref> {{Cite web|title=SUCCESSFUL BREEDING OF MAHSEER|url=https://fisheries.kp.gov.pk/page/successful_breeding_of_mahseer#:~:text=Mahseer%20fish%20are%20found%20in,the%20national%20fish%20of%20Pakistan.|access-date=16 October 2021|website=Directorate of Fisheries ([[Khyber Pakhtunkhwa Department of Agriculture]])}}</ref><ref>{{Cite news|title=The Pull of the Himalayan Golden Mahseer|url=https://www.thefridaytimes.com/2021/05/14/the-pull-of-the-himalayan-golden-mahseer|access-date=28 April 2022|work=[[The Friday Times]] (newspaper)|date=14 May 2021|quote=...close at hand, and about a decade ago, it was named the national fish of Pakistan...|accessdate=6 December 2025|archivedate=28 April 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220428122110/https://www.thefridaytimes.com/2021/05/14/the-pull-of-the-himalayan-golden-mahseer/}}</ref> |[[File:Tor tambroid 160811-61602 ffi.JPG|frameless|224x224px]] |<small>'''مهاشير''' (Mahseer) مڇين جي حد اتر ۾ [[چين]] کان اوڀر ۾ [[ويٽنام]]، [[ميانمار]]، [[لائوس|لاؤس]]، [[ڪمبوڊيا]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[ملائيشيا]]، [[برونائي]] ۽ [[انڊونيشيا]] ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، [[نيپال]]، [[ڀوٽان]]، [[بنگلاديش]]، [[سري لنڪا]] ۽ [[افغانستان]] تائين آهي.</small> |- |'''[[ريڙهيون پائيندڙ جانور|قومي ريپتائل]]''' |[[سنڌو مگر|سنڌو جو مڱر]]<ref name="officialsymbols" /> |[[File:PK Kirthar NP asv2020-02 img25.jpg|frameless|224x224px]] |<small>_{'''سنڌو مگر''' (Mugger Crocodile)، هڪ وچولي سائز جو وسيع-نڇ وارو مگر آهي، جن کي دلدل مگر به چيو ويندو آهي. اهو ڏکڻ اوڀر ايران ۽ ننڍي کنڊ ۾ تازي پاڻيءَ جي رهائش وارن علائقن دلدل، ڍنڍن، دريائن ۽ تلاءَ ۾ رهي ٿو. اهو هڪ طاقتور ترڻ وارو آهي، پر مناسب پاڻي جي ڳولا ۾ زمين تي پڻ هلندو آهي.}</small> |- |'''[[راند|قومي راند]]''' |[[فيلڊ هاڪي|'''هاڪي''']]<ref name="tourism">{{cite web|title=National Symbols|url=http://www.pakistantourism.gov.pk/home.aspx?Sch=47|archive-url=https://web.archive.org/web/20080607212229/http://www.pakistantourism.gov.pk/home.aspx?Sch=47|archive-date=7 June 2008|access-date=2007-11-29|publisher=Ministry of Tourism, Government of Pakistan}}</ref> |[[File:HOCKEY ARGENTINA PAKISTAN.jpg|frameless|224x224px]] |<small>1958ع ۾ فيلڊ مارشل ايوب خان جي آمد نه رڳو هاڪي کي پاڪستان جي قومي راند قرار ڏيڻ جي پويان سڀ کان اهم عنصرن مان هڪ ثابت ٿي.</small> <small>but also brought in a new wave of enthusiasm for the '''sport''' as he emphasized on it more than football or cricket.</small><ref>{{Cite web|title=» What is the National Sport of Pakistan?|url=https://atlascorps.org/what-is-the-national-sport-of-pakistan/#:~:text=Field%20Martial%20Ayub%20Khan%27s%20arrival,more%20than%20football%20or%20cricket.|access-date=2021-06-19|website=atlascorps.org}}</ref> |- |'''[[مسجد|قومي مسجد]]''' |[[فيصل مسجد|'''فيصل مسجد''']]<ref name="mosque1">{{cite web|author=Len McGrane|date=January–February 1992|title=A Mosque in Islamabad|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/199201/a.mosque.in.islamabad.htm|access-date=2007-11-29|work=Saudi Aramco World magazine|publisher=Aramco Services Company}}</ref><ref name="mosque2">{{cite journal|author=Neelam Naz|date=September 13, 2005|title=Contribution of Turkish architects to the national architecture of Pakistan: Vedat Dalokay|url=http://jfa.arch.metu.edu.tr/archive/0258-5316/2005/cilt22/sayi_2/51-77.pdf|journal=Journal of the Faculty of Architecture|location=Ankara, Turkey|publisher=Middle East Technical University|volume=22|issue=2|pages=56–64|access-date=2007-11-29|archive-date=23 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123165637/http://jfa.arch.metu.edu.tr/archive/0258-5316/2005/cilt22/sayi_2/51-77.pdf|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123165637/http://jfa.arch.metu.edu.tr/archive/0258-5316/2005/cilt22/sayi_2/51-77.pdf |date=2018-11-23 }}</ref> |[[File:Faisal Mosque islamabad 07.jpg|frameless|225x225px]] |The Faisal Mosque <small>was conceived as the National Mosque of Pakistan and named after the late [[Faisal of Saudi Arabia|King Faisal bin Abdul-Aziz]] of [[Saudi Arabia]], who supported and financed the project. It was completed in 1986.<ref>{{Cite web|title=Faisal Mosque, Islamabad|url=https://www.pakistanembassytokyo.com/content/faisal-mosque-islamabad#:~:text=The%20Faisal%20Mosque%20was%20conceived,supported%20and%20financed%20the%20project.|access-date=2021-06-19|website=[[List of diplomatic missions in Pakistan#Embassies and High Commissions|Embassy of Islamic Republic of Pakistan Tokyo (Japan)]]}}</ref> The largest mosque in Pakistan, the Faisal Mosque was the largest mosque in the world from 1986 until 1993.</small> |- |'''[[يادگيريون|قومي يادگار]]''' |[[مينار پاڪستان|'''مينار پاڪستان''']]<ref name="nationalsymbol">{{cite web|title=National Symbols of Pakistan|url=http://www.nationalheritage.gov.pk/nationalsymbols.html|access-date=2013-08-23|publisher=Government of Pakistan|archive-date=27 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130827084404/http://nationalheritage.gov.pk/nationalsymbols.html|url-status=dead}}</ref> |[[File:Minar-e-Pakistan-lhr.jpg|frameless|225x225px]] |<small>This tower marks [[Lahore Resolution|Pakistan’s resolution]] (Lahore Resolution) that marked the first step in the history of creation of Pakistan. Its construction began in 1960, and finished in 8 years to be completed in October 1968. This national monument draws its three steps symptomatic of the three stages of the challenges and successes in the independence of Pakistan. The floral inscriptions at the base of this Minar shows the text of the Pakistan Resolution that solidified Iqbal’s dreams and Jinnah’s struggle.</small> |- |[[قومي يادگار]] |'''[[يادگارِ پاڪستان|يادگار پاڪستان]]<ref name="nm1">{{cite web|date=March 22, 2007|title=President Musharraf will inaugurate National Monument on 23rd|url=http://www.pakistan.gov.pk/ministries/ContentInfo.jsp?MinID=29&cPath=499_586&ContentID=3176|archive-url=https://web.archive.org/web/20071116204043/http://www.pakistan.gov.pk/ministries/ContentInfo.jsp?MinID=29&cPath=499_586&ContentID=3176|archive-date=November 16, 2007|access-date=2007-11-29|publisher=Government of Pakistan}}</ref><ref name="nm2">{{cite news|author=Imran Naeem Ahmad|date=March 30, 2007|title=National Monument — a symbol of unity|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007/03/30/story_30-3-2007_pg11_2|access-date=2007-11-29|publisher=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080408042537/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007/03/30/story_30-3-2007_pg11_2|archive-date=8 April 2008}}</ref>''' |[[File:Pakistan monuments.jpg|frameless|225x225px]] |<small>This national monument, consisting of four large petals and three small petals, is symbolic of the four provinces ([[Punjab, Pakistan|Punjab]], [[Sindh]], [[Khyber Pakhtunkhwa|Khyber Pakhtunkwa]], [[Balochistan, Pakistan|Balochistan]]) and [[Azad Kashmir|AJK]], [[Gilgit-Baltistan]], and [[Federally Administered Tribal Areas|FATA]]. The blossoming flower as a whole is also a bode and prayer to a progressing Pakistan. The inner walls of these granite petals are decorated with murals, that are primarily based on Islamic art. This monument is a symbol and reminder of the history and heritage of Pakistan, the sacrifices that went into its creation, and the culture that makes it Pakistan.<ref name="national monument">{{Cite news|title=A brief history of the national monuments of Pakistan|url=https://www.geo.tv/latest/206941-a-brief-history-of-the-national-monuments-of-pakistan|access-date=2021-06-19|date=2018-08-13|work=[[Geo News]]|language=en}}</ref></small> |- |[[قومي ڏينهن]] |[[پاڪستان جو ٺھراءُ|پاڪستان جو قومي ڏينهن]]<ref>{{Cite news|title=Nation celebrates Pakistan Day with simplicity amid coronavirus threat|url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/537870-Nation-celebrates-Pakistan-Day-with-simplicity-amid-coronavirus-threat|date=2020-03-23|access-date=2020-12-30|work=[[Dunya News]]}}</ref> [[پاڪستان جون ڊويزنون|<br /> يوم آزادي]] |[[File:ZTBL Headquarters illuminated for Pakistan Independence day.jpg|frameless|225x225px]] |<small>'''Pakistan Day''' or '''Pakistan Resolution Day''', also '''Republic Day''', is a [[Public holidays in Pakistan|national holiday]] in [[Pakistan]] commemorating the [[Lahore Resolution]] passed on 23 March 1940 and the adoption of the first [[constitution of Pakistan]].</small> <small>'''Independence Day''' is observed annually on 14 August, is a [[National days in Pakistan|national holiday]] in [[Pakistan]]. It commemorates the day when Pakistan achieved independence and was declared a [[sovereign]] state following the end of the [[British Raj]] in 1947.</small> |- |'''[[لباس|قومي لباس]]''' |[[شلوار قميض|'''شلوار قميض''']] <ref>{{Cite news|date=2019-05-31|title=Other occasions when Pakistanis wore their national dress abroad and no one died|url=https://images.dawn.com/news/1182904|access-date=2020-07-11|work=[[Dawn Media Group#Structure|Images]] by [[Dawn (newspaper)|Dawn]]|language=en}}</ref> |[[File:Schoolgirls in Shalwar Kameez, Abbotabad Pakistan - UK International Development.jpg|frameless|224x224px]] |<small>_{Shalwar kameez is the national clothing of Pakistan worm by both men and women. The clothing is worn in all provinces of Pakistan. Every province may have its own special intricate pattern or design that may be available as well.}</small> |- |'''[[جبل|قومي جبل]]''' |[[ڪي ٽو|'''ڪئ-ٽو''']]<ref name="officialsymbols" /> |[[File:K2, Mount Godwin Austen, Chogori, Savage Mountain.jpg|frameless|225x225px]] |_{K2 <small>Also known as Mount Godwin-Austen or Chhogori Consider As The '''National Mountain of Pakistan'''. It is the Second Highest '''Mountain''' in the World and the highest in Pakistan. It's located on the Pak-China border in the Pakistani administrated region of [[Gilgit-Baltistan|Gilgit Baltistan]].</small>} |- |'''[[مزار|قومي مزار]]''' |[[مزار قائد|'''مزار قائد''']]<ref name="national monument"/> |[[File:Mazar Quaid-e-Azam.jpg|frameless|225x225px]] |<small>_{'''Mazar-e-Quaid''', also known as Jinnah '''Mausoleum''' or the '''National Mausoleum''', is the final resting place of Quaid-e-Azam ("Great Leader") Muhammad Ali Jinnah, the founder of '''Pakistan'''.}</small> |- |'''[[هوائي ڪمپني|قومي هوائي ڪمپني]]''' |[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائينز|'''PIA''']]<ref>{{Cite news|agency=Reuters|date=2020-06-27|title=Pakistan's national airline reassures over 'dubious' pilot licences|language=en-GB|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jun/27/pakistan-international-airlines-national-airline-reassures-pilot-licences|access-date=2020-12-30|issn=0261-3077}}</ref> |[[File:PIA Pakistan International Airlines Airbus A310-308 AP-BEG Lined Up for take off (8141606672).jpg|frameless|225x225px]] |PIA is the national airline of Pakistan operating in all provinces of Pakistan along with Gilgit Baltistan and Azad Kashmir. |- |'''[[شربت|قومي شربت]]''' |[[ڪمند جو رس|'''ڪمند جو رس''']]<ref>{{Cite news|date=2019-01-25|title=Govt declares sugarcane juice as 'national drink' of Pakistan|url=https://nation.com.pk/25-Jan-2019/government-declares-sugarcane-juice-as-national-drink-of-pakistan|access-date=2020-12-30|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|language=en}}</ref> |[[File:Glass of sugarcane juice.jpg|frameless|298x298px]] | |- |'''[[موسيقي|قومي موسيقي جو اوزار]]''' |'''[[دف]]'''<ref>{{Cite news |last=Ahmed |first=Shaheen |date=August 31, 2021 |title=THE MAGICAL INSTRUMENT |work=The Victor Magazine |url=https://www.victormagazine.net/the-magical-instrument/}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mirza |first=Afshan |year=2021 |title=National Musical Instrument of Pakistan and Provincial instruments |url=https://popularinpakistan.com/national-musical-instrument-of-pakistan/#more-92 |website=Popular in Pakistan|quote=Daf is commonly known as the national instrument of Pakistan.}}</ref> |[[File:Pair of dafs.jpg|frameless|224x224px]] |Daf is commonly known as the national instrument of Pakistan. |- |'''[[ڪرنسي|قومي ڪرنسي]]''' |[[پاڪستاني رپيو|'''پاڪستاني رپيو''']]<ref name=":0" /> | |The '''Pakistani rupee''' has been the official [[currency]] of Pakistan since 1948. The coins and notes are issued and controlled by the [[central bank]], namely [[State Bank of Pakistan]]. |- |'''[[درياھ|قومي درياهه]]''' |[[سنڌو درياھ|'''سنڌو درياهه''']]<ref name=":0" /> |<small>[[File:Indus River in Pakistan (28).jpg|frameless|224x224px]]</small> |<small>Indus River is the national river of Pakistan. Indus River is the largest river in Pakistan. The river has two principle tributaries in Pakistan, the [[Kabul river]], and the [[Panjnad River|Panjnad river]]—which in turn is formed by successive confluences of the five [[Punjab]] rivers, of which four: [[Jhelum River|Jhelum]], [[Chenab River|Chenab]], [[Ravi River|Ravi]], and [[Sutlej]] flow through Pakistan.</small> |- |'''[[کاڌا|قومي کاڌا]]''' |'''[[برياني]]'''/'''[[نهاري]]'''<ref name=":1">{{Cite news|date=2015-09-23|title=What is Pakistan's national dish? Hint: It's not daal roti!|url=http://tribune.com.pk/article/29568/what-is-pakistans-national-dish-hint-its-not-daal-roti|access-date=2021-10-16|work=[[The Express Tribune]] (newspaper)|language=en}}</ref> |[[File:Karachi Beef Biryani.jpg|frameless|224x224px]]<br>[[File:Nalli Nihari.JPG|frameless|224x224px]] |Both Biryani and Nihari are equally considered to be the national dishes of Pakistan respectively; although, they are yet to be verified.<ref name=":1" /> |- |'''[[مٺائي|قومي مٺائي]]''' |[[گلاب جامن|'''گلاب جامن''']] <ref>{{Cite news|title=Gulab jamun: National sweet of Pakistan?|url=https://gulfnews.com/world/asia/pakistan/gulab-jamun-national-sweet-of-pakistan-1.61208394|date=2 January 2019|work=[[Gulf News]]}}</ref> |[[File:Gulab Jaman.JPG|frameless|224x224px]] |Gulab jamun (also spelled gulaab jamun) is a milk-solid-based sweet and a type of mithai.It is made mainly from milk solids, traditionally from [[khoya]], which is milk reduced to the consistency of a soft dough. |- |[[رنگ|'''قومي رنگ''']] |'''[[سائو]] ۽ [[اڇو]]'''<ref name=":0" /> |[[File:Colours of Pakistan.png|frameless|224x224px]] | |- |'''[[ڪوٽ آف آرمز|قومي ڪوٽ آف آرمز]]''' |[[پاڪستان جي رياستي علامتون|'''ڪوٽ آف آرمز آف پاڪستان''']]<ref name=":0" /> |[[File:Arms of Pakistan.svg|frameless|260x260px]] | |- |'''[[آرڪائيوز|قومي آرڪائيوز]]''' |[[نيشنل آرڪائيوز آف پاڪستان|'''<small>نيشنل آرڪائيوز آف پاڪستان</small>''']]<ref name=":0" /> | |The National Archives of Pakistan is a body established by the Government of Pakistan for the purpose of preserving and making available public and private records which have bearings on the history, culture and heritage of Pakistan. |- |'''[[ڪتب خانو|قومي لائبريري]]''' |[[پاڪستان جي قومي لائبريري|'''<small>پاڪستان جي قومي لائبريري</small>''']]<ref name=":0" /> |[[File:National library of pakistan.jpg|frameless|224x224px]] |The National Library of Pakistan is the national and the research library located in the vicinity of the [[Islamabad]]. |- |'''<small>[[عجائب گھر|قومي عجائب گهر]]</small>''' |[[نيشنل ميوزيم آف پاڪستان|'''<small>نيشنل ميوزيم آف پاڪستان</small>''']] |[[File:National Museum of Pakistan, Karachi.jpg|frameless|224x224px]] |The National Museum of Pakistan is the national collection of history located in [[Karachi]]. |- |'''[[سنيما|قومي سنيما]]''' |[[پاڪستان جو سنيما|'''پاڪستان جو سنيما''']] <ref>{{Cite news|date=12 October 2021|title=Pakistani Cinema, Turks And The Absence Of Policy|work=[[The Friday Times]] (newspaper)|url=https://www.thefridaytimes.com/pakistani-cinema-turks-and-the-absence-of-policy/|access-date=13 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211012095640/https://www.thefridaytimes.com/pakistani-cinema-turks-and-the-absence-of-policy/|archive-date=12 October 2021|accessdate=6 December 2025|archivedate=12 October 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211012095640/https://www.thefridaytimes.com/pakistani-cinema-turks-and-the-absence-of-policy/}}</ref> |[[File:Pakistan film clapperboard.svg|center|frameless|128x128px]] |The Cinema of Pakistan <small>refers to the [[Film industry|filmmaking industry]] in [[Pakistan]]. Pakistan is home to several film studios centres, primarily located in its two largest cities - [[Karachi]] and [[Lahore]]. Pakistani cinema has played an important part in [[Pakistani culture]] and in recent years has begun flourishing again after years of decline, delivering entertainment to audiences in [[Pakistan]] and [[Overseas Pakistanis|expatriates]] abroad.</small> |} ==پڻ ڏسو== * [[اجرڪ]] * [[سنڌي ٽوپي]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:قومي علامتون]] [[زمرو:پاڪستاني ثقافت]] [[زمرو:پاڪستان جا اعزاز ۽ علامتون]] [[زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون]] rnyow6es6vzry9x3c5sjrxtgu0akxvx 0 87021 400032 344207 2026-07-31T23:53:08Z ~2026-42366-83 22630 400032 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=سنڌو درياهه جي ڊولفن<br>Indus river dolphin|image2_caption=Size compared to an average human|status=EN|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name=IUCN>{{cite iucn |title=''Platanista minor'' |name-list-style=amp |author=Braulik, G.T. |author2=Khan, U. |author3=Malik, M. |author4=Aisha, H. |year=2022 |article-number=e.T41757A243168232 |doi=10.2305/IUCN.UK.2022-1.RLTS.T41757A243168232.en |errata=2023 |access-date=4 March 2024}}</ref>|status2=CITES_A1|status2_system=CITES|status2_ref=<ref name=IUCN/>|image=National aquatic marine mammal of Pakistan.jpg|image2=Ganges and Indus river dolphin size.svg|genus=Platanista|species=minor|authority=[[Richard Owen|Owen]], 1853|range_map=SouthAsianRiverDolphin_distribution2019.png|range_map_caption=Ranges of the <span style="color:#0202fd;">Indus river dolphin</span> and <span style="color:#f2790e;">Ganges river dolphin</span>}} '''سنڌو درياهه جي ڊولفن''' (<small>Platanista minor</small>) پلئٽئنسٽا مائنر (<small>Platanistidae</small>) خاندان ۾ تازي پاڻيءَ جي ڊولفن جي هڪ قسم آهي. هي [[پاڪستان]] ۽ اتر اولهه [[ڀارت]] ۾ سنڌو درياءَ جي طاس جي علائقن جي مقامي آهي. هي ڊولفن پهرين دريافت ٿيل سائڊ سوئمنگ سامونڊي مئمل (<small>Cetacean</small>) آهي. پاڪستان ۾، اها [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] ۾ ٿئي ٿي، جيڪي پنجن ننڍين ذيلي آبادين ۾ ورهايل آهي جيڪيون آبپاشي بئراجن سان الڳ ٿيل آهن. ڀارت ۾، هڪ تمام ننڍڙي الڳ ٿيل آبادي جيڪا ختم ٿيڻ جي تمام گهڻي خطري ۾ آهي، [[بياس ندي|بياس نديءَ]] ۾ رهي ٿي. 1970ع جي ڏهاڪي کان سال 1998ع تائين، [[انڌي ٻلهڻ|گنگا درياءَ جي ڊولفن]] (<small>Platanista gangetica</small>) ۽ سنڌو جي ڊولفن کي الڳ الڳ جنس سمجهيو ويندو هو؛ جڏهن ته، سال 1998ع ۾، انهن جي درجه بندي کي ٻن الڳ الڳ جنسن کان ڏکڻ ايشيائي دريائن جي ڊولفن جي ذيلي جنسن ۾ تبديل ڪيو ويو. جڏهن ته، وڌيڪ تازا مطالعا انهن کي الڳ جنس هجڻ جا حمايت ڪن ٿا. ان کي پاڪستان جو قومي ٿڻائتو سامونڊي جانور (cetacean) ۽ [[پنجاب، ڀارت]] جي رياستي آبي جانور جي طور تي درج ڪيو ويو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} {{DEFAULTSORT:Indus River dolphin}} [[زمرو:ڊولفن]] [[زمرو:دريائي مماليا]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيائي دريائي ڊولفن]] [[زمرو:پاڪستان جا دريائي مماليا]] [[زمرو:پاڪستان جون قومي علامتون]] [[زمرو:پاڪستان جا دريائي جانور]] [[زمرو:1853ع ۾ بيان ڪيل ٿڻائتا جانور]] [[زمرو: رچرڊ اوون پاران ٽيڪسا جو نالو ڏنو ويو]] fqzdbe3g97q3wmexofn5qnibj8im8n8 0 90545 399984 357199 2026-07-31T14:59:42Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 399984 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڪونڊاگائون | native_name = | native_name_lang = هلبي | other_name = | settlement_type = شهر | image_skyline = [[file:Image of kondagaon city in December 2019.jpg|250px]] | image_alt = | image_caption = ڪونڊاگائون شهر، 2019ع | nickname = (1) دستڪاري شهر (2) ڪونڊانر | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Chhattisgarh#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|19.6|N|81.67|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = ڀارت | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ علائقا|رياست]] | subdivision_name1 = [[ڇتيس ڳڙھ]] | subdivision_type2 = [[ڀارت جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = ڪونڊاگائون | established_title = <!-- قائم -->2012 | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = ميونسپلٽي | unit_pref = ميٽرڪ | area_footnotes = | area_rank = [[بستار ڊويزن|بستار ڊويزن]] ۾ ٽيون | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 593 | population_total = 40921 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = بستاريا | population_footnotes = | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | demographics1_info1 = [[هندي ٻولي|هندي]]، [[ڇتيسڳڙھي ٻولي|ڇتيسڳڙھي]]<ref>{{Cite web |url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/12800/1/the_chhattisgarh_official_language_act%2c_1957_no._5_of_1958%2c_date_24.01.1958.pdf |title=The Chhattisgarh Official Language (Amendment) Act, 2007 |publisher=indiacode.nic.in |year=2008 |access-date=25 December 2022 |archive-date=25 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221225172224/https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/12800/1/the_chhattisgarh_official_language_act,_1957_no._5_of_1958,_date_24.01.1958.pdf |url-status=live }}</ref> | timezone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل اِنڊيڪس نمبر|پِن]] | postal_code = 494226 (ڪونڊاگائون)<ref>[https://indiapincodes.net/Chhattisgarh/Kondagaon/ Kondagaon]</ref> | registration_plate = سي جي-27 | website =http://kondagaon.gov.in/ }} '''ڪونڊاگائون''' هڪ [[ميونسپلٽي]] آهي، جيڪا جگدلپور شهر کان لڳ ڀڳ 70 ڪلوميٽر پري واقع آهي، ۽ [[ڪونڊاگائون ضلعو]] جو هيڊڪوارٽر پڻ آهي. هي شهر [[ڇتيس ڳڙھ]] (ڀارت) جي رياست ۾ واقع آهي. ڪونڊاگائون کي [[بستار ڊويزن|بستار ڊويزن]] جو ٽيون وڏو شهر پڻ چيو وڃي ٿو. 24 جنوري 2012ع تي ڪونڊاگائون کي [[بستار ضلعو|بستار ضلعي]] کان جدا ڪري [[ڇتيسڳڙھ]] رياست جو 27هون ضلعو قائم ڪيو ويو. شهر خاص طور پنهنجي بيل ميٽل (گهنٽي ڌاتو) دستڪاريءَ لاءِ مشهور آهي<ref>{{Cite web |title=Bell Metal Crafts {{!}} #TakeKeralaHome {{!}} Kerala 365 {{!}} Kerala Tourism |url=https://www.keralatourism.org/campaigns/kerala365/bell-metal-crafts |access-date=2026-01-22 |website=Kerala Tourism Kerala 365 |language=en}}</ref>، جنهن ۾ ٽِن ۽ ٽامي جو هڪ منفرد ميل استعمال ٿيندو آهي، ۽ بستار جي قبيلن سان لاڳاپيل ٻين مقامي هنرَن لاءِ پڻ. ڇتيسڳڙھ ۾ هن کي "شلپ شھر" (يعني دستڪاري شهر) به چيو وڃي ٿو، ڇو ته هتي مقامي دستڪاريءَ جا ڪيترائي قسم پيدا ٿين ٿا. ايم ايل اي ـ مس لتا اُسندي (بي جي پي) ڪليڪٽر ـ مسٽر ڪنال (آءِ اي ايس) دوداوت<ref>{{Cite web | title=जिला कोंडागाँव - छत्तीसगढ़ शासन {{!}} पारंपरिक शिल्प की उत्पत्ति {{!}} India | url=http://kondagaon.gov.in | access-date=2025-11-24 | website=kondagaon.gov.in}}</ref> ايس پي ـ واءِ اڪشي ڪمار (آءِ پي ايس) سي اي او ـ نوپور راشي پنا (آءِ اي ايس) ==پسمنظر== ڪونڊاگائون {{Coord|19.6|N|81.67|E|}} تي واقع آهي.<ref>{{Citation |title=Falling Rain Genomics, Inc - Kondagaon |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/37/Kondagaon.html |access-date=2026-02-20 |archive-date=2023-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230929180825/http://www.fallingrain.com/world/IN/37/Kondagaon.html |url-status=dead }}</ref> هتي سراسري اوچائي 593&nbsp;ميٽر (1945&nbsp;فوٽ) آهي. {{As of|2011}} ڀارت جي [[مردم شماري]] موجب،<ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archivedate=2004-06-16|title= Census of India 2011: Data from the 2011 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|accessdate=2008-11-01|publisher= Census Commission of India}}</ref> ڪونڊاگائون جي آبادي 40,921 هئي. مرد آبادي 50% ۽ عورتون 50% آهن. ڪونڊاگائون ۾ سراسري خواندگيءَ جي شرح 64% آهي، جيڪا قومي سراسري 59.5% کان وڌيڪ ڄاڻائي وئي آهي: مردن جي خواندگي 73% ۽ عورتن جي خواندگي 55% آهي. ڪونڊاگائون ۾ 14% آبادي 6 سالن کان گهٽ عمر جي آهي. ڪونڊاگائون اين ايڇ 30 شاهراهه تي واقع آهي، ۽ [[رائيپور]] يا [[جگدلپور]] مان پهچي سگهجي ٿو. رائيپور ۽ جگدلپور کان ڪونڊاگائون لاءِ اڪثر بس خدمتون موجود آهن. ويجهو ريلوي اسٽيشن جگدلپور آهي. سرڪاري ڪاليج ڪيمپس ڀرسان ميدان ۾ عارضي هيليڪاپٽر پٽي به تيار ڪئي وئي هئي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن استعمال ٿيندي آهي. هي شهر "کاڌي جي شوقينن" بابت پڻ مشهور ٻڌايو ويو آهي،{{clarify|date=December 2024}} ڇاڪاڻ ته هتي ڀارت جي ڏکڻ ۽ اتر سميت مختلف علائقن مان لڏ پلاڻ ڪري آيل ماڻهو ۽ آبادڪار رهندا آهن. لالا هوٽل شهر جو سڀ کان پراڻو هوٽل ڄاڻايو ويو آهي، جيڪو آزاديءَ کان پوءِ واري دور کان هلندو اچي ٿو، جڏهن ڪونڊاگائون تمام ننڍو شهر هو. ڪونڊاگائون نارنگي ندي جي ڪپ تي واقع آهي. ==صنعتون== ===هنر ۽ دستڪاري=== شهر ۽ ويجهن ڳوٺن ۾ گهڻا ڪاريگر بيل ميٽل دستڪاري ڪن ٿا، جيڪا تقريبن ناپيد ٿيندڙ موم سان مجسما سازيءَ (واڪس اسڪلپٽنگ) جي هنر جي هڪ صورت ڄاڻائي وئي آهي. بيل ميٽل هنر جا مشهور ڪاريگر مرحوم ڊاڪٽر جئديو بگھيل (قومي انعام يافته)، سشيل ساخوُجا، سکچند، ۽ سريش باغمري بيان ڪيا ويا آهن. حڪومت هنن هنرَن ۽ ڪاريگرن کي وڌائڻ لاءِ مختلف اسڪيمون ۽ پاليسيون ڏئي ٿي، جن ۾ چونڊيل ڪجهه ٻي يا ٽين نسل جي ڪاريگرن کي قومي انسٽيٽيوٽ آف ڊزائين ۾ تربيت لاءِ اسپانسر ڪرڻ به شامل آهي، جيئن اهي نون رجحانن کان واقف رهن ۽ سندن هنر جي دائري کي وڌائي سگهجي. ===ڪاٺ=== ڪونڊاگائون ڪاٺ جي ملن لاءِ پڻ مشهور آهي، ڇو ته هي ڊويزن ڀارتي ذيلي براعظم جي وڏن ٻيلا ڊويزنن مان هڪ جي ميزباني ڪري ٿي. ==سياحت== شهر (ڪونڊاگائون) جي اوڀرئين ٻاهرئين پاسي ٻه ننڍا ٽڪرا (هيلڪس) آهن، جن کي ٻيلو کاتي سياحتي پارڪ طور نئين سر ترتيب ڏنو آهي. هن پارڪ ۾ بستار علائقي جا عام جهنگلي جانور ۽ پکين کي منتقل ڪري رکڻ جو ذڪر آهي. ٽڪريءَ جو وڏو حصو تفريحي علائقي ۾ بدلائي ڇڏيو ويو آهي. شهر جي ڏکڻ پاسي ناريل ترقياتي بورڊ هڪ مرڪزي حڪومتي ناريل ترقياتي فارم طور موجود آهي، جيڪو ڪيترن ايڪڙن تي ناريل ۽ ٻين پوکين تي پکڙيل آهي. ضلعي جي ڪيشڪل بلاڪ ۾ هڪ درجن کان وڌيڪ آبشارَ ۽ ڪجهه غارون بيان ڪيون ويون آهن. ڄاڻايل آبشارن، غارن، وادين ۽ آثارِقديمه جا هنڌ هن ريت آهن: ==آبشار== * ڪاتُلڪاسا آبشار، هونهيد [[File:Honhed WF.jpg|thumb|هونهيد آبشار]] * بِجڪُدُم آبشار، اوپر-مُرويند * اُمراده آبشار * لِنگ-دارها آبشار * اَمادَرها-1 آبشار * اَمادَرها-2 آبشار * هنکهي-ڪُدُم آبشار [[File:Hankhi kudum WF.jpg|thumb|هنکهي ڪُدُم آبشار]] * گهُمُر آبشار * ڪُدارواهي آبشار [[File:Kudarwahi WF.jpg|thumb|ڪُدارواهي آبشار]] * اوپربيدي آبشار * مِردي آبشار * مُتي-کَڊڪا آبشار * چيربيدا آبشار ==غارون== * الور غار * بِجڪُدُم غار * ڪَٿّن-گُنڊي غار * ستنام هاٿي پهاڙ ==وادين== * ڪيشڪل وادي ==آثارِقديمه جا هنڌ== * گوبرهين * ڳڙھ-ڌنورا * امراؤتي * منجهنگڙھ [[File:Mirde WF.jpg|thumb|مِردي آبشار]] ===ميگاليٿڪ هنڌ=== هيٺين هنڌن تي پٿرن جون تصويرون (راڪ پينٽنگس) ملڻ جو ذڪر آهي: * اُمراده * هاتا پٿرا * لِنگو-ڌارا آبشار ==حوالا== {{Reflist|2}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[https://www.youtube.com/watch?v=ffg07yxr_Vs Metal art of Bastar video] *[https://explore-chhattisgarh.blogspot.com/2011/02/metal-art-in-bastar.html Metal art of Bastar photos] {{بستار ضلعو}} [[زمرو:ڪونڊاگائون ضلعي جا شهر ۽ ڳوٺ]] iob5udedwdz2gj3kcw2t5movtf2gp7x 0 101065 399938 399922 2026-07-31T12:25:41Z Ibne maryam 17680 /* تعريف */ 399938 wikitext text/x-wiki {{Other uses|ايجاد|جدت}} [[File:Edison_and_phonograph_edit2.jpg|thumb|1870ع جي ڏهاڪي جي آخر ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] فونو گراف سان گڏ؛ ايڊيسن تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ تخليقي موجدن مان هڪ هو، جنهن جي نالي تي 1,093 آمريڪي پيٽنٽ آهن.]] '''جدت''' (Innovation) خيالن جو عملي نفاذ آهي جنهن جي نتيجي ۾ [[مال|سامان]] يا [[خدمتون|خدمتن]] جي تخليق يا بهتري ٿيندي آهي.<ref>{{Cite book |last=Schumpeter, Joseph A. |title=The theory of economic development: an inquiry into profits, capital, credit, interest, and the business cycle |publisher=Transaction Publishers |others=Opie, Redvers,, Elliott, John E. |year=1983 |isbn=0-87855-698-2 |location=New Brunswick, New Jersey |oclc=8493721}}</ref> معياري <small>ISO 56000:2020</small> ۾ ISO TC 279 جدت کي "هڪ نئين يا تبديل ٿيل وجود، [[ملهہ (معاشيات)|قدر]] کي محسوس ڪرڻ يا ٻيهر ورهائڻ" جي طور تي بيان ڪري ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=2020|quote=29 January 2021|archivedate=17 June 2016}}</ref> ٻين جون مختلف تعريفون آهن؛ تعريفن ۾ هڪ عام شي نونتا، بهتري ۽ خيالن يا ٽيڪنالاجي جي پکيڙ تي ڌيان ڏيڻ آهي (ڏسو: جدت جو ڦهلاءُ). ايجادون اڪثر ڪري وڌيڪ اثرائتي شين، [[ٽيڪنالاجي]]، آرٽ ورڪ، [[خدمتون|خدمتن]]<ref> {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=PH1ovQEACAAJ |title=The Future of the New: Artistic Innovation in Times of Social Acceleration |date=2018 |publisher=Valiz |isbn=978-94-92095-58-9 |editor-last=Lijster |editor-first=Thijs |series=Arts in society |access-date=10 September 2020}} </ref> يا ڪاروباري ماڊلز جي ترقي ذريعي ٿيندي آهي جيڪي ان جا تخليق ڪار [[منڊي (اقتصاديات)|مارڪيٽن]]، [[حڪومت|حڪومتن]] ۽ [[سماج]] لاءِ دستياب ڪندا آهن. جدت ''[[ايجاد]]'' سان لاڳاپيل آهي، پر ان سان ملندڙ جلندڙ ناهي:<ref>{{حوالو ويب|date=2 April 2012|quote=27 May 2016|archivedate=9 May 2022}}</ref> جدت هڪ ايجاد جي عملي نفاذ (نئين/بهتر صلاحيت) کي شامل ڪرڻ لاءِ وڌيڪ مناسب آهي ته جيئن مارڪيٽ يا سماج ۾ هڪ بامعني اثر پيدا ڪري سگهجي.<ref>{{Citation|title=What's the Difference Between Invention and Innovation?|date=10 September 2015|quote=28 March 2026|archive-url=9 May 2022}}</ref> سڀني جدتن کي نئين ايجاد جي ضرورت ناهي.<ref> {{Cite book |last=Schumpeter |first=Joseph Alois |title=Business Cycles |date=1939 |volume=1 |page=84 |quote=Innovation is possible without anything we should identify as invention, and invention does not necessarily induce innovation. |author-link=Joseph Schumpeter}} </ref> تڪنيڪي جدت اڪثر ڪري [[انجنيئرنگ]] جي عمل (<small>process</small>) ذريعي ظاهر ٿيندي آهي جڏهن حل ٿيندڙ مسئلو ٽيڪنيڪل يا سائنسي نوعيت جو هوندو آهي. ==تعريف== جدت بابت موجود ادب جي جائزي مان مختلف تعريفون سامهون آيون آهن. 2009ع ۾، باريگهه ۽ سندس ساٿين مختلف سائنسي مقالن ۾ تقريباً 60 تعريفون ڳولي لڌيون، جڏهن ته 2014ع جي هڪ جائزي ۾ 40 کان وڌيڪ تعريفون سامهون آيون.<ref name="Henry2013">{{cite journal |last1=Edison |first1=Henry |last2=bin Ali |first2=Nauman |last3=Torkar |first3=Richard |title=Towards innovation measurement in the software industry |journal=Journal of Systems and Software |date=May 2013 |volume=86 |issue=5 |pages=1390–1407 |doi=10.1016/j.jss.2013.01.013 |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:bth-5690 }}</ref> پنهنجي جائزي جي بنياد تي، باريگهه ۽ سندس ساٿين هڪ گهڻ-رخي (multidisciplinary) تعريف تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ هيٺين نتيجي تي پهتا:<blockquote>"جدت هڪ اهڙو گهڻ-مرحلي وارو عمل آهي جنهن ذريعي تنظيمون خيالن کي نين يا بهتر بڻايل شين، خدمتن يا عملن ۾ تبديل ڪنديون آهن، ته جيئن اهي پنهنجي مارڪيٽ ۾ اڳتي وڌي سگهن، مقابلو ڪري سگهن ۽ ڪاميابيءَ سان پاڻ کي منفرد ثابت ڪري سگهن."<ref>{{cite journal |last1=Baregheh |first1=Anahita |last2=Rowley |first2=Jennifer |last3=Sambrook |first3=Sally |title=Towards a multidisciplinary definition of innovation |journal=Management Decision |date=4 September 2009 |volume=47 |issue=8 |pages=1323–1339 |doi=10.1108/00251740910984578 }}</ref></blockquote> سافٽ ويئر انڊسٽري ۾ جدت بابت ڪيل هڪ مطالعي ۾، ڪراسن ۽ اپايدن پاران ڏنل تعريف کي سڀ کان مڪمل سمجهيو ويو. ڪراسن ۽ اپايدن اها تعريف "آرگنائيزيشن فار اڪنامڪ ڪوآپريشن اينڊ ڊولپمينٽ" (OECD) جي "اوسلو مينوئل" (Oslo Manual) ۾ ڏنل وصف جي بنياد تي تيار ڪئي هئي: <ref name="Henry2013" /> {{blockquote|جدت معاشي ۽ سماجي شعبن ۾ قدر وڌائيندڙ (value-added) نئين شيءِ يا خيال جي پيداوار يا اپنائڻ، ان کي سمجهي جذب ڪرڻ ۽ ان مان فائدو حاصل ڪرڻ جو نالو آهي؛ ان ۾ شين، خدمتن ۽ مارڪيٽن جي تجديد ۽ توسيع، پيداوار جي نون طريقن جي ترقي، ۽ انتظامي نظامن جو قيام شامل آهي. اها هڪ عمل ۽ نتيجو، ٻئي آهي.}} آمريڪي سماجياتي ماهر ايوريٽ روگرز (Everett Rogers) ان جي تعريف هن ريت بيان ڪئي: <blockquote>"هڪ اهڙو خيال، عمل يا شيءِ جنهن کي ڪنهن فرد يا اپنائڻ واري ٻئي ڪنهن يونٽ پاران نئين طور تي محسوس يا تسليم ڪيو وڃي"<ref>{{Cite book|last=Rogers, Everett M.|title=Diffusion of innovations|date=2003|publisher=Free Press|isbn=0-7432-2209-1|edition=5th|location=New York|oclc=52030797}}{{page needed|date=April 2026}}</ref></blockquote> ايلن آلٽشولر (<small>Alan Altshuler</small>) ۽ رابرٽ ڊي. بين (<small>Robert D. Behn</small>) جي مطابق، جدت ۾ بنيادي ايجاد ۽ تخليقي استعمال شامل آهن. اهي ليکڪ جدت جي وصف نون خيالن، شين، خدمتن ۽ عملن جي تخليق، قبوليت ۽ عملي جامو پهرائڻ (يا حقيقت جو روپ ڏيڻ) طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{Cite book|title=Innovation in American Government: Challenges, Opportunities, and Dilemmas|publisher=Brookings Inst Pr|isbn=978-0-8157-0358-7|date=1 June 1997|url-access=registration|url=https://archive.org/details/innovationinamer0000unse}}{{page needed|date=April 2026}}</ref> جدت جا ٻه اهم پهلو آهن: نئين هجڻ جي سطح (يعني ڇا اها جدت ڪمپنيءَ لاءِ نئين آهي، مارڪيٽ لاءِ نئين آهي، صنعت لاءِ نئين آهي، يا دنيا لاءِ نئين آهي) ۽ جدت جو قسم (يعني ڇا اها عمل جي جدت آهي يا پيداوار-خدمت واري نظام جي جدت). <ref name="Henry2013" /> تنظيمي تحقيق ڪندڙن جدت کي تخليقيت (creativity) کان الڳ قرار ڏنو آهي ۽ انهن ٻنهي لاڳاپيل تصورن جي جديد وصف بيان ڪئي آهي: {{blockquote|ڪم جي جڳهه تي تخليقيت (Workplace creativity) جو تعلق انهن ذهني ۽ رويي وارن عملن سان آهي جيڪي نوان خيال پيدا ڪرڻ جي ڪوشش دوران استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪم جي جڳهه تي جدت (Workplace innovation) جو تعلق انهن عملن سان آهي جيڪي نون خيالن کي عملي جامو پهرائڻ جي ڪوشش دوران استعمال ڪيا ويندا آهن. خاص طور تي، جدت (Innovation) ۾ مسئلن يا موقعن جي نشاندهي، تنظيمي ضرورتن سان لاڳاپيل نون خيالن جي تعارف، اپنائڻ يا انهن ۾ تبديلي آڻڻ، انهن خيالن جي واڌاري ۽ انهن جي عملي نفاذ جو ميلاپ شامل هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=David J. |last2=Lee |first2=Allan |last3=Tian |first3=Amy Wei |last4=Newman |first4=Alex |last5=Legood |first5=Alison |title=Leadership, creativity, and innovation: A critical review and practical recommendations |journal=The Leadership Quarterly |date=October 2018 |volume=29 |issue=5 |pages=549–569 |doi=10.1016/j.leaqua.2018.03.001 |hdl=10871/32289 |hdl-access=free }}</ref>}} پيٽر ڊروڪر لکيو آهي: {{blockquote|جدت، ڪاروباري سرگرميءَ (entrepreneurship) جو هڪ خاص عمل آهي؛ پوءِ اهو ڪاروبار اڳ ۾ ئي موجود هجي، ڪو عوامي خدمت وارو ادارو هجي، يا وري ڪنهن فرد پاران گهر جي باورچی خانه ۾ شروع ڪيل ڪو نئون ڪم هجي. اهو ئي اهو ذريعو آهي جنهن ذريعي ڪاروباري شخص يا ته دولت پيدا ڪندڙ نوان وسيلا تخليق ڪري ٿو، يا وري موجود وسيلن ۾ دولت پيدا ڪرڻ جي وڌيڪ صلاحيت پيدا ڪري ٿو.<ref name="Drucker">{{cite journal |title=The Discipline of Innovation |journal=[[Harvard Business Review]] |url= http://hbr.org/2002/08/the-discipline-of-innovation/ar/1 |date=August 2002 |access-date=13 October 2013|last1=Drucker |first1=Peter F. }}</ref>}} === تخليقيت ۽ جدت === In general, innovation is distinguished from [[creativity]] by its emphasis on the implementation of creative ideas in an economic setting. [[Teresa Amabile|Amabile]] and Pratt in 2016, drawing on the literature, distinguish between creativity ("the production of novel and useful ideas by an individual or small group of individuals working together") and innovation ("the successful implementation of creative ideas within an organization").<ref>{{cite journal |last1=Amabile |first1=Teresa M. |last2=Pratt |first2=Michael G. |title=The dynamic componential model of creativity and innovation in organizations: Making progress, making meaning |journal=Research in Organizational Behavior |year=2016 |volume=36 |pages=157–183 |doi=10.1016/j.riob.2016.10.001 }}</ref> ===معيشت ۽ جدت=== <small>1957</small>ع ۾، اقتصاديات جي ماهر رابرٽ سولوف (<small>Robert Solow</small>) اهو ثابت ڪيو ته معاشي واڌ ويجهه جا ٻه جزا هوندا آهن. پهرين حصي جو تعلق پيداوار ۾ واڌ سان هو، جنهن ۾ اجرتي مزدور ۽ سرمايو (<small>capital</small>) شامل آهن. ٻيو حصو پيداواري صلاحيت (<small>productivity</small>) تي ٻڌل آهي. ان وقت کان وٺي، معاشي تاريخ دانن جدت جي عمل کي پاڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، بجاءِ ان جي ته صرف اهو فرض ڪيو وڃي ته ٽيڪنالاجي ايجادون ۽ ٽيڪنالاجي ترقي ئي پيداواري صلاحيت ۾ واڌ جو سبب بڻجن ٿيون.<ref>{{cite book | author1=Leonard Dudley |title=Mothers of Innovation: How Expanding Social Networks Gave Birth to the Industrial Revolution |publisher= Cambridge Scholars Publishing |year=2012 |page=4 |isbn=9781443843126 }}</ref> جدت جو تصور ٻي عالمي جنگ کان پوءِ اڀريو، جنهن ۾ گهڻو ڪري جوزف شومپيٽر (<small>Joseph Schumpeter، 1883–1950</small>) جي ڪم جو وڏو هٿ هو؛ هن جدت جي عملن جي معاشي اثرن کي "تخليقي تباهي" (<small>Creative destruction</small>) قرار ڏنو هو.<ref>{{cite journal |last1=Papaioannou |first1=Theo |title=Innovation, value-neutrality and the question of politics: unmasking the rhetorical and ideological abuse of evolutionary theory |journal=Journal of Responsible Innovation |date=3 May 2020 |volume=7 |issue=2 |pages=238–255 |doi=10.1080/23299460.2019.1605484 }}</ref> اڄ، نيو-شومپيٽرين (<small>neo-Schumpeterian</small>) اسڪالر جدت کي غيرجانبدار يا غير سياسي عمل طور نه ٿا ڏسن. <ref>{{cite book |last1=Jasanoff |first1=Sheila |author-link=Sheila Jasanoff |last2=Kim |first2=Sang-Hyun |title=Dreamscapes of Modernity |date=2015 |doi=10.7208/chicago/9780226276663.001.0001 |isbn=978-0-226-27652-6 }}</ref> بلڪه، جدت کي سماجي طور تي جوڙيل عملن طور ڏسي سگهجي ٿو. تنهن ڪري، ان جو تصور ان سياسي ۽ سماجي پس منظر تي منحصر آهي جنهن ۾ جدت رونما ٿي رهي آهي. شينن والش جي مطابق، "اڄ جدت کي ’سرمائي جي ماتحت جدت (<small>innovation under capital</small>) طور بهترين انداز ۾ سمجهي سگهجي ٿو". <ref name=":5">{{cite journal |last1=Walsh |first1=Shannon |title=Marx, subsumption and the critique of innovation |journal=Organization |date=March 2023 |volume=30 |issue=2 |pages=345–360 |doi=10.1177/13505084211015377 }}</ref> ان جو مطلب اهو آهي ته جدت جو موجوده غالب مقصد سرمائي جي قدر ۾ واڌ (<small>capital valorisation</small>) ۽ منافعي کي وڌ کان وڌ ڪرڻ آهي. ان جون مثالون هي آهن: ڄاڻ تي قبضو (مثال طور، پيٽنٽ ذريعي)، "منصوبابندي تحت پراڻو يا ناڪاره بڻائڻ" (<small>Planned</small> <small>obsolescence</small>) جو وسيع رواج (جنهن ۾ ڊزائن جي ڪري مرمت نه ٿيڻ جهڙا عنصر شامل آهن) ۽ "جيونز پيراڊاڪس" (<small>Jevons paradox</small>)؛ هي نظريو ماحولياتي ڪارڪردگي (<small>eco-efficiency</small>) جي منفي نتيجن کي بيان ڪري ٿو، جتي توانائي گهٽائڻ وارا اثر اهڙن عملن کي جنم ڏين ٿا جن جي نتيجي ۾ توانائي جو استعمال وڌي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Steffen |last2=Pohl |first2=Johanna |last3=Santarius |first3=Tilman |title=Digitalization and energy consumption. Does ICT reduce energy demand? |journal=Ecological Economics |date=October 2020 |volume=176 |article-number=106760 |doi=10.1016/j.ecolecon.2020.106760 |bibcode=2020EcoEc.17606760L }}</ref> <small>2018</small>ع ۾ "مارڪيٽنگ سائنس" (<small>Marketing Science</small>) جرنل ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته 19هين ۽ 20هين صديءَ دوران جاچيل 73 سيڪڙو جدتون معاشي بلبلن (<small>economic bubbles</small>) سان لاڳاپيل هيون. ان مطالعي مان اهو پڻ معلوم ٿيو ته انهن بلبلن جي وسعت جو سڌو تعلق ان ڳالهه سان هو ته جدتون ڪيتريون بنيادي (<small>radical</small>) ۽ عوامي سطح تي نمايان هيون ۽ ڇا انهن اڻ سڌي طرح نيٽ ورڪ جا اثر (<small>network effects</small>) پيدا ڪيا هئا.<ref>{{cite journal|last1=Sorescu|first1=Alina|last2=Sorescu|first2=Sorin M.|last3=Armstrong|first3=Will J.|last4=Devoldere|first4=Bart|year=2018|title=Two Centuries of Innovations and Stock Market Bubbles|journal=[[Marketing Science (journal)|Marketing Science]]|volume=37|issue=4|pp=507–529|doi=10.1287/mksc.2018.1095}}</ref> ==قسمون== جدت جي قسمن جي وضاحت لاءِ ڪيترائي فريم ورڪ تجويز ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite news|last=Blank|first=Steve|date=1 February 2019|title=McKinsey's Three Horizons Model Defined Innovation for Years. Here's Why It No Longer Applies.|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2019/02/mckinseys-three-horizons-model-defined-innovation-for-years-heres-why-it-no-longer-applies|access-date=16 August 2020|issn=0017-8012}}</ref><ref>{{Cite news|last=Satell|first=Greg|date=21 June 2017|title=The 4 Types of Innovation and the Problems They Solve|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2017/06/the-4-types-of-innovation-and-the-problems-they-solve|access-date=16 August 2020|issn=0017-8012}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Edwards-Schachter |first1=Mónica |title=The nature and variety of innovation |journal=International Journal of Innovation Studies |date=2018 |volume=2 |issue=2 |pages=65–79 |doi=10.1016/j.ijis.2018.08.004 |doi-access=free}}</ref> === پائيدار بمقابله خلل پيدا ڪندڙ جدت === [[File:L-Hochrad.png|thumb|upright=1.5|1880 جي هڪ پيني-فارٿنگ سائيڪل (کاٻي) ۽ هڪ 1886 جي هڪ روور حفاظتي سائيڪل.]]ڪليٽن ڪرسٽنسن پاران تجويز ڪيل هڪ فريمورڪ پائيدار ۽ خلل پيدا ڪندڙ جدت جي وچ ۾ فرق پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|last1=Bower|first1=Joseph L.|last2=Christensen|first2=Clayton M.|date=1 January 1995|title=Disruptive Technologies: Catching the Wave|work=Harvard Business Review|issue=January–February 1995|url=https://hbr.org/1995/01/disruptive-technologies-catching-the-wave|access-date=16 August 2020|issn=0017-8012|archive-date=3 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103003248/https://hbr.org/1995/01/disruptive-technologies-catching-the-wave|url-status=live}}</ref> پائيدار جدت موجوده گراهڪن جي سڃاتل ضرورتن جي بنياد تي هڪ پراڊڪٽ يا سروس جي بهتري آهي (مثال طور تيز مائڪرو پروسيسر، فليٽ اسڪرين ٽيليويزن)، ان جي ابتڙ خلل پيدا ڪندڙ جدت هڪ عمل کي ظاهر ڪري ٿي جنهن ذريعي هڪ نئين پراڊڪٽ يا سروس هڪ نئين مارڪيٽ ٺاهي ٿي (مثال طور ٽرانزسٽر ريڊيو، مفت ڪراؤڊ سورس انسائيڪلوپيڊيا، وغيره)، آخرڪار قائم ٿيل مقابلي ڪندڙن کي هٽائي ٿي.<ref>{{Cite news|last1=Christensen|first1=Clayton M.|last2=Raynor|first2=Michael E.|last3=McDonald|first3=Rory|date=1 December 2015|title=What Is Disruptive Innovation?|work=Harvard Business Review|issue=December 2015|url=https://hbr.org/2015/12/what-is-disruptive-innovation|access-date=16 August 2020|issn=0017-8012|archive-date=13 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113083731/https://hbr.org/2015/12/what-is-disruptive-innovation|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Disruptive Innovations|url=https://www.christenseninstitute.org/disruptive-innovations/|access-date=16 August 2020|publisher=Christensen Institute|language=en-US}}</ref> ڪرسٽينسن جي مطابق، خلل پيدا ڪندڙ جدت ڪاروبار ۾ ڊگهي مدت جي ڪاميابي لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite journal|author1=Christensen, Clayton |author2=Overdorf, Michael|year=2000|title=Meeting the Challenge of Disruptive Change|url=https://hbr.org/2000/03/meeting-the-challenge-of-disruptive-change|journal=Harvard Business Review}}</ref> خلل پيدا ڪندڙ جدت اڪثر ڪري خلل پيدا ڪندڙ ٽيڪنالاجي ذريعي فعال ٿيندي آهي. مارڪو ايانسٽي ۽ ڪريم آر. لاکاني بنيادي ٽيڪنالاجي کي ڊگهي مدت ۾ عالمي ٽيڪنالاجي سسٽم لاءِ نوان بنياد ٺاهڻ جي صلاحيت جي طور تي بيان ڪن ٿا. بنيادي ٽيڪنالاجي ڪاروباري آپريٽنگ ماڊلز کي تبديل ڪرڻ جو رجحان رکي ٿي جيئن مڪمل طور تي نوان ڪاروباري ماڊل ڪيترن ئي سالن کان اڀرن ٿا، جدت جي بتدريج ۽ مسلسل اپنائڻ سان ٽيڪنالاجي ۽ ادارتي تبديلي جي لهرن ڏانهن وٺي ويندا آهن جيڪي وڌيڪ سست رفتاري سان رفتار حاصل ڪندا آهن. پيڪٽ-سوئچڊ ڪميونيڪيشن پروٽوڪول TCP/IP جي آمد (اصل ۾ 1972 ۾ متعارف ڪرايو ويو هو ته جيئن آمريڪا جي دفاع واري کاتي جي اليڪٽرانڪ ڪميونيڪيشن لاءِ هڪ واحد استعمال جي ڪيس کي سپورٽ ڪري سگهجي. اي ميل) ۽ جيڪو صرف 1990 جي وچ ۾ (ورلڊ وائڊ ويب جي آمد سان) وڏي پيماني تي اپنائڻ حاصل ڪيو هڪ بنيادي ٽيڪنالاجي آهي.<ref name="hbr201701">{{cite news |last1=Iansiti |first1=Marco |last2=Lakhani |first2=Karim R. |url=https://hbr.org/2017/01/the-truth-about-blockchain |title=The Truth About Blockchain |work=[[Harvard Business Review]] |publisher=[[Harvard University]] |date=January 2017 |access-date=17 January 2017 |quote=a foundational technology: It has the potential to create new foundations for our economic and social systems. |archive-date=18 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118052537/https://hbr.org/2017/01/the-truth-about-blockchain |url-status=live }}</ref> === جدت ماڊل جا چار قسم === هينڊرسن ۽ ڪلارڪ پاران هڪ ٻيو فريم ورڪ تجويز ڪيو ويو هو. اهي جدت کي چئن قسمن ۾ ورهائيندا آهن؛<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Henderson|first1=Rebecca M.|last2=Clark|first2=Kim B.|date=March 1990|title=Architectural Innovation: The Reconfiguration of Existing Product Technologies and the Failure of Established Firms|journal=Administrative Science Quarterly|volume=35|issue=1|page=9|doi=10.2307/2393549|jstor=2393549 |url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:37971074 }}</ref> * بنيادي جدت: "هڪ نئون غالب ڊيزائن قائم ڪري ٿي ۽ تنهن ڪري، بنيادي ڊيزائن تصورن جو هڪ نئون سيٽ اجزاء ۾ شامل آهي جيڪي هڪ نئين فن تعمير ۾ گڏجي ڳنڍيل آهن." * وڌندڙ جدت: "هڪ قائم ٿيل ڊيزائن کي بهتر ۽ وڌايي ٿي. بهتري انفرادي اجزاء ۾ ٿيندي آهي، پر بنيادي ڊيزائن تصورات ۽ انهن جي وچ ۾ لنڪ، ساڳيا رهندا آهن." * تعميراتي جدت (Architectural innovation): "اها جدت جيڪا صرف انهن (بنيادي ڊزائن جي تصورن) جي وچ ۾ لاڳاپن کي تبديل ڪري ٿي." * ماڊيولر جدت (Modular Innovation): "اها جدت جيڪا صرف ڪنهن ٽيڪنالاجي جي بنيادي ڊزائن جي تصورن کي تبديل ڪري ٿي." جڏهن ته هينڊرسن ۽ ڪلارڪ، گڏوگڏ ڪرسٽينسن، ٽيڪنيڪل جدت بابت ڳالهائين ٿا، اتي جدت جا ٻيا قسم، جهڙوڪ خدمت جي جدت ۽ تنظيمي جدت به موجود آهن. === غير منافعو جدت === ڪنهن ڪمپني لاءِ منافعو ڪمائڻ تي ڌيان ڏيندڙ ڪاروبار-مرڪوز جدت جي نظرين کان مختلف، جدت جي ٻين قسمن ۾ شامل آهن: سماجي جدت، مذهبي جدت، <ref> {{cite book |editor-last1 = Williams |editor-first1 = Michael A. |editor-last2 = Cox |editor-first2 = Collett |editor-last3 = Jaffee |editor-first3 = Martin S. |year = 1992 |title = Innovation in Religious Traditions: Essays in the Interpretation of Religious Change |url = https://books.google.com/books?id=AD2hShiXNjEC |series = Religion and society (volume 31) |publication-place = Berlin |publisher = Walter de Gruyter |isbn = 9783110127805 |access-date = 16 February 2024 }} </ref> پائيدار جدت (يا گرين/ماحول دوست جدت) ۽ ذميواراڻي جدت شامل آهن.<ref name=":2">{{Cite journal|last1= Schiederig|first1= Tim|last2= Tietze|first2= Frank|last3= Herstatt|first3= Cornelius|date= 22 February 2012|title= Green innovation in technology and innovation management – an exploratory literature review|journal= R&D Management|volume= 42|issue=2|pages= 180–192|doi= 10.1111/j.1467-9310.2011.00672.x }} </ref><ref> {{Citation|last1= Blok|first1= Vincent|year= 2015|title=Responsible Innovation 2|pages=19–35|place= Cham|publisher= Springer International Publishing|isbn=978-3-319-17307-8|last2=Lemmens|first2=Pieter|chapter=The Emerging Concept of Responsible Innovation. Three Reasons Why It is Questionable and Calls for a Radical Transformation of the Concept of Innovation |doi=10.1007/978-3-319-17308-5_2|hdl=2066/150613|hdl-access=free}} </ref> === Open innovation === One type of innovation that has been the focus of recent literature is [[open innovation]] or "[[Crowdsourcing|crowd sourcing]]." Open innovation refers to the use of individuals outside of an organizational context who have no expertise in a given area to solve complex problems.<ref name=":4">{{Cite journal |last=Amabile |first=Teresa |date=December 2017 |title=In Pursuit of Everyday Creativity |url=https://www.hbs.edu/ris/Publication%20Files/18-002_ee708f75-293f-4494-bf93-df5cd96b48a6.pdf |journal=Journal of Creative Behavior |pages=2–3 |via=Harvard Business School}}</ref> === User innovation === Similar to open innovation, [[user innovation]] occurs when companies rely on users of their goods and services to come up with, help to develop, and even help to implement new ideas.<ref name=":4" /> ==تاريخ== ==جدت جو عمل== ==جدت جا مقصد ۽ ناڪاميون== ==عظيم جدت سازن جون اهم خوبيون== ==پھیلاءُ == == جدت جي ماپ == ==سرڪاري پاليسيون== ==جدت بابت غالب سوچ جي مخالف رايا== ==پڻ ڏسو== * [[ايجاد]] * [[اسلوب (بصري فنون)|اسلوب]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== * {{cite journal |last1=Bloom |first1=Nicholas |last2=Jones |first2=Charles I. |last3=Van Reenen |first3=John |last4=Webb |first4=Michael |title=Are Ideas Getting Harder to Find? |journal=American Economic Review |date=April 2020 |volume=110 |issue=4 |pages=1104–1144 |doi=10.1257/aer.20180338 }} * Gitta, Cosmas and South, David (2011). [https://unsouthsouth.org/2014/12/25/southern-innovator-magazine/ ''Southern Innovator Magazine Issue 1: Mobile Phones and Information Technology'': United Nations Office for South-South Cooperation]. * {{cite book |title=Where Good Ideas Come From |author=Steven Johnson |publisher=Riverhead Books |isbn=978-1-59448-538-1 |year=2011}} * {{cite book| title=Stretch: Unlock the Power of Less and Achieve More Than You Ever Imagined |year=2017 |first=Scott |last=Sonenshein |publisher=Harper Business |isbn=978-0-06-245722-6}} * {{cite journal |last1=Kochetkov |first1=Dmitry M. |title=Innovation: A state-of-the-art review and typology |journal=International Journal of Innovation Studies |date=2023 |volume=7 |issue=4 |pages=263–272 |doi=10.1016/j.ijis.2023.05.004 |doi-access=free |hdl=1887/3631559 |hdl-access=free }} <!-- Do not place advertisements here. Please propose new links on talk page before inserting. COMMERCIAL LINKS WILL BE REMOVED. Wikipedia is not a link directory. Consider submitting your link to DMOZ instead. --> * {{cite journal |last1=Śledzik |first1=K. |last2=Szmelter-Jarosz |first2=A. |last3=Schmidt |first3=E. Kalpazidou |last4=Bielawski |first4=K. |last5=Declich |first5=A. |title=Are Schumpeter's Innovations Responsible? A Reflection on the Concept of Responsible (Research and) Innovation from a Neo-Schumpeterian Perspective |journal=Journal of the Knowledge Economy |date=December 2023 |volume=14 |issue=4 |pages=5065–5085 |doi=10.1007/s13132-023-01487-3 }} {{Authority control}} [[زمرو:جدت| ]] [[زمرو:پيداوار]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پيداوار جو انتظام]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] kj4g2ta2g6ctpyb6ue21vmd6wx4vawg 399940 399938 2026-07-31T12:28:04Z Ibne maryam 17680 /* تخليقيت ۽ جدت */ 399940 wikitext text/x-wiki {{Other uses|ايجاد|جدت}} [[File:Edison_and_phonograph_edit2.jpg|thumb|1870ع جي ڏهاڪي جي آخر ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] فونو گراف سان گڏ؛ ايڊيسن تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ تخليقي موجدن مان هڪ هو، جنهن جي نالي تي 1,093 آمريڪي پيٽنٽ آهن.]] '''جدت''' (Innovation) خيالن جو عملي نفاذ آهي جنهن جي نتيجي ۾ [[مال|سامان]] يا [[خدمتون|خدمتن]] جي تخليق يا بهتري ٿيندي آهي.<ref>{{Cite book |last=Schumpeter, Joseph A. |title=The theory of economic development: an inquiry into profits, capital, credit, interest, and the business cycle |publisher=Transaction Publishers |others=Opie, Redvers,, Elliott, John E. |year=1983 |isbn=0-87855-698-2 |location=New Brunswick, New Jersey |oclc=8493721}}</ref> معياري <small>ISO 56000:2020</small> ۾ ISO TC 279 جدت کي "هڪ نئين يا تبديل ٿيل وجود، [[ملهہ (معاشيات)|قدر]] کي محسوس ڪرڻ يا ٻيهر ورهائڻ" جي طور تي بيان ڪري ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=2020|quote=29 January 2021|archivedate=17 June 2016}}</ref> ٻين جون مختلف تعريفون آهن؛ تعريفن ۾ هڪ عام شي نونتا، بهتري ۽ خيالن يا ٽيڪنالاجي جي پکيڙ تي ڌيان ڏيڻ آهي (ڏسو: جدت جو ڦهلاءُ). ايجادون اڪثر ڪري وڌيڪ اثرائتي شين، [[ٽيڪنالاجي]]، آرٽ ورڪ، [[خدمتون|خدمتن]]<ref> {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=PH1ovQEACAAJ |title=The Future of the New: Artistic Innovation in Times of Social Acceleration |date=2018 |publisher=Valiz |isbn=978-94-92095-58-9 |editor-last=Lijster |editor-first=Thijs |series=Arts in society |access-date=10 September 2020}} </ref> يا ڪاروباري ماڊلز جي ترقي ذريعي ٿيندي آهي جيڪي ان جا تخليق ڪار [[منڊي (اقتصاديات)|مارڪيٽن]]، [[حڪومت|حڪومتن]] ۽ [[سماج]] لاءِ دستياب ڪندا آهن. جدت ''[[ايجاد]]'' سان لاڳاپيل آهي، پر ان سان ملندڙ جلندڙ ناهي:<ref>{{حوالو ويب|date=2 April 2012|quote=27 May 2016|archivedate=9 May 2022}}</ref> جدت هڪ ايجاد جي عملي نفاذ (نئين/بهتر صلاحيت) کي شامل ڪرڻ لاءِ وڌيڪ مناسب آهي ته جيئن مارڪيٽ يا سماج ۾ هڪ بامعني اثر پيدا ڪري سگهجي.<ref>{{Citation|title=What's the Difference Between Invention and Innovation?|date=10 September 2015|quote=28 March 2026|archive-url=9 May 2022}}</ref> سڀني جدتن کي نئين ايجاد جي ضرورت ناهي.<ref> {{Cite book |last=Schumpeter |first=Joseph Alois |title=Business Cycles |date=1939 |volume=1 |page=84 |quote=Innovation is possible without anything we should identify as invention, and invention does not necessarily induce innovation. |author-link=Joseph Schumpeter}} </ref> تڪنيڪي جدت اڪثر ڪري [[انجنيئرنگ]] جي عمل (<small>process</small>) ذريعي ظاهر ٿيندي آهي جڏهن حل ٿيندڙ مسئلو ٽيڪنيڪل يا سائنسي نوعيت جو هوندو آهي. ==تعريف== جدت بابت موجود ادب جي جائزي مان مختلف تعريفون سامهون آيون آهن. 2009ع ۾، باريگهه ۽ سندس ساٿين مختلف سائنسي مقالن ۾ تقريباً 60 تعريفون ڳولي لڌيون، جڏهن ته 2014ع جي هڪ جائزي ۾ 40 کان وڌيڪ تعريفون سامهون آيون.<ref name="Henry2013">{{cite journal |last1=Edison |first1=Henry |last2=bin Ali |first2=Nauman |last3=Torkar |first3=Richard |title=Towards innovation measurement in the software industry |journal=Journal of Systems and Software |date=May 2013 |volume=86 |issue=5 |pages=1390–1407 |doi=10.1016/j.jss.2013.01.013 |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:bth-5690 }}</ref> پنهنجي جائزي جي بنياد تي، باريگهه ۽ سندس ساٿين هڪ گهڻ-رخي (multidisciplinary) تعريف تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ هيٺين نتيجي تي پهتا:<blockquote>"جدت هڪ اهڙو گهڻ-مرحلي وارو عمل آهي جنهن ذريعي تنظيمون خيالن کي نين يا بهتر بڻايل شين، خدمتن يا عملن ۾ تبديل ڪنديون آهن، ته جيئن اهي پنهنجي مارڪيٽ ۾ اڳتي وڌي سگهن، مقابلو ڪري سگهن ۽ ڪاميابيءَ سان پاڻ کي منفرد ثابت ڪري سگهن."<ref>{{cite journal |last1=Baregheh |first1=Anahita |last2=Rowley |first2=Jennifer |last3=Sambrook |first3=Sally |title=Towards a multidisciplinary definition of innovation |journal=Management Decision |date=4 September 2009 |volume=47 |issue=8 |pages=1323–1339 |doi=10.1108/00251740910984578 }}</ref></blockquote> سافٽ ويئر انڊسٽري ۾ جدت بابت ڪيل هڪ مطالعي ۾، ڪراسن ۽ اپايدن پاران ڏنل تعريف کي سڀ کان مڪمل سمجهيو ويو. ڪراسن ۽ اپايدن اها تعريف "آرگنائيزيشن فار اڪنامڪ ڪوآپريشن اينڊ ڊولپمينٽ" (OECD) جي "اوسلو مينوئل" (Oslo Manual) ۾ ڏنل وصف جي بنياد تي تيار ڪئي هئي: <ref name="Henry2013" /> {{blockquote|جدت معاشي ۽ سماجي شعبن ۾ قدر وڌائيندڙ (value-added) نئين شيءِ يا خيال جي پيداوار يا اپنائڻ، ان کي سمجهي جذب ڪرڻ ۽ ان مان فائدو حاصل ڪرڻ جو نالو آهي؛ ان ۾ شين، خدمتن ۽ مارڪيٽن جي تجديد ۽ توسيع، پيداوار جي نون طريقن جي ترقي، ۽ انتظامي نظامن جو قيام شامل آهي. اها هڪ عمل ۽ نتيجو، ٻئي آهي.}} آمريڪي سماجياتي ماهر ايوريٽ روگرز (Everett Rogers) ان جي تعريف هن ريت بيان ڪئي: <blockquote>"هڪ اهڙو خيال، عمل يا شيءِ جنهن کي ڪنهن فرد يا اپنائڻ واري ٻئي ڪنهن يونٽ پاران نئين طور تي محسوس يا تسليم ڪيو وڃي"<ref>{{Cite book|last=Rogers, Everett M.|title=Diffusion of innovations|date=2003|publisher=Free Press|isbn=0-7432-2209-1|edition=5th|location=New York|oclc=52030797}}{{page needed|date=April 2026}}</ref></blockquote> ايلن آلٽشولر (<small>Alan Altshuler</small>) ۽ رابرٽ ڊي. بين (<small>Robert D. Behn</small>) جي مطابق، جدت ۾ بنيادي ايجاد ۽ تخليقي استعمال شامل آهن. اهي ليکڪ جدت جي وصف نون خيالن، شين، خدمتن ۽ عملن جي تخليق، قبوليت ۽ عملي جامو پهرائڻ (يا حقيقت جو روپ ڏيڻ) طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{Cite book|title=Innovation in American Government: Challenges, Opportunities, and Dilemmas|publisher=Brookings Inst Pr|isbn=978-0-8157-0358-7|date=1 June 1997|url-access=registration|url=https://archive.org/details/innovationinamer0000unse}}{{page needed|date=April 2026}}</ref> جدت جا ٻه اهم پهلو آهن: نئين هجڻ جي سطح (يعني ڇا اها جدت ڪمپنيءَ لاءِ نئين آهي، مارڪيٽ لاءِ نئين آهي، صنعت لاءِ نئين آهي، يا دنيا لاءِ نئين آهي) ۽ جدت جو قسم (يعني ڇا اها عمل جي جدت آهي يا پيداوار-خدمت واري نظام جي جدت). <ref name="Henry2013" /> تنظيمي تحقيق ڪندڙن جدت کي تخليقيت (creativity) کان الڳ قرار ڏنو آهي ۽ انهن ٻنهي لاڳاپيل تصورن جي جديد وصف بيان ڪئي آهي: {{blockquote|ڪم جي جڳهه تي تخليقيت (Workplace creativity) جو تعلق انهن ذهني ۽ رويي وارن عملن سان آهي جيڪي نوان خيال پيدا ڪرڻ جي ڪوشش دوران استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪم جي جڳهه تي جدت (Workplace innovation) جو تعلق انهن عملن سان آهي جيڪي نون خيالن کي عملي جامو پهرائڻ جي ڪوشش دوران استعمال ڪيا ويندا آهن. خاص طور تي، جدت (Innovation) ۾ مسئلن يا موقعن جي نشاندهي، تنظيمي ضرورتن سان لاڳاپيل نون خيالن جي تعارف، اپنائڻ يا انهن ۾ تبديلي آڻڻ، انهن خيالن جي واڌاري ۽ انهن جي عملي نفاذ جو ميلاپ شامل هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=David J. |last2=Lee |first2=Allan |last3=Tian |first3=Amy Wei |last4=Newman |first4=Alex |last5=Legood |first5=Alison |title=Leadership, creativity, and innovation: A critical review and practical recommendations |journal=The Leadership Quarterly |date=October 2018 |volume=29 |issue=5 |pages=549–569 |doi=10.1016/j.leaqua.2018.03.001 |hdl=10871/32289 |hdl-access=free }}</ref>}} پيٽر ڊروڪر لکيو آهي: {{blockquote|جدت، ڪاروباري سرگرميءَ (entrepreneurship) جو هڪ خاص عمل آهي؛ پوءِ اهو ڪاروبار اڳ ۾ ئي موجود هجي، ڪو عوامي خدمت وارو ادارو هجي، يا وري ڪنهن فرد پاران گهر جي باورچی خانه ۾ شروع ڪيل ڪو نئون ڪم هجي. اهو ئي اهو ذريعو آهي جنهن ذريعي ڪاروباري شخص يا ته دولت پيدا ڪندڙ نوان وسيلا تخليق ڪري ٿو، يا وري موجود وسيلن ۾ دولت پيدا ڪرڻ جي وڌيڪ صلاحيت پيدا ڪري ٿو.<ref name="Drucker">{{cite journal |title=The Discipline of Innovation |journal=[[Harvard Business Review]] |url= http://hbr.org/2002/08/the-discipline-of-innovation/ar/1 |date=August 2002 |access-date=13 October 2013|last1=Drucker |first1=Peter F. }}</ref>}} === تخليقيت ۽ جدت === In genera عام طور تي، تخليقيت ۽ جدت جي وچ ۾ فرق جو بنياد ان ڳالهه تي آهي ته جدت ۾ تخليقي خيالن کي معاشي تناظر ۾ عملي جامو پهرائڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. 2016ع ۾، امابيل ۽ پراٽ لاڳاپيل مطالعي جي بنياد تي تخليقيت (يعني ”ڪنهن فرد يا ماڻهن جي ننڍي گروپ پاران گڏجي ڪم ڪندي نوان ۽ ڪارآمد خيال پيش ڪرڻ“) ۽ جدت (يعني ”ڪنهن اداري اندر تخليقي خيالن تي ڪاميابيءَ سان عمل ڪرڻ“) جي وچ ۾ فرق واضح ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Amabile |first1=Teresa M. |last2=Pratt |first2=Michael G. |title=The dynamic componential model of creativity and innovation in organizations: Making progress, making meaning |journal=Research in Organizational Behavior |year=2016 |volume=36 |pages=157–183 |doi=10.1016/j.riob.2016.10.001 }}</ref> ===معيشت ۽ جدت=== <small>1957</small>ع ۾، اقتصاديات جي ماهر رابرٽ سولوف (<small>Robert Solow</small>) اهو ثابت ڪيو ته معاشي واڌ ويجهه جا ٻه جزا هوندا آهن. پهرين حصي جو تعلق پيداوار ۾ واڌ سان هو، جنهن ۾ اجرتي مزدور ۽ سرمايو (<small>capital</small>) شامل آهن. ٻيو حصو پيداواري صلاحيت (<small>productivity</small>) تي ٻڌل آهي. ان وقت کان وٺي، معاشي تاريخ دانن جدت جي عمل کي پاڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، بجاءِ ان جي ته صرف اهو فرض ڪيو وڃي ته ٽيڪنالاجي ايجادون ۽ ٽيڪنالاجي ترقي ئي پيداواري صلاحيت ۾ واڌ جو سبب بڻجن ٿيون.<ref>{{cite book | author1=Leonard Dudley |title=Mothers of Innovation: How Expanding Social Networks Gave Birth to the Industrial Revolution |publisher= Cambridge Scholars Publishing |year=2012 |page=4 |isbn=9781443843126 }}</ref> جدت جو تصور ٻي عالمي جنگ کان پوءِ اڀريو، جنهن ۾ گهڻو ڪري جوزف شومپيٽر (<small>Joseph Schumpeter، 1883–1950</small>) جي ڪم جو وڏو هٿ هو؛ هن جدت جي عملن جي معاشي اثرن کي "تخليقي تباهي" (<small>Creative destruction</small>) قرار ڏنو هو.<ref>{{cite journal |last1=Papaioannou |first1=Theo |title=Innovation, value-neutrality and the question of politics: unmasking the rhetorical and ideological abuse of evolutionary theory |journal=Journal of Responsible Innovation |date=3 May 2020 |volume=7 |issue=2 |pages=238–255 |doi=10.1080/23299460.2019.1605484 }}</ref> اڄ، نيو-شومپيٽرين (<small>neo-Schumpeterian</small>) اسڪالر جدت کي غيرجانبدار يا غير سياسي عمل طور نه ٿا ڏسن. <ref>{{cite book |last1=Jasanoff |first1=Sheila |author-link=Sheila Jasanoff |last2=Kim |first2=Sang-Hyun |title=Dreamscapes of Modernity |date=2015 |doi=10.7208/chicago/9780226276663.001.0001 |isbn=978-0-226-27652-6 }}</ref> بلڪه، جدت کي سماجي طور تي جوڙيل عملن طور ڏسي سگهجي ٿو. تنهن ڪري، ان جو تصور ان سياسي ۽ سماجي پس منظر تي منحصر آهي جنهن ۾ جدت رونما ٿي رهي آهي. شينن والش جي مطابق، "اڄ جدت کي ’سرمائي جي ماتحت جدت (<small>innovation under capital</small>) طور بهترين انداز ۾ سمجهي سگهجي ٿو". <ref name=":5">{{cite journal |last1=Walsh |first1=Shannon |title=Marx, subsumption and the critique of innovation |journal=Organization |date=March 2023 |volume=30 |issue=2 |pages=345–360 |doi=10.1177/13505084211015377 }}</ref> ان جو مطلب اهو آهي ته جدت جو موجوده غالب مقصد سرمائي جي قدر ۾ واڌ (<small>capital valorisation</small>) ۽ منافعي کي وڌ کان وڌ ڪرڻ آهي. ان جون مثالون هي آهن: ڄاڻ تي قبضو (مثال طور، پيٽنٽ ذريعي)، "منصوبابندي تحت پراڻو يا ناڪاره بڻائڻ" (<small>Planned</small> <small>obsolescence</small>) جو وسيع رواج (جنهن ۾ ڊزائن جي ڪري مرمت نه ٿيڻ جهڙا عنصر شامل آهن) ۽ "جيونز پيراڊاڪس" (<small>Jevons paradox</small>)؛ هي نظريو ماحولياتي ڪارڪردگي (<small>eco-efficiency</small>) جي منفي نتيجن کي بيان ڪري ٿو، جتي توانائي گهٽائڻ وارا اثر اهڙن عملن کي جنم ڏين ٿا جن جي نتيجي ۾ توانائي جو استعمال وڌي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Steffen |last2=Pohl |first2=Johanna |last3=Santarius |first3=Tilman |title=Digitalization and energy consumption. Does ICT reduce energy demand? |journal=Ecological Economics |date=October 2020 |volume=176 |article-number=106760 |doi=10.1016/j.ecolecon.2020.106760 |bibcode=2020EcoEc.17606760L }}</ref> <small>2018</small>ع ۾ "مارڪيٽنگ سائنس" (<small>Marketing Science</small>) جرنل ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته 19هين ۽ 20هين صديءَ دوران جاچيل 73 سيڪڙو جدتون معاشي بلبلن (<small>economic bubbles</small>) سان لاڳاپيل هيون. ان مطالعي مان اهو پڻ معلوم ٿيو ته انهن بلبلن جي وسعت جو سڌو تعلق ان ڳالهه سان هو ته جدتون ڪيتريون بنيادي (<small>radical</small>) ۽ عوامي سطح تي نمايان هيون ۽ ڇا انهن اڻ سڌي طرح نيٽ ورڪ جا اثر (<small>network effects</small>) پيدا ڪيا هئا.<ref>{{cite journal|last1=Sorescu|first1=Alina|last2=Sorescu|first2=Sorin M.|last3=Armstrong|first3=Will J.|last4=Devoldere|first4=Bart|year=2018|title=Two Centuries of Innovations and Stock Market Bubbles|journal=[[Marketing Science (journal)|Marketing Science]]|volume=37|issue=4|pp=507–529|doi=10.1287/mksc.2018.1095}}</ref> ==قسمون== جدت جي قسمن جي وضاحت لاءِ ڪيترائي فريم ورڪ تجويز ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite news|last=Blank|first=Steve|date=1 February 2019|title=McKinsey's Three Horizons Model Defined Innovation for Years. Here's Why It No Longer Applies.|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2019/02/mckinseys-three-horizons-model-defined-innovation-for-years-heres-why-it-no-longer-applies|access-date=16 August 2020|issn=0017-8012}}</ref><ref>{{Cite news|last=Satell|first=Greg|date=21 June 2017|title=The 4 Types of Innovation and the Problems They Solve|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2017/06/the-4-types-of-innovation-and-the-problems-they-solve|access-date=16 August 2020|issn=0017-8012}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Edwards-Schachter |first1=Mónica |title=The nature and variety of innovation |journal=International Journal of Innovation Studies |date=2018 |volume=2 |issue=2 |pages=65–79 |doi=10.1016/j.ijis.2018.08.004 |doi-access=free}}</ref> === پائيدار بمقابله خلل پيدا ڪندڙ جدت === [[File:L-Hochrad.png|thumb|upright=1.5|1880 جي هڪ پيني-فارٿنگ سائيڪل (کاٻي) ۽ هڪ 1886 جي هڪ روور حفاظتي سائيڪل.]]ڪليٽن ڪرسٽنسن پاران تجويز ڪيل هڪ فريمورڪ پائيدار ۽ خلل پيدا ڪندڙ جدت جي وچ ۾ فرق پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|last1=Bower|first1=Joseph L.|last2=Christensen|first2=Clayton M.|date=1 January 1995|title=Disruptive Technologies: Catching the Wave|work=Harvard Business Review|issue=January–February 1995|url=https://hbr.org/1995/01/disruptive-technologies-catching-the-wave|access-date=16 August 2020|issn=0017-8012|archive-date=3 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103003248/https://hbr.org/1995/01/disruptive-technologies-catching-the-wave|url-status=live}}</ref> پائيدار جدت موجوده گراهڪن جي سڃاتل ضرورتن جي بنياد تي هڪ پراڊڪٽ يا سروس جي بهتري آهي (مثال طور تيز مائڪرو پروسيسر، فليٽ اسڪرين ٽيليويزن)، ان جي ابتڙ خلل پيدا ڪندڙ جدت هڪ عمل کي ظاهر ڪري ٿي جنهن ذريعي هڪ نئين پراڊڪٽ يا سروس هڪ نئين مارڪيٽ ٺاهي ٿي (مثال طور ٽرانزسٽر ريڊيو، مفت ڪراؤڊ سورس انسائيڪلوپيڊيا، وغيره)، آخرڪار قائم ٿيل مقابلي ڪندڙن کي هٽائي ٿي.<ref>{{Cite news|last1=Christensen|first1=Clayton M.|last2=Raynor|first2=Michael E.|last3=McDonald|first3=Rory|date=1 December 2015|title=What Is Disruptive Innovation?|work=Harvard Business Review|issue=December 2015|url=https://hbr.org/2015/12/what-is-disruptive-innovation|access-date=16 August 2020|issn=0017-8012|archive-date=13 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113083731/https://hbr.org/2015/12/what-is-disruptive-innovation|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Disruptive Innovations|url=https://www.christenseninstitute.org/disruptive-innovations/|access-date=16 August 2020|publisher=Christensen Institute|language=en-US}}</ref> ڪرسٽينسن جي مطابق، خلل پيدا ڪندڙ جدت ڪاروبار ۾ ڊگهي مدت جي ڪاميابي لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite journal|author1=Christensen, Clayton |author2=Overdorf, Michael|year=2000|title=Meeting the Challenge of Disruptive Change|url=https://hbr.org/2000/03/meeting-the-challenge-of-disruptive-change|journal=Harvard Business Review}}</ref> خلل پيدا ڪندڙ جدت اڪثر ڪري خلل پيدا ڪندڙ ٽيڪنالاجي ذريعي فعال ٿيندي آهي. مارڪو ايانسٽي ۽ ڪريم آر. لاکاني بنيادي ٽيڪنالاجي کي ڊگهي مدت ۾ عالمي ٽيڪنالاجي سسٽم لاءِ نوان بنياد ٺاهڻ جي صلاحيت جي طور تي بيان ڪن ٿا. بنيادي ٽيڪنالاجي ڪاروباري آپريٽنگ ماڊلز کي تبديل ڪرڻ جو رجحان رکي ٿي جيئن مڪمل طور تي نوان ڪاروباري ماڊل ڪيترن ئي سالن کان اڀرن ٿا، جدت جي بتدريج ۽ مسلسل اپنائڻ سان ٽيڪنالاجي ۽ ادارتي تبديلي جي لهرن ڏانهن وٺي ويندا آهن جيڪي وڌيڪ سست رفتاري سان رفتار حاصل ڪندا آهن. پيڪٽ-سوئچڊ ڪميونيڪيشن پروٽوڪول TCP/IP جي آمد (اصل ۾ 1972 ۾ متعارف ڪرايو ويو هو ته جيئن آمريڪا جي دفاع واري کاتي جي اليڪٽرانڪ ڪميونيڪيشن لاءِ هڪ واحد استعمال جي ڪيس کي سپورٽ ڪري سگهجي. اي ميل) ۽ جيڪو صرف 1990 جي وچ ۾ (ورلڊ وائڊ ويب جي آمد سان) وڏي پيماني تي اپنائڻ حاصل ڪيو هڪ بنيادي ٽيڪنالاجي آهي.<ref name="hbr201701">{{cite news |last1=Iansiti |first1=Marco |last2=Lakhani |first2=Karim R. |url=https://hbr.org/2017/01/the-truth-about-blockchain |title=The Truth About Blockchain |work=[[Harvard Business Review]] |publisher=[[Harvard University]] |date=January 2017 |access-date=17 January 2017 |quote=a foundational technology: It has the potential to create new foundations for our economic and social systems. |archive-date=18 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118052537/https://hbr.org/2017/01/the-truth-about-blockchain |url-status=live }}</ref> === جدت ماڊل جا چار قسم === هينڊرسن ۽ ڪلارڪ پاران هڪ ٻيو فريم ورڪ تجويز ڪيو ويو هو. اهي جدت کي چئن قسمن ۾ ورهائيندا آهن؛<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Henderson|first1=Rebecca M.|last2=Clark|first2=Kim B.|date=March 1990|title=Architectural Innovation: The Reconfiguration of Existing Product Technologies and the Failure of Established Firms|journal=Administrative Science Quarterly|volume=35|issue=1|page=9|doi=10.2307/2393549|jstor=2393549 |url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:37971074 }}</ref> * بنيادي جدت: "هڪ نئون غالب ڊيزائن قائم ڪري ٿي ۽ تنهن ڪري، بنيادي ڊيزائن تصورن جو هڪ نئون سيٽ اجزاء ۾ شامل آهي جيڪي هڪ نئين فن تعمير ۾ گڏجي ڳنڍيل آهن." * وڌندڙ جدت: "هڪ قائم ٿيل ڊيزائن کي بهتر ۽ وڌايي ٿي. بهتري انفرادي اجزاء ۾ ٿيندي آهي، پر بنيادي ڊيزائن تصورات ۽ انهن جي وچ ۾ لنڪ، ساڳيا رهندا آهن." * تعميراتي جدت (Architectural innovation): "اها جدت جيڪا صرف انهن (بنيادي ڊزائن جي تصورن) جي وچ ۾ لاڳاپن کي تبديل ڪري ٿي." * ماڊيولر جدت (Modular Innovation): "اها جدت جيڪا صرف ڪنهن ٽيڪنالاجي جي بنيادي ڊزائن جي تصورن کي تبديل ڪري ٿي." جڏهن ته هينڊرسن ۽ ڪلارڪ، گڏوگڏ ڪرسٽينسن، ٽيڪنيڪل جدت بابت ڳالهائين ٿا، اتي جدت جا ٻيا قسم، جهڙوڪ خدمت جي جدت ۽ تنظيمي جدت به موجود آهن. === غير منافعو جدت === ڪنهن ڪمپني لاءِ منافعو ڪمائڻ تي ڌيان ڏيندڙ ڪاروبار-مرڪوز جدت جي نظرين کان مختلف، جدت جي ٻين قسمن ۾ شامل آهن: سماجي جدت، مذهبي جدت، <ref> {{cite book |editor-last1 = Williams |editor-first1 = Michael A. |editor-last2 = Cox |editor-first2 = Collett |editor-last3 = Jaffee |editor-first3 = Martin S. |year = 1992 |title = Innovation in Religious Traditions: Essays in the Interpretation of Religious Change |url = https://books.google.com/books?id=AD2hShiXNjEC |series = Religion and society (volume 31) |publication-place = Berlin |publisher = Walter de Gruyter |isbn = 9783110127805 |access-date = 16 February 2024 }} </ref> پائيدار جدت (يا گرين/ماحول دوست جدت) ۽ ذميواراڻي جدت شامل آهن.<ref name=":2">{{Cite journal|last1= Schiederig|first1= Tim|last2= Tietze|first2= Frank|last3= Herstatt|first3= Cornelius|date= 22 February 2012|title= Green innovation in technology and innovation management – an exploratory literature review|journal= R&D Management|volume= 42|issue=2|pages= 180–192|doi= 10.1111/j.1467-9310.2011.00672.x }} </ref><ref> {{Citation|last1= Blok|first1= Vincent|year= 2015|title=Responsible Innovation 2|pages=19–35|place= Cham|publisher= Springer International Publishing|isbn=978-3-319-17307-8|last2=Lemmens|first2=Pieter|chapter=The Emerging Concept of Responsible Innovation. Three Reasons Why It is Questionable and Calls for a Radical Transformation of the Concept of Innovation |doi=10.1007/978-3-319-17308-5_2|hdl=2066/150613|hdl-access=free}} </ref> === Open innovation === One type of innovation that has been the focus of recent literature is [[open innovation]] or "[[Crowdsourcing|crowd sourcing]]." Open innovation refers to the use of individuals outside of an organizational context who have no expertise in a given area to solve complex problems.<ref name=":4">{{Cite journal |last=Amabile |first=Teresa |date=December 2017 |title=In Pursuit of Everyday Creativity |url=https://www.hbs.edu/ris/Publication%20Files/18-002_ee708f75-293f-4494-bf93-df5cd96b48a6.pdf |journal=Journal of Creative Behavior |pages=2–3 |via=Harvard Business School}}</ref> === User innovation === Similar to open innovation, [[user innovation]] occurs when companies rely on users of their goods and services to come up with, help to develop, and even help to implement new ideas.<ref name=":4" /> ==تاريخ== ==جدت جو عمل== ==جدت جا مقصد ۽ ناڪاميون== ==عظيم جدت سازن جون اهم خوبيون== ==پھیلاءُ == == جدت جي ماپ == ==سرڪاري پاليسيون== ==جدت بابت غالب سوچ جي مخالف رايا== ==پڻ ڏسو== * [[ايجاد]] * [[اسلوب (بصري فنون)|اسلوب]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== * {{cite journal |last1=Bloom |first1=Nicholas |last2=Jones |first2=Charles I. |last3=Van Reenen |first3=John |last4=Webb |first4=Michael |title=Are Ideas Getting Harder to Find? |journal=American Economic Review |date=April 2020 |volume=110 |issue=4 |pages=1104–1144 |doi=10.1257/aer.20180338 }} * Gitta, Cosmas and South, David (2011). [https://unsouthsouth.org/2014/12/25/southern-innovator-magazine/ ''Southern Innovator Magazine Issue 1: Mobile Phones and Information Technology'': United Nations Office for South-South Cooperation]. * {{cite book |title=Where Good Ideas Come From |author=Steven Johnson |publisher=Riverhead Books |isbn=978-1-59448-538-1 |year=2011}} * {{cite book| title=Stretch: Unlock the Power of Less and Achieve More Than You Ever Imagined |year=2017 |first=Scott |last=Sonenshein |publisher=Harper Business |isbn=978-0-06-245722-6}} * {{cite journal |last1=Kochetkov |first1=Dmitry M. |title=Innovation: A state-of-the-art review and typology |journal=International Journal of Innovation Studies |date=2023 |volume=7 |issue=4 |pages=263–272 |doi=10.1016/j.ijis.2023.05.004 |doi-access=free |hdl=1887/3631559 |hdl-access=free }} <!-- Do not place advertisements here. Please propose new links on talk page before inserting. COMMERCIAL LINKS WILL BE REMOVED. Wikipedia is not a link directory. Consider submitting your link to DMOZ instead. --> * {{cite journal |last1=Śledzik |first1=K. |last2=Szmelter-Jarosz |first2=A. |last3=Schmidt |first3=E. Kalpazidou |last4=Bielawski |first4=K. |last5=Declich |first5=A. |title=Are Schumpeter's Innovations Responsible? A Reflection on the Concept of Responsible (Research and) Innovation from a Neo-Schumpeterian Perspective |journal=Journal of the Knowledge Economy |date=December 2023 |volume=14 |issue=4 |pages=5065–5085 |doi=10.1007/s13132-023-01487-3 }} {{Authority control}} [[زمرو:جدت| ]] [[زمرو:پيداوار]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پيداوار جو انتظام]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] 4flxlp7ra3cutpijb1kvsv89u3i2cal 399941 399940 2026-07-31T12:28:24Z Ibne maryam 17680 /* تخليقيت ۽ جدت */ 399941 wikitext text/x-wiki {{Other uses|ايجاد|جدت}} [[File:Edison_and_phonograph_edit2.jpg|thumb|1870ع جي ڏهاڪي جي آخر ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] فونو گراف سان گڏ؛ ايڊيسن تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ تخليقي موجدن مان هڪ هو، جنهن جي نالي تي 1,093 آمريڪي پيٽنٽ آهن.]] '''جدت''' (Innovation) خيالن جو عملي نفاذ آهي جنهن جي نتيجي ۾ [[مال|سامان]] يا [[خدمتون|خدمتن]] جي تخليق يا بهتري ٿيندي آهي.<ref>{{Cite book |last=Schumpeter, Joseph A. |title=The theory of economic development: an inquiry into profits, capital, credit, interest, and the business cycle |publisher=Transaction Publishers |others=Opie, Redvers,, Elliott, John E. |year=1983 |isbn=0-87855-698-2 |location=New Brunswick, New Jersey |oclc=8493721}}</ref> معياري <small>ISO 56000:2020</small> ۾ ISO TC 279 جدت کي "هڪ نئين يا تبديل ٿيل وجود، [[ملهہ (معاشيات)|قدر]] کي محسوس ڪرڻ يا ٻيهر ورهائڻ" جي طور تي بيان ڪري ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=2020|quote=29 January 2021|archivedate=17 June 2016}}</ref> ٻين جون مختلف تعريفون آهن؛ تعريفن ۾ هڪ عام شي نونتا، بهتري ۽ خيالن يا ٽيڪنالاجي جي پکيڙ تي ڌيان ڏيڻ آهي (ڏسو: جدت جو ڦهلاءُ). ايجادون اڪثر ڪري وڌيڪ اثرائتي شين، [[ٽيڪنالاجي]]، آرٽ ورڪ، [[خدمتون|خدمتن]]<ref> {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=PH1ovQEACAAJ |title=The Future of the New: Artistic Innovation in Times of Social Acceleration |date=2018 |publisher=Valiz |isbn=978-94-92095-58-9 |editor-last=Lijster |editor-first=Thijs |series=Arts in society |access-date=10 September 2020}} </ref> يا ڪاروباري ماڊلز جي ترقي ذريعي ٿيندي آهي جيڪي ان جا تخليق ڪار [[منڊي (اقتصاديات)|مارڪيٽن]]، [[حڪومت|حڪومتن]] ۽ [[سماج]] لاءِ دستياب ڪندا آهن. جدت ''[[ايجاد]]'' سان لاڳاپيل آهي، پر ان سان ملندڙ جلندڙ ناهي:<ref>{{حوالو ويب|date=2 April 2012|quote=27 May 2016|archivedate=9 May 2022}}</ref> جدت هڪ ايجاد جي عملي نفاذ (نئين/بهتر صلاحيت) کي شامل ڪرڻ لاءِ وڌيڪ مناسب آهي ته جيئن مارڪيٽ يا سماج ۾ هڪ بامعني اثر پيدا ڪري سگهجي.<ref>{{Citation|title=What's the Difference Between Invention and Innovation?|date=10 September 2015|quote=28 March 2026|archive-url=9 May 2022}}</ref> سڀني جدتن کي نئين ايجاد جي ضرورت ناهي.<ref> {{Cite book |last=Schumpeter |first=Joseph Alois |title=Business Cycles |date=1939 |volume=1 |page=84 |quote=Innovation is possible without anything we should identify as invention, and invention does not necessarily induce innovation. |author-link=Joseph Schumpeter}} </ref> تڪنيڪي جدت اڪثر ڪري [[انجنيئرنگ]] جي عمل (<small>process</small>) ذريعي ظاهر ٿيندي آهي جڏهن حل ٿيندڙ مسئلو ٽيڪنيڪل يا سائنسي نوعيت جو هوندو آهي. ==تعريف== جدت بابت موجود ادب جي جائزي مان مختلف تعريفون سامهون آيون آهن. 2009ع ۾، باريگهه ۽ سندس ساٿين مختلف سائنسي مقالن ۾ تقريباً 60 تعريفون ڳولي لڌيون، جڏهن ته 2014ع جي هڪ جائزي ۾ 40 کان وڌيڪ تعريفون سامهون آيون.<ref name="Henry2013">{{cite journal |last1=Edison |first1=Henry |last2=bin Ali |first2=Nauman |last3=Torkar |first3=Richard |title=Towards innovation measurement in the software industry |journal=Journal of Systems and Software |date=May 2013 |volume=86 |issue=5 |pages=1390–1407 |doi=10.1016/j.jss.2013.01.013 |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:bth-5690 }}</ref> پنهنجي جائزي جي بنياد تي، باريگهه ۽ سندس ساٿين هڪ گهڻ-رخي (multidisciplinary) تعريف تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ هيٺين نتيجي تي پهتا:<blockquote>"جدت هڪ اهڙو گهڻ-مرحلي وارو عمل آهي جنهن ذريعي تنظيمون خيالن کي نين يا بهتر بڻايل شين، خدمتن يا عملن ۾ تبديل ڪنديون آهن، ته جيئن اهي پنهنجي مارڪيٽ ۾ اڳتي وڌي سگهن، مقابلو ڪري سگهن ۽ ڪاميابيءَ سان پاڻ کي منفرد ثابت ڪري سگهن."<ref>{{cite journal |last1=Baregheh |first1=Anahita |last2=Rowley |first2=Jennifer |last3=Sambrook |first3=Sally |title=Towards a multidisciplinary definition of innovation |journal=Management Decision |date=4 September 2009 |volume=47 |issue=8 |pages=1323–1339 |doi=10.1108/00251740910984578 }}</ref></blockquote> سافٽ ويئر انڊسٽري ۾ جدت بابت ڪيل هڪ مطالعي ۾، ڪراسن ۽ اپايدن پاران ڏنل تعريف کي سڀ کان مڪمل سمجهيو ويو. ڪراسن ۽ اپايدن اها تعريف "آرگنائيزيشن فار اڪنامڪ ڪوآپريشن اينڊ ڊولپمينٽ" (OECD) جي "اوسلو مينوئل" (Oslo Manual) ۾ ڏنل وصف جي بنياد تي تيار ڪئي هئي: <ref name="Henry2013" /> {{blockquote|جدت معاشي ۽ سماجي شعبن ۾ قدر وڌائيندڙ (value-added) نئين شيءِ يا خيال جي پيداوار يا اپنائڻ، ان کي سمجهي جذب ڪرڻ ۽ ان مان فائدو حاصل ڪرڻ جو نالو آهي؛ ان ۾ شين، خدمتن ۽ مارڪيٽن جي تجديد ۽ توسيع، پيداوار جي نون طريقن جي ترقي، ۽ انتظامي نظامن جو قيام شامل آهي. اها هڪ عمل ۽ نتيجو، ٻئي آهي.}} آمريڪي سماجياتي ماهر ايوريٽ روگرز (Everett Rogers) ان جي تعريف هن ريت بيان ڪئي: <blockquote>"هڪ اهڙو خيال، عمل يا شيءِ جنهن کي ڪنهن فرد يا اپنائڻ واري ٻئي ڪنهن يونٽ پاران نئين طور تي محسوس يا تسليم ڪيو وڃي"<ref>{{Cite book|last=Rogers, Everett M.|title=Diffusion of innovations|date=2003|publisher=Free Press|isbn=0-7432-2209-1|edition=5th|location=New York|oclc=52030797}}{{page needed|date=April 2026}}</ref></blockquote> ايلن آلٽشولر (<small>Alan Altshuler</small>) ۽ رابرٽ ڊي. بين (<small>Robert D. Behn</small>) جي مطابق، جدت ۾ بنيادي ايجاد ۽ تخليقي استعمال شامل آهن. اهي ليکڪ جدت جي وصف نون خيالن، شين، خدمتن ۽ عملن جي تخليق، قبوليت ۽ عملي جامو پهرائڻ (يا حقيقت جو روپ ڏيڻ) طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{Cite book|title=Innovation in American Government: Challenges, Opportunities, and Dilemmas|publisher=Brookings Inst Pr|isbn=978-0-8157-0358-7|date=1 June 1997|url-access=registration|url=https://archive.org/details/innovationinamer0000unse}}{{page needed|date=April 2026}}</ref> جدت جا ٻه اهم پهلو آهن: نئين هجڻ جي سطح (يعني ڇا اها جدت ڪمپنيءَ لاءِ نئين آهي، مارڪيٽ لاءِ نئين آهي، صنعت لاءِ نئين آهي، يا دنيا لاءِ نئين آهي) ۽ جدت جو قسم (يعني ڇا اها عمل جي جدت آهي يا پيداوار-خدمت واري نظام جي جدت). <ref name="Henry2013" /> تنظيمي تحقيق ڪندڙن جدت کي تخليقيت (creativity) کان الڳ قرار ڏنو آهي ۽ انهن ٻنهي لاڳاپيل تصورن جي جديد وصف بيان ڪئي آهي: {{blockquote|ڪم جي جڳهه تي تخليقيت (Workplace creativity) جو تعلق انهن ذهني ۽ رويي وارن عملن سان آهي جيڪي نوان خيال پيدا ڪرڻ جي ڪوشش دوران استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪم جي جڳهه تي جدت (Workplace innovation) جو تعلق انهن عملن سان آهي جيڪي نون خيالن کي عملي جامو پهرائڻ جي ڪوشش دوران استعمال ڪيا ويندا آهن. خاص طور تي، جدت (Innovation) ۾ مسئلن يا موقعن جي نشاندهي، تنظيمي ضرورتن سان لاڳاپيل نون خيالن جي تعارف، اپنائڻ يا انهن ۾ تبديلي آڻڻ، انهن خيالن جي واڌاري ۽ انهن جي عملي نفاذ جو ميلاپ شامل هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=David J. |last2=Lee |first2=Allan |last3=Tian |first3=Amy Wei |last4=Newman |first4=Alex |last5=Legood |first5=Alison |title=Leadership, creativity, and innovation: A critical review and practical recommendations |journal=The Leadership Quarterly |date=October 2018 |volume=29 |issue=5 |pages=549–569 |doi=10.1016/j.leaqua.2018.03.001 |hdl=10871/32289 |hdl-access=free }}</ref>}} پيٽر ڊروڪر لکيو آهي: {{blockquote|جدت، ڪاروباري سرگرميءَ (entrepreneurship) جو هڪ خاص عمل آهي؛ پوءِ اهو ڪاروبار اڳ ۾ ئي موجود هجي، ڪو عوامي خدمت وارو ادارو هجي، يا وري ڪنهن فرد پاران گهر جي باورچی خانه ۾ شروع ڪيل ڪو نئون ڪم هجي. اهو ئي اهو ذريعو آهي جنهن ذريعي ڪاروباري شخص يا ته دولت پيدا ڪندڙ نوان وسيلا تخليق ڪري ٿو، يا وري موجود وسيلن ۾ دولت پيدا ڪرڻ جي وڌيڪ صلاحيت پيدا ڪري ٿو.<ref name="Drucker">{{cite journal |title=The Discipline of Innovation |journal=[[Harvard Business Review]] |url= http://hbr.org/2002/08/the-discipline-of-innovation/ar/1 |date=August 2002 |access-date=13 October 2013|last1=Drucker |first1=Peter F. }}</ref>}} === تخليقيت ۽ جدت === عام طور تي، تخليقيت ۽ جدت جي وچ ۾ فرق جو بنياد ان ڳالهه تي آهي ته جدت ۾ تخليقي خيالن کي معاشي تناظر ۾ عملي جامو پهرائڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. 2016ع ۾، امابيل ۽ پراٽ لاڳاپيل مطالعي جي بنياد تي تخليقيت (يعني ”ڪنهن فرد يا ماڻهن جي ننڍي گروپ پاران گڏجي ڪم ڪندي نوان ۽ ڪارآمد خيال پيش ڪرڻ“) ۽ جدت (يعني ”ڪنهن اداري اندر تخليقي خيالن تي ڪاميابيءَ سان عمل ڪرڻ“) جي وچ ۾ فرق واضح ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Amabile |first1=Teresa M. |last2=Pratt |first2=Michael G. |title=The dynamic componential model of creativity and innovation in organizations: Making progress, making meaning |journal=Research in Organizational Behavior |year=2016 |volume=36 |pages=157–183 |doi=10.1016/j.riob.2016.10.001 }}</ref> ===معيشت ۽ جدت=== <small>1957</small>ع ۾، اقتصاديات جي ماهر رابرٽ سولوف (<small>Robert Solow</small>) اهو ثابت ڪيو ته معاشي واڌ ويجهه جا ٻه جزا هوندا آهن. پهرين حصي جو تعلق پيداوار ۾ واڌ سان هو، جنهن ۾ اجرتي مزدور ۽ سرمايو (<small>capital</small>) شامل آهن. ٻيو حصو پيداواري صلاحيت (<small>productivity</small>) تي ٻڌل آهي. ان وقت کان وٺي، معاشي تاريخ دانن جدت جي عمل کي پاڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، بجاءِ ان جي ته صرف اهو فرض ڪيو وڃي ته ٽيڪنالاجي ايجادون ۽ ٽيڪنالاجي ترقي ئي پيداواري صلاحيت ۾ واڌ جو سبب بڻجن ٿيون.<ref>{{cite book | author1=Leonard Dudley |title=Mothers of Innovation: How Expanding Social Networks Gave Birth to the Industrial Revolution |publisher= Cambridge Scholars Publishing |year=2012 |page=4 |isbn=9781443843126 }}</ref> جدت جو تصور ٻي عالمي جنگ کان پوءِ اڀريو، جنهن ۾ گهڻو ڪري جوزف شومپيٽر (<small>Joseph Schumpeter، 1883–1950</small>) جي ڪم جو وڏو هٿ هو؛ هن جدت جي عملن جي معاشي اثرن کي "تخليقي تباهي" (<small>Creative destruction</small>) قرار ڏنو هو.<ref>{{cite journal |last1=Papaioannou |first1=Theo |title=Innovation, value-neutrality and the question of politics: unmasking the rhetorical and ideological abuse of evolutionary theory |journal=Journal of Responsible Innovation |date=3 May 2020 |volume=7 |issue=2 |pages=238–255 |doi=10.1080/23299460.2019.1605484 }}</ref> اڄ، نيو-شومپيٽرين (<small>neo-Schumpeterian</small>) اسڪالر جدت کي غيرجانبدار يا غير سياسي عمل طور نه ٿا ڏسن. <ref>{{cite book |last1=Jasanoff |first1=Sheila |author-link=Sheila Jasanoff |last2=Kim |first2=Sang-Hyun |title=Dreamscapes of Modernity |date=2015 |doi=10.7208/chicago/9780226276663.001.0001 |isbn=978-0-226-27652-6 }}</ref> بلڪه، جدت کي سماجي طور تي جوڙيل عملن طور ڏسي سگهجي ٿو. تنهن ڪري، ان جو تصور ان سياسي ۽ سماجي پس منظر تي منحصر آهي جنهن ۾ جدت رونما ٿي رهي آهي. شينن والش جي مطابق، "اڄ جدت کي ’سرمائي جي ماتحت جدت (<small>innovation under capital</small>) طور بهترين انداز ۾ سمجهي سگهجي ٿو". <ref name=":5">{{cite journal |last1=Walsh |first1=Shannon |title=Marx, subsumption and the critique of innovation |journal=Organization |date=March 2023 |volume=30 |issue=2 |pages=345–360 |doi=10.1177/13505084211015377 }}</ref> ان جو مطلب اهو آهي ته جدت جو موجوده غالب مقصد سرمائي جي قدر ۾ واڌ (<small>capital valorisation</small>) ۽ منافعي کي وڌ کان وڌ ڪرڻ آهي. ان جون مثالون هي آهن: ڄاڻ تي قبضو (مثال طور، پيٽنٽ ذريعي)، "منصوبابندي تحت پراڻو يا ناڪاره بڻائڻ" (<small>Planned</small> <small>obsolescence</small>) جو وسيع رواج (جنهن ۾ ڊزائن جي ڪري مرمت نه ٿيڻ جهڙا عنصر شامل آهن) ۽ "جيونز پيراڊاڪس" (<small>Jevons paradox</small>)؛ هي نظريو ماحولياتي ڪارڪردگي (<small>eco-efficiency</small>) جي منفي نتيجن کي بيان ڪري ٿو، جتي توانائي گهٽائڻ وارا اثر اهڙن عملن کي جنم ڏين ٿا جن جي نتيجي ۾ توانائي جو استعمال وڌي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Steffen |last2=Pohl |first2=Johanna |last3=Santarius |first3=Tilman |title=Digitalization and energy consumption. Does ICT reduce energy demand? |journal=Ecological Economics |date=October 2020 |volume=176 |article-number=106760 |doi=10.1016/j.ecolecon.2020.106760 |bibcode=2020EcoEc.17606760L }}</ref> <small>2018</small>ع ۾ "مارڪيٽنگ سائنس" (<small>Marketing Science</small>) جرنل ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته 19هين ۽ 20هين صديءَ دوران جاچيل 73 سيڪڙو جدتون معاشي بلبلن (<small>economic bubbles</small>) سان لاڳاپيل هيون. ان مطالعي مان اهو پڻ معلوم ٿيو ته انهن بلبلن جي وسعت جو سڌو تعلق ان ڳالهه سان هو ته جدتون ڪيتريون بنيادي (<small>radical</small>) ۽ عوامي سطح تي نمايان هيون ۽ ڇا انهن اڻ سڌي طرح نيٽ ورڪ جا اثر (<small>network effects</small>) پيدا ڪيا هئا.<ref>{{cite journal|last1=Sorescu|first1=Alina|last2=Sorescu|first2=Sorin M.|last3=Armstrong|first3=Will J.|last4=Devoldere|first4=Bart|year=2018|title=Two Centuries of Innovations and Stock Market Bubbles|journal=[[Marketing Science (journal)|Marketing Science]]|volume=37|issue=4|pp=507–529|doi=10.1287/mksc.2018.1095}}</ref> ==قسمون== جدت جي قسمن جي وضاحت لاءِ ڪيترائي فريم ورڪ تجويز ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite news|last=Blank|first=Steve|date=1 February 2019|title=McKinsey's Three Horizons Model Defined Innovation for Years. Here's Why It No Longer Applies.|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2019/02/mckinseys-three-horizons-model-defined-innovation-for-years-heres-why-it-no-longer-applies|access-date=16 August 2020|issn=0017-8012}}</ref><ref>{{Cite news|last=Satell|first=Greg|date=21 June 2017|title=The 4 Types of Innovation and the Problems They Solve|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2017/06/the-4-types-of-innovation-and-the-problems-they-solve|access-date=16 August 2020|issn=0017-8012}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Edwards-Schachter |first1=Mónica |title=The nature and variety of innovation |journal=International Journal of Innovation Studies |date=2018 |volume=2 |issue=2 |pages=65–79 |doi=10.1016/j.ijis.2018.08.004 |doi-access=free}}</ref> === پائيدار بمقابله خلل پيدا ڪندڙ جدت === [[File:L-Hochrad.png|thumb|upright=1.5|1880 جي هڪ پيني-فارٿنگ سائيڪل (کاٻي) ۽ هڪ 1886 جي هڪ روور حفاظتي سائيڪل.]]ڪليٽن ڪرسٽنسن پاران تجويز ڪيل هڪ فريمورڪ پائيدار ۽ خلل پيدا ڪندڙ جدت جي وچ ۾ فرق پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|last1=Bower|first1=Joseph L.|last2=Christensen|first2=Clayton M.|date=1 January 1995|title=Disruptive Technologies: Catching the Wave|work=Harvard Business Review|issue=January–February 1995|url=https://hbr.org/1995/01/disruptive-technologies-catching-the-wave|access-date=16 August 2020|issn=0017-8012|archive-date=3 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103003248/https://hbr.org/1995/01/disruptive-technologies-catching-the-wave|url-status=live}}</ref> پائيدار جدت موجوده گراهڪن جي سڃاتل ضرورتن جي بنياد تي هڪ پراڊڪٽ يا سروس جي بهتري آهي (مثال طور تيز مائڪرو پروسيسر، فليٽ اسڪرين ٽيليويزن)، ان جي ابتڙ خلل پيدا ڪندڙ جدت هڪ عمل کي ظاهر ڪري ٿي جنهن ذريعي هڪ نئين پراڊڪٽ يا سروس هڪ نئين مارڪيٽ ٺاهي ٿي (مثال طور ٽرانزسٽر ريڊيو، مفت ڪراؤڊ سورس انسائيڪلوپيڊيا، وغيره)، آخرڪار قائم ٿيل مقابلي ڪندڙن کي هٽائي ٿي.<ref>{{Cite news|last1=Christensen|first1=Clayton M.|last2=Raynor|first2=Michael E.|last3=McDonald|first3=Rory|date=1 December 2015|title=What Is Disruptive Innovation?|work=Harvard Business Review|issue=December 2015|url=https://hbr.org/2015/12/what-is-disruptive-innovation|access-date=16 August 2020|issn=0017-8012|archive-date=13 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113083731/https://hbr.org/2015/12/what-is-disruptive-innovation|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Disruptive Innovations|url=https://www.christenseninstitute.org/disruptive-innovations/|access-date=16 August 2020|publisher=Christensen Institute|language=en-US}}</ref> ڪرسٽينسن جي مطابق، خلل پيدا ڪندڙ جدت ڪاروبار ۾ ڊگهي مدت جي ڪاميابي لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite journal|author1=Christensen, Clayton |author2=Overdorf, Michael|year=2000|title=Meeting the Challenge of Disruptive Change|url=https://hbr.org/2000/03/meeting-the-challenge-of-disruptive-change|journal=Harvard Business Review}}</ref> خلل پيدا ڪندڙ جدت اڪثر ڪري خلل پيدا ڪندڙ ٽيڪنالاجي ذريعي فعال ٿيندي آهي. مارڪو ايانسٽي ۽ ڪريم آر. لاکاني بنيادي ٽيڪنالاجي کي ڊگهي مدت ۾ عالمي ٽيڪنالاجي سسٽم لاءِ نوان بنياد ٺاهڻ جي صلاحيت جي طور تي بيان ڪن ٿا. بنيادي ٽيڪنالاجي ڪاروباري آپريٽنگ ماڊلز کي تبديل ڪرڻ جو رجحان رکي ٿي جيئن مڪمل طور تي نوان ڪاروباري ماڊل ڪيترن ئي سالن کان اڀرن ٿا، جدت جي بتدريج ۽ مسلسل اپنائڻ سان ٽيڪنالاجي ۽ ادارتي تبديلي جي لهرن ڏانهن وٺي ويندا آهن جيڪي وڌيڪ سست رفتاري سان رفتار حاصل ڪندا آهن. پيڪٽ-سوئچڊ ڪميونيڪيشن پروٽوڪول TCP/IP جي آمد (اصل ۾ 1972 ۾ متعارف ڪرايو ويو هو ته جيئن آمريڪا جي دفاع واري کاتي جي اليڪٽرانڪ ڪميونيڪيشن لاءِ هڪ واحد استعمال جي ڪيس کي سپورٽ ڪري سگهجي. اي ميل) ۽ جيڪو صرف 1990 جي وچ ۾ (ورلڊ وائڊ ويب جي آمد سان) وڏي پيماني تي اپنائڻ حاصل ڪيو هڪ بنيادي ٽيڪنالاجي آهي.<ref name="hbr201701">{{cite news |last1=Iansiti |first1=Marco |last2=Lakhani |first2=Karim R. |url=https://hbr.org/2017/01/the-truth-about-blockchain |title=The Truth About Blockchain |work=[[Harvard Business Review]] |publisher=[[Harvard University]] |date=January 2017 |access-date=17 January 2017 |quote=a foundational technology: It has the potential to create new foundations for our economic and social systems. |archive-date=18 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118052537/https://hbr.org/2017/01/the-truth-about-blockchain |url-status=live }}</ref> === جدت ماڊل جا چار قسم === هينڊرسن ۽ ڪلارڪ پاران هڪ ٻيو فريم ورڪ تجويز ڪيو ويو هو. اهي جدت کي چئن قسمن ۾ ورهائيندا آهن؛<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Henderson|first1=Rebecca M.|last2=Clark|first2=Kim B.|date=March 1990|title=Architectural Innovation: The Reconfiguration of Existing Product Technologies and the Failure of Established Firms|journal=Administrative Science Quarterly|volume=35|issue=1|page=9|doi=10.2307/2393549|jstor=2393549 |url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:37971074 }}</ref> * بنيادي جدت: "هڪ نئون غالب ڊيزائن قائم ڪري ٿي ۽ تنهن ڪري، بنيادي ڊيزائن تصورن جو هڪ نئون سيٽ اجزاء ۾ شامل آهي جيڪي هڪ نئين فن تعمير ۾ گڏجي ڳنڍيل آهن." * وڌندڙ جدت: "هڪ قائم ٿيل ڊيزائن کي بهتر ۽ وڌايي ٿي. بهتري انفرادي اجزاء ۾ ٿيندي آهي، پر بنيادي ڊيزائن تصورات ۽ انهن جي وچ ۾ لنڪ، ساڳيا رهندا آهن." * تعميراتي جدت (Architectural innovation): "اها جدت جيڪا صرف انهن (بنيادي ڊزائن جي تصورن) جي وچ ۾ لاڳاپن کي تبديل ڪري ٿي." * ماڊيولر جدت (Modular Innovation): "اها جدت جيڪا صرف ڪنهن ٽيڪنالاجي جي بنيادي ڊزائن جي تصورن کي تبديل ڪري ٿي." جڏهن ته هينڊرسن ۽ ڪلارڪ، گڏوگڏ ڪرسٽينسن، ٽيڪنيڪل جدت بابت ڳالهائين ٿا، اتي جدت جا ٻيا قسم، جهڙوڪ خدمت جي جدت ۽ تنظيمي جدت به موجود آهن. === غير منافعو جدت === ڪنهن ڪمپني لاءِ منافعو ڪمائڻ تي ڌيان ڏيندڙ ڪاروبار-مرڪوز جدت جي نظرين کان مختلف، جدت جي ٻين قسمن ۾ شامل آهن: سماجي جدت، مذهبي جدت، <ref> {{cite book |editor-last1 = Williams |editor-first1 = Michael A. |editor-last2 = Cox |editor-first2 = Collett |editor-last3 = Jaffee |editor-first3 = Martin S. |year = 1992 |title = Innovation in Religious Traditions: Essays in the Interpretation of Religious Change |url = https://books.google.com/books?id=AD2hShiXNjEC |series = Religion and society (volume 31) |publication-place = Berlin |publisher = Walter de Gruyter |isbn = 9783110127805 |access-date = 16 February 2024 }} </ref> پائيدار جدت (يا گرين/ماحول دوست جدت) ۽ ذميواراڻي جدت شامل آهن.<ref name=":2">{{Cite journal|last1= Schiederig|first1= Tim|last2= Tietze|first2= Frank|last3= Herstatt|first3= Cornelius|date= 22 February 2012|title= Green innovation in technology and innovation management – an exploratory literature review|journal= R&D Management|volume= 42|issue=2|pages= 180–192|doi= 10.1111/j.1467-9310.2011.00672.x }} </ref><ref> {{Citation|last1= Blok|first1= Vincent|year= 2015|title=Responsible Innovation 2|pages=19–35|place= Cham|publisher= Springer International Publishing|isbn=978-3-319-17307-8|last2=Lemmens|first2=Pieter|chapter=The Emerging Concept of Responsible Innovation. Three Reasons Why It is Questionable and Calls for a Radical Transformation of the Concept of Innovation |doi=10.1007/978-3-319-17308-5_2|hdl=2066/150613|hdl-access=free}} </ref> === Open innovation === One type of innovation that has been the focus of recent literature is [[open innovation]] or "[[Crowdsourcing|crowd sourcing]]." Open innovation refers to the use of individuals outside of an organizational context who have no expertise in a given area to solve complex problems.<ref name=":4">{{Cite journal |last=Amabile |first=Teresa |date=December 2017 |title=In Pursuit of Everyday Creativity |url=https://www.hbs.edu/ris/Publication%20Files/18-002_ee708f75-293f-4494-bf93-df5cd96b48a6.pdf |journal=Journal of Creative Behavior |pages=2–3 |via=Harvard Business School}}</ref> === User innovation === Similar to open innovation, [[user innovation]] occurs when companies rely on users of their goods and services to come up with, help to develop, and even help to implement new ideas.<ref name=":4" /> ==تاريخ== ==جدت جو عمل== ==جدت جا مقصد ۽ ناڪاميون== ==عظيم جدت سازن جون اهم خوبيون== ==پھیلاءُ == == جدت جي ماپ == ==سرڪاري پاليسيون== ==جدت بابت غالب سوچ جي مخالف رايا== ==پڻ ڏسو== * [[ايجاد]] * [[اسلوب (بصري فنون)|اسلوب]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== * {{cite journal |last1=Bloom |first1=Nicholas |last2=Jones |first2=Charles I. |last3=Van Reenen |first3=John |last4=Webb |first4=Michael |title=Are Ideas Getting Harder to Find? |journal=American Economic Review |date=April 2020 |volume=110 |issue=4 |pages=1104–1144 |doi=10.1257/aer.20180338 }} * Gitta, Cosmas and South, David (2011). [https://unsouthsouth.org/2014/12/25/southern-innovator-magazine/ ''Southern Innovator Magazine Issue 1: Mobile Phones and Information Technology'': United Nations Office for South-South Cooperation]. * {{cite book |title=Where Good Ideas Come From |author=Steven Johnson |publisher=Riverhead Books |isbn=978-1-59448-538-1 |year=2011}} * {{cite book| title=Stretch: Unlock the Power of Less and Achieve More Than You Ever Imagined |year=2017 |first=Scott |last=Sonenshein |publisher=Harper Business |isbn=978-0-06-245722-6}} * {{cite journal |last1=Kochetkov |first1=Dmitry M. |title=Innovation: A state-of-the-art review and typology |journal=International Journal of Innovation Studies |date=2023 |volume=7 |issue=4 |pages=263–272 |doi=10.1016/j.ijis.2023.05.004 |doi-access=free |hdl=1887/3631559 |hdl-access=free }} <!-- Do not place advertisements here. Please propose new links on talk page before inserting. COMMERCIAL LINKS WILL BE REMOVED. Wikipedia is not a link directory. Consider submitting your link to DMOZ instead. --> * {{cite journal |last1=Śledzik |first1=K. |last2=Szmelter-Jarosz |first2=A. |last3=Schmidt |first3=E. Kalpazidou |last4=Bielawski |first4=K. |last5=Declich |first5=A. |title=Are Schumpeter's Innovations Responsible? A Reflection on the Concept of Responsible (Research and) Innovation from a Neo-Schumpeterian Perspective |journal=Journal of the Knowledge Economy |date=December 2023 |volume=14 |issue=4 |pages=5065–5085 |doi=10.1007/s13132-023-01487-3 }} {{Authority control}} [[زمرو:جدت| ]] [[زمرو:پيداوار]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پيداوار جو انتظام]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] d9ow7plprxx6dda5ut1t3qzl67lspjz 400015 399941 2026-07-31T16:13:18Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 400015 wikitext text/x-wiki {{Other uses|ايجاد|جدت}} [[File:Edison_and_phonograph_edit2.jpg|thumb|1870ع جي ڏهاڪي جي آخر ۾ [[ٿامس ايڊيسن]] فونو گراف سان گڏ؛ ايڊيسن تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ تخليقي موجدن مان هڪ هو، جنهن جي نالي تي 1,093 آمريڪي پيٽنٽ آهن.]] '''جدت''' (Innovation) خيالن جو عملي نفاذ آهي جنهن جي نتيجي ۾ [[مال|سامان]] يا [[خدمتون|خدمتن]] جي تخليق يا بهتري ٿيندي آهي.<ref>{{Cite book |last=Schumpeter, Joseph A. |title=The theory of economic development: an inquiry into profits, capital, credit, interest, and the business cycle |publisher=Transaction Publishers |others=Opie, Redvers,, Elliott, John E. |year=1983 |isbn=0-87855-698-2 |location=New Brunswick, New Jersey |oclc=8493721}}</ref> معياري <small>ISO 56000:2020</small> ۾ ISO TC 279 جدت کي "هڪ نئين يا تبديل ٿيل وجود، [[ملهہ (معاشيات)|قدر]] کي محسوس ڪرڻ يا ٻيهر ورهائڻ" جي طور تي بيان ڪري ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=2020|quote=29 January 2021|archivedate=17 June 2016}}</ref> ٻين جون مختلف تعريفون آهن؛ تعريفن ۾ هڪ عام شي نونتا، بهتري ۽ خيالن يا ٽيڪنالاجي جي پکيڙ تي ڌيان ڏيڻ آهي (ڏسو: جدت جو ڦهلاءُ). ايجادون اڪثر ڪري وڌيڪ اثرائتي شين، [[ٽيڪنالاجي]]، آرٽ ورڪ، [[خدمتون|خدمتن]]<ref> {{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=PH1ovQEACAAJ |title=The Future of the New: Artistic Innovation in Times of Social Acceleration |date=2018 |publisher=Valiz |isbn=978-94-92095-58-9 |editor-last=Lijster |editor-first=Thijs |series=Arts in society |access-date=10 September 2020}} </ref> يا ڪاروباري ماڊلز جي ترقي ذريعي ٿيندي آهي جيڪي ان جا تخليق ڪار [[منڊي (اقتصاديات)|مارڪيٽن]]، [[حڪومت|حڪومتن]] ۽ [[سماج]] لاءِ دستياب ڪندا آهن. جدت ''[[ايجاد]]'' سان لاڳاپيل آهي، پر ان سان ملندڙ جلندڙ ناهي:<ref>{{حوالو ويب|date=2 April 2012|quote=27 May 2016|archivedate=9 May 2022}}</ref> جدت هڪ ايجاد جي عملي نفاذ (نئين/بهتر صلاحيت) کي شامل ڪرڻ لاءِ وڌيڪ مناسب آهي ته جيئن مارڪيٽ يا سماج ۾ هڪ بامعني اثر پيدا ڪري سگهجي.<ref>{{Citation|title=What's the Difference Between Invention and Innovation?|date=10 September 2015|quote=28 March 2026|archive-url=9 May 2022}}</ref> سڀني جدتن کي نئين ايجاد جي ضرورت ناهي.<ref> {{Cite book |last=Schumpeter |first=Joseph Alois |title=Business Cycles |date=1939 |volume=1 |page=84 |quote=Innovation is possible without anything we should identify as invention, and invention does not necessarily induce innovation. |author-link=Joseph Schumpeter}} </ref> تڪنيڪي جدت اڪثر ڪري [[انجنيئرنگ]] جي عمل (<small>process</small>) ذريعي ظاهر ٿيندي آهي جڏهن حل ٿيندڙ مسئلو ٽيڪنيڪل يا سائنسي نوعيت جو هوندو آهي. ==تعريف== جدت بابت موجود ادب جي جائزي مان مختلف تعريفون سامهون آيون آهن. 2009ع ۾، باريگهه ۽ سندس ساٿين مختلف سائنسي مقالن ۾ تقريباً 60 تعريفون ڳولي لڌيون، جڏهن ته 2014ع جي هڪ جائزي ۾ 40 کان وڌيڪ تعريفون سامهون آيون.<ref name="Henry2013">{{cite journal |last1=Edison |first1=Henry |last2=bin Ali |first2=Nauman |last3=Torkar |first3=Richard |title=Towards innovation measurement in the software industry |journal=Journal of Systems and Software |date=May 2013 |volume=86 |issue=5 |pages=1390–1407 |doi=10.1016/j.jss.2013.01.013 |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:bth-5690 }}</ref> پنهنجي جائزي جي بنياد تي، باريگهه ۽ سندس ساٿين هڪ گهڻ-رخي (multidisciplinary) تعريف تيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ هيٺين نتيجي تي پهتا:<blockquote>"جدت هڪ اهڙو گهڻ-مرحلي وارو عمل آهي جنهن ذريعي تنظيمون خيالن کي نين يا بهتر بڻايل شين، خدمتن يا عملن ۾ تبديل ڪنديون آهن، ته جيئن اهي پنهنجي مارڪيٽ ۾ اڳتي وڌي سگهن، مقابلو ڪري سگهن ۽ ڪاميابيءَ سان پاڻ کي منفرد ثابت ڪري سگهن."<ref>{{cite journal |last1=Baregheh |first1=Anahita |last2=Rowley |first2=Jennifer |last3=Sambrook |first3=Sally |title=Towards a multidisciplinary definition of innovation |journal=Management Decision |date=4 September 2009 |volume=47 |issue=8 |pages=1323–1339 |doi=10.1108/00251740910984578 }}</ref></blockquote> سافٽ ويئر انڊسٽري ۾ جدت بابت ڪيل هڪ مطالعي ۾، ڪراسن ۽ اپايدن پاران ڏنل تعريف کي سڀ کان مڪمل سمجهيو ويو. ڪراسن ۽ اپايدن اها تعريف "آرگنائيزيشن فار اڪنامڪ ڪوآپريشن اينڊ ڊولپمينٽ" (OECD) جي "اوسلو مينوئل" (Oslo Manual) ۾ ڏنل وصف جي بنياد تي تيار ڪئي هئي: <ref name="Henry2013" /> {{blockquote|جدت معاشي ۽ سماجي شعبن ۾ قدر وڌائيندڙ (value-added) نئين شيءِ يا خيال جي پيداوار يا اپنائڻ، ان کي سمجهي جذب ڪرڻ ۽ ان مان فائدو حاصل ڪرڻ جو نالو آهي؛ ان ۾ شين، خدمتن ۽ مارڪيٽن جي تجديد ۽ توسيع، پيداوار جي نون طريقن جي ترقي، ۽ انتظامي نظامن جو قيام شامل آهي. اها هڪ عمل ۽ نتيجو، ٻئي آهي.}} آمريڪي سماجياتي ماهر ايوريٽ روگرز (Everett Rogers) ان جي تعريف هن ريت بيان ڪئي: <blockquote>"هڪ اهڙو خيال، عمل يا شيءِ جنهن کي ڪنهن فرد يا اپنائڻ واري ٻئي ڪنهن يونٽ پاران نئين طور تي محسوس يا تسليم ڪيو وڃي"<ref>{{Cite book|last=Rogers, Everett M.|title=Diffusion of innovations|date=2003|publisher=Free Press|isbn=0-7432-2209-1|edition=5th|location=New York|oclc=52030797}}{{page needed|date=April 2026}}</ref></blockquote> ايلن آلٽشولر (<small>Alan Altshuler</small>) ۽ رابرٽ ڊي. بين (<small>Robert D. Behn</small>) جي مطابق، جدت ۾ بنيادي ايجاد ۽ تخليقي استعمال شامل آهن. اهي ليکڪ جدت جي وصف نون خيالن، شين، خدمتن ۽ عملن جي تخليق، قبوليت ۽ عملي جامو پهرائڻ (يا حقيقت جو روپ ڏيڻ) طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{Cite book|title=Innovation in American Government: Challenges, Opportunities, and Dilemmas|publisher=Brookings Inst Pr|isbn=978-0-8157-0358-7|date=1 June 1997|url-access=registration|url=https://archive.org/details/innovationinamer0000unse}}{{page needed|date=April 2026}}</ref> جدت جا ٻه اهم پهلو آهن: نئين هجڻ جي سطح (يعني ڇا اها جدت ڪمپنيءَ لاءِ نئين آهي، مارڪيٽ لاءِ نئين آهي، صنعت لاءِ نئين آهي، يا دنيا لاءِ نئين آهي) ۽ جدت جو قسم (يعني ڇا اها عمل جي جدت آهي يا پيداوار-خدمت واري نظام جي جدت). <ref name="Henry2013" /> تنظيمي تحقيق ڪندڙن جدت کي تخليقيت (creativity) کان الڳ قرار ڏنو آهي ۽ انهن ٻنهي لاڳاپيل تصورن جي جديد وصف بيان ڪئي آهي: {{blockquote|ڪم جي جڳهه تي تخليقيت (Workplace creativity) جو تعلق انهن ذهني ۽ رويي وارن عملن سان آهي جيڪي نوان خيال پيدا ڪرڻ جي ڪوشش دوران استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪم جي جڳهه تي جدت (Workplace innovation) جو تعلق انهن عملن سان آهي جيڪي نون خيالن کي عملي جامو پهرائڻ جي ڪوشش دوران استعمال ڪيا ويندا آهن. خاص طور تي، جدت (Innovation) ۾ مسئلن يا موقعن جي نشاندهي، تنظيمي ضرورتن سان لاڳاپيل نون خيالن جي تعارف، اپنائڻ يا انهن ۾ تبديلي آڻڻ، انهن خيالن جي واڌاري ۽ انهن جي عملي نفاذ جو ميلاپ شامل هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Hughes |first1=David J. |last2=Lee |first2=Allan |last3=Tian |first3=Amy Wei |last4=Newman |first4=Alex |last5=Legood |first5=Alison |title=Leadership, creativity, and innovation: A critical review and practical recommendations |journal=The Leadership Quarterly |date=October 2018 |volume=29 |issue=5 |pages=549–569 |doi=10.1016/j.leaqua.2018.03.001 |hdl=10871/32289 |hdl-access=free }}</ref>}} پيٽر ڊروڪر لکيو آهي: {{blockquote|جدت، ڪاروباري سرگرميءَ (entrepreneurship) جو هڪ خاص عمل آهي؛ پوءِ اهو ڪاروبار اڳ ۾ ئي موجود هجي، ڪو عوامي خدمت وارو ادارو هجي، يا وري ڪنهن فرد پاران گهر جي باورچی خانه ۾ شروع ڪيل ڪو نئون ڪم هجي. اهو ئي اهو ذريعو آهي جنهن ذريعي ڪاروباري شخص يا ته دولت پيدا ڪندڙ نوان وسيلا تخليق ڪري ٿو، يا وري موجود وسيلن ۾ دولت پيدا ڪرڻ جي وڌيڪ صلاحيت پيدا ڪري ٿو.<ref name="Drucker">{{cite journal |title=The Discipline of Innovation |journal=[[Harvard Business Review]] |url= http://hbr.org/2002/08/the-discipline-of-innovation/ar/1 |date=August 2002 |access-date=13 October 2013|last1=Drucker |first1=Peter F. }}</ref>}} === تخليقيت ۽ جدت === عام طور تي، تخليقيت ۽ جدت جي وچ ۾ فرق جو بنياد ان ڳالهه تي آهي ته جدت ۾ تخليقي خيالن کي معاشي تناظر ۾ عملي جامو پهرائڻ تي زور ڏنو ويندو آهي. 2016ع ۾، امابيل ۽ پراٽ لاڳاپيل مطالعي جي بنياد تي تخليقيت (يعني ”ڪنهن فرد يا ماڻهن جي ننڍي گروپ پاران گڏجي ڪم ڪندي نوان ۽ ڪارآمد خيال پيش ڪرڻ“) ۽ جدت (يعني ”ڪنهن اداري اندر تخليقي خيالن تي ڪاميابيءَ سان عمل ڪرڻ“) جي وچ ۾ فرق واضح ڪيو.<ref>{{cite journal |last1=Amabile |first1=Teresa M. |last2=Pratt |first2=Michael G. |title=The dynamic componential model of creativity and innovation in organizations: Making progress, making meaning |journal=Research in Organizational Behavior |year=2016 |volume=36 |pages=157–183 |doi=10.1016/j.riob.2016.10.001 }}</ref> ===معيشت ۽ جدت=== <small>1957</small>ع ۾، اقتصاديات جي ماهر رابرٽ سولوف (<small>Robert Solow</small>) اهو ثابت ڪيو ته معاشي واڌ ويجهه جا ٻه جزا هوندا آهن. پهرين حصي جو تعلق پيداوار ۾ واڌ سان هو، جنهن ۾ اجرتي مزدور ۽ سرمايو (<small>capital</small>) شامل آهن. ٻيو حصو پيداواري صلاحيت (<small>productivity</small>) تي ٻڌل آهي. ان وقت کان وٺي، معاشي تاريخ دانن جدت جي عمل کي پاڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، بجاءِ ان جي ته صرف اهو فرض ڪيو وڃي ته ٽيڪنالاجي ايجادون ۽ ٽيڪنالاجي ترقي ئي پيداواري صلاحيت ۾ واڌ جو سبب بڻجن ٿيون.<ref>{{cite book | author1=Leonard Dudley |title=Mothers of Innovation: How Expanding Social Networks Gave Birth to the Industrial Revolution |publisher= Cambridge Scholars Publishing |year=2012 |page=4 |isbn=9781443843126 }}</ref> جدت جو تصور ٻي عالمي جنگ کان پوءِ اڀريو، جنهن ۾ گهڻو ڪري جوزف شومپيٽر (<small>Joseph Schumpeter، 1883–1950</small>) جي ڪم جو وڏو هٿ هو؛ هن جدت جي عملن جي معاشي اثرن کي "تخليقي تباهي" (<small>Creative destruction</small>) قرار ڏنو هو.<ref>{{cite journal |last1=Papaioannou |first1=Theo |title=Innovation, value-neutrality and the question of politics: unmasking the rhetorical and ideological abuse of evolutionary theory |journal=Journal of Responsible Innovation |date=3 May 2020 |volume=7 |issue=2 |pages=238–255 |doi=10.1080/23299460.2019.1605484 }}</ref> اڄ، نيو-شومپيٽرين (<small>neo-Schumpeterian</small>) اسڪالر جدت کي غيرجانبدار يا غير سياسي عمل طور نه ٿا ڏسن. <ref>{{cite book |last1=Jasanoff |first1=Sheila |author-link=Sheila Jasanoff |last2=Kim |first2=Sang-Hyun |title=Dreamscapes of Modernity |date=2015 |doi=10.7208/chicago/9780226276663.001.0001 |isbn=978-0-226-27652-6 }}</ref> بلڪه، جدت کي سماجي طور تي جوڙيل عملن طور ڏسي سگهجي ٿو. تنهن ڪري، ان جو تصور ان سياسي ۽ سماجي پس منظر تي منحصر آهي جنهن ۾ جدت رونما ٿي رهي آهي. شينن والش جي مطابق، "اڄ جدت کي ’سرمائي جي ماتحت جدت (<small>innovation under capital</small>) طور بهترين انداز ۾ سمجهي سگهجي ٿو". <ref name=":5">{{cite journal |last1=Walsh |first1=Shannon |title=Marx, subsumption and the critique of innovation |journal=Organization |date=March 2023 |volume=30 |issue=2 |pages=345–360 |doi=10.1177/13505084211015377 }}</ref> ان جو مطلب اهو آهي ته جدت جو موجوده غالب مقصد سرمائي جي قدر ۾ واڌ (<small>capital valorisation</small>) ۽ منافعي کي وڌ کان وڌ ڪرڻ آهي. ان جون مثالون هي آهن: ڄاڻ تي قبضو (مثال طور، پيٽنٽ ذريعي)، "منصوبابندي تحت پراڻو يا ناڪاره بڻائڻ" (<small>Planned</small> <small>obsolescence</small>) جو وسيع رواج (جنهن ۾ ڊزائن جي ڪري مرمت نه ٿيڻ جهڙا عنصر شامل آهن) ۽ "جيونز پيراڊاڪس" (<small>Jevons paradox</small>)؛ هي نظريو ماحولياتي ڪارڪردگي (<small>eco-efficiency</small>) جي منفي نتيجن کي بيان ڪري ٿو، جتي توانائي گهٽائڻ وارا اثر اهڙن عملن کي جنم ڏين ٿا جن جي نتيجي ۾ توانائي جو استعمال وڌي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Lange |first1=Steffen |last2=Pohl |first2=Johanna |last3=Santarius |first3=Tilman |title=Digitalization and energy consumption. Does ICT reduce energy demand? |journal=Ecological Economics |date=October 2020 |volume=176 |article-number=106760 |doi=10.1016/j.ecolecon.2020.106760 |bibcode=2020EcoEc.17606760L }}</ref> <small>2018</small>ع ۾ "مارڪيٽنگ سائنس" (<small>Marketing Science</small>) جرنل ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي مان معلوم ٿيو ته 19هين ۽ 20هين صديءَ دوران جاچيل 73 سيڪڙو جدتون معاشي بلبلن (<small>economic bubbles</small>) سان لاڳاپيل هيون. ان مطالعي مان اهو پڻ معلوم ٿيو ته انهن بلبلن جي وسعت جو سڌو تعلق ان ڳالهه سان هو ته جدتون ڪيتريون بنيادي (<small>radical</small>) ۽ عوامي سطح تي نمايان هيون ۽ ڇا انهن اڻ سڌي طرح نيٽ ورڪ جا اثر (<small>network effects</small>) پيدا ڪيا هئا.<ref>{{cite journal|last1=Sorescu|first1=Alina|last2=Sorescu|first2=Sorin M.|last3=Armstrong|first3=Will J.|last4=Devoldere|first4=Bart|year=2018|title=Two Centuries of Innovations and Stock Market Bubbles|journal=[[Marketing Science (journal)|Marketing Science]]|volume=37|issue=4|pp=507–529|doi=10.1287/mksc.2018.1095}}</ref> ==قسمون== جدت جي قسمن جي وضاحت لاءِ ڪيترائي فريم ورڪ تجويز ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite news|last=Blank|first=Steve|date=1 February 2019|title=McKinsey's Three Horizons Model Defined Innovation for Years. Here's Why It No Longer Applies.|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2019/02/mckinseys-three-horizons-model-defined-innovation-for-years-heres-why-it-no-longer-applies|access-date=16 August 2020|issn=0017-8012}}</ref><ref>{{Cite news|last=Satell|first=Greg|date=21 June 2017|title=The 4 Types of Innovation and the Problems They Solve|work=Harvard Business Review|url=https://hbr.org/2017/06/the-4-types-of-innovation-and-the-problems-they-solve|access-date=16 August 2020|issn=0017-8012}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Edwards-Schachter |first1=Mónica |title=The nature and variety of innovation |journal=International Journal of Innovation Studies |date=2018 |volume=2 |issue=2 |pages=65–79 |doi=10.1016/j.ijis.2018.08.004 |doi-access=free}}</ref> === پائيدار بمقابله خلل پيدا ڪندڙ جدت === [[File:L-Hochrad.png|thumb|upright=1.5|1880 جي هڪ پيني-فارٿنگ سائيڪل (کاٻي) ۽ هڪ 1886 جي هڪ روور حفاظتي سائيڪل.]]ڪليٽن ڪرسٽنسن پاران تجويز ڪيل هڪ فريمورڪ پائيدار ۽ خلل پيدا ڪندڙ جدت جي وچ ۾ فرق پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite news|last1=Bower|first1=Joseph L.|last2=Christensen|first2=Clayton M.|date=1 January 1995|title=Disruptive Technologies: Catching the Wave|work=Harvard Business Review|issue=January–February 1995|url=https://hbr.org/1995/01/disruptive-technologies-catching-the-wave|access-date=16 August 2020|issn=0017-8012|archive-date=3 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103003248/https://hbr.org/1995/01/disruptive-technologies-catching-the-wave|url-status=live}}</ref> پائيدار جدت موجوده گراهڪن جي سڃاتل ضرورتن جي بنياد تي هڪ پراڊڪٽ يا سروس جي بهتري آهي (مثال طور تيز مائڪرو پروسيسر، فليٽ اسڪرين ٽيليويزن)، ان جي ابتڙ خلل پيدا ڪندڙ جدت هڪ عمل کي ظاهر ڪري ٿي جنهن ذريعي هڪ نئين پراڊڪٽ يا سروس هڪ نئين مارڪيٽ ٺاهي ٿي (مثال طور ٽرانزسٽر ريڊيو، مفت ڪراؤڊ سورس انسائيڪلوپيڊيا، وغيره)، آخرڪار قائم ٿيل مقابلي ڪندڙن کي هٽائي ٿي.<ref>{{Cite news|last1=Christensen|first1=Clayton M.|last2=Raynor|first2=Michael E.|last3=McDonald|first3=Rory|date=1 December 2015|title=What Is Disruptive Innovation?|work=Harvard Business Review|issue=December 2015|url=https://hbr.org/2015/12/what-is-disruptive-innovation|access-date=16 August 2020|issn=0017-8012|archive-date=13 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113083731/https://hbr.org/2015/12/what-is-disruptive-innovation|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Disruptive Innovations|url=https://www.christenseninstitute.org/disruptive-innovations/|access-date=16 August 2020|publisher=Christensen Institute|language=en-US}}</ref> ڪرسٽينسن جي مطابق، خلل پيدا ڪندڙ جدت ڪاروبار ۾ ڊگهي مدت جي ڪاميابي لاءِ اهم آهن.<ref>{{cite journal|author1=Christensen, Clayton |author2=Overdorf, Michael|year=2000|title=Meeting the Challenge of Disruptive Change|url=https://hbr.org/2000/03/meeting-the-challenge-of-disruptive-change|journal=Harvard Business Review}}</ref> خلل پيدا ڪندڙ جدت اڪثر ڪري خلل پيدا ڪندڙ ٽيڪنالاجي ذريعي فعال ٿيندي آهي. مارڪو ايانسٽي ۽ ڪريم آر. لاکاني بنيادي ٽيڪنالاجي کي ڊگهي مدت ۾ عالمي ٽيڪنالاجي سسٽم لاءِ نوان بنياد ٺاهڻ جي صلاحيت جي طور تي بيان ڪن ٿا. بنيادي ٽيڪنالاجي ڪاروباري آپريٽنگ ماڊلز کي تبديل ڪرڻ جو رجحان رکي ٿي جيئن مڪمل طور تي نوان ڪاروباري ماڊل ڪيترن ئي سالن کان اڀرن ٿا، جدت جي بتدريج ۽ مسلسل اپنائڻ سان ٽيڪنالاجي ۽ ادارتي تبديلي جي لهرن ڏانهن وٺي ويندا آهن جيڪي وڌيڪ سست رفتاري سان رفتار حاصل ڪندا آهن. پيڪٽ-سوئچڊ ڪميونيڪيشن پروٽوڪول TCP/IP جي آمد (اصل ۾ 1972 ۾ متعارف ڪرايو ويو هو ته جيئن آمريڪا جي دفاع واري کاتي جي اليڪٽرانڪ ڪميونيڪيشن لاءِ هڪ واحد استعمال جي ڪيس کي سپورٽ ڪري سگهجي. اي ميل) ۽ جيڪو صرف 1990 جي وچ ۾ (ورلڊ وائڊ ويب جي آمد سان) وڏي پيماني تي اپنائڻ حاصل ڪيو هڪ بنيادي ٽيڪنالاجي آهي.<ref name="hbr201701">{{cite news |last1=Iansiti |first1=Marco |last2=Lakhani |first2=Karim R. |url=https://hbr.org/2017/01/the-truth-about-blockchain |title=The Truth About Blockchain |work=[[Harvard Business Review]] |publisher=[[Harvard University]] |date=January 2017 |access-date=17 January 2017 |quote=a foundational technology: It has the potential to create new foundations for our economic and social systems. |archive-date=18 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118052537/https://hbr.org/2017/01/the-truth-about-blockchain |url-status=live }}</ref> === جدت ماڊل جا چار قسم === هينڊرسن ۽ ڪلارڪ پاران هڪ ٻيو فريم ورڪ تجويز ڪيو ويو هو. اهي جدت کي چئن قسمن ۾ ورهائيندا آهن؛<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Henderson|first1=Rebecca M.|last2=Clark|first2=Kim B.|date=March 1990|title=Architectural Innovation: The Reconfiguration of Existing Product Technologies and the Failure of Established Firms|journal=Administrative Science Quarterly|volume=35|issue=1|page=9|doi=10.2307/2393549|jstor=2393549 |url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:37971074 }}</ref> * بنيادي جدت: "هڪ نئون غالب ڊيزائن قائم ڪري ٿي ۽ تنهن ڪري، بنيادي ڊيزائن تصورن جو هڪ نئون سيٽ اجزاء ۾ شامل آهي جيڪي هڪ نئين فن تعمير ۾ گڏجي ڳنڍيل آهن." * وڌندڙ جدت: "هڪ قائم ٿيل ڊيزائن کي بهتر ۽ وڌايي ٿي. بهتري انفرادي اجزاء ۾ ٿيندي آهي، پر بنيادي ڊيزائن تصورات ۽ انهن جي وچ ۾ لنڪ، ساڳيا رهندا آهن." * تعميراتي جدت (Architectural innovation): "اها جدت جيڪا صرف انهن (بنيادي ڊزائن جي تصورن) جي وچ ۾ لاڳاپن کي تبديل ڪري ٿي." * ماڊيولر جدت (Modular Innovation): "اها جدت جيڪا صرف ڪنهن ٽيڪنالاجي جي بنيادي ڊزائن جي تصورن کي تبديل ڪري ٿي." جڏهن ته هينڊرسن ۽ ڪلارڪ، گڏوگڏ ڪرسٽينسن، ٽيڪنيڪل جدت بابت ڳالهائين ٿا، اتي جدت جا ٻيا قسم، جهڙوڪ خدمت جي جدت ۽ تنظيمي جدت به موجود آهن. === غير منافعو جدت === ڪنهن ڪمپني لاءِ منافعو ڪمائڻ تي ڌيان ڏيندڙ ڪاروبار-مرڪوز جدت جي نظرين کان مختلف، جدت جي ٻين قسمن ۾ شامل آهن: سماجي جدت، مذهبي جدت، <ref> {{cite book |editor-last1 = Williams |editor-first1 = Michael A. |editor-last2 = Cox |editor-first2 = Collett |editor-last3 = Jaffee |editor-first3 = Martin S. |year = 1992 |title = Innovation in Religious Traditions: Essays in the Interpretation of Religious Change |url = https://books.google.com/books?id=AD2hShiXNjEC |series = Religion and society (volume 31) |publication-place = Berlin |publisher = Walter de Gruyter |isbn = 9783110127805 |access-date = 16 February 2024 }} </ref> پائيدار جدت (يا گرين/ماحول دوست جدت) ۽ ذميواراڻي جدت شامل آهن.<ref name=":2">{{Cite journal|last1= Schiederig|first1= Tim|last2= Tietze|first2= Frank|last3= Herstatt|first3= Cornelius|date= 22 February 2012|title= Green innovation in technology and innovation management – an exploratory literature review|journal= R&D Management|volume= 42|issue=2|pages= 180–192|doi= 10.1111/j.1467-9310.2011.00672.x }} </ref><ref> {{Citation|last1= Blok|first1= Vincent|year= 2015|title=Responsible Innovation 2|pages=19–35|place= Cham|publisher= Springer International Publishing|isbn=978-3-319-17307-8|last2=Lemmens|first2=Pieter|chapter=The Emerging Concept of Responsible Innovation. Three Reasons Why It is Questionable and Calls for a Radical Transformation of the Concept of Innovation |doi=10.1007/978-3-319-17308-5_2|hdl=2066/150613|hdl-access=free}} </ref> === Open innovation === One type of innovation that has been the focus of recent literature is [[open innovation]] or "[[Crowdsourcing|crowd sourcing]]." Open innovation refers to the use of individuals outside of an organizational context who have no expertise in a given area to solve complex problems.<ref name=":4">{{Cite journal |last=Amabile |first=Teresa |date=December 2017 |title=In Pursuit of Everyday Creativity |url=https://www.hbs.edu/ris/Publication%20Files/18-002_ee708f75-293f-4494-bf93-df5cd96b48a6.pdf |journal=Journal of Creative Behavior |pages=2–3 |via=Harvard Business School}}</ref> === User innovation === Similar to open innovation, [[user innovation]] occurs when companies rely on users of their goods and services to come up with, help to develop, and even help to implement new ideas.<ref name=":4" /> ==تاريخ== ==جدت جو عمل== ==جدت جا مقصد ۽ ناڪاميون== ==عظيم جدت سازن جون اهم خوبيون== ==پھیلاءُ == == جدت جي ماپ == ==سرڪاري پاليسيون== ==جدت بابت غالب سوچ جي مخالف رايا== ==پڻ ڏسو== * [[ايجاد]] * [[اسلوب (بصري فنون)|اسلوب]] * [[تخليقيت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== * {{cite journal |last1=Bloom |first1=Nicholas |last2=Jones |first2=Charles I. |last3=Van Reenen |first3=John |last4=Webb |first4=Michael |title=Are Ideas Getting Harder to Find? |journal=American Economic Review |date=April 2020 |volume=110 |issue=4 |pages=1104–1144 |doi=10.1257/aer.20180338 }} * Gitta, Cosmas and South, David (2011). [https://unsouthsouth.org/2014/12/25/southern-innovator-magazine/ ''Southern Innovator Magazine Issue 1: Mobile Phones and Information Technology'': United Nations Office for South-South Cooperation]. * {{cite book |title=Where Good Ideas Come From |author=Steven Johnson |publisher=Riverhead Books |isbn=978-1-59448-538-1 |year=2011}} * {{cite book| title=Stretch: Unlock the Power of Less and Achieve More Than You Ever Imagined |year=2017 |first=Scott |last=Sonenshein |publisher=Harper Business |isbn=978-0-06-245722-6}} * {{cite journal |last1=Kochetkov |first1=Dmitry M. |title=Innovation: A state-of-the-art review and typology |journal=International Journal of Innovation Studies |date=2023 |volume=7 |issue=4 |pages=263–272 |doi=10.1016/j.ijis.2023.05.004 |doi-access=free |hdl=1887/3631559 |hdl-access=free }} <!-- Do not place advertisements here. Please propose new links on talk page before inserting. COMMERCIAL LINKS WILL BE REMOVED. Wikipedia is not a link directory. Consider submitting your link to DMOZ instead. --> * {{cite journal |last1=Śledzik |first1=K. |last2=Szmelter-Jarosz |first2=A. |last3=Schmidt |first3=E. Kalpazidou |last4=Bielawski |first4=K. |last5=Declich |first5=A. |title=Are Schumpeter's Innovations Responsible? A Reflection on the Concept of Responsible (Research and) Innovation from a Neo-Schumpeterian Perspective |journal=Journal of the Knowledge Economy |date=December 2023 |volume=14 |issue=4 |pages=5065–5085 |doi=10.1007/s13132-023-01487-3 }} {{Authority control}} [[زمرو:جدت| ]] [[زمرو:پيداوار]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پيداوار جو انتظام]] [[زمرو:سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] h5rrhuvn6txhlscm696vpv79t1ymoas 0 101070 399949 2026-07-31T12:43:38Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[سرحدي علائقو ٽانڪ]] کي [[جنڊوله تعلقو]] ڏانھن چوريو 399949 wikitext text/x-wiki #چوريو [[جنڊوله تعلقو]] ovynx8fm6xtzjxk408tdrebs3ak9z7f 14 101071 399955 2026-07-31T12:50:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٽانڪ ضلعي جا تعلقا]] 399955 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٽانڪ ضلعي جا تعلقا]] 2bear09a8klbdw7ipo2m6w6cm8ut0c4 14 101072 399956 2026-07-31T12:50:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٽانڪ ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] 399956 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٽانڪ ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] h0dskk44bn6t831zjq0pfjqgit4izd5 0 101073 399957 2026-07-31T12:56:21Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1346966543|Tank Tehsil]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 399957 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=تحصیل ٹانک|name=ٽانڪ تعلقو|native_name=ټانک تحصیل|native_name_lang=ur|settlement_type=[[تعلقو]]|other_name=|image_skyline=|imagesize=|image_caption=|image_map=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=Location in Khyber Pakhtunkhwa|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[صوبو]]|subdivision_name1={{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_name2=[[ٽانڪ ضلعو]]|subdivision_type3=Capital|subdivision_name3=|subdivision_type4=Towns|subdivision_name4=|subdivision_type5=Union councils|subdivision_name5=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=1679|area_metro_km2=|population_as_of=[[2023 Census of Pakistan|2023]]|population_footnotes=<ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/TANK_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: KHYBER PAKHTUNKHWA|date=2018-01-03|access-date=2018-04-17|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418161210/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/TANK_SUMMARY.pdf|url-status=dead}}</ref>|demographics_type1=Literacy (2023)|demographics1_title1=Literacy rate|population_total=4,25,499|population_density_km2=auto|population_rural=376,327 (88.44%)|population_urban=49172 (11.56%)|population_density_urban_km2=|coordinates={{Coord|32|13|N|70|23|E|type:adm3rd_region:PK_dim:50000|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset=+5|timezone_DST=[[Pakistan Standard Time|PDT]]|utc_offset_DST=+6|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=}} '''ٽانڪ''' (پشتو: {{langx|ur|{{nq|تحصِيل ټک}}}}) [[پاڪستان|پاڪستان جي]] [[خيبر پختونخوا|خيبر پختونخواه جي]] [[ٽانڪ ضلعو|ٽانک ضلعي]] ۾ واقع هڪ [[تعلقو]] آهي. dklm6afc8paouk0e9e00lw7cx8j3y2m 399958 399957 2026-07-31T13:01:19Z Ibne maryam 17680 /* */ 399958 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=تحصیل ٹانک|name=ٽانڪ تعلقو|native_name=ټانک تحصیل|native_name_lang=ur|settlement_type=[[تعلقو]]|other_name=|image_skyline=|imagesize=|image_caption=|image_map=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=Location in Khyber Pakhtunkhwa|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[صوبو]]|subdivision_name1={{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_name2=[[ٽانڪ ضلعو]]|subdivision_type3=Capital|subdivision_name3=|subdivision_type4=Towns|subdivision_name4=|subdivision_type5=Union councils|subdivision_name5=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=1679|area_metro_km2=|population_as_of=[[2023 Census of Pakistan|2023]]|population_footnotes=<ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/TANK_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: KHYBER PAKHTUNKHWA|date=2018-01-03|access-date=2018-04-17|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418161210/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/TANK_SUMMARY.pdf|url-status=dead}}</ref>|demographics_type1=Literacy (2023)|demographics1_title1=Literacy rate|population_total=4,25,499|population_density_km2=auto|population_rural=376,327 (88.44%)|population_urban=49172 (11.56%)|population_density_urban_km2=|coordinates={{Coord|32|13|N|70|23|E|type:adm3rd_region:PK_dim:50000|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset=+5|timezone_DST=[[Pakistan Standard Time|PDT]]|utc_offset_DST=+6|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=}} '''ٽانڪ''' (اردو: تحصیل ٹانک؛ پشتو: ټانک تحصیل) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[ٽانڪ ضلعو|ٽانڪ]] ۾ واقع هڪ [[تعلقو]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٽانڪ تعلقو]] [[زمرو:ٽانڪ ضلعو]] [[زمرو:ٽانڪ ضلعي جا تعلقا]] qmmrqrw8ap7lzyq0hil1b9kd9c8lu6a 399960 399958 2026-07-31T13:02:29Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 399960 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=تحصیل ٹانک|name=ٽانڪ تعلقو|native_name=ټانک تحصیل|native_name_lang=ur|settlement_type=[[تعلقو]]|other_name=|image_skyline=|imagesize=|image_caption=|image_map=|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=|pushpin_mapsize=|pushpin_map_caption=Location in Khyber Pakhtunkhwa|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[صوبو]]|subdivision_name1={{Flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_name2=[[ٽانڪ ضلعو]]|subdivision_type3=Capital|subdivision_name3=|subdivision_type4=Towns|subdivision_name4=|subdivision_type5=Union councils|subdivision_name5=|government_footnotes=|government_type=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|established_title=|established_date=|area_total_km2=1679|area_metro_km2=|population_as_of=[[2023 Census of Pakistan|2023]]|population_footnotes=<ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/TANK_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: KHYBER PAKHTUNKHWA|date=2018-01-03|access-date=2018-04-17|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-date=2018-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418161210/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/TANK_SUMMARY.pdf|url-status=dead}}</ref>|demographics_type1=Literacy (2023)|demographics1_title1=Literacy rate|population_total=4,25,499|population_density_km2=auto|population_rural=376,327 (88.44%)|population_urban=49172 (11.56%)|population_density_urban_km2=|coordinates={{Coord|32|13|N|70|23|E|type:adm3rd_region:PK_dim:50000|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset=+5|timezone_DST=[[Pakistan Standard Time|PDT]]|utc_offset_DST=+6|postal_code_type=|postal_code=|area_code=|blank_name=|blank_info=}} '''ٽانڪ''' (اردو: تحصیل ٹانک؛ پشتو: ټانک تحصیل) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ضلعي [[ٽانڪ ضلعو|ٽانڪ]] ۾ واقع هڪ [[تعلقو]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٽانڪ تعلقو]] [[زمرو:ٽانڪ ضلعو]] [[زمرو:ٽانڪ ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] k2t314ad798oh5p6rpaoeg01tilayoy 14 101074 399959 2026-07-31T13:01:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٽانڪ ضلعي جا تعلقا]] 399959 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٽانڪ ضلعي جا تعلقا]] 2bear09a8klbdw7ipo2m6w6cm8ut0c4 0 101075 399982 2026-07-31T14:57:48Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1364379270|Lower Tanawal Tehsil]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 399982 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Lower Tanawal Tehsil|name=لوئر تناول تعلقو|native_name=تحصیل لوور تناول|settlement_type=[[تعلقو]]|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_blank_emblem=|seat=-|seat_type=Headquarters|blank_emblem_size=100px|blank_emblem_type=Logo|blank_emblem_link=|image_map=Lower Tanawal Tehsil.png|mapsize=280px|map_alt=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_alt1=|map_caption1=Location within [[Pakistan]]|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[صوبو]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_name2=[[ايبٽ آباد ضلعو]]|population_total=|population_rural=60,262|population_urban=|population_as_of=|population_est=|pop_est_as_of=|population_footnotes=<ref>[https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_3_kp_districts.pdf TABLE 3 : NUMBER OF RURAL LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, CENSUS-2023]</ref>|area_total_km2=153|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|blank_name_sec1=Number of [[town]]s|blank_info_sec1=|blank_name_sec2=Number of [[Union councils of Pakistan|Union Councils]]|blank_info_sec2=|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=+5|website=|footnotes=}} '''لوئر تناول تعلقو''' (اردو {{langx|ur|{{Nastaliq|تحصیل لوور تناول}}}}) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اهو {{cvt|153|km2}} جي ايراضي تي پکڙيل آهي. lcodgy31fpvjp12bh8khh2x1f39w4d7 399985 399982 2026-07-31T15:00:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 399985 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Lower Tanawal Tehsil|name=لوئر تناول تعلقو|native_name=تحصیل لوور تناول|settlement_type=[[تعلقو]]|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_blank_emblem=|seat=-|seat_type=Headquarters|blank_emblem_size=100px|blank_emblem_type=Logo|blank_emblem_link=|image_map=Lower Tanawal Tehsil.png|mapsize=280px|map_alt=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_alt1=|map_caption1=Location within [[Pakistan]]|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[صوبو]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_name2=[[ايبٽ آباد ضلعو]]|population_total=|population_rural=60,262|population_urban=|population_as_of=|population_est=|pop_est_as_of=|population_footnotes=<ref>[https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_3_kp_districts.pdf TABLE 3 : NUMBER OF RURAL LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, CENSUS-2023]</ref>|area_total_km2=153|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|blank_name_sec1=Number of [[town]]s|blank_info_sec1=|blank_name_sec2=Number of [[Union councils of Pakistan|Union Councils]]|blank_info_sec2=|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=+5|website=|footnotes=}} '''لوئر تناول تعلقو''' (اردو: تحصیل لوور تناول) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اهو 153 چورس ڪلوميٽر جي ايراضي تي پکڙيل آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:لوئر تناول تعلقو]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جا تعلقا]] s0qvctk5gh7an08n2oqyun4fozn9324 399988 399985 2026-07-31T15:02:12Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 399988 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Lower Tanawal Tehsil|name=لوئر تناول تعلقو|native_name=تحصیل لوور تناول|settlement_type=[[تعلقو]]|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_blank_emblem=|seat=-|seat_type=Headquarters|blank_emblem_size=100px|blank_emblem_type=Logo|blank_emblem_link=|image_map=Lower Tanawal Tehsil.png|mapsize=280px|map_alt=|map_caption=|image_map1=|mapsize1=|map_alt1=|map_caption1=Location within [[Pakistan]]|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[صوبو]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_name2=[[ايبٽ آباد ضلعو]]|population_total=|population_rural=60,262|population_urban=|population_as_of=|population_est=|pop_est_as_of=|population_footnotes=<ref>[https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_3_kp_districts.pdf TABLE 3 : NUMBER OF RURAL LOCALITIES BY POPULATION SIZE AND THEIR POPULATION BY SEX, CENSUS-2023]</ref>|area_total_km2=153|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|blank_name_sec1=Number of [[town]]s|blank_info_sec1=|blank_name_sec2=Number of [[Union councils of Pakistan|Union Councils]]|blank_info_sec2=|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=+5|website=|footnotes=}} '''لوئر تناول تعلقو''' (اردو: تحصیل لوور تناول) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[ايبٽ آباد ضلعو|ايبٽ آباد ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اهو 153 چورس ڪلوميٽر جي ايراضي تي پکڙيل آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:لوئر تناول تعلقو]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جا تعلقا]] 78i7va431p8w4ypje2c7zbkc85h8rok 14 101076 399986 2026-07-31T15:01:12Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جا تعلقا]] 399986 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعي جا تعلقا]] mjqjijw2v418be5yf5cky9ipmsku7xc 0 101077 399990 2026-07-31T15:17:31Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1364403764|Allai Tehsil]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 399990 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement||name=الائي تعلقو|native_name=الائي تحصیل|settlement_type=[[تعلقو]]|image_skyline=[[File:Great Hills Battagram.JPG|200px]]|image_map=[[File:Sarhad Province2.PNG|200px]]|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[صوبو]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_name2=[[بٽگرام ضلعو]]|seat_type=هيڊ ڪوارٽر|seat=الائي|population_as_of=2023ع|population_total=2,18,149|population_footnotes=<ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/BATAGRAM_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: KHYBER PAKHTUNKHWA|date=2018-01-03|access-date=2018-04-19|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180420074735/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/BATAGRAM_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-20|url-status=dead}}</ref>|population_density_km2=2,152|population_urban=0|population_rural=2,18,149 (100%)|demographics_type1=خواندگي (2023)|demographics1_title1=خواندگي جي شرح|coordinates=|pushpin_map=|other_name=تحصیل آلائی|subdivision_type4=علائقو|subdivision_name4=پکلي|leader_party=[[جماعت اسلامي پاڪستان]]|leader_title=قومي اسيمبلي جو ميمبر|leader_name=محمد نواز خان|area_total_km2=804}} '''الائي تعلقو''' (اردو: ) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[الائي ضلعو|الائي ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اهو الائي وادي ۽ ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو گهر آهي. شهزادو محمد نواز خان سواتي موجوده "الائي وادي جو موجوده سربراهه ۽ قومي اسيمبلي جو ميمبر آهي. 067rg2deavmatfxzkwadky11q6zd9ew 399991 399990 2026-07-31T15:18:01Z Ibne maryam 17680 added [[Category:الائي ضلعو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 399991 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement||name=الائي تعلقو|native_name=الائي تحصیل|settlement_type=[[تعلقو]]|image_skyline=[[File:Great Hills Battagram.JPG|200px]]|image_map=[[File:Sarhad Province2.PNG|200px]]|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[صوبو]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_name2=[[بٽگرام ضلعو]]|seat_type=هيڊ ڪوارٽر|seat=الائي|population_as_of=2023ع|population_total=2,18,149|population_footnotes=<ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/BATAGRAM_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: KHYBER PAKHTUNKHWA|date=2018-01-03|access-date=2018-04-19|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180420074735/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/BATAGRAM_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-20|url-status=dead}}</ref>|population_density_km2=2,152|population_urban=0|population_rural=2,18,149 (100%)|demographics_type1=خواندگي (2023)|demographics1_title1=خواندگي جي شرح|coordinates=|pushpin_map=|other_name=تحصیل آلائی|subdivision_type4=علائقو|subdivision_name4=پکلي|leader_party=[[جماعت اسلامي پاڪستان]]|leader_title=قومي اسيمبلي جو ميمبر|leader_name=محمد نواز خان|area_total_km2=804}} '''الائي تعلقو''' (اردو: ) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[الائي ضلعو|الائي ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اهو الائي وادي ۽ ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو گهر آهي. شهزادو محمد نواز خان سواتي موجوده "الائي وادي جو موجوده سربراهه ۽ قومي اسيمبلي جو ميمبر آهي. [[زمرو:الائي ضلعو]] 06wr0y7a6tybxrmkwmmcys5q411nqaw 399992 399991 2026-07-31T15:20:23Z Ibne maryam 17680 /* */ 399992 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement||name=الائي تعلقو |native_name= الائي تحصیل |settlement_type=[[تعلقو]]|image_skyline=[[File:Great Hills Battagram.JPG|200px]]|image_map=[[File:Sarhad Province2.PNG|200px]]|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[صوبو]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_name2=[[بٽگرام ضلعو]]|seat_type=هيڊ ڪوارٽر|seat=الائي|population_as_of=2023ع|population_total=2,18,149|population_footnotes=<ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/BATAGRAM_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: KHYBER PAKHTUNKHWA|date=2018-01-03|access-date=2018-04-19|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180420074735/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/BATAGRAM_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-20|url-status=dead}}</ref>|population_density_km2=2,152|population_urban=0|population_rural=2,18,149 (100%)|demographics_type1=خواندگي (2023)|demographics1_title1=خواندگي جي شرح|coordinates=|pushpin_map=|other_name=تحصیل آلائی|subdivision_type4=علائقو|subdivision_name4=پکلي|leader_party=[[جماعت اسلامي پاڪستان]]|leader_title=قومي اسيمبلي جو ميمبر|leader_name=محمد نواز خان|area_total_km2=804}} '''الائي تعلقو''' (اردو: الائي تحصیل) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[الائي ضلعو|الائي ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اهو الائي وادي ۽ ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو گهر آهي. شهزادو محمد نواز خان سواتي الائي وادي جو موجوده سربراهه ۽ قومي اسيمبلي جو ميمبر آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:الائي تعلقو]] [[زمرو:الائي ضلعو]] [[زمرو:الائي ضلعي جا تعلقا]] seupptppvw3djzuyyrtqhk9r1v8y19b 399993 399992 2026-07-31T15:22:09Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 399993 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement||name=الائي تعلقو |native_name= الائي تحصیل |settlement_type=[[تعلقو]]|image_skyline=[[File:Great Hills Battagram.JPG|200px]]|image_map=[[File:Sarhad Province2.PNG|200px]]|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[صوبو]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_name2=[[بٽگرام ضلعو]]|seat_type=هيڊ ڪوارٽر|seat=الائي|population_as_of=2023ع|population_total=2,18,149|population_footnotes=<ref name="census2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/BATAGRAM_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP: KHYBER PAKHTUNKHWA|date=2018-01-03|access-date=2018-04-19|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180420074735/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/BATAGRAM_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-04-20|url-status=dead}}</ref>|population_density_km2=2,152|population_urban=0|population_rural=2,18,149 (100%)|demographics_type1=خواندگي (2023)|demographics1_title1=خواندگي جي شرح|coordinates=|pushpin_map=|other_name=تحصیل آلائی|subdivision_type4=علائقو|subdivision_name4=پکلي|leader_party=[[جماعت اسلامي پاڪستان]]|leader_title=قومي اسيمبلي جو ميمبر|leader_name=محمد نواز خان|area_total_km2=804}} '''الائي تعلقو''' (اردو: الائي تحصیل) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[الائي ضلعو|الائي ضلعي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. اهو الائي وادي ۽ ضلعي هيڊ ڪوارٽر جو گهر آهي. شهزادو محمد نواز خان سواتي الائي وادي جو موجوده سربراهه ۽ قومي اسيمبلي جو ميمبر آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:الائي تعلقو]] [[زمرو:الائي ضلعو]] [[زمرو:الائي ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] tj519e8a0ggs2rbu37a8kitl6jy38im 14 101078 399994 2026-07-31T15:22:37Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:الائي ضلعي جا تعلقا]] 399994 wikitext text/x-wiki [[زمرو:الائي ضلعي جا تعلقا]] sj5tl30416vocrbb4yjjk5trilw0hrw 14 101079 399995 2026-07-31T15:22:56Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:الائي ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] 399995 wikitext text/x-wiki [[زمرو:الائي ضلعو]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا تعلقا]] sg60zvwyz78wi2s1sspzxv22eh7ojqk 0 101080 400008 2026-07-31T16:08:52Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[جدت]] کي [[جدت (ادب)]] ڏانھن چوريو 400008 wikitext text/x-wiki #چوريو [[جدت (ادب)]] 4lzzw4ggt9hn6iswypj58whwomupzn8 14 101081 400013 2026-07-31T16:11:40Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ادب]] 400013 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ادب]] qt3bowqvfplg4l9rwa8drs6kbcvw4q5 14 101082 400038 2026-08-01T08:42:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جاندارن جو ماحولياتي تحفظ ۾ مقام]] [[زمرو:گهٽ خطري جي زد ۾ اچڻ وارا ٻوٽا]] [[زمرو:گهٽ خطري جي زد ۾ اچڻ وارا جانور]] [[زمرو:تحفظ جي حيثيت مطابق جاندار| ]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست| ]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] 400038 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جاندارن جو ماحولياتي تحفظ ۾ مقام]] [[زمرو:گهٽ خطري جي زد ۾ اچڻ وارا ٻوٽا]] [[زمرو:گهٽ خطري جي زد ۾ اچڻ وارا جانور]] [[زمرو:تحفظ جي حيثيت مطابق جاندار| ]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست| ]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] 8idhwrus2lg2ahn8m5olv0jfqngzjma 400047 400038 2026-08-01T09:00:00Z Memon2025 21315 /* */ 400047 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گهٽ خطري جي زد ۾ اچڻ وارا ٻوٽا]] [[زمرو:گهٽ خطري جي زد ۾ اچڻ وارا جانور]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] t9i7uoqrwek8mg8wn2jehkvpplz0uul 14 101083 400039 2026-08-01T08:44:49Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ماحوليات جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] 400039 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ماحوليات جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] hq6xshxh5mherzv9uct21t1s689f3hq 400042 400039 2026-08-01T08:47:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 400042 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ماحوليات جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] [[زمرو:فطرت جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] 9khr23frkkvkdkzlhd7m7u3bh6wme4f 400052 400042 2026-08-01T09:05:07Z Memon2025 21315 /* */ 400052 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فطرت جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] 0dmtmxa4dbof82jubsyzcucch5oeawt 14 101084 400040 2026-08-01T08:45:15Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:بين الاقوامي سماجي تنظيمون]] [[زمرو:جاندارن جو ماحولياتي تحفظ ۾ مقام]] 400040 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:بين الاقوامي سماجي تنظيمون]] [[زمرو:جاندارن جو ماحولياتي تحفظ ۾ مقام]] i5kr0ytsl6cqrywfh6ptuddqyxfjs8v 400044 400040 2026-08-01T08:57:05Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[زمرو:ماحوليات جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] کي [[زمرو:فطرت جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] ڏانھن چوريو 400040 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:بين الاقوامي سماجي تنظيمون]] [[زمرو:جاندارن جو ماحولياتي تحفظ ۾ مقام]] i5kr0ytsl6cqrywfh6ptuddqyxfjs8v 400046 400044 2026-08-01T08:58:04Z Memon2025 21315 /* */ 400046 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:بين الاقوامي سماجي تنظيمون]] epev2e00nugj1ouwswrzkoepik19hlv 400061 400046 2026-08-01T09:22:10Z Memon2025 21315 /* */ 400061 wikitext text/x-wiki {{commonscat|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} :*The '''[[International Union for Conservation of Nature|IUCN — International Union for Conservation of Nature]]'''. ::*International environmental and conservation organization — focus on [[:Category:Environmental conservation|environmental conservation]]. {{-}} {{Cat main|International Union for Conservation of Nature}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:بين الاقوامي سماجي تنظيمون]] aou38jimfd6gw1x4udaeqgynloq3cpq 400062 400061 2026-08-01T09:24:27Z Memon2025 21315 /* */ 400062 wikitext text/x-wiki {{commonscat|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} :*The '''[[International Union for Conservation of Nature|IUCN — International Union for Conservation of Nature]]'''. ::*International environmental and conservation organization — focus on [[:Category:Environmental conservation|environmental conservation]]. {{-}} {{Cat main|International Union for Conservation of Nature}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:بين الاقوامي سماجي تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:قدرتي ماحول جي تحفظ واريون تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي تنظيمن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] [[زمرو:ماحولياتي تنظيمن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] l5pnm9k8monbd3nmlpicgig3jppi3fl 400064 400062 2026-08-01T09:25:40Z Memon2025 21315 /* */ 400064 wikitext text/x-wiki {{commonscat|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} :*The '''[[International Union for Conservation of Nature|IUCN — International Union for Conservation of Nature]]'''. ::*International environmental and conservation organization — focus on [[:Category:Environmental conservation|environmental conservation]]. {{-}} {{Cat main|International Union for Conservation of Nature}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:بين الاقوامي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:قدرتي ماحول جي تحفظ واريون تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي تنظيمن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] [[زمرو:ماحولياتي تنظيمن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] 5c3xlpm3mh8tvozaaxin6hnxezzwlh4 400065 400064 2026-08-01T09:36:18Z Memon2025 21315 /* */ 400065 wikitext text/x-wiki {{commonscat|IUCN—فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين}} :*'''[[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين|IUCN - فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين]]''' ::*۽ بين الاقوامي ماحولياتي تحفظ تنظيم [[:زمرو:ماحولياتي تحفظ]] تي ڌيان ڏئي ٿي. {{-}} {{Cat main|فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:بين الاقوامي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:قدرتي ماحول جي تحفظ واريون تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي تنظيمن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] [[زمرو:ماحولياتي تنظيمن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] f0wd7ues3e6h3drtyr0vi9rvgm4tftv 14 101085 400041 2026-08-01T08:46:21Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سماجي تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]] 400041 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سماجي تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]] es7x4mfsxtjby1mgsz1d1p1lx5y610x 14 101086 400045 2026-08-01T08:57:05Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[زمرو:ماحوليات جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] کي [[زمرو:فطرت جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] ڏانھن چوريو 400045 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:فطرت جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين}} mw5t3u1jp1g5f4nilzlrqouns7nvjek 14 101087 400050 2026-08-01T09:02:48Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:جاندار]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] 400050 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جاندار]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] mom9q17993jrrnh0k5cbg8no01gl4s4 14 101088 400051 2026-08-01T09:03:36Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:تحفظ]] [[زمرو:ماحوليات]] 400051 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تحفظ]] [[زمرو:ماحوليات]] f8zlhwlk72uh1sz0aqfms5imlzcfmpk 14 101089 400053 2026-08-01T09:06:40Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:جاندار]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] 400053 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جاندار]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] mom9q17993jrrnh0k5cbg8no01gl4s4 14 101090 400055 2026-08-01T09:11:03Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ٻوٽا]] [[زمرو:جاندار بلحاظ تحفظ]] 400055 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٻوٽا]] [[زمرو:جاندار بلحاظ تحفظ]] geelsdjauqen9blncubbjaszvf45dc7 14 101091 400056 2026-08-01T09:11:41Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:جانور]] [[زمرو:جاندار بلحاظ تحفظ]] 400056 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جانور]] [[زمرو:جاندار بلحاظ تحفظ]] 2np3a6emr7kmmbj57af6xs378lvnpth 14 101092 400059 2026-08-01T09:15:55Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:غير محفوظ جنسون]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست| ]] 400059 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غير محفوظ جنسون]] [[زمرو:IUCN جي ڳاڙهي فهرست| ]] psxaq6jqn3v16xochgu1wx5oql5tzdf 14 101093 400063 2026-08-01T09:24:48Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]] 400063 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي تنظيمون]] my45mjrzyb6pvqng4smby4x6d0xgya3 0 101094 400066 2026-08-01T09:42:35Z Memon2025 21315 نئون صفحو: {{Short description|Swiss-based international organization}} {{Unreliable sources|date=September 2025}} {{Use Oxford spelling|date=August 2022}} {{Use dmy dates|date=May 2022}} {{Infobox organization | name= International Union for Conservation of Nature | logo= IUCN logo.svg{{!}}class=skin-invert | caption= | founder= | type= [[International organization]] | tax_id= | registration_id = | founded= {{start date and age|1948|10|05|df=y}}<br />[[Fontainebleau]], France |... 400066 wikitext text/x-wiki {{Short description|Swiss-based international organization}} {{Unreliable sources|date=September 2025}} {{Use Oxford spelling|date=August 2022}} {{Use dmy dates|date=May 2022}} {{Infobox organization | name= International Union for Conservation of Nature | logo= IUCN logo.svg{{!}}class=skin-invert | caption= | founder= | type= [[International organization]] | tax_id= | registration_id = | founded= {{start date and age|1948|10|05|df=y}}<br />[[Fontainebleau]], France | headquarters= [[Gland, Switzerland|Gland]], Switzerland | key_people= {{ubl|[[Grethel Aguilar]] (Director General)|[[Razan Al Mubarak]] (President)<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Razan al Mubarak becomes first woman from the Arab world to head IUCN|date = 8 September 2021}}</ref>}} | region_served= Worldwide | focus= [[Conservation movement|Nature conservation]], [[biodiversity]] | revenue= CHF 140.7 million / US$148 million (2019) | endowment= | num_employees= Over 900 (worldwide) | num_members= 1,400 | subsid= | former_name= International Union for the Protection of Nature | website= {{URL|https://www.iucn.org/}} | dissolved= | footnotes= }} The '''International Union for Conservation of Nature''' ('''IUCN''') is an [[international organization]] working in the field of [[nature conservation]] and [[sustainable use]] of [[natural resource]]s.<ref>{{cite web|title=About|publisher=IUCN|quote=The organisation changed its name to the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources in 1956 with the acronym IUCN (or UICN in French and Spanish). This remains our full legal name to this day.|url=https://www.iucn.org/about|date=2014-12-03}}</ref> Founded in 1948, IUCN has become the global authority on the status of the natural world and the measures needed to safeguard it. It is involved in [[data gathering]] and [[Data analysis|analysis]], research, field projects, advocacy, and education. IUCN's mission is to "influence, encourage and assist societies throughout the world to conserve nature and to ensure that any use of natural resources is equitable and ecologically sustainable". Over the past decades, IUCN has widened its focus beyond conservation ecology and now incorporates issues related to [[sustainable development]] in its projects. IUCN does not itself aim to mobilize the public in support of nature conservation. It seeks to influence the actions of governments, businesses, and other stakeholders by providing information and advice, and by building partnerships. The organization is best known to the wider public for compiling and publishing the [[IUCN Red List|IUCN Red List of Threatened Species]], which assesses the conservation status of species worldwide.<ref name=About /> IUCN has a membership of over 1,400 governmental and non-governmental organizations from over 170 countries. Some 16,000 scientists and experts participate in the work of IUCN commissions on a voluntary basis. It employs over 900 full-time staff in more than 50 countries. Its headquarters are in [[Gland, Switzerland|Gland]], Switzerland.<ref name=About >{{cite web|url=http://www.iucn.org/about|title=About IUCN|publisher=IUCN|access-date=17 November 2014}}</ref> Every four years, IUCN convenes for the IUCN World Conservation Congress where IUCN Members set the global conservation agenda by voting on recommendations and guide the secretariat's work by passing resolutions and the IUCN Programme. IUCN has [[Observer status#United Nations|observer]] and [[consultative status]] at the [[United Nations]], and plays a role in the implementation of several international conventions on nature conservation and [[biodiversity]]. It was involved in establishing the [[World Wide Fund for Nature]] and the [[World Conservation Monitoring Centre]]. In the past, IUCN has been criticized for placing the interests of nature over those of indigenous peoples. In recent years, its closer relations with the business sector have caused controversy.<ref name="wrm.org.uy">{{cite web|title=Kenya: The Maasai Stand up to IUCN Displacement Attempts from their Forest|url=http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|website=World Rainforest Movement|access-date=2 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927003333/http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|archive-date=27 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Block|first=B.|title=Environmentalists Spar Over Corporate Ties|type=updated version|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=[[Worldwatch Institute]]. worldwatch.org |access-date=26 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164052/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}</ref> IUCN was established in 1948. It was initially called the '''International Union for the Protection of Nature''' (1948–1956) and has also been formerly known as the '''World Conservation Union''' (1990–2008). ==History== {{NoteTag|The information in the section on history is largely based on ''Holdgate, M. 1999. The green web: a union for world conservation. Earthscan.'' For each paragraph in the section one reference to the pages used is included following the header. Where information in the paragraph is based on other sources a separate reference is included in the text.}} ===Establishment=== <ref name="holdgate">{{cite book |last=Holdgate|first=Martin |title=The green web: a union for world conservation|year=1999|publisher=Earthscan |isbn = 1-85383-595-1 }}</ref>{{rp|16–38}} IUCN was established on 5 October 1948, in [[Fontainebleau]], France, when representatives of governments and conservation organizations spurred on by [[UNESCO]] signed a formal act constituting the International Union for the Protection of Nature (IUPN). The initiative to set up the new organization came from UNESCO and especially from its first director general, the British biologist [[Julian Huxley]]. [[File:Julian Huxley 1964.jpg|thumb|upright|[[Julian Huxley]], the first Director General of UNESCO, took the initiative to set up IUCN.]] At the time of its founding IUCN was the only international organization focusing on the entire spectrum of nature conservation (an international organization for the protection of birds, now [[BirdLife International]], had been established in 1922). ===Early years: 1948–1956=== <ref name="holdgate" />{{rp|47–63}} IUCN (International Union for Conservation of Nature) started out with 65 members in [[Brussels]] and was closely associated with UNESCO. They jointly organized the 1949 Conference on Protection of Nature in [[Lake Success, New York]] and drafted the first list of gravely endangered species. In the early years of its existence IUCN depended almost entirely on UNESCO funding and was forced to temporarily scale down activities when this ended unexpectedly in 1954. IUCN was successful in engaging prominent scientists and identifying important issues such as the harmful effects of [[pesticide]]s on wildlife but not many of the ideas it developed were turned into action. This was caused by unwillingness to act on the part of governments, uncertainty about the IUCN mandate and lack of resources. In 1956, IUCN changed its name to International Union for Conservation of Nature and Natural Resources. ===Increased profile and recognition: 1956–1965=== <ref name="holdgate" />{{rp|67–82}} During this period, the IUCN expanded its relations with UN-agencies and established links with the [[Council of Europe]]. IUCN's best known publication, the [[IUCN Red List|Red Data Book]] on the conservation status of species, was first published in 1964. IUCN began to play a part in the development of international treaties and conventions, starting with the [[African Convention on the Conservation of Nature and Natural Resources]]. [[File:Ngorongoro-Crater-Morning-Scene.JPG|thumb|upright=1.4|Africa was the first regional focus of IUCN conservation action.]] Africa was the focus of many of the early IUCN conservation field projects. IUCN supported the 'Yellowstone model' of protected area management, which severely restricted human presence and activity in order to protect nature.<ref name="wrm.org.uy"/> The IUCN also suffered from restricted financing in its early years. For this reason, [[Tracy Philipps]], secretary-general from 1955 to 1958, did not draw a salary during his period in office.<ref name="holdgate" />{{rp|62}} To establish a stable financial basis for its work, IUCN participated in setting up the World Wildlife Fund (1961) (now the [[World Wide Fund for Nature]] WWF) to work on fundraising to cover part of the operational costs of IUCN. Also in 1961, the IUCN headquarters moved from Belgium to [[Morges]] in Switzerland. ===Consolidating its position in the international environmental movement: 1966–1975=== <ref name="holdgate" />{{rp|110–124}} During the 1960s, IUCN lobbied the UN General Assembly to create a new status for [[NGOs]]. Resolution 1296, adopted in 1968, granted 'consultative' status to NGOs. IUCN itself was eventually accredited with six UN organizations.<ref name="Understanding NGOs">{{cite web|title=Understanding NGOs|url=https://agendatwentyone.wordpress.com/2010/06/28/understanding-ngos-non-government-organizations/ |website= agendatwentyone.wordpress.com |access-date=5 December 2014|date= 2010-06-28 }}</ref> IUCN was one of the few environmental organizations formally involved in the preparations of the [[United Nations Conference on the Human Environment]] (Stockholm, 1972). The Stockholm Conference eventually led to three new international conventions, with IUCN involved in their drafting and implementation: * [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] (1972). IUCN co-drafted the World Heritage Convention with UNESCO and has been involved as the official Advisory Body on nature from the onset.^[8] * [[CITES]] – the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (1974). IUCN is a signatory party and the CITES secretariat was originally lodged with IUCN. * [[Ramsar Convention]] – Convention on Wetlands of International Importance (1975). The secretariat is still administered from IUCN's headquarters. IUCN entered into an agreement with the United Nations Environment Programme [[UNEP]] to provide regular reviews of world conservation. The income this generated, combined with growing revenue via WWF, put the organization on relatively sound financial footing for the first time since 1948. This period saw the beginning of a gradual change in IUCN's approach to conservation in which it tried to become more appealing to the developing world. ===The World Conservation Strategy 1975–1985=== <ref name="holdgate" />{{rp|132–165}} In 1975 IUCN started work on the ''World Conservation Strategy'' (1980).<ref name="IUCN">{{cite book |last1=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |title=World Conservation Strategy: Living Resource Conservation for Sustainable Development |date=1980 |publisher=IUCN–UNEP–WWF |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/wcs-004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501232718/https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/WCS-004.pdf |archive-date=2015-05-01 |url-status=live}}</ref> The drafting process, and the discussions with the UN agencies involved, led to an evolution in thinking within IUCN and growing acceptance of the fact that conservation of nature by banning human presence no longer worked. The Strategy was followed in 1982 by the ''[[World Charter for Nature]]'', which was adopted by the [[United Nations General Assembly]], after preparation by IUCN. In 1980, IUCN and WWF moved into shared new offices in [[Gland, Switzerland]]. This marked a phase of closer cooperation with WWF, but the close ties between IUCN and WWF were severed in 1985 when WWF decided to take control of its own field projects, which so far had been run by IUCN. '''Sustainable development and regionalization: 1985 to present day'''<ref name="holdgate" />{{rp|176–222}}<br /> In 1982, IUCN set up a Conservation for Development Centre within its secretariat. The Centre undertook projects to ensure that nature conservation was integrated in development aid and in the economic policies of developing countries. Over the years, it supported the development of national conservation strategies in 30 countries. Several European countries began to channel considerable amounts of bilateral aid via IUCN's projects. Management of these projects was primarily done by IUCN staff, often working from the new regional and country offices IUCN set up around the world. This marked a shift within the organization. Previously, the volunteer Commissions had been very influential, now the secretariat and its staff began to play a more dominant role. In 1989, IUCN moved into a separate building in Gland, close to the offices it had shared with WWF. Initially, the focus of power was still with the Headquarters in Gland but the regional offices and regional members' groups gradually got a bigger say in operations. In 1991, IUCN (together with UNEP and WWF) published ''Caring for the Earth'', a successor to the World Conservation Strategy.<ref name="Understanding NGOs"/> Social aspects of conservation were now integrated in IUCN's work; at the General Assembly in 1994 the IUCN mission was redrafted to its current wording to include the equitable and ecologically use of natural resources. '''Closer to business: 2000 to present day'''<br /> Since the creation of IUCN in 1948, IUCN Members have passed more than 300 resolutions that include or focus on business related activities. The increased attention on sustainable development as a means to protect nature brought IUCN closer to the corporate sector. The members decided against this, but IUCN did forge a partnership with the [[World Business Council for Sustainable Development]]. IUCN renewed a multi-year MOU ([[Memorandum of understanding]]) with WBCSD in December 2015. In 1996, after decades of seeking to address specific business issues, IUCN's Members asked for a comprehensive approach to engaging the business sector. Resolution 1.81 of the IUCN World Conservation Congress held that year "urged IUCN Members and the Director General, based on the need to influence private sector policies in support of the Mission of IUCN, to expand dialogue and productive relationships with the private sector and find new ways to interact with members of the business community". The IUCN Global Business and Biodiversity Program (BBP) was established in 2003 to influence and support private partners in addressing environmental and social issues.<ref>{{cite web|title=Global Business and Biodiversity Programme|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/business/|website=IUCN|access-date=28 November 2014}}</ref> In 2004, the first IUCN Private Sector Engagement Strategy was developed (in response to Council Decision C/58/41). Most prominent in the Business and Biodiversity Program is the five-year collaboration IUCN started with the energy company [[Shell International]] in 2007.<ref>{{cite web|title=IUCN and Shell: Guiding the way|url=http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|website=Business & Biodiversity|access-date=5 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195343/http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref name="worldwatch.org">{{cite web|title=Environmentalists spar over corporate ties|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=Worldwatch|access-date=5 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141832/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> IUCN has been involved in minimum energy consumption and zero-carbon construction since 2005 by integrating energy-saving materials, developed by [[Jean-Luc Sandoz]] in the footsteps of [[Julius Natterer]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lesechos.fr/2005/11/le-projet-puritain-de-lunion-pour-la-nature-623616|title = Le projet puritain de l'Union pour la nature|date = 29 November 2005}}</ref> Today, the Business and Biodiversity Programme continues to set the strategic direction, coordinate IUCN's overall approach and provide institutional quality assurance in all business engagements. The Programme ensures that the Business Engagement Strategy is implemented through IUCN's global thematic and regional programmes as well as helps guide the work of IUCN's six Commissions. ===Championing Nature-based Solutions: 2009 to present day=== [[Nature-based solutions]] (NbS) use ecosystems and the services they provide to address societal challenges such as climate change, food security or natural disasters.<ref name="portals.iucn.org">{{Cite book|url=https://portals.iucn.org/library/node/46191|title=Nature-based solutions to address global societal challenges |via = IUCN Library System|year=2016 | publisher=portals.iucn.org|doi=10.2305/IUCN.CH.2016.13.en |isbn=9782831718125|editor1-last=Cohen-Shacham |editor1-first=E |editor2-first=G |editor2-last=Walters |editor3-first=C |editor3-last=Janzen |editor4-first=S |editor4-last=Maginnis }}</ref> The emergence of the NbS concept in environmental sciences and nature conservation contexts came as international organizations, such as IUCN and the World Bank, searched for solutions to work with ecosystems rather than relying on conventional engineering interventions (such as a [[seawall]]), to adapt to and mitigate climate change effects, while improving sustainable livelihoods and protecting natural ecosystems and biodiversity. At the IUCN World Conservation Congress 2016, IUCN Members agreed on a definition of nature-based solutions.<ref>{{Cite web|url=https://portals.iucn.org/congress/motion/077|title=077 – Defining Nature-based Solutions {{!}} 2016 Congress portal|website=portals.iucn.org|language=en|access-date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808140530/https://portals.iucn.org/congress/motion/077|archive-date=8 August 2019|url-status=dead}}</ref> Members also called for governments to include nature-based solutions in strategies to [[climate change mitigation|combat climate change]]. ===Timeline=== {{more citations needed section|date=February 2022}} Some key dates in the growth and development of IUCN: {{col-begin}} {{col-break}} * 1948: International Union for the Protection of Nature (IUPN) established.<ref>{{cite web | title=International Union for Conservation of Nature | website=Encyclopædia Britannica | date=16 September 2016 | url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature | access-date=2 February 2022}}</ref> * 1956: Name changed to the International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). * 1959: UNESCO decides to create an international list of Nature Parks and equivalent reserves, and the United Nations Secretary General asks the IUCN to prepare this list. * 1961: The [[World Wide Fund for Nature|World Wildlife Fund]] set up as a complementary organization to focus on fund raising, public relations and increasing public support for nature conservation. * 1969: IUCN obtains a grant from the [[Ford Foundation]] which enables it to boost its international secretariat. * 1972: UNESCO adopts the [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] and the IUCN is invited to provide technical evaluations and monitoring. * 1974: IUCN is involved in obtaining the agreement of its members to sign a Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ([[CITES]]), whose secretariat was originally lodged with the IUCN. * 1975: The Convention on Wetlands of International Importance ([[Ramsar Convention]]) comes into force and its secretariat is administered from the IUCN's headquarters.{{col-break}} * 1980: IUCN (together with the [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) collaborate with UNESCO to publish a World Conservation Strategy. * 1982: Following IUCN preparation and efforts, the [[United Nations General Assembly]] adopts the [[World Charter for Nature]]. * 1990: Began using the name World Conservation Union as the official name, while continuing using IUCN as its abbreviation. * 1991: IUCN (together with [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) publishes ''Caring for the Earth''. * 2003: Establishment of the IUCN Business and Biodiversity Program. * 2008: Stopped using World Conservation Union as its official name and reverted its name back to International Union for Conservation of Nature. * 2012: IUCN publishes list of [[The world's 100 most threatened species]]. * 2016: Created a new IUCN membership category for indigenous peoples' organizations. * 2021: Created a new IUCN membership category for subnational governments.{{col-end}}<ref>{{Cite web |title=International Union for Conservation of Nature (IUCN) {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature |access-date=2023-04-01 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ==Current work== === IUCN Programme 2017–2020 === According to its website, IUCN works on the following themes: business, [[climate change]], economics, [[ecosystems]], [[environmental law]], [[forest protection|forest conservation]], [[gender]], global policy, [[marine habitats|marine]] and [[polar regions|polar]], [[protected areas]], science and knowledge, [[social policy]], [[species]], water, and [[world heritage sites|world heritage]].<ref>{{cite web|title=What we do|url=http://www.iucn.org/what/|website=IUCN|access-date=4 December 2014|archive-date=23 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160523101414/http://www.iucn.org/what/|url-status=dead}}</ref> IUCN works on the basis of four-year programs, determined by the membership. In the IUCN Programme for 2017–2020 conserving nature and biodiversity is linked to sustainable development and poverty reduction. IUCN states that it aims to have a solid factual base for its work and takes into account the knowledge held by indigenous groups and other traditional users of natural resources. The IUCN Programme 2017–2020 identifies three priority areas:<ref name="IUCN Programme">{{Cite news|url=https://www.iucn.org/about/programme-work-and-reporting/programme|title=IUCN Programme|date=2015-10-01|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> # Valuing and conserving nature. # Promoting and supporting effective and equitable governance of natural resources. # Deploying [[Nature Based Solutions]] to address societal challenges including climate change, food security, and economic and social development.<ref name="IUCN Programme" /> IUCN does not itself aim to directly mobilize the general public. Education has been part of IUCN's work program since the early days but the focus is on stakeholder involvement and strategic communication rather than mass-campaigns.<ref>{{cite web|title=CEC – what we do|url=http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|website=IUCN|access-date=26 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226162000/http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|archive-date=26 December 2014}}</ref> ===Habitats and species=== [[File:IUCN Animal Threat Category List.png|thumb|IUCN Animal Threat Category List]] IUCN runs field projects for [[habitat conservation|habitat]] and species conservation around the world. It produces the [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]]. The IUCN Red List of Ecosystems is applicable at local, national, regional, and global levels. IUCN's stated goal is to expand the global network of [[national parks]] and other [[protected areas]] and promote good management of such areas.<ref>{{cite news|title='Green List' awards world's top conservation sites|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/iucn-sets-up-the-green-list|access-date=18 November 2014|website=Australian Geographic|date=14 November 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/wcpa/what-we-do/biodiversity-and-protected-areas/key-biodiversity-areas|title=Key Biodiversity Areas|date=2016-03-08|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> In particular, it focuses on greater protection of the [[oceans]] and [[marine habitats]]. === Business partnerships === IUCN has a growing program of partnerships with the corporate sector on a regional, national and international level to promote sustainable use of natural resources.<ref name = annualreport>{{Cite web|url= https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145436/https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-date=2017-11-14 |url-status=live |title=IUCN 2016 Annual Report|date=2017|location= Gland, Switzerland}}</ref> === National and international policy === On the national level, IUCN helps governments prepare national biodiversity policies. Internationally, IUCN provides advice to environmental conventions such as the [[Convention on Biological Diversity]], [[CITES]], and the [[Framework Convention on Climate Change]]. It advises [[UNESCO]] on natural [[World Heritage Site|world heritage]].<br /> It has a formally accredited permanent observer mission to the [[United Nations]].<ref name="IUCN Programme" /><br /> IUCN has official relations with the multiple other international bodies.<ref>{{cite web|title=UNESCO NGO database|url=http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|website=UNESCO|access-date=4 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208140552/http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|archive-date=8 December 2014}}</ref> ==Organizational structure== As an organization, IUCN has three components: the member organizations, the six scientific commissions and the secretariat. ===Members=== IUCN members include states, government agencies, international nongovernmental organizations, national nongovernmental organizations, and indigenous peoples' organizations. As of 2017, IUCN has 1,400 members.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/201706/iucn-welcomes-13-new-members|title= IUCN welcomes 13 new Members|date=2017-06-06|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> The members can organize themselves in national or regional committees to promote cooperation. As of 2016, there are 62 national committees and 7 regional committees.<ref name="annualreport" /> In January 2026, [[United States President]] [[Donald Trump]] announced that the United States would withdraw from the organization.<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=These are the 66 global organizations the Trump administration is leaving |url=https://apnews.com/article/trump-administration-global-organizations-un-daaa4c9f459d7a492536a1a4e3b7697c |access-date=2026-01-19 |website=AP News |language=en}}</ref> [[File:USSR 1978.jpg|thumb|[[Soviet]] [[Soviet stamps|stamp]] commemorating the 1978 IUCN General Assembly in [[Ashgabat]]]] ===Commissions=== The seven IUCN Commissions involve volunteer experts from a range of disciplines. They 'assess the state of the world's natural resources and provide the Union with sound know-how and policy advice on conservation issues'.<ref name="IUCNCommissions">{{cite web | url = http://www.iucn.org/about/union/commissions/ | title = IUCN – Commissions |date=12 May 2010 |publisher=International Union for Conservation of Nature |access-date=8 September 2010}}</ref> * Commission on Education and Communication (CEC): communication, learning and knowledge management in IUCN and the wider conservation community. * Commission on Environmental, Economic and Social Policy (CEESP): economic and social factors for the conservation and sustainable use of biological diversity. * World Commission on Environmental Law (WCEL): developing new legal concepts and instruments and building the capacity of societies to employ environmental law for conservation and sustainable development. * Commission on Ecosystem Management (CEM): integrated ecosystem approaches to the management of natural and modified ecosystems. * [[IUCN Species Survival Commission|Species Survival Commission]] (SSC): technical aspects of species conservation and action for species that are threatened with [[extinction]]. Specialist groups of the SSC prepare [[endangered species recovery plan]]s known as Species Action Plans, which are used to outline the conservation strategies of species.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |title=IUCN – Species Action Plans |access-date=21 March 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325163018/http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |archive-date=25 March 2016 }}</ref> * [[World Commission on Protected Areas]] (WCPA): establishment and effective management of a network of terrestrial and marine protected areas. * Climate Crisis Commission: established 2021.<ref>{{cite web | url=https://www.iucn.org/our-union/expert-commissions/climate-crisis-commission | title=Expert Commissions }}</ref> The IUCN head office is in [[Gland, Switzerland]]. Eight regional offices headed by a director implement IUCN's program in their respective territories. Since 1980, IUCN has established offices in more than 50 countries.<ref>{{cite web|title=About IUCN|url=http://www.iucn.org/about/union/secretariat/|website=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Governance and funding== ===Governance=== The '''World Conservation Congress''' (Members' Assembly) is IUCN's highest decision-making body. The congress convenes every four years. It elects the council, including the president, and approves IUCN's work program for the next four years and budget. The IUCN council is the principal governing body of IUCN. The council provides strategic direction for the activities of the Union, discusses specific policy issues and provides guidance on finance and the membership development of the Union. The council is composed of the president, four vice presidents (elected by the council from among its members), the treasurer, the chairs of IUCN's six commissions, three regional councillors from each of IUCN's eight statutory regions and a councillor from the state in which IUCN has its seat (Switzerland). IUCN's current president is [[Razan Al Mubarak]].<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/202109/iucn-members-elect-new-leadership|title=President|date=2021-09-08|website=IUCN|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> The council appoints a director general, who is responsible for the overall management of IUCN and the running of the secretariat. The current IUCN director general is Grethel Aguilar.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/about/senior-management/director-general|title=Director General|date=2015-08-31|website=IUCN|language=en|access-date=2025-09-14}}</ref> She succeeded [[Bruno Oberle]]. <gallery class="center"> File:Jean-Paul Harroy.jpg|[[Jean-Paul Harroy]] File:Portrait of tracy philipps.jpg|[[Tracy Philipps]] File:Hugh Elliott 1 red.jpg|[[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] File:Achim Steiner Oxford Martin School.jpg|[[Achim Steiner]] File:Inger Andersen (environmentalist, 2010, cropped).jpg|[[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] File:Bruno Oberle-IMG 1279.jpg|[[Bruno Oberle]] </gallery> {{col-begin}} {{col-break}} ;IUCN presidents since 1948<ref name="hesselink">Hesselink, Frits; Čeřovský, Jan: ''[http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf Learning to Change the Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906161156/http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf |date=6 September 2011 }}'', IUCN 2008, p.&nbsp;22. URL retrieved 2011-01-24.</ref> * 1948–1954 {{flagicon|SUI}} {{interlanguage link|Charles Jean Bernard|fr}} * 1954–1958 {{flagicon|FRA}} [[Roger Heim]] * 1958–1963 {{flagicon|SUI}} [[Jean Georges Baer]] * 1963–1966 {{flagicon|FRA}} {{interlanguage link|François Bourlière|fr}} * 1966–1972 {{flagicon|USA}} [[Harold Jefferson Coolidge, Jr.|Harold J. Coolidge]] * 1972–1978 {{flagicon|NED}} {{interlanguage link|Donald Kuenen|nl}} * 1978–1984 {{flagicon|EGY}} [[Mohamed Kassas]] * 1984–1990 {{flagicon|IND}} [[M. S. Swaminathan]] * 1990–1994 {{flagicon|GUY}} [[Shridath Ramphal]] * 1994–1996 {{flagicon|USA}} {{interlanguage link|Jay D. Hair|fr|Jay Hair}} * 1996–2004 {{flagicon|ECU}} [[Yolanda Kakabadse]] * 2004–2008 {{flagicon|RSA}} [[Valli Moosa]] * 2008–2012 {{flagicon|IND}} [[Ashok Khosla]] * 2012–2021 {{flagicon|CHN}} [[Zhang Xinsheng]] * 2021–present {{flagicon|UAE}} [[Razan Al Mubarak]] {{col-break}} ;IUCN Directors General since 1948<ref name="hesselink" /> * 1948–1955 {{flagicon|BEL}} Jean Paul Harroy * 1955–1958 {{flagicon|UK}} [[Tracy Philipps]] * 1959–1960 {{flagicon|NED}} M.C. Bloemers * 1961–1962 {{flagicon|UK}} Gerald Watterson * 1963–1966 {{flagicon|UK}} [[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] * 1966–1970 {{flagicon|UK}} Joe Berwick * 1970–1976 {{flagicon|VEN}} [[Gerardo Budowski]] * 1977–1980 {{flagicon|CAN}} David Munro * 1980–1982 {{flagicon|USA}} [[Lee M. Talbot]] * 1983–1988 {{flagicon|USA}} Kenton Miller * 1988–1994 {{flagicon|UK}} [[Martin Holdgate]] * 1994–1999 {{flagicon|NZL}} David McDowell * 1999–2001 {{flagicon|DE}} Marita Koch-Weser * 2001–2006 {{flagicon|DE}}{{flagicon|BRA}} [[Achim Steiner]] * 2007–2014 {{flagicon|FRA}} [[Julia Marton-Lefèvre]] * 2015–2019 {{flagicon|DEN}} [[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] * 2019–2023 {{Flagicon|CHE}} [[Bruno Oberle]] * 2023–present {{flagicon|CRI}} Grethel Aguilar {{col-end}} ===Funding=== IUCN's total income in 2012 was 114&nbsp;million [[Swiss franc|CHF]] (€95&nbsp;million or US$116&nbsp;million).<br /> IUCN's funding mainly comes from Official Development Assistance budgets of bilateral and multilateral agencies. This represented 61% of its income in 2012. Additional sources of income are the membership fees, as well as grants and project funding from foundations, institutions, and corporations.<ref>{{cite web|title=IUCN Annual Report 2012|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/IUCN-2014-017.pdf|publisher=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Influence and criticism== ===Influence=== IUCN is considered one of the most influential conservation organizations and, together with [[World Wide Fund for Nature]] (WWF) and the [[World Resources Institute]] (WRI), is seen as a driving force behind the rise of the influence of environmental organizations at the UN and around the world.<ref name="Understanding NGOs" /><ref name="What is IUCN">{{cite web|title=What is IUCN?|url=http://www.wisegeek.com/what-is-iucn.htm|website=WiseGeek|first = Jessica|last = Ellis|date = 7 October 2020}}</ref> It has established a worldwide network of governmental and non-governmental organizations, involves experts in the IUCN Commissions, has formal ties to international agreements and intergovernmental organizations and increasingly also partnerships with international business. The World Conservation Congress and the World Parks Congress events organized by IUCN are the largest gatherings of organizations and individuals involved in conservation worldwide. According to some, IUCN has considerable influence in defining what nature conservation actually is.<ref name="IUCN: A History of Constraint">{{cite book|last1=MacDonald|first1=Kenneth|title=IUCN: A History of Constraint|publisher=UCLouvain|url=http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|access-date=12 December 2014|archive-date=19 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319084250/http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|url-status=dead}}</ref> The [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]] determine which species and natural areas merit protection. Through the Green List of Protected and Conserved Areas and the system of [[IUCN protected area categories]] IUCN influences how protected areas are managed. ===Criticism=== It has been claimed that the IUCN puts the needs of nature above those of humans, disregarding economic considerations and the interests of [[indigenous peoples]] and other traditional users of the land. Until the 1980s IUCN favoured the "Yellowstone Model" of conservation which called for the removal of humans from protected areas. The expulsion of the [[Maasai people]] from [[Serengeti National Park]] and the [[Ngorongoro Conservation Area]] is perhaps the best known example of this approach.<ref name="wrm.org.uy" /><ref name="holdgate" /> [[File:Ngorongoro 2012 05 30 2353 (7500935618).jpg|thumb|IUCN's relationships with local land users like the Maasai have caused controversy in the past.]] This is linked to another criticism that has been directed at IUCN, namely that throughout its history it has mainly been 'Northern focused', i.e. had a West-European or North-American perspective on global conservation. Some critics point to the fact that many individuals involved in the establishment of IUCN had been leading figures in the British Society for the Preservation of the Wild Fauna of Empire, which wanted to protect species against the impact of 'native' hunting pressure in order to safeguard hunting by Europeans.<ref name="IUCN: A History of Constraint" /> The fact that, at least until the 1990s, most of IUCN staff, the chairs of the Commissions and the IUCN president came from western countries has also led to criticism.<ref name="holdgate" /> More recently, activist environmental groups have argued that IUCN is too closely associated with governmental organizations and with the commercial sector.<ref name="What is IUCN" /> IUCN's cooperation with [[Royal Dutch Shell|Shell]] came in for criticism, also from its own membership.<ref name="worldwatch.org"/> IUCN's close partnership with [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] in [[Vietnam]] – where they have together been launching Coca-Cola-focused community centres – has also drawn some criticism and allegations of [[greenwashing]].<ref>{{cite news|date=2016-04-04|title=What's an EKOCENTER and what does it do?|language=ur|work=IUCN|url=https://www.iucn.org/ur/node/26042|url-status=dead|access-date=2017-06-20|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153835/https://www.iucn.org/ur/node/26042}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/environment/2008/dec/04/coca-cola-coke-water-neutral|title=Greenwash: Are Coke's green claims the real thing? |date=2008-12-04 |newspaper = The Guardian |access-date=2017-06-20 |language=en-GB |issn = 0261-3077 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.theecologist.org/blogs_and_comments/commentators/2985093/never_mind_the_greenwash_coca_cola_can_never_be_water_neutral.html |title = Never mind the greenwash – Coca Cola can never be 'water neutral' |work=The Ecologist |access-date=2017-06-20 }}</ref> Its decision to hold the 2012 World Conservation Congress on [[Jeju Island]], South Korea, where the local community and international environmental activists were protesting against the construction of a navy base also led to controversy.<ref>{{cite web|title=Jeju island navy base controversy divides iucn|url=http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|website=Biodiversity media alliance|access-date=12 December 2014|archive-date=27 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227015905/http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|url-status=dead}}</ref> In October 2025, the IUCN World Conservation Congress in Abu Dhabi became the centre of a global controversy over the use of synthetic biology in conservation.<ref>{{Cite web |last=Barnhart |first=Max |date=2025-01-21 |title=Conservationists clash over the use of synthetic biology |url=https://cen.acs.org/biological-chemistry/synthetic-biology/Conservationists-clash-over-use-synthetic/103/web/2025/10 |access-date=2025-12-07 |website=Chemical & Engineering News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-10-12 |title=Scientists say they revived an extinct wolf species. A vote will decide their future. |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2025/10/12/deextinction-dire-wolves-iucn/ |access-date=2025-12-07 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Khaikin |first=Lital |date=2025-10-28 |title=Conservationists Endorse the Age of Synthetic Biology |url=https://www.truthdig.com/articles/conservationists-endorse-the-age-of-synthetic-biology/ |access-date=2025-12-07 |website=Truthdig |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Rott |first=Nathan |date=2025-10-15 |title=Scientists are modifying wildlife DNA. Should these species be released into nature? |url=https://www.npr.org/2025/10/15/nx-s1-5574416/wildlife-conservation-gene-editing-iucn-extinction-synthetic-biology |access-date=2025-12-07 |work=NPR |language=en}}</ref> The debate centred on two competing motions that exposed deep divisions within the international conservation community. Motion 133 proposed a precautionary pause on the genetic engineering of wild species,<ref>{{Cite web |title=Motion 133 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/133 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> while Motion 087 established IUCN's first-ever Policy on Synthetic Biology that would allow case-by-case evaluation of genetic technologies in conservation.<ref>{{Cite web |title=Motion 087 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/087 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> The controversy highlighted fundamental disagreements about whether genetic engineering has any legitimate role in protecting or restoring ecosystems. Motion 133 was defeated by one vote,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 15 October 2025, 8th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_8th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07}}</ref> while Motion 087 was adopted with a significant majority,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 2025 14 October,6th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_6th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07 |website=IUCN Members’ Assembly, Vote Results}}</ref> creating a policy framework that embraces synthetic biology as a potential conservation tool. Critics characterised the outcome as biotech lobbyists winning while nature loses, with some viewing it as a betrayal of conservation's first principles.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> ==Publications== IUCN has a wide range of publications, reports, guidelines, and databases (including the [[Global Invasive Species Database]]) related to conservation and [[sustainable development]]. It publishes or co-authors more than 100 books and major assessments every year, along with hundreds of reports, documents, and guidelines.<ref>{{cite web|url=https://www.iucn.org/resources/publications|title=Publications|publisher=IUCN|access-date=2012-01-28|archive-date=18 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications|url-status=dead}}</ref> In 2015, 76 IUCN articles were published in peer reviewed scientific journals.<ref>{{cite book|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2016-020.pdf|title=IUCN Annual Report 2015|publisher=IUCN|page=21}}</ref> A report, released at the IUCN World Parks Congress in Sydney on 12 November 2014 showed that the 209,000 conservation reserves around the world now cover 15.4 per cent of the total land area. This is a step towards protecting 17 percent of land and 10 percent of ocean environments on Earth by 2020 since an agreement between the world's nations at the [[Convention on Biological Diversity]], held in [[Japan]] in 2010.<ref>{{cite news|title=Big increase in Earth's protected areas|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|access-date=17 November 2014|website=Australian Geographic|date=13 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117120015/http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|archive-date=17 November 2014|url-status=dead}}</ref> == See also == * [[List of environmental organizations]] * [[List of nature conservation organizations|List of conservation organisations]] == Notes == {{NoteFoot}} == References == {{Reflist}} == External links == {{Commons category|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} * {{Official website|www.iucn.org}} * [http://www.protectedplanet.net/ IUCN and UNEP World Database on Protected Areas] * [https://www.iucnredlist.org/ Red List of Threatened Species] * [http://iucnrle.org Red List of Ecosystems] * [https://www.iucn.org/resources/publications IUCN publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications |date=18 February 2021 }} * [https://discoverarchives.library.utoronto.ca/index.php/international-union-for-conservation-of-nature-iucn-fonds International Union for the Conservation of Nature oral history interview (Pimlott's remarks)] held at the [https://web.archive.org/web/20200426160845/https://utarms.library.utoronto.ca/ University of Toronto Archives and Records Management Services] {{Conservation organisations}}{{Prince of Asturias Award for Concord}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:International Union For Conservation of Nature}} [[Category:International Union for Conservation of Nature| ]] [[Category:International environmental organizations]] [[Category:Nature conservation organisations based in Europe]] [[Category:International forestry organizations]] [[Category:Scientific organizations established in 1948]] [[Category:Environmental conservation]] [[Category:United Nations General Assembly observers]] [[Category:Intergovernmental environmental organizations]] [[Category:1948 establishments in France]] [[Category:International organisations based in Switzerland]] luqqq6rphvdv0pzgcxl4cdb3majzd1m 400067 400066 2026-08-01T09:43:27Z Memon2025 21315 /* */ 400067 wikitext text/x-wiki {{Short description|Swiss-based international organization}} {{Use Oxford spelling|date=August 2022}} {{Infobox organization | name= International Union for Conservation of Nature | logo= IUCN logo.svg{{!}}class=skin-invert | caption= | founder= | type= [[International organization]] | tax_id= | registration_id = | founded= {{start date and age|1948|10|05|df=y}}<br />[[Fontainebleau]], France | headquarters= [[Gland, Switzerland|Gland]], Switzerland | key_people= {{ubl|[[Grethel Aguilar]] (Director General)|[[Razan Al Mubarak]] (President)<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Razan al Mubarak becomes first woman from the Arab world to head IUCN|date = 8 September 2021}}</ref>}} | region_served= Worldwide | focus= [[Conservation movement|Nature conservation]], [[biodiversity]] | revenue= CHF 140.7 million / US$148 million (2019) | endowment= | num_employees= Over 900 (worldwide) | num_members= 1,400 | subsid= | former_name= International Union for the Protection of Nature | website= {{URL|https://www.iucn.org/}} | dissolved= | footnotes= }} The '''International Union for Conservation of Nature''' ('''IUCN''') is an [[international organization]] working in the field of [[nature conservation]] and [[sustainable use]] of [[natural resource]]s.<ref>{{cite web|title=About|publisher=IUCN|quote=The organisation changed its name to the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources in 1956 with the acronym IUCN (or UICN in French and Spanish). This remains our full legal name to this day.|url=https://www.iucn.org/about|date=2014-12-03}}</ref> Founded in 1948, IUCN has become the global authority on the status of the natural world and the measures needed to safeguard it. It is involved in [[data gathering]] and [[Data analysis|analysis]], research, field projects, advocacy, and education. IUCN's mission is to "influence, encourage and assist societies throughout the world to conserve nature and to ensure that any use of natural resources is equitable and ecologically sustainable". Over the past decades, IUCN has widened its focus beyond conservation ecology and now incorporates issues related to [[sustainable development]] in its projects. IUCN does not itself aim to mobilize the public in support of nature conservation. It seeks to influence the actions of governments, businesses, and other stakeholders by providing information and advice, and by building partnerships. The organization is best known to the wider public for compiling and publishing the [[IUCN Red List|IUCN Red List of Threatened Species]], which assesses the conservation status of species worldwide.<ref name=About /> IUCN has a membership of over 1,400 governmental and non-governmental organizations from over 170 countries. Some 16,000 scientists and experts participate in the work of IUCN commissions on a voluntary basis. It employs over 900 full-time staff in more than 50 countries. Its headquarters are in [[Gland, Switzerland|Gland]], Switzerland.<ref name=About >{{cite web|url=http://www.iucn.org/about|title=About IUCN|publisher=IUCN|access-date=17 November 2014}}</ref> Every four years, IUCN convenes for the IUCN World Conservation Congress where IUCN Members set the global conservation agenda by voting on recommendations and guide the secretariat's work by passing resolutions and the IUCN Programme. IUCN has [[Observer status#United Nations|observer]] and [[consultative status]] at the [[United Nations]], and plays a role in the implementation of several international conventions on nature conservation and [[biodiversity]]. It was involved in establishing the [[World Wide Fund for Nature]] and the [[World Conservation Monitoring Centre]]. In the past, IUCN has been criticized for placing the interests of nature over those of indigenous peoples. In recent years, its closer relations with the business sector have caused controversy.<ref name="wrm.org.uy">{{cite web|title=Kenya: The Maasai Stand up to IUCN Displacement Attempts from their Forest|url=http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|website=World Rainforest Movement|access-date=2 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927003333/http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|archive-date=27 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Block|first=B.|title=Environmentalists Spar Over Corporate Ties|type=updated version|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=[[Worldwatch Institute]]. worldwatch.org |access-date=26 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164052/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}</ref> IUCN was established in 1948. It was initially called the '''International Union for the Protection of Nature''' (1948–1956) and has also been formerly known as the '''World Conservation Union''' (1990–2008). ==History== {{NoteTag|The information in the section on history is largely based on ''Holdgate, M. 1999. The green web: a union for world conservation. Earthscan.'' For each paragraph in the section one reference to the pages used is included following the header. Where information in the paragraph is based on other sources a separate reference is included in the text.}} ===Establishment=== <ref name="holdgate">{{cite book |last=Holdgate|first=Martin |title=The green web: a union for world conservation|year=1999|publisher=Earthscan |isbn = 1-85383-595-1 }}</ref>{{rp|16–38}} IUCN was established on 5 October 1948, in [[Fontainebleau]], France, when representatives of governments and conservation organizations spurred on by [[UNESCO]] signed a formal act constituting the International Union for the Protection of Nature (IUPN). The initiative to set up the new organization came from UNESCO and especially from its first director general, the British biologist [[Julian Huxley]]. [[File:Julian Huxley 1964.jpg|thumb|upright|[[Julian Huxley]], the first Director General of UNESCO, took the initiative to set up IUCN.]] At the time of its founding IUCN was the only international organization focusing on the entire spectrum of nature conservation (an international organization for the protection of birds, now [[BirdLife International]], had been established in 1922). ===Early years: 1948–1956=== <ref name="holdgate" />{{rp|47–63}} IUCN (International Union for Conservation of Nature) started out with 65 members in [[Brussels]] and was closely associated with UNESCO. They jointly organized the 1949 Conference on Protection of Nature in [[Lake Success, New York]] and drafted the first list of gravely endangered species. In the early years of its existence IUCN depended almost entirely on UNESCO funding and was forced to temporarily scale down activities when this ended unexpectedly in 1954. IUCN was successful in engaging prominent scientists and identifying important issues such as the harmful effects of [[pesticide]]s on wildlife but not many of the ideas it developed were turned into action. This was caused by unwillingness to act on the part of governments, uncertainty about the IUCN mandate and lack of resources. In 1956, IUCN changed its name to International Union for Conservation of Nature and Natural Resources. ===Increased profile and recognition: 1956–1965=== <ref name="holdgate" />{{rp|67–82}} During this period, the IUCN expanded its relations with UN-agencies and established links with the [[Council of Europe]]. IUCN's best known publication, the [[IUCN Red List|Red Data Book]] on the conservation status of species, was first published in 1964. IUCN began to play a part in the development of international treaties and conventions, starting with the [[African Convention on the Conservation of Nature and Natural Resources]]. [[File:Ngorongoro-Crater-Morning-Scene.JPG|thumb|upright=1.4|Africa was the first regional focus of IUCN conservation action.]] Africa was the focus of many of the early IUCN conservation field projects. IUCN supported the 'Yellowstone model' of protected area management, which severely restricted human presence and activity in order to protect nature.<ref name="wrm.org.uy"/> The IUCN also suffered from restricted financing in its early years. For this reason, [[Tracy Philipps]], secretary-general from 1955 to 1958, did not draw a salary during his period in office.<ref name="holdgate" />{{rp|62}} To establish a stable financial basis for its work, IUCN participated in setting up the World Wildlife Fund (1961) (now the [[World Wide Fund for Nature]] WWF) to work on fundraising to cover part of the operational costs of IUCN. Also in 1961, the IUCN headquarters moved from Belgium to [[Morges]] in Switzerland. ===Consolidating its position in the international environmental movement: 1966–1975=== <ref name="holdgate" />{{rp|110–124}} During the 1960s, IUCN lobbied the UN General Assembly to create a new status for [[NGOs]]. Resolution 1296, adopted in 1968, granted 'consultative' status to NGOs. IUCN itself was eventually accredited with six UN organizations.<ref name="Understanding NGOs">{{cite web|title=Understanding NGOs|url=https://agendatwentyone.wordpress.com/2010/06/28/understanding-ngos-non-government-organizations/ |website= agendatwentyone.wordpress.com |access-date=5 December 2014|date= 2010-06-28 }}</ref> IUCN was one of the few environmental organizations formally involved in the preparations of the [[United Nations Conference on the Human Environment]] (Stockholm, 1972). The Stockholm Conference eventually led to three new international conventions, with IUCN involved in their drafting and implementation: * [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] (1972). IUCN co-drafted the World Heritage Convention with UNESCO and has been involved as the official Advisory Body on nature from the onset.^[8] * [[CITES]] – the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (1974). IUCN is a signatory party and the CITES secretariat was originally lodged with IUCN. * [[Ramsar Convention]] – Convention on Wetlands of International Importance (1975). The secretariat is still administered from IUCN's headquarters. IUCN entered into an agreement with the United Nations Environment Programme [[UNEP]] to provide regular reviews of world conservation. The income this generated, combined with growing revenue via WWF, put the organization on relatively sound financial footing for the first time since 1948. This period saw the beginning of a gradual change in IUCN's approach to conservation in which it tried to become more appealing to the developing world. ===The World Conservation Strategy 1975–1985=== <ref name="holdgate" />{{rp|132–165}} In 1975 IUCN started work on the ''World Conservation Strategy'' (1980).<ref name="IUCN">{{cite book |last1=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |title=World Conservation Strategy: Living Resource Conservation for Sustainable Development |date=1980 |publisher=IUCN–UNEP–WWF |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/wcs-004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501232718/https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/WCS-004.pdf |archive-date=2015-05-01 |url-status=live}}</ref> The drafting process, and the discussions with the UN agencies involved, led to an evolution in thinking within IUCN and growing acceptance of the fact that conservation of nature by banning human presence no longer worked. The Strategy was followed in 1982 by the ''[[World Charter for Nature]]'', which was adopted by the [[United Nations General Assembly]], after preparation by IUCN. In 1980, IUCN and WWF moved into shared new offices in [[Gland, Switzerland]]. This marked a phase of closer cooperation with WWF, but the close ties between IUCN and WWF were severed in 1985 when WWF decided to take control of its own field projects, which so far had been run by IUCN. '''Sustainable development and regionalization: 1985 to present day'''<ref name="holdgate" />{{rp|176–222}}<br /> In 1982, IUCN set up a Conservation for Development Centre within its secretariat. The Centre undertook projects to ensure that nature conservation was integrated in development aid and in the economic policies of developing countries. Over the years, it supported the development of national conservation strategies in 30 countries. Several European countries began to channel considerable amounts of bilateral aid via IUCN's projects. Management of these projects was primarily done by IUCN staff, often working from the new regional and country offices IUCN set up around the world. This marked a shift within the organization. Previously, the volunteer Commissions had been very influential, now the secretariat and its staff began to play a more dominant role. In 1989, IUCN moved into a separate building in Gland, close to the offices it had shared with WWF. Initially, the focus of power was still with the Headquarters in Gland but the regional offices and regional members' groups gradually got a bigger say in operations. In 1991, IUCN (together with UNEP and WWF) published ''Caring for the Earth'', a successor to the World Conservation Strategy.<ref name="Understanding NGOs"/> Social aspects of conservation were now integrated in IUCN's work; at the General Assembly in 1994 the IUCN mission was redrafted to its current wording to include the equitable and ecologically use of natural resources. '''Closer to business: 2000 to present day'''<br /> Since the creation of IUCN in 1948, IUCN Members have passed more than 300 resolutions that include or focus on business related activities. The increased attention on sustainable development as a means to protect nature brought IUCN closer to the corporate sector. The members decided against this, but IUCN did forge a partnership with the [[World Business Council for Sustainable Development]]. IUCN renewed a multi-year MOU ([[Memorandum of understanding]]) with WBCSD in December 2015. In 1996, after decades of seeking to address specific business issues, IUCN's Members asked for a comprehensive approach to engaging the business sector. Resolution 1.81 of the IUCN World Conservation Congress held that year "urged IUCN Members and the Director General, based on the need to influence private sector policies in support of the Mission of IUCN, to expand dialogue and productive relationships with the private sector and find new ways to interact with members of the business community". The IUCN Global Business and Biodiversity Program (BBP) was established in 2003 to influence and support private partners in addressing environmental and social issues.<ref>{{cite web|title=Global Business and Biodiversity Programme|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/business/|website=IUCN|access-date=28 November 2014}}</ref> In 2004, the first IUCN Private Sector Engagement Strategy was developed (in response to Council Decision C/58/41). Most prominent in the Business and Biodiversity Program is the five-year collaboration IUCN started with the energy company [[Shell International]] in 2007.<ref>{{cite web|title=IUCN and Shell: Guiding the way|url=http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|website=Business & Biodiversity|access-date=5 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195343/http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref name="worldwatch.org">{{cite web|title=Environmentalists spar over corporate ties|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=Worldwatch|access-date=5 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141832/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> IUCN has been involved in minimum energy consumption and zero-carbon construction since 2005 by integrating energy-saving materials, developed by [[Jean-Luc Sandoz]] in the footsteps of [[Julius Natterer]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lesechos.fr/2005/11/le-projet-puritain-de-lunion-pour-la-nature-623616|title = Le projet puritain de l'Union pour la nature|date = 29 November 2005}}</ref> Today, the Business and Biodiversity Programme continues to set the strategic direction, coordinate IUCN's overall approach and provide institutional quality assurance in all business engagements. The Programme ensures that the Business Engagement Strategy is implemented through IUCN's global thematic and regional programmes as well as helps guide the work of IUCN's six Commissions. ===Championing Nature-based Solutions: 2009 to present day=== [[Nature-based solutions]] (NbS) use ecosystems and the services they provide to address societal challenges such as climate change, food security or natural disasters.<ref name="portals.iucn.org">{{Cite book|url=https://portals.iucn.org/library/node/46191|title=Nature-based solutions to address global societal challenges |via = IUCN Library System|year=2016 | publisher=portals.iucn.org|doi=10.2305/IUCN.CH.2016.13.en |isbn=9782831718125|editor1-last=Cohen-Shacham |editor1-first=E |editor2-first=G |editor2-last=Walters |editor3-first=C |editor3-last=Janzen |editor4-first=S |editor4-last=Maginnis }}</ref> The emergence of the NbS concept in environmental sciences and nature conservation contexts came as international organizations, such as IUCN and the World Bank, searched for solutions to work with ecosystems rather than relying on conventional engineering interventions (such as a [[seawall]]), to adapt to and mitigate climate change effects, while improving sustainable livelihoods and protecting natural ecosystems and biodiversity. At the IUCN World Conservation Congress 2016, IUCN Members agreed on a definition of nature-based solutions.<ref>{{Cite web|url=https://portals.iucn.org/congress/motion/077|title=077 – Defining Nature-based Solutions {{!}} 2016 Congress portal|website=portals.iucn.org|language=en|access-date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808140530/https://portals.iucn.org/congress/motion/077|archive-date=8 August 2019|url-status=dead}}</ref> Members also called for governments to include nature-based solutions in strategies to [[climate change mitigation|combat climate change]]. ===Timeline=== {{more citations needed section|date=February 2022}} Some key dates in the growth and development of IUCN: {{col-begin}} {{col-break}} * 1948: International Union for the Protection of Nature (IUPN) established.<ref>{{cite web | title=International Union for Conservation of Nature | website=Encyclopædia Britannica | date=16 September 2016 | url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature | access-date=2 February 2022}}</ref> * 1956: Name changed to the International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). * 1959: UNESCO decides to create an international list of Nature Parks and equivalent reserves, and the United Nations Secretary General asks the IUCN to prepare this list. * 1961: The [[World Wide Fund for Nature|World Wildlife Fund]] set up as a complementary organization to focus on fund raising, public relations and increasing public support for nature conservation. * 1969: IUCN obtains a grant from the [[Ford Foundation]] which enables it to boost its international secretariat. * 1972: UNESCO adopts the [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] and the IUCN is invited to provide technical evaluations and monitoring. * 1974: IUCN is involved in obtaining the agreement of its members to sign a Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ([[CITES]]), whose secretariat was originally lodged with the IUCN. * 1975: The Convention on Wetlands of International Importance ([[Ramsar Convention]]) comes into force and its secretariat is administered from the IUCN's headquarters.{{col-break}} * 1980: IUCN (together with the [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) collaborate with UNESCO to publish a World Conservation Strategy. * 1982: Following IUCN preparation and efforts, the [[United Nations General Assembly]] adopts the [[World Charter for Nature]]. * 1990: Began using the name World Conservation Union as the official name, while continuing using IUCN as its abbreviation. * 1991: IUCN (together with [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) publishes ''Caring for the Earth''. * 2003: Establishment of the IUCN Business and Biodiversity Program. * 2008: Stopped using World Conservation Union as its official name and reverted its name back to International Union for Conservation of Nature. * 2012: IUCN publishes list of [[The world's 100 most threatened species]]. * 2016: Created a new IUCN membership category for indigenous peoples' organizations. * 2021: Created a new IUCN membership category for subnational governments.{{col-end}}<ref>{{Cite web |title=International Union for Conservation of Nature (IUCN) {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature |access-date=2023-04-01 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ==Current work== === IUCN Programme 2017–2020 === According to its website, IUCN works on the following themes: business, [[climate change]], economics, [[ecosystems]], [[environmental law]], [[forest protection|forest conservation]], [[gender]], global policy, [[marine habitats|marine]] and [[polar regions|polar]], [[protected areas]], science and knowledge, [[social policy]], [[species]], water, and [[world heritage sites|world heritage]].<ref>{{cite web|title=What we do|url=http://www.iucn.org/what/|website=IUCN|access-date=4 December 2014|archive-date=23 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160523101414/http://www.iucn.org/what/|url-status=dead}}</ref> IUCN works on the basis of four-year programs, determined by the membership. In the IUCN Programme for 2017–2020 conserving nature and biodiversity is linked to sustainable development and poverty reduction. IUCN states that it aims to have a solid factual base for its work and takes into account the knowledge held by indigenous groups and other traditional users of natural resources. The IUCN Programme 2017–2020 identifies three priority areas:<ref name="IUCN Programme">{{Cite news|url=https://www.iucn.org/about/programme-work-and-reporting/programme|title=IUCN Programme|date=2015-10-01|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> # Valuing and conserving nature. # Promoting and supporting effective and equitable governance of natural resources. # Deploying [[Nature Based Solutions]] to address societal challenges including climate change, food security, and economic and social development.<ref name="IUCN Programme" /> IUCN does not itself aim to directly mobilize the general public. Education has been part of IUCN's work program since the early days but the focus is on stakeholder involvement and strategic communication rather than mass-campaigns.<ref>{{cite web|title=CEC – what we do|url=http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|website=IUCN|access-date=26 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226162000/http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|archive-date=26 December 2014}}</ref> ===Habitats and species=== [[File:IUCN Animal Threat Category List.png|thumb|IUCN Animal Threat Category List]] IUCN runs field projects for [[habitat conservation|habitat]] and species conservation around the world. It produces the [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]]. The IUCN Red List of Ecosystems is applicable at local, national, regional, and global levels. IUCN's stated goal is to expand the global network of [[national parks]] and other [[protected areas]] and promote good management of such areas.<ref>{{cite news|title='Green List' awards world's top conservation sites|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/iucn-sets-up-the-green-list|access-date=18 November 2014|website=Australian Geographic|date=14 November 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/wcpa/what-we-do/biodiversity-and-protected-areas/key-biodiversity-areas|title=Key Biodiversity Areas|date=2016-03-08|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> In particular, it focuses on greater protection of the [[oceans]] and [[marine habitats]]. === Business partnerships === IUCN has a growing program of partnerships with the corporate sector on a regional, national and international level to promote sustainable use of natural resources.<ref name = annualreport>{{Cite web|url= https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145436/https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-date=2017-11-14 |url-status=live |title=IUCN 2016 Annual Report|date=2017|location= Gland, Switzerland}}</ref> === National and international policy === On the national level, IUCN helps governments prepare national biodiversity policies. Internationally, IUCN provides advice to environmental conventions such as the [[Convention on Biological Diversity]], [[CITES]], and the [[Framework Convention on Climate Change]]. It advises [[UNESCO]] on natural [[World Heritage Site|world heritage]].<br /> It has a formally accredited permanent observer mission to the [[United Nations]].<ref name="IUCN Programme" /><br /> IUCN has official relations with the multiple other international bodies.<ref>{{cite web|title=UNESCO NGO database|url=http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|website=UNESCO|access-date=4 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208140552/http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|archive-date=8 December 2014}}</ref> ==Organizational structure== As an organization, IUCN has three components: the member organizations, the six scientific commissions and the secretariat. ===Members=== IUCN members include states, government agencies, international nongovernmental organizations, national nongovernmental organizations, and indigenous peoples' organizations. As of 2017, IUCN has 1,400 members.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/201706/iucn-welcomes-13-new-members|title= IUCN welcomes 13 new Members|date=2017-06-06|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> The members can organize themselves in national or regional committees to promote cooperation. As of 2016, there are 62 national committees and 7 regional committees.<ref name="annualreport" /> In January 2026, [[United States President]] [[Donald Trump]] announced that the United States would withdraw from the organization.<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=These are the 66 global organizations the Trump administration is leaving |url=https://apnews.com/article/trump-administration-global-organizations-un-daaa4c9f459d7a492536a1a4e3b7697c |access-date=2026-01-19 |website=AP News |language=en}}</ref> [[File:USSR 1978.jpg|thumb|[[Soviet]] [[Soviet stamps|stamp]] commemorating the 1978 IUCN General Assembly in [[Ashgabat]]]] ===Commissions=== The seven IUCN Commissions involve volunteer experts from a range of disciplines. They 'assess the state of the world's natural resources and provide the Union with sound know-how and policy advice on conservation issues'.<ref name="IUCNCommissions">{{cite web | url = http://www.iucn.org/about/union/commissions/ | title = IUCN – Commissions |date=12 May 2010 |publisher=International Union for Conservation of Nature |access-date=8 September 2010}}</ref> * Commission on Education and Communication (CEC): communication, learning and knowledge management in IUCN and the wider conservation community. * Commission on Environmental, Economic and Social Policy (CEESP): economic and social factors for the conservation and sustainable use of biological diversity. * World Commission on Environmental Law (WCEL): developing new legal concepts and instruments and building the capacity of societies to employ environmental law for conservation and sustainable development. * Commission on Ecosystem Management (CEM): integrated ecosystem approaches to the management of natural and modified ecosystems. * [[IUCN Species Survival Commission|Species Survival Commission]] (SSC): technical aspects of species conservation and action for species that are threatened with [[extinction]]. Specialist groups of the SSC prepare [[endangered species recovery plan]]s known as Species Action Plans, which are used to outline the conservation strategies of species.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |title=IUCN – Species Action Plans |access-date=21 March 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325163018/http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |archive-date=25 March 2016 }}</ref> * [[World Commission on Protected Areas]] (WCPA): establishment and effective management of a network of terrestrial and marine protected areas. * Climate Crisis Commission: established 2021.<ref>{{cite web | url=https://www.iucn.org/our-union/expert-commissions/climate-crisis-commission | title=Expert Commissions }}</ref> The IUCN head office is in [[Gland, Switzerland]]. Eight regional offices headed by a director implement IUCN's program in their respective territories. Since 1980, IUCN has established offices in more than 50 countries.<ref>{{cite web|title=About IUCN|url=http://www.iucn.org/about/union/secretariat/|website=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Governance and funding== ===Governance=== The '''World Conservation Congress''' (Members' Assembly) is IUCN's highest decision-making body. The congress convenes every four years. It elects the council, including the president, and approves IUCN's work program for the next four years and budget. The IUCN council is the principal governing body of IUCN. The council provides strategic direction for the activities of the Union, discusses specific policy issues and provides guidance on finance and the membership development of the Union. The council is composed of the president, four vice presidents (elected by the council from among its members), the treasurer, the chairs of IUCN's six commissions, three regional councillors from each of IUCN's eight statutory regions and a councillor from the state in which IUCN has its seat (Switzerland). IUCN's current president is [[Razan Al Mubarak]].<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/202109/iucn-members-elect-new-leadership|title=President|date=2021-09-08|website=IUCN|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> The council appoints a director general, who is responsible for the overall management of IUCN and the running of the secretariat. The current IUCN director general is Grethel Aguilar.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/about/senior-management/director-general|title=Director General|date=2015-08-31|website=IUCN|language=en|access-date=2025-09-14}}</ref> She succeeded [[Bruno Oberle]]. <gallery class="center"> File:Jean-Paul Harroy.jpg|[[Jean-Paul Harroy]] File:Portrait of tracy philipps.jpg|[[Tracy Philipps]] File:Hugh Elliott 1 red.jpg|[[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] File:Achim Steiner Oxford Martin School.jpg|[[Achim Steiner]] File:Inger Andersen (environmentalist, 2010, cropped).jpg|[[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] File:Bruno Oberle-IMG 1279.jpg|[[Bruno Oberle]] </gallery> {{col-begin}} {{col-break}} ;IUCN presidents since 1948<ref name="hesselink">Hesselink, Frits; Čeřovský, Jan: ''[http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf Learning to Change the Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906161156/http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf |date=6 September 2011 }}'', IUCN 2008, p.&nbsp;22. URL retrieved 2011-01-24.</ref> * 1948–1954 {{flagicon|SUI}} {{interlanguage link|Charles Jean Bernard|fr}} * 1954–1958 {{flagicon|FRA}} [[Roger Heim]] * 1958–1963 {{flagicon|SUI}} [[Jean Georges Baer]] * 1963–1966 {{flagicon|FRA}} {{interlanguage link|François Bourlière|fr}} * 1966–1972 {{flagicon|USA}} [[Harold Jefferson Coolidge, Jr.|Harold J. Coolidge]] * 1972–1978 {{flagicon|NED}} {{interlanguage link|Donald Kuenen|nl}} * 1978–1984 {{flagicon|EGY}} [[Mohamed Kassas]] * 1984–1990 {{flagicon|IND}} [[M. S. Swaminathan]] * 1990–1994 {{flagicon|GUY}} [[Shridath Ramphal]] * 1994–1996 {{flagicon|USA}} {{interlanguage link|Jay D. Hair|fr|Jay Hair}} * 1996–2004 {{flagicon|ECU}} [[Yolanda Kakabadse]] * 2004–2008 {{flagicon|RSA}} [[Valli Moosa]] * 2008–2012 {{flagicon|IND}} [[Ashok Khosla]] * 2012–2021 {{flagicon|CHN}} [[Zhang Xinsheng]] * 2021–present {{flagicon|UAE}} [[Razan Al Mubarak]] {{col-break}} ;IUCN Directors General since 1948<ref name="hesselink" /> * 1948–1955 {{flagicon|BEL}} Jean Paul Harroy * 1955–1958 {{flagicon|UK}} [[Tracy Philipps]] * 1959–1960 {{flagicon|NED}} M.C. Bloemers * 1961–1962 {{flagicon|UK}} Gerald Watterson * 1963–1966 {{flagicon|UK}} [[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] * 1966–1970 {{flagicon|UK}} Joe Berwick * 1970–1976 {{flagicon|VEN}} [[Gerardo Budowski]] * 1977–1980 {{flagicon|CAN}} David Munro * 1980–1982 {{flagicon|USA}} [[Lee M. Talbot]] * 1983–1988 {{flagicon|USA}} Kenton Miller * 1988–1994 {{flagicon|UK}} [[Martin Holdgate]] * 1994–1999 {{flagicon|NZL}} David McDowell * 1999–2001 {{flagicon|DE}} Marita Koch-Weser * 2001–2006 {{flagicon|DE}}{{flagicon|BRA}} [[Achim Steiner]] * 2007–2014 {{flagicon|FRA}} [[Julia Marton-Lefèvre]] * 2015–2019 {{flagicon|DEN}} [[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] * 2019–2023 {{Flagicon|CHE}} [[Bruno Oberle]] * 2023–present {{flagicon|CRI}} Grethel Aguilar {{col-end}} ===Funding=== IUCN's total income in 2012 was 114&nbsp;million [[Swiss franc|CHF]] (€95&nbsp;million or US$116&nbsp;million).<br /> IUCN's funding mainly comes from Official Development Assistance budgets of bilateral and multilateral agencies. This represented 61% of its income in 2012. Additional sources of income are the membership fees, as well as grants and project funding from foundations, institutions, and corporations.<ref>{{cite web|title=IUCN Annual Report 2012|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/IUCN-2014-017.pdf|publisher=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Influence and criticism== ===Influence=== IUCN is considered one of the most influential conservation organizations and, together with [[World Wide Fund for Nature]] (WWF) and the [[World Resources Institute]] (WRI), is seen as a driving force behind the rise of the influence of environmental organizations at the UN and around the world.<ref name="Understanding NGOs" /><ref name="What is IUCN">{{cite web|title=What is IUCN?|url=http://www.wisegeek.com/what-is-iucn.htm|website=WiseGeek|first = Jessica|last = Ellis|date = 7 October 2020}}</ref> It has established a worldwide network of governmental and non-governmental organizations, involves experts in the IUCN Commissions, has formal ties to international agreements and intergovernmental organizations and increasingly also partnerships with international business. The World Conservation Congress and the World Parks Congress events organized by IUCN are the largest gatherings of organizations and individuals involved in conservation worldwide. According to some, IUCN has considerable influence in defining what nature conservation actually is.<ref name="IUCN: A History of Constraint">{{cite book|last1=MacDonald|first1=Kenneth|title=IUCN: A History of Constraint|publisher=UCLouvain|url=http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|access-date=12 December 2014|archive-date=19 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319084250/http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|url-status=dead}}</ref> The [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]] determine which species and natural areas merit protection. Through the Green List of Protected and Conserved Areas and the system of [[IUCN protected area categories]] IUCN influences how protected areas are managed. ===Criticism=== It has been claimed that the IUCN puts the needs of nature above those of humans, disregarding economic considerations and the interests of [[indigenous peoples]] and other traditional users of the land. Until the 1980s IUCN favoured the "Yellowstone Model" of conservation which called for the removal of humans from protected areas. The expulsion of the [[Maasai people]] from [[Serengeti National Park]] and the [[Ngorongoro Conservation Area]] is perhaps the best known example of this approach.<ref name="wrm.org.uy" /><ref name="holdgate" /> [[File:Ngorongoro 2012 05 30 2353 (7500935618).jpg|thumb|IUCN's relationships with local land users like the Maasai have caused controversy in the past.]] This is linked to another criticism that has been directed at IUCN, namely that throughout its history it has mainly been 'Northern focused', i.e. had a West-European or North-American perspective on global conservation. Some critics point to the fact that many individuals involved in the establishment of IUCN had been leading figures in the British Society for the Preservation of the Wild Fauna of Empire, which wanted to protect species against the impact of 'native' hunting pressure in order to safeguard hunting by Europeans.<ref name="IUCN: A History of Constraint" /> The fact that, at least until the 1990s, most of IUCN staff, the chairs of the Commissions and the IUCN president came from western countries has also led to criticism.<ref name="holdgate" /> More recently, activist environmental groups have argued that IUCN is too closely associated with governmental organizations and with the commercial sector.<ref name="What is IUCN" /> IUCN's cooperation with [[Royal Dutch Shell|Shell]] came in for criticism, also from its own membership.<ref name="worldwatch.org"/> IUCN's close partnership with [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] in [[Vietnam]] – where they have together been launching Coca-Cola-focused community centres – has also drawn some criticism and allegations of [[greenwashing]].<ref>{{cite news|date=2016-04-04|title=What's an EKOCENTER and what does it do?|language=ur|work=IUCN|url=https://www.iucn.org/ur/node/26042|url-status=dead|access-date=2017-06-20|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153835/https://www.iucn.org/ur/node/26042}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/environment/2008/dec/04/coca-cola-coke-water-neutral|title=Greenwash: Are Coke's green claims the real thing? |date=2008-12-04 |newspaper = The Guardian |access-date=2017-06-20 |language=en-GB |issn = 0261-3077 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.theecologist.org/blogs_and_comments/commentators/2985093/never_mind_the_greenwash_coca_cola_can_never_be_water_neutral.html |title = Never mind the greenwash – Coca Cola can never be 'water neutral' |work=The Ecologist |access-date=2017-06-20 }}</ref> Its decision to hold the 2012 World Conservation Congress on [[Jeju Island]], South Korea, where the local community and international environmental activists were protesting against the construction of a navy base also led to controversy.<ref>{{cite web|title=Jeju island navy base controversy divides iucn|url=http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|website=Biodiversity media alliance|access-date=12 December 2014|archive-date=27 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227015905/http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|url-status=dead}}</ref> In October 2025, the IUCN World Conservation Congress in Abu Dhabi became the centre of a global controversy over the use of synthetic biology in conservation.<ref>{{Cite web |last=Barnhart |first=Max |date=2025-01-21 |title=Conservationists clash over the use of synthetic biology |url=https://cen.acs.org/biological-chemistry/synthetic-biology/Conservationists-clash-over-use-synthetic/103/web/2025/10 |access-date=2025-12-07 |website=Chemical & Engineering News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-10-12 |title=Scientists say they revived an extinct wolf species. A vote will decide their future. |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2025/10/12/deextinction-dire-wolves-iucn/ |access-date=2025-12-07 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Khaikin |first=Lital |date=2025-10-28 |title=Conservationists Endorse the Age of Synthetic Biology |url=https://www.truthdig.com/articles/conservationists-endorse-the-age-of-synthetic-biology/ |access-date=2025-12-07 |website=Truthdig |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Rott |first=Nathan |date=2025-10-15 |title=Scientists are modifying wildlife DNA. Should these species be released into nature? |url=https://www.npr.org/2025/10/15/nx-s1-5574416/wildlife-conservation-gene-editing-iucn-extinction-synthetic-biology |access-date=2025-12-07 |work=NPR |language=en}}</ref> The debate centred on two competing motions that exposed deep divisions within the international conservation community. Motion 133 proposed a precautionary pause on the genetic engineering of wild species,<ref>{{Cite web |title=Motion 133 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/133 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> while Motion 087 established IUCN's first-ever Policy on Synthetic Biology that would allow case-by-case evaluation of genetic technologies in conservation.<ref>{{Cite web |title=Motion 087 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/087 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> The controversy highlighted fundamental disagreements about whether genetic engineering has any legitimate role in protecting or restoring ecosystems. Motion 133 was defeated by one vote,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 15 October 2025, 8th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_8th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07}}</ref> while Motion 087 was adopted with a significant majority,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 2025 14 October,6th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_6th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07 |website=IUCN Members’ Assembly, Vote Results}}</ref> creating a policy framework that embraces synthetic biology as a potential conservation tool. Critics characterised the outcome as biotech lobbyists winning while nature loses, with some viewing it as a betrayal of conservation's first principles.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> ==Publications== IUCN has a wide range of publications, reports, guidelines, and databases (including the [[Global Invasive Species Database]]) related to conservation and [[sustainable development]]. It publishes or co-authors more than 100 books and major assessments every year, along with hundreds of reports, documents, and guidelines.<ref>{{cite web|url=https://www.iucn.org/resources/publications|title=Publications|publisher=IUCN|access-date=2012-01-28|archive-date=18 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications|url-status=dead}}</ref> In 2015, 76 IUCN articles were published in peer reviewed scientific journals.<ref>{{cite book|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2016-020.pdf|title=IUCN Annual Report 2015|publisher=IUCN|page=21}}</ref> A report, released at the IUCN World Parks Congress in Sydney on 12 November 2014 showed that the 209,000 conservation reserves around the world now cover 15.4 per cent of the total land area. This is a step towards protecting 17 percent of land and 10 percent of ocean environments on Earth by 2020 since an agreement between the world's nations at the [[Convention on Biological Diversity]], held in [[Japan]] in 2010.<ref>{{cite news|title=Big increase in Earth's protected areas|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|access-date=17 November 2014|website=Australian Geographic|date=13 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117120015/http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|archive-date=17 November 2014|url-status=dead}}</ref> == See also == * [[List of environmental organizations]] * [[List of nature conservation organizations|List of conservation organisations]] == Notes == {{NoteFoot}} == References == {{Reflist}} == External links == {{Commons category|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} * {{Official website|www.iucn.org}} * [http://www.protectedplanet.net/ IUCN and UNEP World Database on Protected Areas] * [https://www.iucnredlist.org/ Red List of Threatened Species] * [http://iucnrle.org Red List of Ecosystems] * [https://www.iucn.org/resources/publications IUCN publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications |date=18 February 2021 }} * [https://discoverarchives.library.utoronto.ca/index.php/international-union-for-conservation-of-nature-iucn-fonds International Union for the Conservation of Nature oral history interview (Pimlott's remarks)] held at the [https://web.archive.org/web/20200426160845/https://utarms.library.utoronto.ca/ University of Toronto Archives and Records Management Services] {{Conservation organisations}}{{Prince of Asturias Award for Concord}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:International Union For Conservation of Nature}} [[Category:International Union for Conservation of Nature| ]] [[Category:International environmental organizations]] [[Category:Nature conservation organisations based in Europe]] [[Category:International forestry organizations]] [[Category:Scientific organizations established in 1948]] [[Category:Environmental conservation]] [[Category:United Nations General Assembly observers]] [[Category:Intergovernmental environmental organizations]] [[Category:1948 establishments in France]] [[Category:International organisations based in Switzerland]] k8qt4zk9zr4e87edfaf6o5oo1kbsa04 400068 400067 2026-08-01T09:44:11Z Memon2025 21315 /* */ 400068 wikitext text/x-wiki {{Short description|Swiss-based international organization}} {{Use Oxford spelling|date=August 2022}} IUCN {{Infobox organization | name= International Union for Conservation of Nature | logo= IUCN logo.svg{{!}}class=skin-invert | caption= | founder= | type= [[International organization]] | tax_id= | registration_id = | founded= {{start date and age|1948|10|05|df=y}}<br />[[Fontainebleau]], France | headquarters= [[Gland, Switzerland|Gland]], Switzerland | key_people= {{ubl|[[Grethel Aguilar]] (Director General)|[[Razan Al Mubarak]] (President)<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Razan al Mubarak becomes first woman from the Arab world to head IUCN|date = 8 September 2021}}</ref>}} | region_served= Worldwide | focus= [[Conservation movement|Nature conservation]], [[biodiversity]] | revenue= CHF 140.7 million / US$148 million (2019) | endowment= | num_employees= Over 900 (worldwide) | num_members= 1,400 | subsid= | former_name= International Union for the Protection of Nature | website= {{URL|https://www.iucn.org/}} | dissolved= | footnotes= }} The '''International Union for Conservation of Nature''' ('''IUCN''') is an [[international organization]] working in the field of [[nature conservation]] and [[sustainable use]] of [[natural resource]]s.<ref>{{cite web|title=About|publisher=IUCN|quote=The organisation changed its name to the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources in 1956 with the acronym IUCN (or UICN in French and Spanish). This remains our full legal name to this day.|url=https://www.iucn.org/about|date=2014-12-03}}</ref> Founded in 1948, IUCN has become the global authority on the status of the natural world and the measures needed to safeguard it. It is involved in [[data gathering]] and [[Data analysis|analysis]], research, field projects, advocacy, and education. IUCN's mission is to "influence, encourage and assist societies throughout the world to conserve nature and to ensure that any use of natural resources is equitable and ecologically sustainable". Over the past decades, IUCN has widened its focus beyond conservation ecology and now incorporates issues related to [[sustainable development]] in its projects. IUCN does not itself aim to mobilize the public in support of nature conservation. It seeks to influence the actions of governments, businesses, and other stakeholders by providing information and advice, and by building partnerships. The organization is best known to the wider public for compiling and publishing the [[IUCN Red List|IUCN Red List of Threatened Species]], which assesses the conservation status of species worldwide.<ref name=About /> IUCN has a membership of over 1,400 governmental and non-governmental organizations from over 170 countries. Some 16,000 scientists and experts participate in the work of IUCN commissions on a voluntary basis. It employs over 900 full-time staff in more than 50 countries. Its headquarters are in [[Gland, Switzerland|Gland]], Switzerland.<ref name=About >{{cite web|url=http://www.iucn.org/about|title=About IUCN|publisher=IUCN|access-date=17 November 2014}}</ref> Every four years, IUCN convenes for the IUCN World Conservation Congress where IUCN Members set the global conservation agenda by voting on recommendations and guide the secretariat's work by passing resolutions and the IUCN Programme. IUCN has [[Observer status#United Nations|observer]] and [[consultative status]] at the [[United Nations]], and plays a role in the implementation of several international conventions on nature conservation and [[biodiversity]]. It was involved in establishing the [[World Wide Fund for Nature]] and the [[World Conservation Monitoring Centre]]. In the past, IUCN has been criticized for placing the interests of nature over those of indigenous peoples. In recent years, its closer relations with the business sector have caused controversy.<ref name="wrm.org.uy">{{cite web|title=Kenya: The Maasai Stand up to IUCN Displacement Attempts from their Forest|url=http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|website=World Rainforest Movement|access-date=2 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927003333/http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|archive-date=27 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Block|first=B.|title=Environmentalists Spar Over Corporate Ties|type=updated version|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=[[Worldwatch Institute]]. worldwatch.org |access-date=26 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164052/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}</ref> IUCN was established in 1948. It was initially called the '''International Union for the Protection of Nature''' (1948–1956) and has also been formerly known as the '''World Conservation Union''' (1990–2008). ==History== {{NoteTag|The information in the section on history is largely based on ''Holdgate, M. 1999. The green web: a union for world conservation. Earthscan.'' For each paragraph in the section one reference to the pages used is included following the header. Where information in the paragraph is based on other sources a separate reference is included in the text.}} ===Establishment=== <ref name="holdgate">{{cite book |last=Holdgate|first=Martin |title=The green web: a union for world conservation|year=1999|publisher=Earthscan |isbn = 1-85383-595-1 }}</ref>{{rp|16–38}} IUCN was established on 5 October 1948, in [[Fontainebleau]], France, when representatives of governments and conservation organizations spurred on by [[UNESCO]] signed a formal act constituting the International Union for the Protection of Nature (IUPN). The initiative to set up the new organization came from UNESCO and especially from its first director general, the British biologist [[Julian Huxley]]. [[File:Julian Huxley 1964.jpg|thumb|upright|[[Julian Huxley]], the first Director General of UNESCO, took the initiative to set up IUCN.]] At the time of its founding IUCN was the only international organization focusing on the entire spectrum of nature conservation (an international organization for the protection of birds, now [[BirdLife International]], had been established in 1922). ===Early years: 1948–1956=== <ref name="holdgate" />{{rp|47–63}} IUCN (International Union for Conservation of Nature) started out with 65 members in [[Brussels]] and was closely associated with UNESCO. They jointly organized the 1949 Conference on Protection of Nature in [[Lake Success, New York]] and drafted the first list of gravely endangered species. In the early years of its existence IUCN depended almost entirely on UNESCO funding and was forced to temporarily scale down activities when this ended unexpectedly in 1954. IUCN was successful in engaging prominent scientists and identifying important issues such as the harmful effects of [[pesticide]]s on wildlife but not many of the ideas it developed were turned into action. This was caused by unwillingness to act on the part of governments, uncertainty about the IUCN mandate and lack of resources. In 1956, IUCN changed its name to International Union for Conservation of Nature and Natural Resources. ===Increased profile and recognition: 1956–1965=== <ref name="holdgate" />{{rp|67–82}} During this period, the IUCN expanded its relations with UN-agencies and established links with the [[Council of Europe]]. IUCN's best known publication, the [[IUCN Red List|Red Data Book]] on the conservation status of species, was first published in 1964. IUCN began to play a part in the development of international treaties and conventions, starting with the [[African Convention on the Conservation of Nature and Natural Resources]]. [[File:Ngorongoro-Crater-Morning-Scene.JPG|thumb|upright=1.4|Africa was the first regional focus of IUCN conservation action.]] Africa was the focus of many of the early IUCN conservation field projects. IUCN supported the 'Yellowstone model' of protected area management, which severely restricted human presence and activity in order to protect nature.<ref name="wrm.org.uy"/> The IUCN also suffered from restricted financing in its early years. For this reason, [[Tracy Philipps]], secretary-general from 1955 to 1958, did not draw a salary during his period in office.<ref name="holdgate" />{{rp|62}} To establish a stable financial basis for its work, IUCN participated in setting up the World Wildlife Fund (1961) (now the [[World Wide Fund for Nature]] WWF) to work on fundraising to cover part of the operational costs of IUCN. Also in 1961, the IUCN headquarters moved from Belgium to [[Morges]] in Switzerland. ===Consolidating its position in the international environmental movement: 1966–1975=== <ref name="holdgate" />{{rp|110–124}} During the 1960s, IUCN lobbied the UN General Assembly to create a new status for [[NGOs]]. Resolution 1296, adopted in 1968, granted 'consultative' status to NGOs. IUCN itself was eventually accredited with six UN organizations.<ref name="Understanding NGOs">{{cite web|title=Understanding NGOs|url=https://agendatwentyone.wordpress.com/2010/06/28/understanding-ngos-non-government-organizations/ |website= agendatwentyone.wordpress.com |access-date=5 December 2014|date= 2010-06-28 }}</ref> IUCN was one of the few environmental organizations formally involved in the preparations of the [[United Nations Conference on the Human Environment]] (Stockholm, 1972). The Stockholm Conference eventually led to three new international conventions, with IUCN involved in their drafting and implementation: * [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] (1972). IUCN co-drafted the World Heritage Convention with UNESCO and has been involved as the official Advisory Body on nature from the onset.^[8] * [[CITES]] – the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (1974). IUCN is a signatory party and the CITES secretariat was originally lodged with IUCN. * [[Ramsar Convention]] – Convention on Wetlands of International Importance (1975). The secretariat is still administered from IUCN's headquarters. IUCN entered into an agreement with the United Nations Environment Programme [[UNEP]] to provide regular reviews of world conservation. The income this generated, combined with growing revenue via WWF, put the organization on relatively sound financial footing for the first time since 1948. This period saw the beginning of a gradual change in IUCN's approach to conservation in which it tried to become more appealing to the developing world. ===The World Conservation Strategy 1975–1985=== <ref name="holdgate" />{{rp|132–165}} In 1975 IUCN started work on the ''World Conservation Strategy'' (1980).<ref name="IUCN">{{cite book |last1=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |title=World Conservation Strategy: Living Resource Conservation for Sustainable Development |date=1980 |publisher=IUCN–UNEP–WWF |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/wcs-004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501232718/https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/WCS-004.pdf |archive-date=2015-05-01 |url-status=live}}</ref> The drafting process, and the discussions with the UN agencies involved, led to an evolution in thinking within IUCN and growing acceptance of the fact that conservation of nature by banning human presence no longer worked. The Strategy was followed in 1982 by the ''[[World Charter for Nature]]'', which was adopted by the [[United Nations General Assembly]], after preparation by IUCN. In 1980, IUCN and WWF moved into shared new offices in [[Gland, Switzerland]]. This marked a phase of closer cooperation with WWF, but the close ties between IUCN and WWF were severed in 1985 when WWF decided to take control of its own field projects, which so far had been run by IUCN. '''Sustainable development and regionalization: 1985 to present day'''<ref name="holdgate" />{{rp|176–222}}<br /> In 1982, IUCN set up a Conservation for Development Centre within its secretariat. The Centre undertook projects to ensure that nature conservation was integrated in development aid and in the economic policies of developing countries. Over the years, it supported the development of national conservation strategies in 30 countries. Several European countries began to channel considerable amounts of bilateral aid via IUCN's projects. Management of these projects was primarily done by IUCN staff, often working from the new regional and country offices IUCN set up around the world. This marked a shift within the organization. Previously, the volunteer Commissions had been very influential, now the secretariat and its staff began to play a more dominant role. In 1989, IUCN moved into a separate building in Gland, close to the offices it had shared with WWF. Initially, the focus of power was still with the Headquarters in Gland but the regional offices and regional members' groups gradually got a bigger say in operations. In 1991, IUCN (together with UNEP and WWF) published ''Caring for the Earth'', a successor to the World Conservation Strategy.<ref name="Understanding NGOs"/> Social aspects of conservation were now integrated in IUCN's work; at the General Assembly in 1994 the IUCN mission was redrafted to its current wording to include the equitable and ecologically use of natural resources. '''Closer to business: 2000 to present day'''<br /> Since the creation of IUCN in 1948, IUCN Members have passed more than 300 resolutions that include or focus on business related activities. The increased attention on sustainable development as a means to protect nature brought IUCN closer to the corporate sector. The members decided against this, but IUCN did forge a partnership with the [[World Business Council for Sustainable Development]]. IUCN renewed a multi-year MOU ([[Memorandum of understanding]]) with WBCSD in December 2015. In 1996, after decades of seeking to address specific business issues, IUCN's Members asked for a comprehensive approach to engaging the business sector. Resolution 1.81 of the IUCN World Conservation Congress held that year "urged IUCN Members and the Director General, based on the need to influence private sector policies in support of the Mission of IUCN, to expand dialogue and productive relationships with the private sector and find new ways to interact with members of the business community". The IUCN Global Business and Biodiversity Program (BBP) was established in 2003 to influence and support private partners in addressing environmental and social issues.<ref>{{cite web|title=Global Business and Biodiversity Programme|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/business/|website=IUCN|access-date=28 November 2014}}</ref> In 2004, the first IUCN Private Sector Engagement Strategy was developed (in response to Council Decision C/58/41). Most prominent in the Business and Biodiversity Program is the five-year collaboration IUCN started with the energy company [[Shell International]] in 2007.<ref>{{cite web|title=IUCN and Shell: Guiding the way|url=http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|website=Business & Biodiversity|access-date=5 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195343/http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref name="worldwatch.org">{{cite web|title=Environmentalists spar over corporate ties|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=Worldwatch|access-date=5 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141832/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> IUCN has been involved in minimum energy consumption and zero-carbon construction since 2005 by integrating energy-saving materials, developed by [[Jean-Luc Sandoz]] in the footsteps of [[Julius Natterer]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lesechos.fr/2005/11/le-projet-puritain-de-lunion-pour-la-nature-623616|title = Le projet puritain de l'Union pour la nature|date = 29 November 2005}}</ref> Today, the Business and Biodiversity Programme continues to set the strategic direction, coordinate IUCN's overall approach and provide institutional quality assurance in all business engagements. The Programme ensures that the Business Engagement Strategy is implemented through IUCN's global thematic and regional programmes as well as helps guide the work of IUCN's six Commissions. ===Championing Nature-based Solutions: 2009 to present day=== [[Nature-based solutions]] (NbS) use ecosystems and the services they provide to address societal challenges such as climate change, food security or natural disasters.<ref name="portals.iucn.org">{{Cite book|url=https://portals.iucn.org/library/node/46191|title=Nature-based solutions to address global societal challenges |via = IUCN Library System|year=2016 | publisher=portals.iucn.org|doi=10.2305/IUCN.CH.2016.13.en |isbn=9782831718125|editor1-last=Cohen-Shacham |editor1-first=E |editor2-first=G |editor2-last=Walters |editor3-first=C |editor3-last=Janzen |editor4-first=S |editor4-last=Maginnis }}</ref> The emergence of the NbS concept in environmental sciences and nature conservation contexts came as international organizations, such as IUCN and the World Bank, searched for solutions to work with ecosystems rather than relying on conventional engineering interventions (such as a [[seawall]]), to adapt to and mitigate climate change effects, while improving sustainable livelihoods and protecting natural ecosystems and biodiversity. At the IUCN World Conservation Congress 2016, IUCN Members agreed on a definition of nature-based solutions.<ref>{{Cite web|url=https://portals.iucn.org/congress/motion/077|title=077 – Defining Nature-based Solutions {{!}} 2016 Congress portal|website=portals.iucn.org|language=en|access-date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808140530/https://portals.iucn.org/congress/motion/077|archive-date=8 August 2019|url-status=dead}}</ref> Members also called for governments to include nature-based solutions in strategies to [[climate change mitigation|combat climate change]]. ===Timeline=== {{more citations needed section|date=February 2022}} Some key dates in the growth and development of IUCN: {{col-begin}} {{col-break}} * 1948: International Union for the Protection of Nature (IUPN) established.<ref>{{cite web | title=International Union for Conservation of Nature | website=Encyclopædia Britannica | date=16 September 2016 | url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature | access-date=2 February 2022}}</ref> * 1956: Name changed to the International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). * 1959: UNESCO decides to create an international list of Nature Parks and equivalent reserves, and the United Nations Secretary General asks the IUCN to prepare this list. * 1961: The [[World Wide Fund for Nature|World Wildlife Fund]] set up as a complementary organization to focus on fund raising, public relations and increasing public support for nature conservation. * 1969: IUCN obtains a grant from the [[Ford Foundation]] which enables it to boost its international secretariat. * 1972: UNESCO adopts the [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] and the IUCN is invited to provide technical evaluations and monitoring. * 1974: IUCN is involved in obtaining the agreement of its members to sign a Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ([[CITES]]), whose secretariat was originally lodged with the IUCN. * 1975: The Convention on Wetlands of International Importance ([[Ramsar Convention]]) comes into force and its secretariat is administered from the IUCN's headquarters.{{col-break}} * 1980: IUCN (together with the [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) collaborate with UNESCO to publish a World Conservation Strategy. * 1982: Following IUCN preparation and efforts, the [[United Nations General Assembly]] adopts the [[World Charter for Nature]]. * 1990: Began using the name World Conservation Union as the official name, while continuing using IUCN as its abbreviation. * 1991: IUCN (together with [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) publishes ''Caring for the Earth''. * 2003: Establishment of the IUCN Business and Biodiversity Program. * 2008: Stopped using World Conservation Union as its official name and reverted its name back to International Union for Conservation of Nature. * 2012: IUCN publishes list of [[The world's 100 most threatened species]]. * 2016: Created a new IUCN membership category for indigenous peoples' organizations. * 2021: Created a new IUCN membership category for subnational governments.{{col-end}}<ref>{{Cite web |title=International Union for Conservation of Nature (IUCN) {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature |access-date=2023-04-01 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ==Current work== === IUCN Programme 2017–2020 === According to its website, IUCN works on the following themes: business, [[climate change]], economics, [[ecosystems]], [[environmental law]], [[forest protection|forest conservation]], [[gender]], global policy, [[marine habitats|marine]] and [[polar regions|polar]], [[protected areas]], science and knowledge, [[social policy]], [[species]], water, and [[world heritage sites|world heritage]].<ref>{{cite web|title=What we do|url=http://www.iucn.org/what/|website=IUCN|access-date=4 December 2014|archive-date=23 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160523101414/http://www.iucn.org/what/|url-status=dead}}</ref> IUCN works on the basis of four-year programs, determined by the membership. In the IUCN Programme for 2017–2020 conserving nature and biodiversity is linked to sustainable development and poverty reduction. IUCN states that it aims to have a solid factual base for its work and takes into account the knowledge held by indigenous groups and other traditional users of natural resources. The IUCN Programme 2017–2020 identifies three priority areas:<ref name="IUCN Programme">{{Cite news|url=https://www.iucn.org/about/programme-work-and-reporting/programme|title=IUCN Programme|date=2015-10-01|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> # Valuing and conserving nature. # Promoting and supporting effective and equitable governance of natural resources. # Deploying [[Nature Based Solutions]] to address societal challenges including climate change, food security, and economic and social development.<ref name="IUCN Programme" /> IUCN does not itself aim to directly mobilize the general public. Education has been part of IUCN's work program since the early days but the focus is on stakeholder involvement and strategic communication rather than mass-campaigns.<ref>{{cite web|title=CEC – what we do|url=http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|website=IUCN|access-date=26 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226162000/http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|archive-date=26 December 2014}}</ref> ===Habitats and species=== [[File:IUCN Animal Threat Category List.png|thumb|IUCN Animal Threat Category List]] IUCN runs field projects for [[habitat conservation|habitat]] and species conservation around the world. It produces the [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]]. The IUCN Red List of Ecosystems is applicable at local, national, regional, and global levels. IUCN's stated goal is to expand the global network of [[national parks]] and other [[protected areas]] and promote good management of such areas.<ref>{{cite news|title='Green List' awards world's top conservation sites|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/iucn-sets-up-the-green-list|access-date=18 November 2014|website=Australian Geographic|date=14 November 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/wcpa/what-we-do/biodiversity-and-protected-areas/key-biodiversity-areas|title=Key Biodiversity Areas|date=2016-03-08|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> In particular, it focuses on greater protection of the [[oceans]] and [[marine habitats]]. === Business partnerships === IUCN has a growing program of partnerships with the corporate sector on a regional, national and international level to promote sustainable use of natural resources.<ref name = annualreport>{{Cite web|url= https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145436/https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-date=2017-11-14 |url-status=live |title=IUCN 2016 Annual Report|date=2017|location= Gland, Switzerland}}</ref> === National and international policy === On the national level, IUCN helps governments prepare national biodiversity policies. Internationally, IUCN provides advice to environmental conventions such as the [[Convention on Biological Diversity]], [[CITES]], and the [[Framework Convention on Climate Change]]. It advises [[UNESCO]] on natural [[World Heritage Site|world heritage]].<br /> It has a formally accredited permanent observer mission to the [[United Nations]].<ref name="IUCN Programme" /><br /> IUCN has official relations with the multiple other international bodies.<ref>{{cite web|title=UNESCO NGO database|url=http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|website=UNESCO|access-date=4 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208140552/http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|archive-date=8 December 2014}}</ref> ==Organizational structure== As an organization, IUCN has three components: the member organizations, the six scientific commissions and the secretariat. ===Members=== IUCN members include states, government agencies, international nongovernmental organizations, national nongovernmental organizations, and indigenous peoples' organizations. As of 2017, IUCN has 1,400 members.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/201706/iucn-welcomes-13-new-members|title= IUCN welcomes 13 new Members|date=2017-06-06|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> The members can organize themselves in national or regional committees to promote cooperation. As of 2016, there are 62 national committees and 7 regional committees.<ref name="annualreport" /> In January 2026, [[United States President]] [[Donald Trump]] announced that the United States would withdraw from the organization.<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=These are the 66 global organizations the Trump administration is leaving |url=https://apnews.com/article/trump-administration-global-organizations-un-daaa4c9f459d7a492536a1a4e3b7697c |access-date=2026-01-19 |website=AP News |language=en}}</ref> [[File:USSR 1978.jpg|thumb|[[Soviet]] [[Soviet stamps|stamp]] commemorating the 1978 IUCN General Assembly in [[Ashgabat]]]] ===Commissions=== The seven IUCN Commissions involve volunteer experts from a range of disciplines. They 'assess the state of the world's natural resources and provide the Union with sound know-how and policy advice on conservation issues'.<ref name="IUCNCommissions">{{cite web | url = http://www.iucn.org/about/union/commissions/ | title = IUCN – Commissions |date=12 May 2010 |publisher=International Union for Conservation of Nature |access-date=8 September 2010}}</ref> * Commission on Education and Communication (CEC): communication, learning and knowledge management in IUCN and the wider conservation community. * Commission on Environmental, Economic and Social Policy (CEESP): economic and social factors for the conservation and sustainable use of biological diversity. * World Commission on Environmental Law (WCEL): developing new legal concepts and instruments and building the capacity of societies to employ environmental law for conservation and sustainable development. * Commission on Ecosystem Management (CEM): integrated ecosystem approaches to the management of natural and modified ecosystems. * [[IUCN Species Survival Commission|Species Survival Commission]] (SSC): technical aspects of species conservation and action for species that are threatened with [[extinction]]. Specialist groups of the SSC prepare [[endangered species recovery plan]]s known as Species Action Plans, which are used to outline the conservation strategies of species.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |title=IUCN – Species Action Plans |access-date=21 March 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325163018/http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |archive-date=25 March 2016 }}</ref> * [[World Commission on Protected Areas]] (WCPA): establishment and effective management of a network of terrestrial and marine protected areas. * Climate Crisis Commission: established 2021.<ref>{{cite web | url=https://www.iucn.org/our-union/expert-commissions/climate-crisis-commission | title=Expert Commissions }}</ref> The IUCN head office is in [[Gland, Switzerland]]. Eight regional offices headed by a director implement IUCN's program in their respective territories. Since 1980, IUCN has established offices in more than 50 countries.<ref>{{cite web|title=About IUCN|url=http://www.iucn.org/about/union/secretariat/|website=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Governance and funding== ===Governance=== The '''World Conservation Congress''' (Members' Assembly) is IUCN's highest decision-making body. The congress convenes every four years. It elects the council, including the president, and approves IUCN's work program for the next four years and budget. The IUCN council is the principal governing body of IUCN. The council provides strategic direction for the activities of the Union, discusses specific policy issues and provides guidance on finance and the membership development of the Union. The council is composed of the president, four vice presidents (elected by the council from among its members), the treasurer, the chairs of IUCN's six commissions, three regional councillors from each of IUCN's eight statutory regions and a councillor from the state in which IUCN has its seat (Switzerland). IUCN's current president is [[Razan Al Mubarak]].<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/202109/iucn-members-elect-new-leadership|title=President|date=2021-09-08|website=IUCN|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> The council appoints a director general, who is responsible for the overall management of IUCN and the running of the secretariat. The current IUCN director general is Grethel Aguilar.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/about/senior-management/director-general|title=Director General|date=2015-08-31|website=IUCN|language=en|access-date=2025-09-14}}</ref> She succeeded [[Bruno Oberle]]. <gallery class="center"> File:Jean-Paul Harroy.jpg|[[Jean-Paul Harroy]] File:Portrait of tracy philipps.jpg|[[Tracy Philipps]] File:Hugh Elliott 1 red.jpg|[[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] File:Achim Steiner Oxford Martin School.jpg|[[Achim Steiner]] File:Inger Andersen (environmentalist, 2010, cropped).jpg|[[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] File:Bruno Oberle-IMG 1279.jpg|[[Bruno Oberle]] </gallery> {{col-begin}} {{col-break}} ;IUCN presidents since 1948<ref name="hesselink">Hesselink, Frits; Čeřovský, Jan: ''[http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf Learning to Change the Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906161156/http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf |date=6 September 2011 }}'', IUCN 2008, p.&nbsp;22. URL retrieved 2011-01-24.</ref> * 1948–1954 {{flagicon|SUI}} {{interlanguage link|Charles Jean Bernard|fr}} * 1954–1958 {{flagicon|FRA}} [[Roger Heim]] * 1958–1963 {{flagicon|SUI}} [[Jean Georges Baer]] * 1963–1966 {{flagicon|FRA}} {{interlanguage link|François Bourlière|fr}} * 1966–1972 {{flagicon|USA}} [[Harold Jefferson Coolidge, Jr.|Harold J. Coolidge]] * 1972–1978 {{flagicon|NED}} {{interlanguage link|Donald Kuenen|nl}} * 1978–1984 {{flagicon|EGY}} [[Mohamed Kassas]] * 1984–1990 {{flagicon|IND}} [[M. S. Swaminathan]] * 1990–1994 {{flagicon|GUY}} [[Shridath Ramphal]] * 1994–1996 {{flagicon|USA}} {{interlanguage link|Jay D. Hair|fr|Jay Hair}} * 1996–2004 {{flagicon|ECU}} [[Yolanda Kakabadse]] * 2004–2008 {{flagicon|RSA}} [[Valli Moosa]] * 2008–2012 {{flagicon|IND}} [[Ashok Khosla]] * 2012–2021 {{flagicon|CHN}} [[Zhang Xinsheng]] * 2021–present {{flagicon|UAE}} [[Razan Al Mubarak]] {{col-break}} ;IUCN Directors General since 1948<ref name="hesselink" /> * 1948–1955 {{flagicon|BEL}} Jean Paul Harroy * 1955–1958 {{flagicon|UK}} [[Tracy Philipps]] * 1959–1960 {{flagicon|NED}} M.C. Bloemers * 1961–1962 {{flagicon|UK}} Gerald Watterson * 1963–1966 {{flagicon|UK}} [[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] * 1966–1970 {{flagicon|UK}} Joe Berwick * 1970–1976 {{flagicon|VEN}} [[Gerardo Budowski]] * 1977–1980 {{flagicon|CAN}} David Munro * 1980–1982 {{flagicon|USA}} [[Lee M. Talbot]] * 1983–1988 {{flagicon|USA}} Kenton Miller * 1988–1994 {{flagicon|UK}} [[Martin Holdgate]] * 1994–1999 {{flagicon|NZL}} David McDowell * 1999–2001 {{flagicon|DE}} Marita Koch-Weser * 2001–2006 {{flagicon|DE}}{{flagicon|BRA}} [[Achim Steiner]] * 2007–2014 {{flagicon|FRA}} [[Julia Marton-Lefèvre]] * 2015–2019 {{flagicon|DEN}} [[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] * 2019–2023 {{Flagicon|CHE}} [[Bruno Oberle]] * 2023–present {{flagicon|CRI}} Grethel Aguilar {{col-end}} ===Funding=== IUCN's total income in 2012 was 114&nbsp;million [[Swiss franc|CHF]] (€95&nbsp;million or US$116&nbsp;million).<br /> IUCN's funding mainly comes from Official Development Assistance budgets of bilateral and multilateral agencies. This represented 61% of its income in 2012. Additional sources of income are the membership fees, as well as grants and project funding from foundations, institutions, and corporations.<ref>{{cite web|title=IUCN Annual Report 2012|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/IUCN-2014-017.pdf|publisher=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Influence and criticism== ===Influence=== IUCN is considered one of the most influential conservation organizations and, together with [[World Wide Fund for Nature]] (WWF) and the [[World Resources Institute]] (WRI), is seen as a driving force behind the rise of the influence of environmental organizations at the UN and around the world.<ref name="Understanding NGOs" /><ref name="What is IUCN">{{cite web|title=What is IUCN?|url=http://www.wisegeek.com/what-is-iucn.htm|website=WiseGeek|first = Jessica|last = Ellis|date = 7 October 2020}}</ref> It has established a worldwide network of governmental and non-governmental organizations, involves experts in the IUCN Commissions, has formal ties to international agreements and intergovernmental organizations and increasingly also partnerships with international business. The World Conservation Congress and the World Parks Congress events organized by IUCN are the largest gatherings of organizations and individuals involved in conservation worldwide. According to some, IUCN has considerable influence in defining what nature conservation actually is.<ref name="IUCN: A History of Constraint">{{cite book|last1=MacDonald|first1=Kenneth|title=IUCN: A History of Constraint|publisher=UCLouvain|url=http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|access-date=12 December 2014|archive-date=19 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319084250/http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|url-status=dead}}</ref> The [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]] determine which species and natural areas merit protection. Through the Green List of Protected and Conserved Areas and the system of [[IUCN protected area categories]] IUCN influences how protected areas are managed. ===Criticism=== It has been claimed that the IUCN puts the needs of nature above those of humans, disregarding economic considerations and the interests of [[indigenous peoples]] and other traditional users of the land. Until the 1980s IUCN favoured the "Yellowstone Model" of conservation which called for the removal of humans from protected areas. The expulsion of the [[Maasai people]] from [[Serengeti National Park]] and the [[Ngorongoro Conservation Area]] is perhaps the best known example of this approach.<ref name="wrm.org.uy" /><ref name="holdgate" /> [[File:Ngorongoro 2012 05 30 2353 (7500935618).jpg|thumb|IUCN's relationships with local land users like the Maasai have caused controversy in the past.]] This is linked to another criticism that has been directed at IUCN, namely that throughout its history it has mainly been 'Northern focused', i.e. had a West-European or North-American perspective on global conservation. Some critics point to the fact that many individuals involved in the establishment of IUCN had been leading figures in the British Society for the Preservation of the Wild Fauna of Empire, which wanted to protect species against the impact of 'native' hunting pressure in order to safeguard hunting by Europeans.<ref name="IUCN: A History of Constraint" /> The fact that, at least until the 1990s, most of IUCN staff, the chairs of the Commissions and the IUCN president came from western countries has also led to criticism.<ref name="holdgate" /> More recently, activist environmental groups have argued that IUCN is too closely associated with governmental organizations and with the commercial sector.<ref name="What is IUCN" /> IUCN's cooperation with [[Royal Dutch Shell|Shell]] came in for criticism, also from its own membership.<ref name="worldwatch.org"/> IUCN's close partnership with [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] in [[Vietnam]] – where they have together been launching Coca-Cola-focused community centres – has also drawn some criticism and allegations of [[greenwashing]].<ref>{{cite news|date=2016-04-04|title=What's an EKOCENTER and what does it do?|language=ur|work=IUCN|url=https://www.iucn.org/ur/node/26042|url-status=dead|access-date=2017-06-20|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153835/https://www.iucn.org/ur/node/26042}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/environment/2008/dec/04/coca-cola-coke-water-neutral|title=Greenwash: Are Coke's green claims the real thing? |date=2008-12-04 |newspaper = The Guardian |access-date=2017-06-20 |language=en-GB |issn = 0261-3077 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.theecologist.org/blogs_and_comments/commentators/2985093/never_mind_the_greenwash_coca_cola_can_never_be_water_neutral.html |title = Never mind the greenwash – Coca Cola can never be 'water neutral' |work=The Ecologist |access-date=2017-06-20 }}</ref> Its decision to hold the 2012 World Conservation Congress on [[Jeju Island]], South Korea, where the local community and international environmental activists were protesting against the construction of a navy base also led to controversy.<ref>{{cite web|title=Jeju island navy base controversy divides iucn|url=http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|website=Biodiversity media alliance|access-date=12 December 2014|archive-date=27 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227015905/http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|url-status=dead}}</ref> In October 2025, the IUCN World Conservation Congress in Abu Dhabi became the centre of a global controversy over the use of synthetic biology in conservation.<ref>{{Cite web |last=Barnhart |first=Max |date=2025-01-21 |title=Conservationists clash over the use of synthetic biology |url=https://cen.acs.org/biological-chemistry/synthetic-biology/Conservationists-clash-over-use-synthetic/103/web/2025/10 |access-date=2025-12-07 |website=Chemical & Engineering News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-10-12 |title=Scientists say they revived an extinct wolf species. A vote will decide their future. |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2025/10/12/deextinction-dire-wolves-iucn/ |access-date=2025-12-07 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Khaikin |first=Lital |date=2025-10-28 |title=Conservationists Endorse the Age of Synthetic Biology |url=https://www.truthdig.com/articles/conservationists-endorse-the-age-of-synthetic-biology/ |access-date=2025-12-07 |website=Truthdig |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Rott |first=Nathan |date=2025-10-15 |title=Scientists are modifying wildlife DNA. Should these species be released into nature? |url=https://www.npr.org/2025/10/15/nx-s1-5574416/wildlife-conservation-gene-editing-iucn-extinction-synthetic-biology |access-date=2025-12-07 |work=NPR |language=en}}</ref> The debate centred on two competing motions that exposed deep divisions within the international conservation community. Motion 133 proposed a precautionary pause on the genetic engineering of wild species,<ref>{{Cite web |title=Motion 133 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/133 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> while Motion 087 established IUCN's first-ever Policy on Synthetic Biology that would allow case-by-case evaluation of genetic technologies in conservation.<ref>{{Cite web |title=Motion 087 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/087 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> The controversy highlighted fundamental disagreements about whether genetic engineering has any legitimate role in protecting or restoring ecosystems. Motion 133 was defeated by one vote,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 15 October 2025, 8th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_8th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07}}</ref> while Motion 087 was adopted with a significant majority,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 2025 14 October,6th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_6th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07 |website=IUCN Members’ Assembly, Vote Results}}</ref> creating a policy framework that embraces synthetic biology as a potential conservation tool. Critics characterised the outcome as biotech lobbyists winning while nature loses, with some viewing it as a betrayal of conservation's first principles.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> ==Publications== IUCN has a wide range of publications, reports, guidelines, and databases (including the [[Global Invasive Species Database]]) related to conservation and [[sustainable development]]. It publishes or co-authors more than 100 books and major assessments every year, along with hundreds of reports, documents, and guidelines.<ref>{{cite web|url=https://www.iucn.org/resources/publications|title=Publications|publisher=IUCN|access-date=2012-01-28|archive-date=18 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications|url-status=dead}}</ref> In 2015, 76 IUCN articles were published in peer reviewed scientific journals.<ref>{{cite book|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2016-020.pdf|title=IUCN Annual Report 2015|publisher=IUCN|page=21}}</ref> A report, released at the IUCN World Parks Congress in Sydney on 12 November 2014 showed that the 209,000 conservation reserves around the world now cover 15.4 per cent of the total land area. This is a step towards protecting 17 percent of land and 10 percent of ocean environments on Earth by 2020 since an agreement between the world's nations at the [[Convention on Biological Diversity]], held in [[Japan]] in 2010.<ref>{{cite news|title=Big increase in Earth's protected areas|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|access-date=17 November 2014|website=Australian Geographic|date=13 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117120015/http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|archive-date=17 November 2014|url-status=dead}}</ref> == See also == * [[List of environmental organizations]] * [[List of nature conservation organizations|List of conservation organisations]] == Notes == {{NoteFoot}} == References == {{Reflist}} == External links == {{Commons category|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} * {{Official website|www.iucn.org}} * [http://www.protectedplanet.net/ IUCN and UNEP World Database on Protected Areas] * [https://www.iucnredlist.org/ Red List of Threatened Species] * [http://iucnrle.org Red List of Ecosystems] * [https://www.iucn.org/resources/publications IUCN publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications |date=18 February 2021 }} * [https://discoverarchives.library.utoronto.ca/index.php/international-union-for-conservation-of-nature-iucn-fonds International Union for the Conservation of Nature oral history interview (Pimlott's remarks)] held at the [https://web.archive.org/web/20200426160845/https://utarms.library.utoronto.ca/ University of Toronto Archives and Records Management Services] {{Conservation organisations}}{{Prince of Asturias Award for Concord}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:International Union For Conservation of Nature}} [[Category:International Union for Conservation of Nature| ]] [[Category:International environmental organizations]] [[Category:Nature conservation organisations based in Europe]] [[Category:International forestry organizations]] [[Category:Scientific organizations established in 1948]] [[Category:Environmental conservation]] [[Category:United Nations General Assembly observers]] [[Category:Intergovernmental environmental organizations]] [[Category:1948 establishments in France]] [[Category:International organisations based in Switzerland]] 8u44k13n6upgk9su0x966dtdzl69a84 400069 400068 2026-08-01T10:30:47Z Memon2025 21315 /* */ 400069 wikitext text/x-wiki {{Short description|Swiss-based international organization}} {{Use Oxford spelling|date=August 2022}} {{Infobox organization | name = International Union for Conservation of Nature | logo = IUCN logo.svg{{!}}class=skin-invert | caption = | founder = | type = [[International organization|بين الاقوامي تنظيم]] | tax_id = | registration_id = | founded = {{start date and age|1948|10|05|df=y}} <br>فونٽين بليو، [[فرانس]] | headquarters = گلينڊ، [[سوئٽزرلينڊ]] | key_people = {{ubl|گريٿل ايگولر (ڊائريڪٽر جنرل)|رزان المبارڪ (صدر)<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Razan al Mubarak becomes first woman from the Arab world to head IUCN|date = 8 September 2021}}</ref>}} | region_served = سڄي دنيا ۾ | focus = [[فطرت جو تحفظ]]، [[حياتياتي تنوع]] | revenue = CHF 140.7 million / US$148 million (2019) | endowment = | num_employees = Over 900 (worldwide) | num_members = 1,400 | subsid = | former_name = International Union for the Protection of Nature | website = {{URL|https://www.iucn.org/}} | dissolved = 140.7 ملين سوئس فرينڪ. 148 ملين آمريਕي ڊالر. * 900 کان وڌيڪ (سڄي دنيا ۾) * قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين. | footnotes = | native_name = فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين }} '''فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين''' (<small>International</small> <small>Union</small> <small>for</small> <small>Conservation of Nature: IUCN</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم آهي جيڪا قدرت جي تحفظ ۽ قدرتي وسيلن جي پائيدار استعمال جي شعبي ۾ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=About|publisher=IUCN|quote=The organisation changed its name to the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources in 1956 with the acronym IUCN (or UICN in French and Spanish). This remains our full legal name to this day.|url=https://www.iucn.org/about|date=2014-12-03}}</ref> ان جو بنياد 1948ع ۾ پيو. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين قدرتي دنيا جي صورتحال ۽ ان جي حفاظت لاءِ گهربل قدمن جي حوالي سان هڪ عالمي اختيار واري حيثيت (<small>global authority</small>) حاصل ڪري چڪي آهي. اها ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ تجزيي، تحقيق، ميداني منصوبن، وکالت ۽ تعليم جي شعبن ۾ سرگرم آهي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مشن آهي ته "سڄي دنيا جي سماجن کي متاثر، حوصلا افزائي ۽ مدد فراهم ڪئي وڃي ته جيئن قدرت جو تحفظ ڪري سگهجي ۽ ان ڳالهه کي يقيني بڻايو وڃي ته قدرتي وسيلن جو ڪو به استعمال منصفانه ۽ ماحولياتي لحاظ کان پائيدار هجي". گذريل ڏهاڪن دوران، يونين پنهنجي توجهه کي صرف تحفظاتي ماحوليات (<small>conservation</small> <small>ecology</small>) کان اڳتي وڌايو آهي ۽ هاڻي پنهنجي منصوبن ۾ پائيدار ترقي سان لاڳاپيل مسئلن کي به شامل ڪري ٿي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مقصد پاڻ عوام کي قدرت جي تحفظ جي حمايت ۾ متحرڪ ڪرڻ ناهي. اها معلومات ۽ مشورو فراهم ڪري، ۽ ڀائيواري قائم ڪري حڪومتن (ڪاروبارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين) جي عملن تي اثر انداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هي تنظيم عوام ۾ خاص طور تي "فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ريڊ لسٽ آف ٿريٽنڊ اسپيشيز" (<small>IUCN Red List of Threatened Species</small> - خطري هيٺ آيل نسلن جي فهرست) مرتب ۽ شايع ڪرڻ جي ڪري مشهور آهي، جيڪا سڄي دنيا ۾ نسلن جي تحفظ جي صورتحال جو جائزو وٺندي آهي.<ref name="About">{{cite web|url=http://www.iucn.org/about|title=About IUCN|publisher=IUCN|access-date=17 November 2014}}</ref> يونين وٽ 170 کان وڌيڪ ملڪن مان 1,400 کان وڌيڪ سرڪاري ۽ غير سرڪاري تنظيمن جي رڪنيت موجود آهي. تقريبن 16,000 سائنسدان ۽ ماهر رضاڪاراڻي بنيادن تي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ڪميشنن جي ڪم ۾ حصو وٺن ٿا. اها 50 کان وڌيڪ ملڪن ۾ 900 کان وڌيڪ مڪمل وقتي عملي کي ملازمت ڏئي ٿي. ان جو هيڊ ڪوارٽر گلينڊ، سوئٽزرلينڊ ۾ آهي. <ref name="About" /> هر چئن سالن کان پوءِ، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پنهنجي "ورلڊ ڪنزرويشن ڪانگريس" (عالمي تحفظ واري ڪانفرنس) منعقد ڪري ٿي، جتي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جا ميمبر سفارشون منظور ڪرڻ ذريعي تحفظ جو عالمي ايجنڊا طئي ڪن ٿا، ۽ قراردادن توڙي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پروگرام جي منظوري ذريعي سيڪريٽريٽ جي ڪم جي رهنمائي ڪن ٿا. يونين کي گڏيل قومن ۾ مبصر ۽ مشاورتي حيثيت حاصل آهي، ۽ اها قدرت جي تحفظ ۽ حياتياتي تنوع بابت ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن تي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو ”ورلڊ وائڊ فنڊ فار نيچر“ (World Wide Fund for Nature) ۽ ”ورلڊ ڪنزرويشن مانيٽرنگ سينٽر“ (World Conservation Monitoring Centre) جي قيام ۾ شامل رهيو آهي. ماضيءَ ۾، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين تي مقامي ماڻهن جي مفادن جي ڀيٽ ۾ فطرت جي مفادن کي ترجيح ڏيڻ سبب تنقيد ڪئي وئي آهي. تازن سالن ۾، ڪاروباري شعبي سان ان جي ويجهن لاڳاپن تڪرار کي جنم ڏنو آهي.<ref name="wrm.org.uy">{{cite web|title=Kenya: The Maasai Stand up to IUCN Displacement Attempts from their Forest|url=http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|website=World Rainforest Movement|access-date=2 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927003333/http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|archive-date=27 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Block|first=B.|title=Environmentalists Spar Over Corporate Ties|type=updated version|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=[[Worldwatch Institute]]. worldwatch.org |access-date=26 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164052/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}</ref> يونين جو قيام 1948ع ۾ عمل ۾ آيو. شروعات ۾ ان کي ”انٽرنيشنل يونين فار دي پروٽيڪشن آف نيچر“ (<small>1948-1956</small>ع) سڏيو ويندو هو، ۽ اڳتي هلي ان کي "ورلڊ ڪنزرويشن يونين" (<small>1990-2008</small>ع) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويو. == تاريخ == نوٽس: قيام: فطرت. تحفظ. بين الاقوامي. ==History== {{NoteTag|The information in the section on history is largely based on ''Holdgate, M. 1999. The green web: a union for world conservation. Earthscan.'' For each paragraph in the section one reference to the pages used is included following the header. Where information in the paragraph is based on other sources a separate reference is included in the text.}} ===Establishment=== <ref name="holdgate">{{cite book |last=Holdgate|first=Martin |title=The green web: a union for world conservation|year=1999|publisher=Earthscan |isbn = 1-85383-595-1 }}</ref>{{rp|16–38}} IUCN was established on 5 October 1948, in [[Fontainebleau]], France, when representatives of governments and conservation organizations spurred on by [[UNESCO]] signed a formal act constituting the International Union for the Protection of Nature (IUPN). The initiative to set up the new organization came from UNESCO and especially from its first director general, the British biologist [[Julian Huxley]]. [[File:Julian Huxley 1964.jpg|thumb|upright|[[Julian Huxley]], the first Director General of UNESCO, took the initiative to set up IUCN.]] At the time of its founding IUCN was the only international organization focusing on the entire spectrum of nature conservation (an international organization for the protection of birds, now [[BirdLife International]], had been established in 1922). ===Early years: 1948–1956=== <ref name="holdgate" />{{rp|47–63}} IUCN (International Union for Conservation of Nature) started out with 65 members in [[Brussels]] and was closely associated with UNESCO. They jointly organized the 1949 Conference on Protection of Nature in [[Lake Success, New York]] and drafted the first list of gravely endangered species. In the early years of its existence IUCN depended almost entirely on UNESCO funding and was forced to temporarily scale down activities when this ended unexpectedly in 1954. IUCN was successful in engaging prominent scientists and identifying important issues such as the harmful effects of [[pesticide]]s on wildlife but not many of the ideas it developed were turned into action. This was caused by unwillingness to act on the part of governments, uncertainty about the IUCN mandate and lack of resources. In 1956, IUCN changed its name to International Union for Conservation of Nature and Natural Resources. ===Increased profile and recognition: 1956–1965=== <ref name="holdgate" />{{rp|67–82}} During this period, the IUCN expanded its relations with UN-agencies and established links with the [[Council of Europe]]. IUCN's best known publication, the [[IUCN Red List|Red Data Book]] on the conservation status of species, was first published in 1964. IUCN began to play a part in the development of international treaties and conventions, starting with the [[African Convention on the Conservation of Nature and Natural Resources]]. [[File:Ngorongoro-Crater-Morning-Scene.JPG|thumb|upright=1.4|Africa was the first regional focus of IUCN conservation action.]] Africa was the focus of many of the early IUCN conservation field projects. IUCN supported the 'Yellowstone model' of protected area management, which severely restricted human presence and activity in order to protect nature.<ref name="wrm.org.uy"/> The IUCN also suffered from restricted financing in its early years. For this reason, [[Tracy Philipps]], secretary-general from 1955 to 1958, did not draw a salary during his period in office.<ref name="holdgate" />{{rp|62}} To establish a stable financial basis for its work, IUCN participated in setting up the World Wildlife Fund (1961) (now the [[World Wide Fund for Nature]] WWF) to work on fundraising to cover part of the operational costs of IUCN. Also in 1961, the IUCN headquarters moved from Belgium to [[Morges]] in Switzerland. ===Consolidating its position in the international environmental movement: 1966–1975=== <ref name="holdgate" />{{rp|110–124}} During the 1960s, IUCN lobbied the UN General Assembly to create a new status for [[NGOs]]. Resolution 1296, adopted in 1968, granted 'consultative' status to NGOs. IUCN itself was eventually accredited with six UN organizations.<ref name="Understanding NGOs">{{cite web|title=Understanding NGOs|url=https://agendatwentyone.wordpress.com/2010/06/28/understanding-ngos-non-government-organizations/ |website= agendatwentyone.wordpress.com |access-date=5 December 2014|date= 2010-06-28 }}</ref> IUCN was one of the few environmental organizations formally involved in the preparations of the [[United Nations Conference on the Human Environment]] (Stockholm, 1972). The Stockholm Conference eventually led to three new international conventions, with IUCN involved in their drafting and implementation: * [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] (1972). IUCN co-drafted the World Heritage Convention with UNESCO and has been involved as the official Advisory Body on nature from the onset.^[8] * [[CITES]] – the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (1974). IUCN is a signatory party and the CITES secretariat was originally lodged with IUCN. * [[Ramsar Convention]] – Convention on Wetlands of International Importance (1975). The secretariat is still administered from IUCN's headquarters. IUCN entered into an agreement with the United Nations Environment Programme [[UNEP]] to provide regular reviews of world conservation. The income this generated, combined with growing revenue via WWF, put the organization on relatively sound financial footing for the first time since 1948. This period saw the beginning of a gradual change in IUCN's approach to conservation in which it tried to become more appealing to the developing world. ===The World Conservation Strategy 1975–1985=== <ref name="holdgate" />{{rp|132–165}} In 1975 IUCN started work on the ''World Conservation Strategy'' (1980).<ref name="IUCN">{{cite book |last1=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |title=World Conservation Strategy: Living Resource Conservation for Sustainable Development |date=1980 |publisher=IUCN–UNEP–WWF |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/wcs-004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501232718/https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/WCS-004.pdf |archive-date=2015-05-01 |url-status=live}}</ref> The drafting process, and the discussions with the UN agencies involved, led to an evolution in thinking within IUCN and growing acceptance of the fact that conservation of nature by banning human presence no longer worked. The Strategy was followed in 1982 by the ''[[World Charter for Nature]]'', which was adopted by the [[United Nations General Assembly]], after preparation by IUCN. In 1980, IUCN and WWF moved into shared new offices in [[Gland, Switzerland]]. This marked a phase of closer cooperation with WWF, but the close ties between IUCN and WWF were severed in 1985 when WWF decided to take control of its own field projects, which so far had been run by IUCN. '''Sustainable development and regionalization: 1985 to present day'''<ref name="holdgate" />{{rp|176–222}}<br /> In 1982, IUCN set up a Conservation for Development Centre within its secretariat. The Centre undertook projects to ensure that nature conservation was integrated in development aid and in the economic policies of developing countries. Over the years, it supported the development of national conservation strategies in 30 countries. Several European countries began to channel considerable amounts of bilateral aid via IUCN's projects. Management of these projects was primarily done by IUCN staff, often working from the new regional and country offices IUCN set up around the world. This marked a shift within the organization. Previously, the volunteer Commissions had been very influential, now the secretariat and its staff began to play a more dominant role. In 1989, IUCN moved into a separate building in Gland, close to the offices it had shared with WWF. Initially, the focus of power was still with the Headquarters in Gland but the regional offices and regional members' groups gradually got a bigger say in operations. In 1991, IUCN (together with UNEP and WWF) published ''Caring for the Earth'', a successor to the World Conservation Strategy.<ref name="Understanding NGOs"/> Social aspects of conservation were now integrated in IUCN's work; at the General Assembly in 1994 the IUCN mission was redrafted to its current wording to include the equitable and ecologically use of natural resources. '''Closer to business: 2000 to present day'''<br /> Since the creation of IUCN in 1948, IUCN Members have passed more than 300 resolutions that include or focus on business related activities. The increased attention on sustainable development as a means to protect nature brought IUCN closer to the corporate sector. The members decided against this, but IUCN did forge a partnership with the [[World Business Council for Sustainable Development]]. IUCN renewed a multi-year MOU ([[Memorandum of understanding]]) with WBCSD in December 2015. In 1996, after decades of seeking to address specific business issues, IUCN's Members asked for a comprehensive approach to engaging the business sector. Resolution 1.81 of the IUCN World Conservation Congress held that year "urged IUCN Members and the Director General, based on the need to influence private sector policies in support of the Mission of IUCN, to expand dialogue and productive relationships with the private sector and find new ways to interact with members of the business community". The IUCN Global Business and Biodiversity Program (BBP) was established in 2003 to influence and support private partners in addressing environmental and social issues.<ref>{{cite web|title=Global Business and Biodiversity Programme|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/business/|website=IUCN|access-date=28 November 2014}}</ref> In 2004, the first IUCN Private Sector Engagement Strategy was developed (in response to Council Decision C/58/41). Most prominent in the Business and Biodiversity Program is the five-year collaboration IUCN started with the energy company [[Shell International]] in 2007.<ref>{{cite web|title=IUCN and Shell: Guiding the way|url=http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|website=Business & Biodiversity|access-date=5 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195343/http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref name="worldwatch.org">{{cite web|title=Environmentalists spar over corporate ties|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=Worldwatch|access-date=5 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141832/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> IUCN has been involved in minimum energy consumption and zero-carbon construction since 2005 by integrating energy-saving materials, developed by [[Jean-Luc Sandoz]] in the footsteps of [[Julius Natterer]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lesechos.fr/2005/11/le-projet-puritain-de-lunion-pour-la-nature-623616|title = Le projet puritain de l'Union pour la nature|date = 29 November 2005}}</ref> Today, the Business and Biodiversity Programme continues to set the strategic direction, coordinate IUCN's overall approach and provide institutional quality assurance in all business engagements. The Programme ensures that the Business Engagement Strategy is implemented through IUCN's global thematic and regional programmes as well as helps guide the work of IUCN's six Commissions. ===Championing Nature-based Solutions: 2009 to present day=== [[Nature-based solutions]] (NbS) use ecosystems and the services they provide to address societal challenges such as climate change, food security or natural disasters.<ref name="portals.iucn.org">{{Cite book|url=https://portals.iucn.org/library/node/46191|title=Nature-based solutions to address global societal challenges |via = IUCN Library System|year=2016 | publisher=portals.iucn.org|doi=10.2305/IUCN.CH.2016.13.en |isbn=9782831718125|editor1-last=Cohen-Shacham |editor1-first=E |editor2-first=G |editor2-last=Walters |editor3-first=C |editor3-last=Janzen |editor4-first=S |editor4-last=Maginnis }}</ref> The emergence of the NbS concept in environmental sciences and nature conservation contexts came as international organizations, such as IUCN and the World Bank, searched for solutions to work with ecosystems rather than relying on conventional engineering interventions (such as a [[seawall]]), to adapt to and mitigate climate change effects, while improving sustainable livelihoods and protecting natural ecosystems and biodiversity. At the IUCN World Conservation Congress 2016, IUCN Members agreed on a definition of nature-based solutions.<ref>{{Cite web|url=https://portals.iucn.org/congress/motion/077|title=077 – Defining Nature-based Solutions {{!}} 2016 Congress portal|website=portals.iucn.org|language=en|access-date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808140530/https://portals.iucn.org/congress/motion/077|archive-date=8 August 2019|url-status=dead}}</ref> Members also called for governments to include nature-based solutions in strategies to [[climate change mitigation|combat climate change]]. ===Timeline=== {{more citations needed section|date=February 2022}} Some key dates in the growth and development of IUCN: {{col-begin}} {{col-break}} * 1948: International Union for the Protection of Nature (IUPN) established.<ref>{{cite web | title=International Union for Conservation of Nature | website=Encyclopædia Britannica | date=16 September 2016 | url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature | access-date=2 February 2022}}</ref> * 1956: Name changed to the International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). * 1959: UNESCO decides to create an international list of Nature Parks and equivalent reserves, and the United Nations Secretary General asks the IUCN to prepare this list. * 1961: The [[World Wide Fund for Nature|World Wildlife Fund]] set up as a complementary organization to focus on fund raising, public relations and increasing public support for nature conservation. * 1969: IUCN obtains a grant from the [[Ford Foundation]] which enables it to boost its international secretariat. * 1972: UNESCO adopts the [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] and the IUCN is invited to provide technical evaluations and monitoring. * 1974: IUCN is involved in obtaining the agreement of its members to sign a Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ([[CITES]]), whose secretariat was originally lodged with the IUCN. * 1975: The Convention on Wetlands of International Importance ([[Ramsar Convention]]) comes into force and its secretariat is administered from the IUCN's headquarters.{{col-break}} * 1980: IUCN (together with the [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) collaborate with UNESCO to publish a World Conservation Strategy. * 1982: Following IUCN preparation and efforts, the [[United Nations General Assembly]] adopts the [[World Charter for Nature]]. * 1990: Began using the name World Conservation Union as the official name, while continuing using IUCN as its abbreviation. * 1991: IUCN (together with [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) publishes ''Caring for the Earth''. * 2003: Establishment of the IUCN Business and Biodiversity Program. * 2008: Stopped using World Conservation Union as its official name and reverted its name back to International Union for Conservation of Nature. * 2012: IUCN publishes list of [[The world's 100 most threatened species]]. * 2016: Created a new IUCN membership category for indigenous peoples' organizations. * 2021: Created a new IUCN membership category for subnational governments.{{col-end}}<ref>{{Cite web |title=International Union for Conservation of Nature (IUCN) {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature |access-date=2023-04-01 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ==Current work== === IUCN Programme 2017–2020 === According to its website, IUCN works on the following themes: business, [[climate change]], economics, [[ecosystems]], [[environmental law]], [[forest protection|forest conservation]], [[gender]], global policy, [[marine habitats|marine]] and [[polar regions|polar]], [[protected areas]], science and knowledge, [[social policy]], [[species]], water, and [[world heritage sites|world heritage]].<ref>{{cite web|title=What we do|url=http://www.iucn.org/what/|website=IUCN|access-date=4 December 2014|archive-date=23 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160523101414/http://www.iucn.org/what/|url-status=dead}}</ref> IUCN works on the basis of four-year programs, determined by the membership. In the IUCN Programme for 2017–2020 conserving nature and biodiversity is linked to sustainable development and poverty reduction. IUCN states that it aims to have a solid factual base for its work and takes into account the knowledge held by indigenous groups and other traditional users of natural resources. The IUCN Programme 2017–2020 identifies three priority areas:<ref name="IUCN Programme">{{Cite news|url=https://www.iucn.org/about/programme-work-and-reporting/programme|title=IUCN Programme|date=2015-10-01|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> # Valuing and conserving nature. # Promoting and supporting effective and equitable governance of natural resources. # Deploying [[Nature Based Solutions]] to address societal challenges including climate change, food security, and economic and social development.<ref name="IUCN Programme" /> IUCN does not itself aim to directly mobilize the general public. Education has been part of IUCN's work program since the early days but the focus is on stakeholder involvement and strategic communication rather than mass-campaigns.<ref>{{cite web|title=CEC – what we do|url=http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|website=IUCN|access-date=26 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226162000/http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|archive-date=26 December 2014}}</ref> ===Habitats and species=== [[File:IUCN Animal Threat Category List.png|thumb|IUCN Animal Threat Category List]] IUCN runs field projects for [[habitat conservation|habitat]] and species conservation around the world. It produces the [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]]. The IUCN Red List of Ecosystems is applicable at local, national, regional, and global levels. IUCN's stated goal is to expand the global network of [[national parks]] and other [[protected areas]] and promote good management of such areas.<ref>{{cite news|title='Green List' awards world's top conservation sites|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/iucn-sets-up-the-green-list|access-date=18 November 2014|website=Australian Geographic|date=14 November 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/wcpa/what-we-do/biodiversity-and-protected-areas/key-biodiversity-areas|title=Key Biodiversity Areas|date=2016-03-08|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> In particular, it focuses on greater protection of the [[oceans]] and [[marine habitats]]. === Business partnerships === IUCN has a growing program of partnerships with the corporate sector on a regional, national and international level to promote sustainable use of natural resources.<ref name = annualreport>{{Cite web|url= https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145436/https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-date=2017-11-14 |url-status=live |title=IUCN 2016 Annual Report|date=2017|location= Gland, Switzerland}}</ref> === National and international policy === On the national level, IUCN helps governments prepare national biodiversity policies. Internationally, IUCN provides advice to environmental conventions such as the [[Convention on Biological Diversity]], [[CITES]], and the [[Framework Convention on Climate Change]]. It advises [[UNESCO]] on natural [[World Heritage Site|world heritage]].<br /> It has a formally accredited permanent observer mission to the [[United Nations]].<ref name="IUCN Programme" /><br /> IUCN has official relations with the multiple other international bodies.<ref>{{cite web|title=UNESCO NGO database|url=http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|website=UNESCO|access-date=4 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208140552/http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|archive-date=8 December 2014}}</ref> ==Organizational structure== As an organization, IUCN has three components: the member organizations, the six scientific commissions and the secretariat. ===Members=== IUCN members include states, government agencies, international nongovernmental organizations, national nongovernmental organizations, and indigenous peoples' organizations. As of 2017, IUCN has 1,400 members.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/201706/iucn-welcomes-13-new-members|title= IUCN welcomes 13 new Members|date=2017-06-06|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> The members can organize themselves in national or regional committees to promote cooperation. As of 2016, there are 62 national committees and 7 regional committees.<ref name="annualreport" /> In January 2026, [[United States President]] [[Donald Trump]] announced that the United States would withdraw from the organization.<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=These are the 66 global organizations the Trump administration is leaving |url=https://apnews.com/article/trump-administration-global-organizations-un-daaa4c9f459d7a492536a1a4e3b7697c |access-date=2026-01-19 |website=AP News |language=en}}</ref> [[File:USSR 1978.jpg|thumb|[[Soviet]] [[Soviet stamps|stamp]] commemorating the 1978 IUCN General Assembly in [[Ashgabat]]]] ===Commissions=== The seven IUCN Commissions involve volunteer experts from a range of disciplines. They 'assess the state of the world's natural resources and provide the Union with sound know-how and policy advice on conservation issues'.<ref name="IUCNCommissions">{{cite web | url = http://www.iucn.org/about/union/commissions/ | title = IUCN – Commissions |date=12 May 2010 |publisher=International Union for Conservation of Nature |access-date=8 September 2010}}</ref> * Commission on Education and Communication (CEC): communication, learning and knowledge management in IUCN and the wider conservation community. * Commission on Environmental, Economic and Social Policy (CEESP): economic and social factors for the conservation and sustainable use of biological diversity. * World Commission on Environmental Law (WCEL): developing new legal concepts and instruments and building the capacity of societies to employ environmental law for conservation and sustainable development. * Commission on Ecosystem Management (CEM): integrated ecosystem approaches to the management of natural and modified ecosystems. * [[IUCN Species Survival Commission|Species Survival Commission]] (SSC): technical aspects of species conservation and action for species that are threatened with [[extinction]]. Specialist groups of the SSC prepare [[endangered species recovery plan]]s known as Species Action Plans, which are used to outline the conservation strategies of species.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |title=IUCN – Species Action Plans |access-date=21 March 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325163018/http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |archive-date=25 March 2016 }}</ref> * [[World Commission on Protected Areas]] (WCPA): establishment and effective management of a network of terrestrial and marine protected areas. * Climate Crisis Commission: established 2021.<ref>{{cite web | url=https://www.iucn.org/our-union/expert-commissions/climate-crisis-commission | title=Expert Commissions }}</ref> The IUCN head office is in [[Gland, Switzerland]]. Eight regional offices headed by a director implement IUCN's program in their respective territories. Since 1980, IUCN has established offices in more than 50 countries.<ref>{{cite web|title=About IUCN|url=http://www.iucn.org/about/union/secretariat/|website=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Governance and funding== ===Governance=== The '''World Conservation Congress''' (Members' Assembly) is IUCN's highest decision-making body. The congress convenes every four years. It elects the council, including the president, and approves IUCN's work program for the next four years and budget. The IUCN council is the principal governing body of IUCN. The council provides strategic direction for the activities of the Union, discusses specific policy issues and provides guidance on finance and the membership development of the Union. The council is composed of the president, four vice presidents (elected by the council from among its members), the treasurer, the chairs of IUCN's six commissions, three regional councillors from each of IUCN's eight statutory regions and a councillor from the state in which IUCN has its seat (Switzerland). IUCN's current president is [[Razan Al Mubarak]].<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/202109/iucn-members-elect-new-leadership|title=President|date=2021-09-08|website=IUCN|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> The council appoints a director general, who is responsible for the overall management of IUCN and the running of the secretariat. The current IUCN director general is Grethel Aguilar.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/about/senior-management/director-general|title=Director General|date=2015-08-31|website=IUCN|language=en|access-date=2025-09-14}}</ref> She succeeded [[Bruno Oberle]]. <gallery class="center"> File:Jean-Paul Harroy.jpg|[[Jean-Paul Harroy]] File:Portrait of tracy philipps.jpg|[[Tracy Philipps]] File:Hugh Elliott 1 red.jpg|[[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] File:Achim Steiner Oxford Martin School.jpg|[[Achim Steiner]] File:Inger Andersen (environmentalist, 2010, cropped).jpg|[[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] File:Bruno Oberle-IMG 1279.jpg|[[Bruno Oberle]] </gallery> {{col-begin}} {{col-break}} ;IUCN presidents since 1948<ref name="hesselink">Hesselink, Frits; Čeřovský, Jan: ''[http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf Learning to Change the Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906161156/http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf |date=6 September 2011 }}'', IUCN 2008, p.&nbsp;22. URL retrieved 2011-01-24.</ref> * 1948–1954 {{flagicon|SUI}} {{interlanguage link|Charles Jean Bernard|fr}} * 1954–1958 {{flagicon|FRA}} [[Roger Heim]] * 1958–1963 {{flagicon|SUI}} [[Jean Georges Baer]] * 1963–1966 {{flagicon|FRA}} {{interlanguage link|François Bourlière|fr}} * 1966–1972 {{flagicon|USA}} [[Harold Jefferson Coolidge, Jr.|Harold J. Coolidge]] * 1972–1978 {{flagicon|NED}} {{interlanguage link|Donald Kuenen|nl}} * 1978–1984 {{flagicon|EGY}} [[Mohamed Kassas]] * 1984–1990 {{flagicon|IND}} [[M. S. Swaminathan]] * 1990–1994 {{flagicon|GUY}} [[Shridath Ramphal]] * 1994–1996 {{flagicon|USA}} {{interlanguage link|Jay D. Hair|fr|Jay Hair}} * 1996–2004 {{flagicon|ECU}} [[Yolanda Kakabadse]] * 2004–2008 {{flagicon|RSA}} [[Valli Moosa]] * 2008–2012 {{flagicon|IND}} [[Ashok Khosla]] * 2012–2021 {{flagicon|CHN}} [[Zhang Xinsheng]] * 2021–present {{flagicon|UAE}} [[Razan Al Mubarak]] {{col-break}} ;IUCN Directors General since 1948<ref name="hesselink" /> * 1948–1955 {{flagicon|BEL}} Jean Paul Harroy * 1955–1958 {{flagicon|UK}} [[Tracy Philipps]] * 1959–1960 {{flagicon|NED}} M.C. Bloemers * 1961–1962 {{flagicon|UK}} Gerald Watterson * 1963–1966 {{flagicon|UK}} [[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] * 1966–1970 {{flagicon|UK}} Joe Berwick * 1970–1976 {{flagicon|VEN}} [[Gerardo Budowski]] * 1977–1980 {{flagicon|CAN}} David Munro * 1980–1982 {{flagicon|USA}} [[Lee M. Talbot]] * 1983–1988 {{flagicon|USA}} Kenton Miller * 1988–1994 {{flagicon|UK}} [[Martin Holdgate]] * 1994–1999 {{flagicon|NZL}} David McDowell * 1999–2001 {{flagicon|DE}} Marita Koch-Weser * 2001–2006 {{flagicon|DE}}{{flagicon|BRA}} [[Achim Steiner]] * 2007–2014 {{flagicon|FRA}} [[Julia Marton-Lefèvre]] * 2015–2019 {{flagicon|DEN}} [[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] * 2019–2023 {{Flagicon|CHE}} [[Bruno Oberle]] * 2023–present {{flagicon|CRI}} Grethel Aguilar {{col-end}} ===Funding=== IUCN's total income in 2012 was 114&nbsp;million [[Swiss franc|CHF]] (€95&nbsp;million or US$116&nbsp;million).<br /> IUCN's funding mainly comes from Official Development Assistance budgets of bilateral and multilateral agencies. This represented 61% of its income in 2012. Additional sources of income are the membership fees, as well as grants and project funding from foundations, institutions, and corporations.<ref>{{cite web|title=IUCN Annual Report 2012|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/IUCN-2014-017.pdf|publisher=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Influence and criticism== ===Influence=== IUCN is considered one of the most influential conservation organizations and, together with [[World Wide Fund for Nature]] (WWF) and the [[World Resources Institute]] (WRI), is seen as a driving force behind the rise of the influence of environmental organizations at the UN and around the world.<ref name="Understanding NGOs" /><ref name="What is IUCN">{{cite web|title=What is IUCN?|url=http://www.wisegeek.com/what-is-iucn.htm|website=WiseGeek|first = Jessica|last = Ellis|date = 7 October 2020}}</ref> It has established a worldwide network of governmental and non-governmental organizations, involves experts in the IUCN Commissions, has formal ties to international agreements and intergovernmental organizations and increasingly also partnerships with international business. The World Conservation Congress and the World Parks Congress events organized by IUCN are the largest gatherings of organizations and individuals involved in conservation worldwide. According to some, IUCN has considerable influence in defining what nature conservation actually is.<ref name="IUCN: A History of Constraint">{{cite book|last1=MacDonald|first1=Kenneth|title=IUCN: A History of Constraint|publisher=UCLouvain|url=http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|access-date=12 December 2014|archive-date=19 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319084250/http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|url-status=dead}}</ref> The [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]] determine which species and natural areas merit protection. Through the Green List of Protected and Conserved Areas and the system of [[IUCN protected area categories]] IUCN influences how protected areas are managed. ===Criticism=== It has been claimed that the IUCN puts the needs of nature above those of humans, disregarding economic considerations and the interests of [[indigenous peoples]] and other traditional users of the land. Until the 1980s IUCN favoured the "Yellowstone Model" of conservation which called for the removal of humans from protected areas. The expulsion of the [[Maasai people]] from [[Serengeti National Park]] and the [[Ngorongoro Conservation Area]] is perhaps the best known example of this approach.<ref name="wrm.org.uy" /><ref name="holdgate" /> [[File:Ngorongoro 2012 05 30 2353 (7500935618).jpg|thumb|IUCN's relationships with local land users like the Maasai have caused controversy in the past.]] This is linked to another criticism that has been directed at IUCN, namely that throughout its history it has mainly been 'Northern focused', i.e. had a West-European or North-American perspective on global conservation. Some critics point to the fact that many individuals involved in the establishment of IUCN had been leading figures in the British Society for the Preservation of the Wild Fauna of Empire, which wanted to protect species against the impact of 'native' hunting pressure in order to safeguard hunting by Europeans.<ref name="IUCN: A History of Constraint" /> The fact that, at least until the 1990s, most of IUCN staff, the chairs of the Commissions and the IUCN president came from western countries has also led to criticism.<ref name="holdgate" /> More recently, activist environmental groups have argued that IUCN is too closely associated with governmental organizations and with the commercial sector.<ref name="What is IUCN" /> IUCN's cooperation with [[Royal Dutch Shell|Shell]] came in for criticism, also from its own membership.<ref name="worldwatch.org"/> IUCN's close partnership with [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] in [[Vietnam]] – where they have together been launching Coca-Cola-focused community centres – has also drawn some criticism and allegations of [[greenwashing]].<ref>{{cite news|date=2016-04-04|title=What's an EKOCENTER and what does it do?|language=ur|work=IUCN|url=https://www.iucn.org/ur/node/26042|url-status=dead|access-date=2017-06-20|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153835/https://www.iucn.org/ur/node/26042}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/environment/2008/dec/04/coca-cola-coke-water-neutral|title=Greenwash: Are Coke's green claims the real thing? |date=2008-12-04 |newspaper = The Guardian |access-date=2017-06-20 |language=en-GB |issn = 0261-3077 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.theecologist.org/blogs_and_comments/commentators/2985093/never_mind_the_greenwash_coca_cola_can_never_be_water_neutral.html |title = Never mind the greenwash – Coca Cola can never be 'water neutral' |work=The Ecologist |access-date=2017-06-20 }}</ref> Its decision to hold the 2012 World Conservation Congress on [[Jeju Island]], South Korea, where the local community and international environmental activists were protesting against the construction of a navy base also led to controversy.<ref>{{cite web|title=Jeju island navy base controversy divides iucn|url=http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|website=Biodiversity media alliance|access-date=12 December 2014|archive-date=27 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227015905/http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|url-status=dead}}</ref> In October 2025, the IUCN World Conservation Congress in Abu Dhabi became the centre of a global controversy over the use of synthetic biology in conservation.<ref>{{Cite web |last=Barnhart |first=Max |date=2025-01-21 |title=Conservationists clash over the use of synthetic biology |url=https://cen.acs.org/biological-chemistry/synthetic-biology/Conservationists-clash-over-use-synthetic/103/web/2025/10 |access-date=2025-12-07 |website=Chemical & Engineering News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-10-12 |title=Scientists say they revived an extinct wolf species. A vote will decide their future. |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2025/10/12/deextinction-dire-wolves-iucn/ |access-date=2025-12-07 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Khaikin |first=Lital |date=2025-10-28 |title=Conservationists Endorse the Age of Synthetic Biology |url=https://www.truthdig.com/articles/conservationists-endorse-the-age-of-synthetic-biology/ |access-date=2025-12-07 |website=Truthdig |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Rott |first=Nathan |date=2025-10-15 |title=Scientists are modifying wildlife DNA. Should these species be released into nature? |url=https://www.npr.org/2025/10/15/nx-s1-5574416/wildlife-conservation-gene-editing-iucn-extinction-synthetic-biology |access-date=2025-12-07 |work=NPR |language=en}}</ref> The debate centred on two competing motions that exposed deep divisions within the international conservation community. Motion 133 proposed a precautionary pause on the genetic engineering of wild species,<ref>{{Cite web |title=Motion 133 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/133 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> while Motion 087 established IUCN's first-ever Policy on Synthetic Biology that would allow case-by-case evaluation of genetic technologies in conservation.<ref>{{Cite web |title=Motion 087 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/087 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> The controversy highlighted fundamental disagreements about whether genetic engineering has any legitimate role in protecting or restoring ecosystems. Motion 133 was defeated by one vote,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 15 October 2025, 8th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_8th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07}}</ref> while Motion 087 was adopted with a significant majority,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 2025 14 October,6th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_6th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07 |website=IUCN Members’ Assembly, Vote Results}}</ref> creating a policy framework that embraces synthetic biology as a potential conservation tool. Critics characterised the outcome as biotech lobbyists winning while nature loses, with some viewing it as a betrayal of conservation's first principles.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> ==Publications== IUCN has a wide range of publications, reports, guidelines, and databases (including the [[Global Invasive Species Database]]) related to conservation and [[sustainable development]]. It publishes or co-authors more than 100 books and major assessments every year, along with hundreds of reports, documents, and guidelines.<ref>{{cite web|url=https://www.iucn.org/resources/publications|title=Publications|publisher=IUCN|access-date=2012-01-28|archive-date=18 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications|url-status=dead}}</ref> In 2015, 76 IUCN articles were published in peer reviewed scientific journals.<ref>{{cite book|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2016-020.pdf|title=IUCN Annual Report 2015|publisher=IUCN|page=21}}</ref> A report, released at the IUCN World Parks Congress in Sydney on 12 November 2014 showed that the 209,000 conservation reserves around the world now cover 15.4 per cent of the total land area. This is a step towards protecting 17 percent of land and 10 percent of ocean environments on Earth by 2020 since an agreement between the world's nations at the [[Convention on Biological Diversity]], held in [[Japan]] in 2010.<ref>{{cite news|title=Big increase in Earth's protected areas|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|access-date=17 November 2014|website=Australian Geographic|date=13 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117120015/http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|archive-date=17 November 2014|url-status=dead}}</ref> == See also == * [[List of environmental organizations]] * [[List of nature conservation organizations|List of conservation organisations]] == Notes == {{NoteFoot}} == References == {{Reflist}} == External links == {{Commons category|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} * {{Official website|www.iucn.org}} * [http://www.protectedplanet.net/ IUCN and UNEP World Database on Protected Areas] * [https://www.iucnredlist.org/ Red List of Threatened Species] * [http://iucnrle.org Red List of Ecosystems] * [https://www.iucn.org/resources/publications IUCN publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications |date=18 February 2021 }} * [https://discoverarchives.library.utoronto.ca/index.php/international-union-for-conservation-of-nature-iucn-fonds International Union for the Conservation of Nature oral history interview (Pimlott's remarks)] held at the [https://web.archive.org/web/20200426160845/https://utarms.library.utoronto.ca/ University of Toronto Archives and Records Management Services] {{Conservation organisations}}{{Prince of Asturias Award for Concord}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:International Union For Conservation of Nature}} [[Category:International Union for Conservation of Nature| ]] [[Category:International environmental organizations]] [[Category:Nature conservation organisations based in Europe]] [[Category:International forestry organizations]] [[Category:Scientific organizations established in 1948]] [[Category:Environmental conservation]] [[Category:United Nations General Assembly observers]] [[Category:Intergovernmental environmental organizations]] [[Category:1948 establishments in France]] [[Category:International organisations based in Switzerland]] ggzat2zz8i89f2gk1w67tgkzco6msl9 400070 400069 2026-08-01T10:36:10Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[IUCN]] کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين]] ڏانھن چوريو 400069 wikitext text/x-wiki {{Short description|Swiss-based international organization}} {{Use Oxford spelling|date=August 2022}} {{Infobox organization | name = International Union for Conservation of Nature | logo = IUCN logo.svg{{!}}class=skin-invert | caption = | founder = | type = [[International organization|بين الاقوامي تنظيم]] | tax_id = | registration_id = | founded = {{start date and age|1948|10|05|df=y}} <br>فونٽين بليو، [[فرانس]] | headquarters = گلينڊ، [[سوئٽزرلينڊ]] | key_people = {{ubl|گريٿل ايگولر (ڊائريڪٽر جنرل)|رزان المبارڪ (صدر)<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Razan al Mubarak becomes first woman from the Arab world to head IUCN|date = 8 September 2021}}</ref>}} | region_served = سڄي دنيا ۾ | focus = [[فطرت جو تحفظ]]، [[حياتياتي تنوع]] | revenue = CHF 140.7 million / US$148 million (2019) | endowment = | num_employees = Over 900 (worldwide) | num_members = 1,400 | subsid = | former_name = International Union for the Protection of Nature | website = {{URL|https://www.iucn.org/}} | dissolved = 140.7 ملين سوئس فرينڪ. 148 ملين آمريਕي ڊالر. * 900 کان وڌيڪ (سڄي دنيا ۾) * قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين. | footnotes = | native_name = فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين }} '''فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين''' (<small>International</small> <small>Union</small> <small>for</small> <small>Conservation of Nature: IUCN</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم آهي جيڪا قدرت جي تحفظ ۽ قدرتي وسيلن جي پائيدار استعمال جي شعبي ۾ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=About|publisher=IUCN|quote=The organisation changed its name to the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources in 1956 with the acronym IUCN (or UICN in French and Spanish). This remains our full legal name to this day.|url=https://www.iucn.org/about|date=2014-12-03}}</ref> ان جو بنياد 1948ع ۾ پيو. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين قدرتي دنيا جي صورتحال ۽ ان جي حفاظت لاءِ گهربل قدمن جي حوالي سان هڪ عالمي اختيار واري حيثيت (<small>global authority</small>) حاصل ڪري چڪي آهي. اها ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ تجزيي، تحقيق، ميداني منصوبن، وکالت ۽ تعليم جي شعبن ۾ سرگرم آهي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مشن آهي ته "سڄي دنيا جي سماجن کي متاثر، حوصلا افزائي ۽ مدد فراهم ڪئي وڃي ته جيئن قدرت جو تحفظ ڪري سگهجي ۽ ان ڳالهه کي يقيني بڻايو وڃي ته قدرتي وسيلن جو ڪو به استعمال منصفانه ۽ ماحولياتي لحاظ کان پائيدار هجي". گذريل ڏهاڪن دوران، يونين پنهنجي توجهه کي صرف تحفظاتي ماحوليات (<small>conservation</small> <small>ecology</small>) کان اڳتي وڌايو آهي ۽ هاڻي پنهنجي منصوبن ۾ پائيدار ترقي سان لاڳاپيل مسئلن کي به شامل ڪري ٿي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مقصد پاڻ عوام کي قدرت جي تحفظ جي حمايت ۾ متحرڪ ڪرڻ ناهي. اها معلومات ۽ مشورو فراهم ڪري، ۽ ڀائيواري قائم ڪري حڪومتن (ڪاروبارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين) جي عملن تي اثر انداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هي تنظيم عوام ۾ خاص طور تي "فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ريڊ لسٽ آف ٿريٽنڊ اسپيشيز" (<small>IUCN Red List of Threatened Species</small> - خطري هيٺ آيل نسلن جي فهرست) مرتب ۽ شايع ڪرڻ جي ڪري مشهور آهي، جيڪا سڄي دنيا ۾ نسلن جي تحفظ جي صورتحال جو جائزو وٺندي آهي.<ref name="About">{{cite web|url=http://www.iucn.org/about|title=About IUCN|publisher=IUCN|access-date=17 November 2014}}</ref> يونين وٽ 170 کان وڌيڪ ملڪن مان 1,400 کان وڌيڪ سرڪاري ۽ غير سرڪاري تنظيمن جي رڪنيت موجود آهي. تقريبن 16,000 سائنسدان ۽ ماهر رضاڪاراڻي بنيادن تي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ڪميشنن جي ڪم ۾ حصو وٺن ٿا. اها 50 کان وڌيڪ ملڪن ۾ 900 کان وڌيڪ مڪمل وقتي عملي کي ملازمت ڏئي ٿي. ان جو هيڊ ڪوارٽر گلينڊ، سوئٽزرلينڊ ۾ آهي. <ref name="About" /> هر چئن سالن کان پوءِ، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پنهنجي "ورلڊ ڪنزرويشن ڪانگريس" (عالمي تحفظ واري ڪانفرنس) منعقد ڪري ٿي، جتي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جا ميمبر سفارشون منظور ڪرڻ ذريعي تحفظ جو عالمي ايجنڊا طئي ڪن ٿا، ۽ قراردادن توڙي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پروگرام جي منظوري ذريعي سيڪريٽريٽ جي ڪم جي رهنمائي ڪن ٿا. يونين کي گڏيل قومن ۾ مبصر ۽ مشاورتي حيثيت حاصل آهي، ۽ اها قدرت جي تحفظ ۽ حياتياتي تنوع بابت ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن تي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو ”ورلڊ وائڊ فنڊ فار نيچر“ (World Wide Fund for Nature) ۽ ”ورلڊ ڪنزرويشن مانيٽرنگ سينٽر“ (World Conservation Monitoring Centre) جي قيام ۾ شامل رهيو آهي. ماضيءَ ۾، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين تي مقامي ماڻهن جي مفادن جي ڀيٽ ۾ فطرت جي مفادن کي ترجيح ڏيڻ سبب تنقيد ڪئي وئي آهي. تازن سالن ۾، ڪاروباري شعبي سان ان جي ويجهن لاڳاپن تڪرار کي جنم ڏنو آهي.<ref name="wrm.org.uy">{{cite web|title=Kenya: The Maasai Stand up to IUCN Displacement Attempts from their Forest|url=http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|website=World Rainforest Movement|access-date=2 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927003333/http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|archive-date=27 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Block|first=B.|title=Environmentalists Spar Over Corporate Ties|type=updated version|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=[[Worldwatch Institute]]. worldwatch.org |access-date=26 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164052/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}</ref> يونين جو قيام 1948ع ۾ عمل ۾ آيو. شروعات ۾ ان کي ”انٽرنيشنل يونين فار دي پروٽيڪشن آف نيچر“ (<small>1948-1956</small>ع) سڏيو ويندو هو، ۽ اڳتي هلي ان کي "ورلڊ ڪنزرويشن يونين" (<small>1990-2008</small>ع) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويو. == تاريخ == نوٽس: قيام: فطرت. تحفظ. بين الاقوامي. ==History== {{NoteTag|The information in the section on history is largely based on ''Holdgate, M. 1999. The green web: a union for world conservation. Earthscan.'' For each paragraph in the section one reference to the pages used is included following the header. Where information in the paragraph is based on other sources a separate reference is included in the text.}} ===Establishment=== <ref name="holdgate">{{cite book |last=Holdgate|first=Martin |title=The green web: a union for world conservation|year=1999|publisher=Earthscan |isbn = 1-85383-595-1 }}</ref>{{rp|16–38}} IUCN was established on 5 October 1948, in [[Fontainebleau]], France, when representatives of governments and conservation organizations spurred on by [[UNESCO]] signed a formal act constituting the International Union for the Protection of Nature (IUPN). The initiative to set up the new organization came from UNESCO and especially from its first director general, the British biologist [[Julian Huxley]]. [[File:Julian Huxley 1964.jpg|thumb|upright|[[Julian Huxley]], the first Director General of UNESCO, took the initiative to set up IUCN.]] At the time of its founding IUCN was the only international organization focusing on the entire spectrum of nature conservation (an international organization for the protection of birds, now [[BirdLife International]], had been established in 1922). ===Early years: 1948–1956=== <ref name="holdgate" />{{rp|47–63}} IUCN (International Union for Conservation of Nature) started out with 65 members in [[Brussels]] and was closely associated with UNESCO. They jointly organized the 1949 Conference on Protection of Nature in [[Lake Success, New York]] and drafted the first list of gravely endangered species. In the early years of its existence IUCN depended almost entirely on UNESCO funding and was forced to temporarily scale down activities when this ended unexpectedly in 1954. IUCN was successful in engaging prominent scientists and identifying important issues such as the harmful effects of [[pesticide]]s on wildlife but not many of the ideas it developed were turned into action. This was caused by unwillingness to act on the part of governments, uncertainty about the IUCN mandate and lack of resources. In 1956, IUCN changed its name to International Union for Conservation of Nature and Natural Resources. ===Increased profile and recognition: 1956–1965=== <ref name="holdgate" />{{rp|67–82}} During this period, the IUCN expanded its relations with UN-agencies and established links with the [[Council of Europe]]. IUCN's best known publication, the [[IUCN Red List|Red Data Book]] on the conservation status of species, was first published in 1964. IUCN began to play a part in the development of international treaties and conventions, starting with the [[African Convention on the Conservation of Nature and Natural Resources]]. [[File:Ngorongoro-Crater-Morning-Scene.JPG|thumb|upright=1.4|Africa was the first regional focus of IUCN conservation action.]] Africa was the focus of many of the early IUCN conservation field projects. IUCN supported the 'Yellowstone model' of protected area management, which severely restricted human presence and activity in order to protect nature.<ref name="wrm.org.uy"/> The IUCN also suffered from restricted financing in its early years. For this reason, [[Tracy Philipps]], secretary-general from 1955 to 1958, did not draw a salary during his period in office.<ref name="holdgate" />{{rp|62}} To establish a stable financial basis for its work, IUCN participated in setting up the World Wildlife Fund (1961) (now the [[World Wide Fund for Nature]] WWF) to work on fundraising to cover part of the operational costs of IUCN. Also in 1961, the IUCN headquarters moved from Belgium to [[Morges]] in Switzerland. ===Consolidating its position in the international environmental movement: 1966–1975=== <ref name="holdgate" />{{rp|110–124}} During the 1960s, IUCN lobbied the UN General Assembly to create a new status for [[NGOs]]. Resolution 1296, adopted in 1968, granted 'consultative' status to NGOs. IUCN itself was eventually accredited with six UN organizations.<ref name="Understanding NGOs">{{cite web|title=Understanding NGOs|url=https://agendatwentyone.wordpress.com/2010/06/28/understanding-ngos-non-government-organizations/ |website= agendatwentyone.wordpress.com |access-date=5 December 2014|date= 2010-06-28 }}</ref> IUCN was one of the few environmental organizations formally involved in the preparations of the [[United Nations Conference on the Human Environment]] (Stockholm, 1972). The Stockholm Conference eventually led to three new international conventions, with IUCN involved in their drafting and implementation: * [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] (1972). IUCN co-drafted the World Heritage Convention with UNESCO and has been involved as the official Advisory Body on nature from the onset.^[8] * [[CITES]] – the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (1974). IUCN is a signatory party and the CITES secretariat was originally lodged with IUCN. * [[Ramsar Convention]] – Convention on Wetlands of International Importance (1975). The secretariat is still administered from IUCN's headquarters. IUCN entered into an agreement with the United Nations Environment Programme [[UNEP]] to provide regular reviews of world conservation. The income this generated, combined with growing revenue via WWF, put the organization on relatively sound financial footing for the first time since 1948. This period saw the beginning of a gradual change in IUCN's approach to conservation in which it tried to become more appealing to the developing world. ===The World Conservation Strategy 1975–1985=== <ref name="holdgate" />{{rp|132–165}} In 1975 IUCN started work on the ''World Conservation Strategy'' (1980).<ref name="IUCN">{{cite book |last1=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |title=World Conservation Strategy: Living Resource Conservation for Sustainable Development |date=1980 |publisher=IUCN–UNEP–WWF |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/wcs-004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501232718/https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/WCS-004.pdf |archive-date=2015-05-01 |url-status=live}}</ref> The drafting process, and the discussions with the UN agencies involved, led to an evolution in thinking within IUCN and growing acceptance of the fact that conservation of nature by banning human presence no longer worked. The Strategy was followed in 1982 by the ''[[World Charter for Nature]]'', which was adopted by the [[United Nations General Assembly]], after preparation by IUCN. In 1980, IUCN and WWF moved into shared new offices in [[Gland, Switzerland]]. This marked a phase of closer cooperation with WWF, but the close ties between IUCN and WWF were severed in 1985 when WWF decided to take control of its own field projects, which so far had been run by IUCN. '''Sustainable development and regionalization: 1985 to present day'''<ref name="holdgate" />{{rp|176–222}}<br /> In 1982, IUCN set up a Conservation for Development Centre within its secretariat. The Centre undertook projects to ensure that nature conservation was integrated in development aid and in the economic policies of developing countries. Over the years, it supported the development of national conservation strategies in 30 countries. Several European countries began to channel considerable amounts of bilateral aid via IUCN's projects. Management of these projects was primarily done by IUCN staff, often working from the new regional and country offices IUCN set up around the world. This marked a shift within the organization. Previously, the volunteer Commissions had been very influential, now the secretariat and its staff began to play a more dominant role. In 1989, IUCN moved into a separate building in Gland, close to the offices it had shared with WWF. Initially, the focus of power was still with the Headquarters in Gland but the regional offices and regional members' groups gradually got a bigger say in operations. In 1991, IUCN (together with UNEP and WWF) published ''Caring for the Earth'', a successor to the World Conservation Strategy.<ref name="Understanding NGOs"/> Social aspects of conservation were now integrated in IUCN's work; at the General Assembly in 1994 the IUCN mission was redrafted to its current wording to include the equitable and ecologically use of natural resources. '''Closer to business: 2000 to present day'''<br /> Since the creation of IUCN in 1948, IUCN Members have passed more than 300 resolutions that include or focus on business related activities. The increased attention on sustainable development as a means to protect nature brought IUCN closer to the corporate sector. The members decided against this, but IUCN did forge a partnership with the [[World Business Council for Sustainable Development]]. IUCN renewed a multi-year MOU ([[Memorandum of understanding]]) with WBCSD in December 2015. In 1996, after decades of seeking to address specific business issues, IUCN's Members asked for a comprehensive approach to engaging the business sector. Resolution 1.81 of the IUCN World Conservation Congress held that year "urged IUCN Members and the Director General, based on the need to influence private sector policies in support of the Mission of IUCN, to expand dialogue and productive relationships with the private sector and find new ways to interact with members of the business community". The IUCN Global Business and Biodiversity Program (BBP) was established in 2003 to influence and support private partners in addressing environmental and social issues.<ref>{{cite web|title=Global Business and Biodiversity Programme|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/business/|website=IUCN|access-date=28 November 2014}}</ref> In 2004, the first IUCN Private Sector Engagement Strategy was developed (in response to Council Decision C/58/41). Most prominent in the Business and Biodiversity Program is the five-year collaboration IUCN started with the energy company [[Shell International]] in 2007.<ref>{{cite web|title=IUCN and Shell: Guiding the way|url=http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|website=Business & Biodiversity|access-date=5 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195343/http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref name="worldwatch.org">{{cite web|title=Environmentalists spar over corporate ties|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=Worldwatch|access-date=5 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141832/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> IUCN has been involved in minimum energy consumption and zero-carbon construction since 2005 by integrating energy-saving materials, developed by [[Jean-Luc Sandoz]] in the footsteps of [[Julius Natterer]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lesechos.fr/2005/11/le-projet-puritain-de-lunion-pour-la-nature-623616|title = Le projet puritain de l'Union pour la nature|date = 29 November 2005}}</ref> Today, the Business and Biodiversity Programme continues to set the strategic direction, coordinate IUCN's overall approach and provide institutional quality assurance in all business engagements. The Programme ensures that the Business Engagement Strategy is implemented through IUCN's global thematic and regional programmes as well as helps guide the work of IUCN's six Commissions. ===Championing Nature-based Solutions: 2009 to present day=== [[Nature-based solutions]] (NbS) use ecosystems and the services they provide to address societal challenges such as climate change, food security or natural disasters.<ref name="portals.iucn.org">{{Cite book|url=https://portals.iucn.org/library/node/46191|title=Nature-based solutions to address global societal challenges |via = IUCN Library System|year=2016 | publisher=portals.iucn.org|doi=10.2305/IUCN.CH.2016.13.en |isbn=9782831718125|editor1-last=Cohen-Shacham |editor1-first=E |editor2-first=G |editor2-last=Walters |editor3-first=C |editor3-last=Janzen |editor4-first=S |editor4-last=Maginnis }}</ref> The emergence of the NbS concept in environmental sciences and nature conservation contexts came as international organizations, such as IUCN and the World Bank, searched for solutions to work with ecosystems rather than relying on conventional engineering interventions (such as a [[seawall]]), to adapt to and mitigate climate change effects, while improving sustainable livelihoods and protecting natural ecosystems and biodiversity. At the IUCN World Conservation Congress 2016, IUCN Members agreed on a definition of nature-based solutions.<ref>{{Cite web|url=https://portals.iucn.org/congress/motion/077|title=077 – Defining Nature-based Solutions {{!}} 2016 Congress portal|website=portals.iucn.org|language=en|access-date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808140530/https://portals.iucn.org/congress/motion/077|archive-date=8 August 2019|url-status=dead}}</ref> Members also called for governments to include nature-based solutions in strategies to [[climate change mitigation|combat climate change]]. ===Timeline=== {{more citations needed section|date=February 2022}} Some key dates in the growth and development of IUCN: {{col-begin}} {{col-break}} * 1948: International Union for the Protection of Nature (IUPN) established.<ref>{{cite web | title=International Union for Conservation of Nature | website=Encyclopædia Britannica | date=16 September 2016 | url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature | access-date=2 February 2022}}</ref> * 1956: Name changed to the International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). * 1959: UNESCO decides to create an international list of Nature Parks and equivalent reserves, and the United Nations Secretary General asks the IUCN to prepare this list. * 1961: The [[World Wide Fund for Nature|World Wildlife Fund]] set up as a complementary organization to focus on fund raising, public relations and increasing public support for nature conservation. * 1969: IUCN obtains a grant from the [[Ford Foundation]] which enables it to boost its international secretariat. * 1972: UNESCO adopts the [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] and the IUCN is invited to provide technical evaluations and monitoring. * 1974: IUCN is involved in obtaining the agreement of its members to sign a Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ([[CITES]]), whose secretariat was originally lodged with the IUCN. * 1975: The Convention on Wetlands of International Importance ([[Ramsar Convention]]) comes into force and its secretariat is administered from the IUCN's headquarters.{{col-break}} * 1980: IUCN (together with the [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) collaborate with UNESCO to publish a World Conservation Strategy. * 1982: Following IUCN preparation and efforts, the [[United Nations General Assembly]] adopts the [[World Charter for Nature]]. * 1990: Began using the name World Conservation Union as the official name, while continuing using IUCN as its abbreviation. * 1991: IUCN (together with [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) publishes ''Caring for the Earth''. * 2003: Establishment of the IUCN Business and Biodiversity Program. * 2008: Stopped using World Conservation Union as its official name and reverted its name back to International Union for Conservation of Nature. * 2012: IUCN publishes list of [[The world's 100 most threatened species]]. * 2016: Created a new IUCN membership category for indigenous peoples' organizations. * 2021: Created a new IUCN membership category for subnational governments.{{col-end}}<ref>{{Cite web |title=International Union for Conservation of Nature (IUCN) {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature |access-date=2023-04-01 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ==Current work== === IUCN Programme 2017–2020 === According to its website, IUCN works on the following themes: business, [[climate change]], economics, [[ecosystems]], [[environmental law]], [[forest protection|forest conservation]], [[gender]], global policy, [[marine habitats|marine]] and [[polar regions|polar]], [[protected areas]], science and knowledge, [[social policy]], [[species]], water, and [[world heritage sites|world heritage]].<ref>{{cite web|title=What we do|url=http://www.iucn.org/what/|website=IUCN|access-date=4 December 2014|archive-date=23 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160523101414/http://www.iucn.org/what/|url-status=dead}}</ref> IUCN works on the basis of four-year programs, determined by the membership. In the IUCN Programme for 2017–2020 conserving nature and biodiversity is linked to sustainable development and poverty reduction. IUCN states that it aims to have a solid factual base for its work and takes into account the knowledge held by indigenous groups and other traditional users of natural resources. The IUCN Programme 2017–2020 identifies three priority areas:<ref name="IUCN Programme">{{Cite news|url=https://www.iucn.org/about/programme-work-and-reporting/programme|title=IUCN Programme|date=2015-10-01|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> # Valuing and conserving nature. # Promoting and supporting effective and equitable governance of natural resources. # Deploying [[Nature Based Solutions]] to address societal challenges including climate change, food security, and economic and social development.<ref name="IUCN Programme" /> IUCN does not itself aim to directly mobilize the general public. Education has been part of IUCN's work program since the early days but the focus is on stakeholder involvement and strategic communication rather than mass-campaigns.<ref>{{cite web|title=CEC – what we do|url=http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|website=IUCN|access-date=26 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226162000/http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|archive-date=26 December 2014}}</ref> ===Habitats and species=== [[File:IUCN Animal Threat Category List.png|thumb|IUCN Animal Threat Category List]] IUCN runs field projects for [[habitat conservation|habitat]] and species conservation around the world. It produces the [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]]. The IUCN Red List of Ecosystems is applicable at local, national, regional, and global levels. IUCN's stated goal is to expand the global network of [[national parks]] and other [[protected areas]] and promote good management of such areas.<ref>{{cite news|title='Green List' awards world's top conservation sites|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/iucn-sets-up-the-green-list|access-date=18 November 2014|website=Australian Geographic|date=14 November 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/wcpa/what-we-do/biodiversity-and-protected-areas/key-biodiversity-areas|title=Key Biodiversity Areas|date=2016-03-08|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> In particular, it focuses on greater protection of the [[oceans]] and [[marine habitats]]. === Business partnerships === IUCN has a growing program of partnerships with the corporate sector on a regional, national and international level to promote sustainable use of natural resources.<ref name = annualreport>{{Cite web|url= https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145436/https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-date=2017-11-14 |url-status=live |title=IUCN 2016 Annual Report|date=2017|location= Gland, Switzerland}}</ref> === National and international policy === On the national level, IUCN helps governments prepare national biodiversity policies. Internationally, IUCN provides advice to environmental conventions such as the [[Convention on Biological Diversity]], [[CITES]], and the [[Framework Convention on Climate Change]]. It advises [[UNESCO]] on natural [[World Heritage Site|world heritage]].<br /> It has a formally accredited permanent observer mission to the [[United Nations]].<ref name="IUCN Programme" /><br /> IUCN has official relations with the multiple other international bodies.<ref>{{cite web|title=UNESCO NGO database|url=http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|website=UNESCO|access-date=4 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208140552/http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|archive-date=8 December 2014}}</ref> ==Organizational structure== As an organization, IUCN has three components: the member organizations, the six scientific commissions and the secretariat. ===Members=== IUCN members include states, government agencies, international nongovernmental organizations, national nongovernmental organizations, and indigenous peoples' organizations. As of 2017, IUCN has 1,400 members.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/201706/iucn-welcomes-13-new-members|title= IUCN welcomes 13 new Members|date=2017-06-06|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> The members can organize themselves in national or regional committees to promote cooperation. As of 2016, there are 62 national committees and 7 regional committees.<ref name="annualreport" /> In January 2026, [[United States President]] [[Donald Trump]] announced that the United States would withdraw from the organization.<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=These are the 66 global organizations the Trump administration is leaving |url=https://apnews.com/article/trump-administration-global-organizations-un-daaa4c9f459d7a492536a1a4e3b7697c |access-date=2026-01-19 |website=AP News |language=en}}</ref> [[File:USSR 1978.jpg|thumb|[[Soviet]] [[Soviet stamps|stamp]] commemorating the 1978 IUCN General Assembly in [[Ashgabat]]]] ===Commissions=== The seven IUCN Commissions involve volunteer experts from a range of disciplines. They 'assess the state of the world's natural resources and provide the Union with sound know-how and policy advice on conservation issues'.<ref name="IUCNCommissions">{{cite web | url = http://www.iucn.org/about/union/commissions/ | title = IUCN – Commissions |date=12 May 2010 |publisher=International Union for Conservation of Nature |access-date=8 September 2010}}</ref> * Commission on Education and Communication (CEC): communication, learning and knowledge management in IUCN and the wider conservation community. * Commission on Environmental, Economic and Social Policy (CEESP): economic and social factors for the conservation and sustainable use of biological diversity. * World Commission on Environmental Law (WCEL): developing new legal concepts and instruments and building the capacity of societies to employ environmental law for conservation and sustainable development. * Commission on Ecosystem Management (CEM): integrated ecosystem approaches to the management of natural and modified ecosystems. * [[IUCN Species Survival Commission|Species Survival Commission]] (SSC): technical aspects of species conservation and action for species that are threatened with [[extinction]]. Specialist groups of the SSC prepare [[endangered species recovery plan]]s known as Species Action Plans, which are used to outline the conservation strategies of species.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |title=IUCN – Species Action Plans |access-date=21 March 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325163018/http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |archive-date=25 March 2016 }}</ref> * [[World Commission on Protected Areas]] (WCPA): establishment and effective management of a network of terrestrial and marine protected areas. * Climate Crisis Commission: established 2021.<ref>{{cite web | url=https://www.iucn.org/our-union/expert-commissions/climate-crisis-commission | title=Expert Commissions }}</ref> The IUCN head office is in [[Gland, Switzerland]]. Eight regional offices headed by a director implement IUCN's program in their respective territories. Since 1980, IUCN has established offices in more than 50 countries.<ref>{{cite web|title=About IUCN|url=http://www.iucn.org/about/union/secretariat/|website=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Governance and funding== ===Governance=== The '''World Conservation Congress''' (Members' Assembly) is IUCN's highest decision-making body. The congress convenes every four years. It elects the council, including the president, and approves IUCN's work program for the next four years and budget. The IUCN council is the principal governing body of IUCN. The council provides strategic direction for the activities of the Union, discusses specific policy issues and provides guidance on finance and the membership development of the Union. The council is composed of the president, four vice presidents (elected by the council from among its members), the treasurer, the chairs of IUCN's six commissions, three regional councillors from each of IUCN's eight statutory regions and a councillor from the state in which IUCN has its seat (Switzerland). IUCN's current president is [[Razan Al Mubarak]].<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/202109/iucn-members-elect-new-leadership|title=President|date=2021-09-08|website=IUCN|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> The council appoints a director general, who is responsible for the overall management of IUCN and the running of the secretariat. The current IUCN director general is Grethel Aguilar.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/about/senior-management/director-general|title=Director General|date=2015-08-31|website=IUCN|language=en|access-date=2025-09-14}}</ref> She succeeded [[Bruno Oberle]]. <gallery class="center"> File:Jean-Paul Harroy.jpg|[[Jean-Paul Harroy]] File:Portrait of tracy philipps.jpg|[[Tracy Philipps]] File:Hugh Elliott 1 red.jpg|[[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] File:Achim Steiner Oxford Martin School.jpg|[[Achim Steiner]] File:Inger Andersen (environmentalist, 2010, cropped).jpg|[[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] File:Bruno Oberle-IMG 1279.jpg|[[Bruno Oberle]] </gallery> {{col-begin}} {{col-break}} ;IUCN presidents since 1948<ref name="hesselink">Hesselink, Frits; Čeřovský, Jan: ''[http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf Learning to Change the Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906161156/http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf |date=6 September 2011 }}'', IUCN 2008, p.&nbsp;22. URL retrieved 2011-01-24.</ref> * 1948–1954 {{flagicon|SUI}} {{interlanguage link|Charles Jean Bernard|fr}} * 1954–1958 {{flagicon|FRA}} [[Roger Heim]] * 1958–1963 {{flagicon|SUI}} [[Jean Georges Baer]] * 1963–1966 {{flagicon|FRA}} {{interlanguage link|François Bourlière|fr}} * 1966–1972 {{flagicon|USA}} [[Harold Jefferson Coolidge, Jr.|Harold J. Coolidge]] * 1972–1978 {{flagicon|NED}} {{interlanguage link|Donald Kuenen|nl}} * 1978–1984 {{flagicon|EGY}} [[Mohamed Kassas]] * 1984–1990 {{flagicon|IND}} [[M. S. Swaminathan]] * 1990–1994 {{flagicon|GUY}} [[Shridath Ramphal]] * 1994–1996 {{flagicon|USA}} {{interlanguage link|Jay D. Hair|fr|Jay Hair}} * 1996–2004 {{flagicon|ECU}} [[Yolanda Kakabadse]] * 2004–2008 {{flagicon|RSA}} [[Valli Moosa]] * 2008–2012 {{flagicon|IND}} [[Ashok Khosla]] * 2012–2021 {{flagicon|CHN}} [[Zhang Xinsheng]] * 2021–present {{flagicon|UAE}} [[Razan Al Mubarak]] {{col-break}} ;IUCN Directors General since 1948<ref name="hesselink" /> * 1948–1955 {{flagicon|BEL}} Jean Paul Harroy * 1955–1958 {{flagicon|UK}} [[Tracy Philipps]] * 1959–1960 {{flagicon|NED}} M.C. Bloemers * 1961–1962 {{flagicon|UK}} Gerald Watterson * 1963–1966 {{flagicon|UK}} [[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] * 1966–1970 {{flagicon|UK}} Joe Berwick * 1970–1976 {{flagicon|VEN}} [[Gerardo Budowski]] * 1977–1980 {{flagicon|CAN}} David Munro * 1980–1982 {{flagicon|USA}} [[Lee M. Talbot]] * 1983–1988 {{flagicon|USA}} Kenton Miller * 1988–1994 {{flagicon|UK}} [[Martin Holdgate]] * 1994–1999 {{flagicon|NZL}} David McDowell * 1999–2001 {{flagicon|DE}} Marita Koch-Weser * 2001–2006 {{flagicon|DE}}{{flagicon|BRA}} [[Achim Steiner]] * 2007–2014 {{flagicon|FRA}} [[Julia Marton-Lefèvre]] * 2015–2019 {{flagicon|DEN}} [[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] * 2019–2023 {{Flagicon|CHE}} [[Bruno Oberle]] * 2023–present {{flagicon|CRI}} Grethel Aguilar {{col-end}} ===Funding=== IUCN's total income in 2012 was 114&nbsp;million [[Swiss franc|CHF]] (€95&nbsp;million or US$116&nbsp;million).<br /> IUCN's funding mainly comes from Official Development Assistance budgets of bilateral and multilateral agencies. This represented 61% of its income in 2012. Additional sources of income are the membership fees, as well as grants and project funding from foundations, institutions, and corporations.<ref>{{cite web|title=IUCN Annual Report 2012|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/IUCN-2014-017.pdf|publisher=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Influence and criticism== ===Influence=== IUCN is considered one of the most influential conservation organizations and, together with [[World Wide Fund for Nature]] (WWF) and the [[World Resources Institute]] (WRI), is seen as a driving force behind the rise of the influence of environmental organizations at the UN and around the world.<ref name="Understanding NGOs" /><ref name="What is IUCN">{{cite web|title=What is IUCN?|url=http://www.wisegeek.com/what-is-iucn.htm|website=WiseGeek|first = Jessica|last = Ellis|date = 7 October 2020}}</ref> It has established a worldwide network of governmental and non-governmental organizations, involves experts in the IUCN Commissions, has formal ties to international agreements and intergovernmental organizations and increasingly also partnerships with international business. The World Conservation Congress and the World Parks Congress events organized by IUCN are the largest gatherings of organizations and individuals involved in conservation worldwide. According to some, IUCN has considerable influence in defining what nature conservation actually is.<ref name="IUCN: A History of Constraint">{{cite book|last1=MacDonald|first1=Kenneth|title=IUCN: A History of Constraint|publisher=UCLouvain|url=http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|access-date=12 December 2014|archive-date=19 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319084250/http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|url-status=dead}}</ref> The [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]] determine which species and natural areas merit protection. Through the Green List of Protected and Conserved Areas and the system of [[IUCN protected area categories]] IUCN influences how protected areas are managed. ===Criticism=== It has been claimed that the IUCN puts the needs of nature above those of humans, disregarding economic considerations and the interests of [[indigenous peoples]] and other traditional users of the land. Until the 1980s IUCN favoured the "Yellowstone Model" of conservation which called for the removal of humans from protected areas. The expulsion of the [[Maasai people]] from [[Serengeti National Park]] and the [[Ngorongoro Conservation Area]] is perhaps the best known example of this approach.<ref name="wrm.org.uy" /><ref name="holdgate" /> [[File:Ngorongoro 2012 05 30 2353 (7500935618).jpg|thumb|IUCN's relationships with local land users like the Maasai have caused controversy in the past.]] This is linked to another criticism that has been directed at IUCN, namely that throughout its history it has mainly been 'Northern focused', i.e. had a West-European or North-American perspective on global conservation. Some critics point to the fact that many individuals involved in the establishment of IUCN had been leading figures in the British Society for the Preservation of the Wild Fauna of Empire, which wanted to protect species against the impact of 'native' hunting pressure in order to safeguard hunting by Europeans.<ref name="IUCN: A History of Constraint" /> The fact that, at least until the 1990s, most of IUCN staff, the chairs of the Commissions and the IUCN president came from western countries has also led to criticism.<ref name="holdgate" /> More recently, activist environmental groups have argued that IUCN is too closely associated with governmental organizations and with the commercial sector.<ref name="What is IUCN" /> IUCN's cooperation with [[Royal Dutch Shell|Shell]] came in for criticism, also from its own membership.<ref name="worldwatch.org"/> IUCN's close partnership with [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] in [[Vietnam]] – where they have together been launching Coca-Cola-focused community centres – has also drawn some criticism and allegations of [[greenwashing]].<ref>{{cite news|date=2016-04-04|title=What's an EKOCENTER and what does it do?|language=ur|work=IUCN|url=https://www.iucn.org/ur/node/26042|url-status=dead|access-date=2017-06-20|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153835/https://www.iucn.org/ur/node/26042}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/environment/2008/dec/04/coca-cola-coke-water-neutral|title=Greenwash: Are Coke's green claims the real thing? |date=2008-12-04 |newspaper = The Guardian |access-date=2017-06-20 |language=en-GB |issn = 0261-3077 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.theecologist.org/blogs_and_comments/commentators/2985093/never_mind_the_greenwash_coca_cola_can_never_be_water_neutral.html |title = Never mind the greenwash – Coca Cola can never be 'water neutral' |work=The Ecologist |access-date=2017-06-20 }}</ref> Its decision to hold the 2012 World Conservation Congress on [[Jeju Island]], South Korea, where the local community and international environmental activists were protesting against the construction of a navy base also led to controversy.<ref>{{cite web|title=Jeju island navy base controversy divides iucn|url=http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|website=Biodiversity media alliance|access-date=12 December 2014|archive-date=27 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227015905/http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|url-status=dead}}</ref> In October 2025, the IUCN World Conservation Congress in Abu Dhabi became the centre of a global controversy over the use of synthetic biology in conservation.<ref>{{Cite web |last=Barnhart |first=Max |date=2025-01-21 |title=Conservationists clash over the use of synthetic biology |url=https://cen.acs.org/biological-chemistry/synthetic-biology/Conservationists-clash-over-use-synthetic/103/web/2025/10 |access-date=2025-12-07 |website=Chemical & Engineering News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-10-12 |title=Scientists say they revived an extinct wolf species. A vote will decide their future. |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2025/10/12/deextinction-dire-wolves-iucn/ |access-date=2025-12-07 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Khaikin |first=Lital |date=2025-10-28 |title=Conservationists Endorse the Age of Synthetic Biology |url=https://www.truthdig.com/articles/conservationists-endorse-the-age-of-synthetic-biology/ |access-date=2025-12-07 |website=Truthdig |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Rott |first=Nathan |date=2025-10-15 |title=Scientists are modifying wildlife DNA. Should these species be released into nature? |url=https://www.npr.org/2025/10/15/nx-s1-5574416/wildlife-conservation-gene-editing-iucn-extinction-synthetic-biology |access-date=2025-12-07 |work=NPR |language=en}}</ref> The debate centred on two competing motions that exposed deep divisions within the international conservation community. Motion 133 proposed a precautionary pause on the genetic engineering of wild species,<ref>{{Cite web |title=Motion 133 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/133 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> while Motion 087 established IUCN's first-ever Policy on Synthetic Biology that would allow case-by-case evaluation of genetic technologies in conservation.<ref>{{Cite web |title=Motion 087 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/087 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> The controversy highlighted fundamental disagreements about whether genetic engineering has any legitimate role in protecting or restoring ecosystems. Motion 133 was defeated by one vote,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 15 October 2025, 8th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_8th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07}}</ref> while Motion 087 was adopted with a significant majority,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 2025 14 October,6th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_6th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07 |website=IUCN Members’ Assembly, Vote Results}}</ref> creating a policy framework that embraces synthetic biology as a potential conservation tool. Critics characterised the outcome as biotech lobbyists winning while nature loses, with some viewing it as a betrayal of conservation's first principles.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> ==Publications== IUCN has a wide range of publications, reports, guidelines, and databases (including the [[Global Invasive Species Database]]) related to conservation and [[sustainable development]]. It publishes or co-authors more than 100 books and major assessments every year, along with hundreds of reports, documents, and guidelines.<ref>{{cite web|url=https://www.iucn.org/resources/publications|title=Publications|publisher=IUCN|access-date=2012-01-28|archive-date=18 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications|url-status=dead}}</ref> In 2015, 76 IUCN articles were published in peer reviewed scientific journals.<ref>{{cite book|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2016-020.pdf|title=IUCN Annual Report 2015|publisher=IUCN|page=21}}</ref> A report, released at the IUCN World Parks Congress in Sydney on 12 November 2014 showed that the 209,000 conservation reserves around the world now cover 15.4 per cent of the total land area. This is a step towards protecting 17 percent of land and 10 percent of ocean environments on Earth by 2020 since an agreement between the world's nations at the [[Convention on Biological Diversity]], held in [[Japan]] in 2010.<ref>{{cite news|title=Big increase in Earth's protected areas|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|access-date=17 November 2014|website=Australian Geographic|date=13 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117120015/http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|archive-date=17 November 2014|url-status=dead}}</ref> == See also == * [[List of environmental organizations]] * [[List of nature conservation organizations|List of conservation organisations]] == Notes == {{NoteFoot}} == References == {{Reflist}} == External links == {{Commons category|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} * {{Official website|www.iucn.org}} * [http://www.protectedplanet.net/ IUCN and UNEP World Database on Protected Areas] * [https://www.iucnredlist.org/ Red List of Threatened Species] * [http://iucnrle.org Red List of Ecosystems] * [https://www.iucn.org/resources/publications IUCN publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications |date=18 February 2021 }} * [https://discoverarchives.library.utoronto.ca/index.php/international-union-for-conservation-of-nature-iucn-fonds International Union for the Conservation of Nature oral history interview (Pimlott's remarks)] held at the [https://web.archive.org/web/20200426160845/https://utarms.library.utoronto.ca/ University of Toronto Archives and Records Management Services] {{Conservation organisations}}{{Prince of Asturias Award for Concord}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:International Union For Conservation of Nature}} [[Category:International Union for Conservation of Nature| ]] [[Category:International environmental organizations]] [[Category:Nature conservation organisations based in Europe]] [[Category:International forestry organizations]] [[Category:Scientific organizations established in 1948]] [[Category:Environmental conservation]] [[Category:United Nations General Assembly observers]] [[Category:Intergovernmental environmental organizations]] [[Category:1948 establishments in France]] [[Category:International organisations based in Switzerland]] ggzat2zz8i89f2gk1w67tgkzco6msl9 400072 400070 2026-08-01T10:41:19Z Memon2025 21315 /* */ 400072 wikitext text/x-wiki {{Short description|Swiss-based international organization}} {{Use Oxford spelling|date=August 2022}} {{Infobox organization | name = International Union for Conservation of Nature | logo = IUCN logo.svg{{!}}class=skin-invert | caption = | founder = | type = [[International organization|بين الاقوامي تنظيم]] | tax_id = | registration_id = | founded = {{start date and age|1948|10|05|df=y}} <br>فونٽين بليو، [[فرانس]] | headquarters = گلينڊ، [[سوئٽزرلينڊ]] | key_people = {{ubl|گريٿل ايگولر (ڊائريڪٽر جنرل)|رزان المبارڪ (صدر)<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Razan al Mubarak becomes first woman from the Arab world to head IUCN|date = 8 September 2021}}</ref>}} | region_served = سڄي دنيا ۾ | focus = [[فطرت جو تحفظ]]، [[حياتياتي تنوع]] | revenue = 140.7 ملين سوئس فرينڪ (148 ملين آمريڪي ڊالر) | endowment = | num_employees = 900 کان وڌيڪ (سڄي دنيا ۾) | num_members = 1,400 | subsid = | former_name = International Union for the Protection of Nature (فطرت جي حفاظت لاءِ بين الاقوامي يونين) | website = {{URL|https://www.iucn.org/}} | dissolved = | footnotes = | native_name = فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين }} '''فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين''' (<small>International</small> <small>Union</small> <small>for</small> <small>Conservation of Nature: IUCN</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم آهي جيڪا قدرت جي تحفظ ۽ قدرتي وسيلن جي پائيدار استعمال جي شعبي ۾ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=About|publisher=IUCN|quote=The organisation changed its name to the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources in 1956 with the acronym IUCN (or UICN in French and Spanish). This remains our full legal name to this day.|url=https://www.iucn.org/about|date=2014-12-03}}</ref> ان جو بنياد 1948ع ۾ پيو. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين قدرتي دنيا جي صورتحال ۽ ان جي حفاظت لاءِ گهربل قدمن جي حوالي سان هڪ عالمي اختيار واري حيثيت (<small>global authority</small>) حاصل ڪري چڪي آهي. اها ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ تجزيي، تحقيق، ميداني منصوبن، وکالت ۽ تعليم جي شعبن ۾ سرگرم آهي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مشن آهي ته "سڄي دنيا جي سماجن کي متاثر، حوصلا افزائي ۽ مدد فراهم ڪئي وڃي ته جيئن قدرت جو تحفظ ڪري سگهجي ۽ ان ڳالهه کي يقيني بڻايو وڃي ته قدرتي وسيلن جو ڪو به استعمال منصفانه ۽ ماحولياتي لحاظ کان پائيدار هجي". گذريل ڏهاڪن دوران، يونين پنهنجي توجهه کي صرف تحفظاتي ماحوليات (<small>conservation</small> <small>ecology</small>) کان اڳتي وڌايو آهي ۽ هاڻي پنهنجي منصوبن ۾ پائيدار ترقي سان لاڳاپيل مسئلن کي به شامل ڪري ٿي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مقصد پاڻ عوام کي قدرت جي تحفظ جي حمايت ۾ متحرڪ ڪرڻ ناهي. اها معلومات ۽ مشورو فراهم ڪري، ۽ ڀائيواري قائم ڪري حڪومتن (ڪاروبارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين) جي عملن تي اثر انداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هي تنظيم عوام ۾ خاص طور تي "فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ريڊ لسٽ آف ٿريٽنڊ اسپيشيز" (<small>IUCN Red List of Threatened Species</small> - خطري هيٺ آيل نسلن جي فهرست) مرتب ۽ شايع ڪرڻ جي ڪري مشهور آهي، جيڪا سڄي دنيا ۾ نسلن جي تحفظ جي صورتحال جو جائزو وٺندي آهي.<ref name="About">{{cite web|url=http://www.iucn.org/about|title=About IUCN|publisher=IUCN|access-date=17 November 2014}}</ref> يونين وٽ 170 کان وڌيڪ ملڪن مان 1,400 کان وڌيڪ سرڪاري ۽ غير سرڪاري تنظيمن جي رڪنيت موجود آهي. تقريبن 16,000 سائنسدان ۽ ماهر رضاڪاراڻي بنيادن تي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ڪميشنن جي ڪم ۾ حصو وٺن ٿا. اها 50 کان وڌيڪ ملڪن ۾ 900 کان وڌيڪ مڪمل وقتي عملي کي ملازمت ڏئي ٿي. ان جو هيڊ ڪوارٽر گلينڊ، سوئٽزرلينڊ ۾ آهي. <ref name="About" /> هر چئن سالن کان پوءِ، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پنهنجي "ورلڊ ڪنزرويشن ڪانگريس" (عالمي تحفظ واري ڪانفرنس) منعقد ڪري ٿي، جتي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جا ميمبر سفارشون منظور ڪرڻ ذريعي تحفظ جو عالمي ايجنڊا طئي ڪن ٿا، ۽ قراردادن توڙي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پروگرام جي منظوري ذريعي سيڪريٽريٽ جي ڪم جي رهنمائي ڪن ٿا. يونين کي گڏيل قومن ۾ مبصر ۽ مشاورتي حيثيت حاصل آهي، ۽ اها قدرت جي تحفظ ۽ حياتياتي تنوع بابت ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن تي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو ”ورلڊ وائڊ فنڊ فار نيچر“ (World Wide Fund for Nature) ۽ ”ورلڊ ڪنزرويشن مانيٽرنگ سينٽر“ (World Conservation Monitoring Centre) جي قيام ۾ شامل رهيو آهي. ماضيءَ ۾، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين تي مقامي ماڻهن جي مفادن جي ڀيٽ ۾ فطرت جي مفادن کي ترجيح ڏيڻ سبب تنقيد ڪئي وئي آهي. تازن سالن ۾، ڪاروباري شعبي سان ان جي ويجهن لاڳاپن تڪرار کي جنم ڏنو آهي.<ref name="wrm.org.uy">{{cite web|title=Kenya: The Maasai Stand up to IUCN Displacement Attempts from their Forest|url=http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|website=World Rainforest Movement|access-date=2 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927003333/http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|archive-date=27 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Block|first=B.|title=Environmentalists Spar Over Corporate Ties|type=updated version|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=[[Worldwatch Institute]]. worldwatch.org |access-date=26 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164052/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}</ref> يونين جو قيام 1948ع ۾ عمل ۾ آيو. شروعات ۾ ان کي ”انٽرنيشنل يونين فار دي پروٽيڪشن آف نيچر“ (<small>1948-1956</small>ع) سڏيو ويندو هو، ۽ اڳتي هلي ان کي "ورلڊ ڪنزرويشن يونين" (<small>1990-2008</small>ع) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويو. == تاريخ == نوٽس: قيام: فطرت. تحفظ. بين الاقوامي. ==History== {{NoteTag|The information in the section on history is largely based on ''Holdgate, M. 1999. The green web: a union for world conservation. Earthscan.'' For each paragraph in the section one reference to the pages used is included following the header. Where information in the paragraph is based on other sources a separate reference is included in the text.}} ===Establishment=== <ref name="holdgate">{{cite book |last=Holdgate|first=Martin |title=The green web: a union for world conservation|year=1999|publisher=Earthscan |isbn = 1-85383-595-1 }}</ref>{{rp|16–38}} IUCN was established on 5 October 1948, in [[Fontainebleau]], France, when representatives of governments and conservation organizations spurred on by [[UNESCO]] signed a formal act constituting the International Union for the Protection of Nature (IUPN). The initiative to set up the new organization came from UNESCO and especially from its first director general, the British biologist [[Julian Huxley]]. [[File:Julian Huxley 1964.jpg|thumb|upright|[[Julian Huxley]], the first Director General of UNESCO, took the initiative to set up IUCN.]] At the time of its founding IUCN was the only international organization focusing on the entire spectrum of nature conservation (an international organization for the protection of birds, now [[BirdLife International]], had been established in 1922). ===Early years: 1948–1956=== <ref name="holdgate" />{{rp|47–63}} IUCN (International Union for Conservation of Nature) started out with 65 members in [[Brussels]] and was closely associated with UNESCO. They jointly organized the 1949 Conference on Protection of Nature in [[Lake Success, New York]] and drafted the first list of gravely endangered species. In the early years of its existence IUCN depended almost entirely on UNESCO funding and was forced to temporarily scale down activities when this ended unexpectedly in 1954. IUCN was successful in engaging prominent scientists and identifying important issues such as the harmful effects of [[pesticide]]s on wildlife but not many of the ideas it developed were turned into action. This was caused by unwillingness to act on the part of governments, uncertainty about the IUCN mandate and lack of resources. In 1956, IUCN changed its name to International Union for Conservation of Nature and Natural Resources. ===Increased profile and recognition: 1956–1965=== <ref name="holdgate" />{{rp|67–82}} During this period, the IUCN expanded its relations with UN-agencies and established links with the [[Council of Europe]]. IUCN's best known publication, the [[IUCN Red List|Red Data Book]] on the conservation status of species, was first published in 1964. IUCN began to play a part in the development of international treaties and conventions, starting with the [[African Convention on the Conservation of Nature and Natural Resources]]. [[File:Ngorongoro-Crater-Morning-Scene.JPG|thumb|upright=1.4|Africa was the first regional focus of IUCN conservation action.]] Africa was the focus of many of the early IUCN conservation field projects. IUCN supported the 'Yellowstone model' of protected area management, which severely restricted human presence and activity in order to protect nature.<ref name="wrm.org.uy"/> The IUCN also suffered from restricted financing in its early years. For this reason, [[Tracy Philipps]], secretary-general from 1955 to 1958, did not draw a salary during his period in office.<ref name="holdgate" />{{rp|62}} To establish a stable financial basis for its work, IUCN participated in setting up the World Wildlife Fund (1961) (now the [[World Wide Fund for Nature]] WWF) to work on fundraising to cover part of the operational costs of IUCN. Also in 1961, the IUCN headquarters moved from Belgium to [[Morges]] in Switzerland. ===Consolidating its position in the international environmental movement: 1966–1975=== <ref name="holdgate" />{{rp|110–124}} During the 1960s, IUCN lobbied the UN General Assembly to create a new status for [[NGOs]]. Resolution 1296, adopted in 1968, granted 'consultative' status to NGOs. IUCN itself was eventually accredited with six UN organizations.<ref name="Understanding NGOs">{{cite web|title=Understanding NGOs|url=https://agendatwentyone.wordpress.com/2010/06/28/understanding-ngos-non-government-organizations/ |website= agendatwentyone.wordpress.com |access-date=5 December 2014|date= 2010-06-28 }}</ref> IUCN was one of the few environmental organizations formally involved in the preparations of the [[United Nations Conference on the Human Environment]] (Stockholm, 1972). The Stockholm Conference eventually led to three new international conventions, with IUCN involved in their drafting and implementation: * [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] (1972). IUCN co-drafted the World Heritage Convention with UNESCO and has been involved as the official Advisory Body on nature from the onset.^[8] * [[CITES]] – the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (1974). IUCN is a signatory party and the CITES secretariat was originally lodged with IUCN. * [[Ramsar Convention]] – Convention on Wetlands of International Importance (1975). The secretariat is still administered from IUCN's headquarters. IUCN entered into an agreement with the United Nations Environment Programme [[UNEP]] to provide regular reviews of world conservation. The income this generated, combined with growing revenue via WWF, put the organization on relatively sound financial footing for the first time since 1948. This period saw the beginning of a gradual change in IUCN's approach to conservation in which it tried to become more appealing to the developing world. ===The World Conservation Strategy 1975–1985=== <ref name="holdgate" />{{rp|132–165}} In 1975 IUCN started work on the ''World Conservation Strategy'' (1980).<ref name="IUCN">{{cite book |last1=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |title=World Conservation Strategy: Living Resource Conservation for Sustainable Development |date=1980 |publisher=IUCN–UNEP–WWF |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/wcs-004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501232718/https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/WCS-004.pdf |archive-date=2015-05-01 |url-status=live}}</ref> The drafting process, and the discussions with the UN agencies involved, led to an evolution in thinking within IUCN and growing acceptance of the fact that conservation of nature by banning human presence no longer worked. The Strategy was followed in 1982 by the ''[[World Charter for Nature]]'', which was adopted by the [[United Nations General Assembly]], after preparation by IUCN. In 1980, IUCN and WWF moved into shared new offices in [[Gland, Switzerland]]. This marked a phase of closer cooperation with WWF, but the close ties between IUCN and WWF were severed in 1985 when WWF decided to take control of its own field projects, which so far had been run by IUCN. '''Sustainable development and regionalization: 1985 to present day'''<ref name="holdgate" />{{rp|176–222}}<br /> In 1982, IUCN set up a Conservation for Development Centre within its secretariat. The Centre undertook projects to ensure that nature conservation was integrated in development aid and in the economic policies of developing countries. Over the years, it supported the development of national conservation strategies in 30 countries. Several European countries began to channel considerable amounts of bilateral aid via IUCN's projects. Management of these projects was primarily done by IUCN staff, often working from the new regional and country offices IUCN set up around the world. This marked a shift within the organization. Previously, the volunteer Commissions had been very influential, now the secretariat and its staff began to play a more dominant role. In 1989, IUCN moved into a separate building in Gland, close to the offices it had shared with WWF. Initially, the focus of power was still with the Headquarters in Gland but the regional offices and regional members' groups gradually got a bigger say in operations. In 1991, IUCN (together with UNEP and WWF) published ''Caring for the Earth'', a successor to the World Conservation Strategy.<ref name="Understanding NGOs"/> Social aspects of conservation were now integrated in IUCN's work; at the General Assembly in 1994 the IUCN mission was redrafted to its current wording to include the equitable and ecologically use of natural resources. '''Closer to business: 2000 to present day'''<br /> Since the creation of IUCN in 1948, IUCN Members have passed more than 300 resolutions that include or focus on business related activities. The increased attention on sustainable development as a means to protect nature brought IUCN closer to the corporate sector. The members decided against this, but IUCN did forge a partnership with the [[World Business Council for Sustainable Development]]. IUCN renewed a multi-year MOU ([[Memorandum of understanding]]) with WBCSD in December 2015. In 1996, after decades of seeking to address specific business issues, IUCN's Members asked for a comprehensive approach to engaging the business sector. Resolution 1.81 of the IUCN World Conservation Congress held that year "urged IUCN Members and the Director General, based on the need to influence private sector policies in support of the Mission of IUCN, to expand dialogue and productive relationships with the private sector and find new ways to interact with members of the business community". The IUCN Global Business and Biodiversity Program (BBP) was established in 2003 to influence and support private partners in addressing environmental and social issues.<ref>{{cite web|title=Global Business and Biodiversity Programme|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/business/|website=IUCN|access-date=28 November 2014}}</ref> In 2004, the first IUCN Private Sector Engagement Strategy was developed (in response to Council Decision C/58/41). Most prominent in the Business and Biodiversity Program is the five-year collaboration IUCN started with the energy company [[Shell International]] in 2007.<ref>{{cite web|title=IUCN and Shell: Guiding the way|url=http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|website=Business & Biodiversity|access-date=5 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195343/http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref name="worldwatch.org">{{cite web|title=Environmentalists spar over corporate ties|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=Worldwatch|access-date=5 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141832/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> IUCN has been involved in minimum energy consumption and zero-carbon construction since 2005 by integrating energy-saving materials, developed by [[Jean-Luc Sandoz]] in the footsteps of [[Julius Natterer]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lesechos.fr/2005/11/le-projet-puritain-de-lunion-pour-la-nature-623616|title = Le projet puritain de l'Union pour la nature|date = 29 November 2005}}</ref> Today, the Business and Biodiversity Programme continues to set the strategic direction, coordinate IUCN's overall approach and provide institutional quality assurance in all business engagements. The Programme ensures that the Business Engagement Strategy is implemented through IUCN's global thematic and regional programmes as well as helps guide the work of IUCN's six Commissions. ===Championing Nature-based Solutions: 2009 to present day=== [[Nature-based solutions]] (NbS) use ecosystems and the services they provide to address societal challenges such as climate change, food security or natural disasters.<ref name="portals.iucn.org">{{Cite book|url=https://portals.iucn.org/library/node/46191|title=Nature-based solutions to address global societal challenges |via = IUCN Library System|year=2016 | publisher=portals.iucn.org|doi=10.2305/IUCN.CH.2016.13.en |isbn=9782831718125|editor1-last=Cohen-Shacham |editor1-first=E |editor2-first=G |editor2-last=Walters |editor3-first=C |editor3-last=Janzen |editor4-first=S |editor4-last=Maginnis }}</ref> The emergence of the NbS concept in environmental sciences and nature conservation contexts came as international organizations, such as IUCN and the World Bank, searched for solutions to work with ecosystems rather than relying on conventional engineering interventions (such as a [[seawall]]), to adapt to and mitigate climate change effects, while improving sustainable livelihoods and protecting natural ecosystems and biodiversity. At the IUCN World Conservation Congress 2016, IUCN Members agreed on a definition of nature-based solutions.<ref>{{Cite web|url=https://portals.iucn.org/congress/motion/077|title=077 – Defining Nature-based Solutions {{!}} 2016 Congress portal|website=portals.iucn.org|language=en|access-date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808140530/https://portals.iucn.org/congress/motion/077|archive-date=8 August 2019|url-status=dead}}</ref> Members also called for governments to include nature-based solutions in strategies to [[climate change mitigation|combat climate change]]. ===Timeline=== {{more citations needed section|date=February 2022}} Some key dates in the growth and development of IUCN: {{col-begin}} {{col-break}} * 1948: International Union for the Protection of Nature (IUPN) established.<ref>{{cite web | title=International Union for Conservation of Nature | website=Encyclopædia Britannica | date=16 September 2016 | url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature | access-date=2 February 2022}}</ref> * 1956: Name changed to the International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). * 1959: UNESCO decides to create an international list of Nature Parks and equivalent reserves, and the United Nations Secretary General asks the IUCN to prepare this list. * 1961: The [[World Wide Fund for Nature|World Wildlife Fund]] set up as a complementary organization to focus on fund raising, public relations and increasing public support for nature conservation. * 1969: IUCN obtains a grant from the [[Ford Foundation]] which enables it to boost its international secretariat. * 1972: UNESCO adopts the [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] and the IUCN is invited to provide technical evaluations and monitoring. * 1974: IUCN is involved in obtaining the agreement of its members to sign a Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ([[CITES]]), whose secretariat was originally lodged with the IUCN. * 1975: The Convention on Wetlands of International Importance ([[Ramsar Convention]]) comes into force and its secretariat is administered from the IUCN's headquarters.{{col-break}} * 1980: IUCN (together with the [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) collaborate with UNESCO to publish a World Conservation Strategy. * 1982: Following IUCN preparation and efforts, the [[United Nations General Assembly]] adopts the [[World Charter for Nature]]. * 1990: Began using the name World Conservation Union as the official name, while continuing using IUCN as its abbreviation. * 1991: IUCN (together with [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) publishes ''Caring for the Earth''. * 2003: Establishment of the IUCN Business and Biodiversity Program. * 2008: Stopped using World Conservation Union as its official name and reverted its name back to International Union for Conservation of Nature. * 2012: IUCN publishes list of [[The world's 100 most threatened species]]. * 2016: Created a new IUCN membership category for indigenous peoples' organizations. * 2021: Created a new IUCN membership category for subnational governments.{{col-end}}<ref>{{Cite web |title=International Union for Conservation of Nature (IUCN) {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature |access-date=2023-04-01 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ==Current work== === IUCN Programme 2017–2020 === According to its website, IUCN works on the following themes: business, [[climate change]], economics, [[ecosystems]], [[environmental law]], [[forest protection|forest conservation]], [[gender]], global policy, [[marine habitats|marine]] and [[polar regions|polar]], [[protected areas]], science and knowledge, [[social policy]], [[species]], water, and [[world heritage sites|world heritage]].<ref>{{cite web|title=What we do|url=http://www.iucn.org/what/|website=IUCN|access-date=4 December 2014|archive-date=23 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160523101414/http://www.iucn.org/what/|url-status=dead}}</ref> IUCN works on the basis of four-year programs, determined by the membership. In the IUCN Programme for 2017–2020 conserving nature and biodiversity is linked to sustainable development and poverty reduction. IUCN states that it aims to have a solid factual base for its work and takes into account the knowledge held by indigenous groups and other traditional users of natural resources. The IUCN Programme 2017–2020 identifies three priority areas:<ref name="IUCN Programme">{{Cite news|url=https://www.iucn.org/about/programme-work-and-reporting/programme|title=IUCN Programme|date=2015-10-01|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> # Valuing and conserving nature. # Promoting and supporting effective and equitable governance of natural resources. # Deploying [[Nature Based Solutions]] to address societal challenges including climate change, food security, and economic and social development.<ref name="IUCN Programme" /> IUCN does not itself aim to directly mobilize the general public. Education has been part of IUCN's work program since the early days but the focus is on stakeholder involvement and strategic communication rather than mass-campaigns.<ref>{{cite web|title=CEC – what we do|url=http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|website=IUCN|access-date=26 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226162000/http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|archive-date=26 December 2014}}</ref> ===Habitats and species=== [[File:IUCN Animal Threat Category List.png|thumb|IUCN Animal Threat Category List]] IUCN runs field projects for [[habitat conservation|habitat]] and species conservation around the world. It produces the [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]]. The IUCN Red List of Ecosystems is applicable at local, national, regional, and global levels. IUCN's stated goal is to expand the global network of [[national parks]] and other [[protected areas]] and promote good management of such areas.<ref>{{cite news|title='Green List' awards world's top conservation sites|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/iucn-sets-up-the-green-list|access-date=18 November 2014|website=Australian Geographic|date=14 November 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/wcpa/what-we-do/biodiversity-and-protected-areas/key-biodiversity-areas|title=Key Biodiversity Areas|date=2016-03-08|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> In particular, it focuses on greater protection of the [[oceans]] and [[marine habitats]]. === Business partnerships === IUCN has a growing program of partnerships with the corporate sector on a regional, national and international level to promote sustainable use of natural resources.<ref name = annualreport>{{Cite web|url= https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145436/https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-date=2017-11-14 |url-status=live |title=IUCN 2016 Annual Report|date=2017|location= Gland, Switzerland}}</ref> === National and international policy === On the national level, IUCN helps governments prepare national biodiversity policies. Internationally, IUCN provides advice to environmental conventions such as the [[Convention on Biological Diversity]], [[CITES]], and the [[Framework Convention on Climate Change]]. It advises [[UNESCO]] on natural [[World Heritage Site|world heritage]].<br /> It has a formally accredited permanent observer mission to the [[United Nations]].<ref name="IUCN Programme" /><br /> IUCN has official relations with the multiple other international bodies.<ref>{{cite web|title=UNESCO NGO database|url=http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|website=UNESCO|access-date=4 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208140552/http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|archive-date=8 December 2014}}</ref> ==Organizational structure== As an organization, IUCN has three components: the member organizations, the six scientific commissions and the secretariat. ===Members=== IUCN members include states, government agencies, international nongovernmental organizations, national nongovernmental organizations, and indigenous peoples' organizations. As of 2017, IUCN has 1,400 members.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/201706/iucn-welcomes-13-new-members|title= IUCN welcomes 13 new Members|date=2017-06-06|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> The members can organize themselves in national or regional committees to promote cooperation. As of 2016, there are 62 national committees and 7 regional committees.<ref name="annualreport" /> In January 2026, [[United States President]] [[Donald Trump]] announced that the United States would withdraw from the organization.<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=These are the 66 global organizations the Trump administration is leaving |url=https://apnews.com/article/trump-administration-global-organizations-un-daaa4c9f459d7a492536a1a4e3b7697c |access-date=2026-01-19 |website=AP News |language=en}}</ref> [[File:USSR 1978.jpg|thumb|[[Soviet]] [[Soviet stamps|stamp]] commemorating the 1978 IUCN General Assembly in [[Ashgabat]]]] ===Commissions=== The seven IUCN Commissions involve volunteer experts from a range of disciplines. They 'assess the state of the world's natural resources and provide the Union with sound know-how and policy advice on conservation issues'.<ref name="IUCNCommissions">{{cite web | url = http://www.iucn.org/about/union/commissions/ | title = IUCN – Commissions |date=12 May 2010 |publisher=International Union for Conservation of Nature |access-date=8 September 2010}}</ref> * Commission on Education and Communication (CEC): communication, learning and knowledge management in IUCN and the wider conservation community. * Commission on Environmental, Economic and Social Policy (CEESP): economic and social factors for the conservation and sustainable use of biological diversity. * World Commission on Environmental Law (WCEL): developing new legal concepts and instruments and building the capacity of societies to employ environmental law for conservation and sustainable development. * Commission on Ecosystem Management (CEM): integrated ecosystem approaches to the management of natural and modified ecosystems. * [[IUCN Species Survival Commission|Species Survival Commission]] (SSC): technical aspects of species conservation and action for species that are threatened with [[extinction]]. Specialist groups of the SSC prepare [[endangered species recovery plan]]s known as Species Action Plans, which are used to outline the conservation strategies of species.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |title=IUCN – Species Action Plans |access-date=21 March 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325163018/http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |archive-date=25 March 2016 }}</ref> * [[World Commission on Protected Areas]] (WCPA): establishment and effective management of a network of terrestrial and marine protected areas. * Climate Crisis Commission: established 2021.<ref>{{cite web | url=https://www.iucn.org/our-union/expert-commissions/climate-crisis-commission | title=Expert Commissions }}</ref> The IUCN head office is in [[Gland, Switzerland]]. Eight regional offices headed by a director implement IUCN's program in their respective territories. Since 1980, IUCN has established offices in more than 50 countries.<ref>{{cite web|title=About IUCN|url=http://www.iucn.org/about/union/secretariat/|website=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Governance and funding== ===Governance=== The '''World Conservation Congress''' (Members' Assembly) is IUCN's highest decision-making body. The congress convenes every four years. It elects the council, including the president, and approves IUCN's work program for the next four years and budget. The IUCN council is the principal governing body of IUCN. The council provides strategic direction for the activities of the Union, discusses specific policy issues and provides guidance on finance and the membership development of the Union. The council is composed of the president, four vice presidents (elected by the council from among its members), the treasurer, the chairs of IUCN's six commissions, three regional councillors from each of IUCN's eight statutory regions and a councillor from the state in which IUCN has its seat (Switzerland). IUCN's current president is [[Razan Al Mubarak]].<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/202109/iucn-members-elect-new-leadership|title=President|date=2021-09-08|website=IUCN|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> The council appoints a director general, who is responsible for the overall management of IUCN and the running of the secretariat. The current IUCN director general is Grethel Aguilar.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/about/senior-management/director-general|title=Director General|date=2015-08-31|website=IUCN|language=en|access-date=2025-09-14}}</ref> She succeeded [[Bruno Oberle]]. <gallery class="center"> File:Jean-Paul Harroy.jpg|[[Jean-Paul Harroy]] File:Portrait of tracy philipps.jpg|[[Tracy Philipps]] File:Hugh Elliott 1 red.jpg|[[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] File:Achim Steiner Oxford Martin School.jpg|[[Achim Steiner]] File:Inger Andersen (environmentalist, 2010, cropped).jpg|[[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] File:Bruno Oberle-IMG 1279.jpg|[[Bruno Oberle]] </gallery> {{col-begin}} {{col-break}} ;IUCN presidents since 1948<ref name="hesselink">Hesselink, Frits; Čeřovský, Jan: ''[http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf Learning to Change the Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906161156/http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf |date=6 September 2011 }}'', IUCN 2008, p.&nbsp;22. URL retrieved 2011-01-24.</ref> * 1948–1954 {{flagicon|SUI}} {{interlanguage link|Charles Jean Bernard|fr}} * 1954–1958 {{flagicon|FRA}} [[Roger Heim]] * 1958–1963 {{flagicon|SUI}} [[Jean Georges Baer]] * 1963–1966 {{flagicon|FRA}} {{interlanguage link|François Bourlière|fr}} * 1966–1972 {{flagicon|USA}} [[Harold Jefferson Coolidge, Jr.|Harold J. Coolidge]] * 1972–1978 {{flagicon|NED}} {{interlanguage link|Donald Kuenen|nl}} * 1978–1984 {{flagicon|EGY}} [[Mohamed Kassas]] * 1984–1990 {{flagicon|IND}} [[M. S. Swaminathan]] * 1990–1994 {{flagicon|GUY}} [[Shridath Ramphal]] * 1994–1996 {{flagicon|USA}} {{interlanguage link|Jay D. Hair|fr|Jay Hair}} * 1996–2004 {{flagicon|ECU}} [[Yolanda Kakabadse]] * 2004–2008 {{flagicon|RSA}} [[Valli Moosa]] * 2008–2012 {{flagicon|IND}} [[Ashok Khosla]] * 2012–2021 {{flagicon|CHN}} [[Zhang Xinsheng]] * 2021–present {{flagicon|UAE}} [[Razan Al Mubarak]] {{col-break}} ;IUCN Directors General since 1948<ref name="hesselink" /> * 1948–1955 {{flagicon|BEL}} Jean Paul Harroy * 1955–1958 {{flagicon|UK}} [[Tracy Philipps]] * 1959–1960 {{flagicon|NED}} M.C. Bloemers * 1961–1962 {{flagicon|UK}} Gerald Watterson * 1963–1966 {{flagicon|UK}} [[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] * 1966–1970 {{flagicon|UK}} Joe Berwick * 1970–1976 {{flagicon|VEN}} [[Gerardo Budowski]] * 1977–1980 {{flagicon|CAN}} David Munro * 1980–1982 {{flagicon|USA}} [[Lee M. Talbot]] * 1983–1988 {{flagicon|USA}} Kenton Miller * 1988–1994 {{flagicon|UK}} [[Martin Holdgate]] * 1994–1999 {{flagicon|NZL}} David McDowell * 1999–2001 {{flagicon|DE}} Marita Koch-Weser * 2001–2006 {{flagicon|DE}}{{flagicon|BRA}} [[Achim Steiner]] * 2007–2014 {{flagicon|FRA}} [[Julia Marton-Lefèvre]] * 2015–2019 {{flagicon|DEN}} [[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] * 2019–2023 {{Flagicon|CHE}} [[Bruno Oberle]] * 2023–present {{flagicon|CRI}} Grethel Aguilar {{col-end}} ===Funding=== IUCN's total income in 2012 was 114&nbsp;million [[Swiss franc|CHF]] (€95&nbsp;million or US$116&nbsp;million).<br /> IUCN's funding mainly comes from Official Development Assistance budgets of bilateral and multilateral agencies. This represented 61% of its income in 2012. Additional sources of income are the membership fees, as well as grants and project funding from foundations, institutions, and corporations.<ref>{{cite web|title=IUCN Annual Report 2012|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/IUCN-2014-017.pdf|publisher=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Influence and criticism== ===Influence=== IUCN is considered one of the most influential conservation organizations and, together with [[World Wide Fund for Nature]] (WWF) and the [[World Resources Institute]] (WRI), is seen as a driving force behind the rise of the influence of environmental organizations at the UN and around the world.<ref name="Understanding NGOs" /><ref name="What is IUCN">{{cite web|title=What is IUCN?|url=http://www.wisegeek.com/what-is-iucn.htm|website=WiseGeek|first = Jessica|last = Ellis|date = 7 October 2020}}</ref> It has established a worldwide network of governmental and non-governmental organizations, involves experts in the IUCN Commissions, has formal ties to international agreements and intergovernmental organizations and increasingly also partnerships with international business. The World Conservation Congress and the World Parks Congress events organized by IUCN are the largest gatherings of organizations and individuals involved in conservation worldwide. According to some, IUCN has considerable influence in defining what nature conservation actually is.<ref name="IUCN: A History of Constraint">{{cite book|last1=MacDonald|first1=Kenneth|title=IUCN: A History of Constraint|publisher=UCLouvain|url=http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|access-date=12 December 2014|archive-date=19 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319084250/http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|url-status=dead}}</ref> The [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]] determine which species and natural areas merit protection. Through the Green List of Protected and Conserved Areas and the system of [[IUCN protected area categories]] IUCN influences how protected areas are managed. ===Criticism=== It has been claimed that the IUCN puts the needs of nature above those of humans, disregarding economic considerations and the interests of [[indigenous peoples]] and other traditional users of the land. Until the 1980s IUCN favoured the "Yellowstone Model" of conservation which called for the removal of humans from protected areas. The expulsion of the [[Maasai people]] from [[Serengeti National Park]] and the [[Ngorongoro Conservation Area]] is perhaps the best known example of this approach.<ref name="wrm.org.uy" /><ref name="holdgate" /> [[File:Ngorongoro 2012 05 30 2353 (7500935618).jpg|thumb|IUCN's relationships with local land users like the Maasai have caused controversy in the past.]] This is linked to another criticism that has been directed at IUCN, namely that throughout its history it has mainly been 'Northern focused', i.e. had a West-European or North-American perspective on global conservation. Some critics point to the fact that many individuals involved in the establishment of IUCN had been leading figures in the British Society for the Preservation of the Wild Fauna of Empire, which wanted to protect species against the impact of 'native' hunting pressure in order to safeguard hunting by Europeans.<ref name="IUCN: A History of Constraint" /> The fact that, at least until the 1990s, most of IUCN staff, the chairs of the Commissions and the IUCN president came from western countries has also led to criticism.<ref name="holdgate" /> More recently, activist environmental groups have argued that IUCN is too closely associated with governmental organizations and with the commercial sector.<ref name="What is IUCN" /> IUCN's cooperation with [[Royal Dutch Shell|Shell]] came in for criticism, also from its own membership.<ref name="worldwatch.org"/> IUCN's close partnership with [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] in [[Vietnam]] – where they have together been launching Coca-Cola-focused community centres – has also drawn some criticism and allegations of [[greenwashing]].<ref>{{cite news|date=2016-04-04|title=What's an EKOCENTER and what does it do?|language=ur|work=IUCN|url=https://www.iucn.org/ur/node/26042|url-status=dead|access-date=2017-06-20|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153835/https://www.iucn.org/ur/node/26042}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/environment/2008/dec/04/coca-cola-coke-water-neutral|title=Greenwash: Are Coke's green claims the real thing? |date=2008-12-04 |newspaper = The Guardian |access-date=2017-06-20 |language=en-GB |issn = 0261-3077 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.theecologist.org/blogs_and_comments/commentators/2985093/never_mind_the_greenwash_coca_cola_can_never_be_water_neutral.html |title = Never mind the greenwash – Coca Cola can never be 'water neutral' |work=The Ecologist |access-date=2017-06-20 }}</ref> Its decision to hold the 2012 World Conservation Congress on [[Jeju Island]], South Korea, where the local community and international environmental activists were protesting against the construction of a navy base also led to controversy.<ref>{{cite web|title=Jeju island navy base controversy divides iucn|url=http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|website=Biodiversity media alliance|access-date=12 December 2014|archive-date=27 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227015905/http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|url-status=dead}}</ref> In October 2025, the IUCN World Conservation Congress in Abu Dhabi became the centre of a global controversy over the use of synthetic biology in conservation.<ref>{{Cite web |last=Barnhart |first=Max |date=2025-01-21 |title=Conservationists clash over the use of synthetic biology |url=https://cen.acs.org/biological-chemistry/synthetic-biology/Conservationists-clash-over-use-synthetic/103/web/2025/10 |access-date=2025-12-07 |website=Chemical & Engineering News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-10-12 |title=Scientists say they revived an extinct wolf species. A vote will decide their future. |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2025/10/12/deextinction-dire-wolves-iucn/ |access-date=2025-12-07 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Khaikin |first=Lital |date=2025-10-28 |title=Conservationists Endorse the Age of Synthetic Biology |url=https://www.truthdig.com/articles/conservationists-endorse-the-age-of-synthetic-biology/ |access-date=2025-12-07 |website=Truthdig |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Rott |first=Nathan |date=2025-10-15 |title=Scientists are modifying wildlife DNA. Should these species be released into nature? |url=https://www.npr.org/2025/10/15/nx-s1-5574416/wildlife-conservation-gene-editing-iucn-extinction-synthetic-biology |access-date=2025-12-07 |work=NPR |language=en}}</ref> The debate centred on two competing motions that exposed deep divisions within the international conservation community. Motion 133 proposed a precautionary pause on the genetic engineering of wild species,<ref>{{Cite web |title=Motion 133 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/133 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> while Motion 087 established IUCN's first-ever Policy on Synthetic Biology that would allow case-by-case evaluation of genetic technologies in conservation.<ref>{{Cite web |title=Motion 087 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/087 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> The controversy highlighted fundamental disagreements about whether genetic engineering has any legitimate role in protecting or restoring ecosystems. Motion 133 was defeated by one vote,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 15 October 2025, 8th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_8th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07}}</ref> while Motion 087 was adopted with a significant majority,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 2025 14 October,6th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_6th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07 |website=IUCN Members’ Assembly, Vote Results}}</ref> creating a policy framework that embraces synthetic biology as a potential conservation tool. Critics characterised the outcome as biotech lobbyists winning while nature loses, with some viewing it as a betrayal of conservation's first principles.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> ==Publications== IUCN has a wide range of publications, reports, guidelines, and databases (including the [[Global Invasive Species Database]]) related to conservation and [[sustainable development]]. It publishes or co-authors more than 100 books and major assessments every year, along with hundreds of reports, documents, and guidelines.<ref>{{cite web|url=https://www.iucn.org/resources/publications|title=Publications|publisher=IUCN|access-date=2012-01-28|archive-date=18 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications|url-status=dead}}</ref> In 2015, 76 IUCN articles were published in peer reviewed scientific journals.<ref>{{cite book|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2016-020.pdf|title=IUCN Annual Report 2015|publisher=IUCN|page=21}}</ref> A report, released at the IUCN World Parks Congress in Sydney on 12 November 2014 showed that the 209,000 conservation reserves around the world now cover 15.4 per cent of the total land area. This is a step towards protecting 17 percent of land and 10 percent of ocean environments on Earth by 2020 since an agreement between the world's nations at the [[Convention on Biological Diversity]], held in [[Japan]] in 2010.<ref>{{cite news|title=Big increase in Earth's protected areas|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|access-date=17 November 2014|website=Australian Geographic|date=13 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117120015/http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|archive-date=17 November 2014|url-status=dead}}</ref> == See also == * [[List of environmental organizations]] * [[List of nature conservation organizations|List of conservation organisations]] == Notes == {{NoteFoot}} == References == {{Reflist}} == External links == {{Commons category|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} * {{Official website|www.iucn.org}} * [http://www.protectedplanet.net/ IUCN and UNEP World Database on Protected Areas] * [https://www.iucnredlist.org/ Red List of Threatened Species] * [http://iucnrle.org Red List of Ecosystems] * [https://www.iucn.org/resources/publications IUCN publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications |date=18 February 2021 }} * [https://discoverarchives.library.utoronto.ca/index.php/international-union-for-conservation-of-nature-iucn-fonds International Union for the Conservation of Nature oral history interview (Pimlott's remarks)] held at the [https://web.archive.org/web/20200426160845/https://utarms.library.utoronto.ca/ University of Toronto Archives and Records Management Services] {{Conservation organisations}}{{Prince of Asturias Award for Concord}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:International Union For Conservation of Nature}} [[Category:International Union for Conservation of Nature| ]] [[Category:International environmental organizations]] [[Category:Nature conservation organisations based in Europe]] [[Category:International forestry organizations]] [[Category:Scientific organizations established in 1948]] [[Category:Environmental conservation]] [[Category:United Nations General Assembly observers]] [[Category:Intergovernmental environmental organizations]] [[Category:1948 establishments in France]] [[Category:International organisations based in Switzerland]] kkwqtjh7xz6sk90hqoy2e3uz7sisqov 400073 400072 2026-08-01T10:43:10Z Memon2025 21315 400073 wikitext text/x-wiki {{Short description|Swiss-based international organization}} {{Use Oxford spelling|date=August 2022}} {{Infobox organization | name = International Union for Conservation of Nature | logo = IUCN logo.svg{{!}}class=skin-invert | caption = | founder = | type = [[International organization|بين الاقوامي تنظيم]] | tax_id = | registration_id = | founded = {{start date and age|1948|10|05|df=y}} <br>فونٽين بليو، [[فرانس]] | headquarters = گلينڊ، [[سوئٽزرلينڊ]] | key_people = {{ubl|گريٿل ايگولر (ڊائريڪٽر جنرل)|رزان المبارڪ (صدر)<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Razan al Mubarak becomes first woman from the Arab world to head IUCN|date = 8 September 2021}}</ref>}} | region_served = سڄي دنيا ۾ | focus = [[فطرت جو تحفظ]]، [[حياتياتي تنوع]] | revenue = 140.7 ملين سوئس فرينڪ (148 ملين آمريڪي ڊالر) | endowment = | num_employees = 900 کان وڌيڪ (سڄي دنيا ۾) | num_members = 1,400 | subsid = | former_name = International Union for the Protection of Nature (فطرت جي حفاظت لاءِ بين الاقوامي يونين) | website = {{URL|https://www.iucn.org/}} | dissolved = | footnotes = | native_name = فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين }} '''فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين''' (<small>International</small> <small>Union</small> <small>for</small> <small>Conservation of Nature: IUCN</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم آهي جيڪا قدرت جي تحفظ ۽ قدرتي وسيلن جي پائيدار استعمال جي شعبي ۾ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=About|publisher=IUCN|quote=The organisation changed its name to the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources in 1956 with the acronym IUCN (or UICN in French and Spanish). This remains our full legal name to this day.|url=https://www.iucn.org/about|date=2014-12-03}}</ref> ان جو بنياد 1948ع ۾ پيو. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين قدرتي دنيا جي صورتحال ۽ ان جي حفاظت لاءِ گهربل قدمن جي حوالي سان هڪ عالمي اختيار واري حيثيت (<small>global authority</small>) حاصل ڪري چڪي آهي. اها ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ تجزيي، تحقيق، ميداني منصوبن، وکالت ۽ تعليم جي شعبن ۾ سرگرم آهي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مشن آهي ته "سڄي دنيا جي سماجن کي متاثر، حوصلا افزائي ۽ مدد فراهم ڪئي وڃي ته جيئن قدرت جو تحفظ ڪري سگهجي ۽ ان ڳالهه کي يقيني بڻايو وڃي ته قدرتي وسيلن جو ڪو به استعمال منصفانه ۽ ماحولياتي لحاظ کان پائيدار هجي". گذريل ڏهاڪن دوران، يونين پنهنجي توجهه کي صرف تحفظاتي ماحوليات (<small>conservation</small> <small>ecology</small>) کان اڳتي وڌايو آهي ۽ هاڻي پنهنجي منصوبن ۾ پائيدار ترقي سان لاڳاپيل مسئلن کي به شامل ڪري ٿي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مقصد پاڻ عوام کي قدرت جي تحفظ جي حمايت ۾ متحرڪ ڪرڻ ناهي. اها معلومات ۽ مشورو فراهم ڪري، ۽ ڀائيواري قائم ڪري حڪومتن (ڪاروبارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين) جي عملن تي اثر انداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هي تنظيم عوام ۾ خاص طور تي "فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ريڊ لسٽ آف ٿريٽنڊ اسپيشيز" (<small>IUCN Red List of Threatened Species</small> - خطري هيٺ آيل نسلن جي فهرست) مرتب ۽ شايع ڪرڻ جي ڪري مشهور آهي، جيڪا سڄي دنيا ۾ نسلن جي تحفظ جي صورتحال جو جائزو وٺندي آهي.<ref name="About">{{cite web|url=http://www.iucn.org/about|title=About IUCN|publisher=IUCN|access-date=17 November 2014}}</ref> يونين وٽ 170 کان وڌيڪ ملڪن مان 1,400 کان وڌيڪ سرڪاري ۽ غير سرڪاري تنظيمن جي رڪنيت موجود آهي. تقريبن 16,000 سائنسدان ۽ ماهر رضاڪاراڻي بنيادن تي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ڪميشنن جي ڪم ۾ حصو وٺن ٿا. اها 50 کان وڌيڪ ملڪن ۾ 900 کان وڌيڪ مڪمل وقتي عملي کي ملازمت ڏئي ٿي. ان جو هيڊ ڪوارٽر گلينڊ، سوئٽزرلينڊ ۾ آهي. <ref name="About" /> هر چئن سالن کان پوءِ، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پنهنجي "ورلڊ ڪنزرويشن ڪانگريس" (عالمي تحفظ واري ڪانفرنس) منعقد ڪري ٿي، جتي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جا ميمبر سفارشون منظور ڪرڻ ذريعي تحفظ جو عالمي ايجنڊا طئي ڪن ٿا، ۽ قراردادن توڙي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پروگرام جي منظوري ذريعي سيڪريٽريٽ جي ڪم جي رهنمائي ڪن ٿا. يونين کي گڏيل قومن ۾ مبصر ۽ مشاورتي حيثيت حاصل آهي، ۽ اها قدرت جي تحفظ ۽ حياتياتي تنوع بابت ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن تي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو ”ورلڊ وائڊ فنڊ فار نيچر“ (World Wide Fund for Nature) ۽ ”ورلڊ ڪنزرويشن مانيٽرنگ سينٽر“ (World Conservation Monitoring Centre) جي قيام ۾ شامل رهيو آهي. ماضيءَ ۾، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين تي مقامي ماڻهن جي مفادن جي ڀيٽ ۾ فطرت جي مفادن کي ترجيح ڏيڻ سبب تنقيد ڪئي وئي آهي. تازن سالن ۾، ڪاروباري شعبي سان ان جي ويجهن لاڳاپن تڪرار کي جنم ڏنو آهي.<ref name="wrm.org.uy">{{cite web|title=Kenya: The Maasai Stand up to IUCN Displacement Attempts from their Forest|url=http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|website=World Rainforest Movement|access-date=2 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927003333/http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|archive-date=27 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Block|first=B.|title=Environmentalists Spar Over Corporate Ties|type=updated version|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=[[Worldwatch Institute]]. worldwatch.org |access-date=26 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164052/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}</ref> يونين جو قيام 1948ع ۾ عمل ۾ آيو. شروعات ۾ ان کي ”انٽرنيشنل يونين فار دي پروٽيڪشن آف نيچر“ (<small>1948-1956</small>ع) سڏيو ويندو هو، ۽ اڳتي هلي ان کي "ورلڊ ڪنزرويشن يونين" (<small>1990-2008</small>ع) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويو. == تاريخ == نوٽس: قيام: فطرت. تحفظ. بين الاقوامي. The information in the section on history is largely based on ''Holdgate, M. 1999. The green web: a union for world conservation. Earthscan.'' For each paragraph in the section one reference to the pages used is included following the header. Where information in the paragraph is based on other sources a separate reference is included in the text. ===Establishment=== <ref name="holdgate">{{cite book |last=Holdgate|first=Martin |title=The green web: a union for world conservation|year=1999|publisher=Earthscan |isbn = 1-85383-595-1 }}</ref>{{rp|16–38}} IUCN was established on 5 October 1948, in [[Fontainebleau]], France, when representatives of governments and conservation organizations spurred on by [[UNESCO]] signed a formal act constituting the International Union for the Protection of Nature (IUPN). The initiative to set up the new organization came from UNESCO and especially from its first director general, the British biologist [[Julian Huxley]]. [[File:Julian Huxley 1964.jpg|thumb|upright|[[Julian Huxley]], the first Director General of UNESCO, took the initiative to set up IUCN.]] At the time of its founding IUCN was the only international organization focusing on the entire spectrum of nature conservation (an international organization for the protection of birds, now [[BirdLife International]], had been established in 1922). ===Early years: 1948–1956=== <ref name="holdgate" />{{rp|47–63}} IUCN (International Union for Conservation of Nature) started out with 65 members in [[Brussels]] and was closely associated with UNESCO. They jointly organized the 1949 Conference on Protection of Nature in [[Lake Success, New York]] and drafted the first list of gravely endangered species. In the early years of its existence IUCN depended almost entirely on UNESCO funding and was forced to temporarily scale down activities when this ended unexpectedly in 1954. IUCN was successful in engaging prominent scientists and identifying important issues such as the harmful effects of [[pesticide]]s on wildlife but not many of the ideas it developed were turned into action. This was caused by unwillingness to act on the part of governments, uncertainty about the IUCN mandate and lack of resources. In 1956, IUCN changed its name to International Union for Conservation of Nature and Natural Resources. ===Increased profile and recognition: 1956–1965=== <ref name="holdgate" />{{rp|67–82}} During this period, the IUCN expanded its relations with UN-agencies and established links with the [[Council of Europe]]. IUCN's best known publication, the [[IUCN Red List|Red Data Book]] on the conservation status of species, was first published in 1964. IUCN began to play a part in the development of international treaties and conventions, starting with the [[African Convention on the Conservation of Nature and Natural Resources]]. [[File:Ngorongoro-Crater-Morning-Scene.JPG|thumb|upright=1.4|Africa was the first regional focus of IUCN conservation action.]] Africa was the focus of many of the early IUCN conservation field projects. IUCN supported the 'Yellowstone model' of protected area management, which severely restricted human presence and activity in order to protect nature.<ref name="wrm.org.uy"/> The IUCN also suffered from restricted financing in its early years. For this reason, [[Tracy Philipps]], secretary-general from 1955 to 1958, did not draw a salary during his period in office.<ref name="holdgate" />{{rp|62}} To establish a stable financial basis for its work, IUCN participated in setting up the World Wildlife Fund (1961) (now the [[World Wide Fund for Nature]] WWF) to work on fundraising to cover part of the operational costs of IUCN. Also in 1961, the IUCN headquarters moved from Belgium to [[Morges]] in Switzerland. ===Consolidating its position in the international environmental movement: 1966–1975=== <ref name="holdgate" />{{rp|110–124}} During the 1960s, IUCN lobbied the UN General Assembly to create a new status for [[NGOs]]. Resolution 1296, adopted in 1968, granted 'consultative' status to NGOs. IUCN itself was eventually accredited with six UN organizations.<ref name="Understanding NGOs">{{cite web|title=Understanding NGOs|url=https://agendatwentyone.wordpress.com/2010/06/28/understanding-ngos-non-government-organizations/ |website= agendatwentyone.wordpress.com |access-date=5 December 2014|date= 2010-06-28 }}</ref> IUCN was one of the few environmental organizations formally involved in the preparations of the [[United Nations Conference on the Human Environment]] (Stockholm, 1972). The Stockholm Conference eventually led to three new international conventions, with IUCN involved in their drafting and implementation: * [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] (1972). IUCN co-drafted the World Heritage Convention with UNESCO and has been involved as the official Advisory Body on nature from the onset.^[8] * [[CITES]] – the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (1974). IUCN is a signatory party and the CITES secretariat was originally lodged with IUCN. * [[Ramsar Convention]] – Convention on Wetlands of International Importance (1975). The secretariat is still administered from IUCN's headquarters. IUCN entered into an agreement with the United Nations Environment Programme [[UNEP]] to provide regular reviews of world conservation. The income this generated, combined with growing revenue via WWF, put the organization on relatively sound financial footing for the first time since 1948. This period saw the beginning of a gradual change in IUCN's approach to conservation in which it tried to become more appealing to the developing world. ===The World Conservation Strategy 1975–1985=== <ref name="holdgate" />{{rp|132–165}} In 1975 IUCN started work on the ''World Conservation Strategy'' (1980).<ref name="IUCN">{{cite book |last1=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |title=World Conservation Strategy: Living Resource Conservation for Sustainable Development |date=1980 |publisher=IUCN–UNEP–WWF |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/wcs-004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501232718/https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/WCS-004.pdf |archive-date=2015-05-01 |url-status=live}}</ref> The drafting process, and the discussions with the UN agencies involved, led to an evolution in thinking within IUCN and growing acceptance of the fact that conservation of nature by banning human presence no longer worked. The Strategy was followed in 1982 by the ''[[World Charter for Nature]]'', which was adopted by the [[United Nations General Assembly]], after preparation by IUCN. In 1980, IUCN and WWF moved into shared new offices in [[Gland, Switzerland]]. This marked a phase of closer cooperation with WWF, but the close ties between IUCN and WWF were severed in 1985 when WWF decided to take control of its own field projects, which so far had been run by IUCN. '''Sustainable development and regionalization: 1985 to present day'''<ref name="holdgate" />{{rp|176–222}}<br /> In 1982, IUCN set up a Conservation for Development Centre within its secretariat. The Centre undertook projects to ensure that nature conservation was integrated in development aid and in the economic policies of developing countries. Over the years, it supported the development of national conservation strategies in 30 countries. Several European countries began to channel considerable amounts of bilateral aid via IUCN's projects. Management of these projects was primarily done by IUCN staff, often working from the new regional and country offices IUCN set up around the world. This marked a shift within the organization. Previously, the volunteer Commissions had been very influential, now the secretariat and its staff began to play a more dominant role. In 1989, IUCN moved into a separate building in Gland, close to the offices it had shared with WWF. Initially, the focus of power was still with the Headquarters in Gland but the regional offices and regional members' groups gradually got a bigger say in operations. In 1991, IUCN (together with UNEP and WWF) published ''Caring for the Earth'', a successor to the World Conservation Strategy.<ref name="Understanding NGOs"/> Social aspects of conservation were now integrated in IUCN's work; at the General Assembly in 1994 the IUCN mission was redrafted to its current wording to include the equitable and ecologically use of natural resources. '''Closer to business: 2000 to present day'''<br /> Since the creation of IUCN in 1948, IUCN Members have passed more than 300 resolutions that include or focus on business related activities. The increased attention on sustainable development as a means to protect nature brought IUCN closer to the corporate sector. The members decided against this, but IUCN did forge a partnership with the [[World Business Council for Sustainable Development]]. IUCN renewed a multi-year MOU ([[Memorandum of understanding]]) with WBCSD in December 2015. In 1996, after decades of seeking to address specific business issues, IUCN's Members asked for a comprehensive approach to engaging the business sector. Resolution 1.81 of the IUCN World Conservation Congress held that year "urged IUCN Members and the Director General, based on the need to influence private sector policies in support of the Mission of IUCN, to expand dialogue and productive relationships with the private sector and find new ways to interact with members of the business community". The IUCN Global Business and Biodiversity Program (BBP) was established in 2003 to influence and support private partners in addressing environmental and social issues.<ref>{{cite web|title=Global Business and Biodiversity Programme|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/business/|website=IUCN|access-date=28 November 2014}}</ref> In 2004, the first IUCN Private Sector Engagement Strategy was developed (in response to Council Decision C/58/41). Most prominent in the Business and Biodiversity Program is the five-year collaboration IUCN started with the energy company [[Shell International]] in 2007.<ref>{{cite web|title=IUCN and Shell: Guiding the way|url=http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|website=Business & Biodiversity|access-date=5 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195343/http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref name="worldwatch.org">{{cite web|title=Environmentalists spar over corporate ties|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=Worldwatch|access-date=5 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141832/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> IUCN has been involved in minimum energy consumption and zero-carbon construction since 2005 by integrating energy-saving materials, developed by [[Jean-Luc Sandoz]] in the footsteps of [[Julius Natterer]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lesechos.fr/2005/11/le-projet-puritain-de-lunion-pour-la-nature-623616|title = Le projet puritain de l'Union pour la nature|date = 29 November 2005}}</ref> Today, the Business and Biodiversity Programme continues to set the strategic direction, coordinate IUCN's overall approach and provide institutional quality assurance in all business engagements. The Programme ensures that the Business Engagement Strategy is implemented through IUCN's global thematic and regional programmes as well as helps guide the work of IUCN's six Commissions. ===Championing Nature-based Solutions: 2009 to present day=== [[Nature-based solutions]] (NbS) use ecosystems and the services they provide to address societal challenges such as climate change, food security or natural disasters.<ref name="portals.iucn.org">{{Cite book|url=https://portals.iucn.org/library/node/46191|title=Nature-based solutions to address global societal challenges |via = IUCN Library System|year=2016 | publisher=portals.iucn.org|doi=10.2305/IUCN.CH.2016.13.en |isbn=9782831718125|editor1-last=Cohen-Shacham |editor1-first=E |editor2-first=G |editor2-last=Walters |editor3-first=C |editor3-last=Janzen |editor4-first=S |editor4-last=Maginnis }}</ref> The emergence of the NbS concept in environmental sciences and nature conservation contexts came as international organizations, such as IUCN and the World Bank, searched for solutions to work with ecosystems rather than relying on conventional engineering interventions (such as a [[seawall]]), to adapt to and mitigate climate change effects, while improving sustainable livelihoods and protecting natural ecosystems and biodiversity. At the IUCN World Conservation Congress 2016, IUCN Members agreed on a definition of nature-based solutions.<ref>{{Cite web|url=https://portals.iucn.org/congress/motion/077|title=077 – Defining Nature-based Solutions {{!}} 2016 Congress portal|website=portals.iucn.org|language=en|access-date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808140530/https://portals.iucn.org/congress/motion/077|archive-date=8 August 2019|url-status=dead}}</ref> Members also called for governments to include nature-based solutions in strategies to [[climate change mitigation|combat climate change]]. ===Timeline=== {{more citations needed section|date=February 2022}} Some key dates in the growth and development of IUCN: {{col-begin}} {{col-break}} * 1948: International Union for the Protection of Nature (IUPN) established.<ref>{{cite web | title=International Union for Conservation of Nature | website=Encyclopædia Britannica | date=16 September 2016 | url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature | access-date=2 February 2022}}</ref> * 1956: Name changed to the International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). * 1959: UNESCO decides to create an international list of Nature Parks and equivalent reserves, and the United Nations Secretary General asks the IUCN to prepare this list. * 1961: The [[World Wide Fund for Nature|World Wildlife Fund]] set up as a complementary organization to focus on fund raising, public relations and increasing public support for nature conservation. * 1969: IUCN obtains a grant from the [[Ford Foundation]] which enables it to boost its international secretariat. * 1972: UNESCO adopts the [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] and the IUCN is invited to provide technical evaluations and monitoring. * 1974: IUCN is involved in obtaining the agreement of its members to sign a Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ([[CITES]]), whose secretariat was originally lodged with the IUCN. * 1975: The Convention on Wetlands of International Importance ([[Ramsar Convention]]) comes into force and its secretariat is administered from the IUCN's headquarters.{{col-break}} * 1980: IUCN (together with the [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) collaborate with UNESCO to publish a World Conservation Strategy. * 1982: Following IUCN preparation and efforts, the [[United Nations General Assembly]] adopts the [[World Charter for Nature]]. * 1990: Began using the name World Conservation Union as the official name, while continuing using IUCN as its abbreviation. * 1991: IUCN (together with [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) publishes ''Caring for the Earth''. * 2003: Establishment of the IUCN Business and Biodiversity Program. * 2008: Stopped using World Conservation Union as its official name and reverted its name back to International Union for Conservation of Nature. * 2012: IUCN publishes list of [[The world's 100 most threatened species]]. * 2016: Created a new IUCN membership category for indigenous peoples' organizations. * 2021: Created a new IUCN membership category for subnational governments.{{col-end}}<ref>{{Cite web |title=International Union for Conservation of Nature (IUCN) {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature |access-date=2023-04-01 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ==Current work== === IUCN Programme 2017–2020 === According to its website, IUCN works on the following themes: business, [[climate change]], economics, [[ecosystems]], [[environmental law]], [[forest protection|forest conservation]], [[gender]], global policy, [[marine habitats|marine]] and [[polar regions|polar]], [[protected areas]], science and knowledge, [[social policy]], [[species]], water, and [[world heritage sites|world heritage]].<ref>{{cite web|title=What we do|url=http://www.iucn.org/what/|website=IUCN|access-date=4 December 2014|archive-date=23 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160523101414/http://www.iucn.org/what/|url-status=dead}}</ref> IUCN works on the basis of four-year programs, determined by the membership. In the IUCN Programme for 2017–2020 conserving nature and biodiversity is linked to sustainable development and poverty reduction. IUCN states that it aims to have a solid factual base for its work and takes into account the knowledge held by indigenous groups and other traditional users of natural resources. The IUCN Programme 2017–2020 identifies three priority areas:<ref name="IUCN Programme">{{Cite news|url=https://www.iucn.org/about/programme-work-and-reporting/programme|title=IUCN Programme|date=2015-10-01|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> # Valuing and conserving nature. # Promoting and supporting effective and equitable governance of natural resources. # Deploying [[Nature Based Solutions]] to address societal challenges including climate change, food security, and economic and social development.<ref name="IUCN Programme" /> IUCN does not itself aim to directly mobilize the general public. Education has been part of IUCN's work program since the early days but the focus is on stakeholder involvement and strategic communication rather than mass-campaigns.<ref>{{cite web|title=CEC – what we do|url=http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|website=IUCN|access-date=26 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226162000/http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|archive-date=26 December 2014}}</ref> ===Habitats and species=== [[File:IUCN Animal Threat Category List.png|thumb|IUCN Animal Threat Category List]] IUCN runs field projects for [[habitat conservation|habitat]] and species conservation around the world. It produces the [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]]. The IUCN Red List of Ecosystems is applicable at local, national, regional, and global levels. IUCN's stated goal is to expand the global network of [[national parks]] and other [[protected areas]] and promote good management of such areas.<ref>{{cite news|title='Green List' awards world's top conservation sites|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/iucn-sets-up-the-green-list|access-date=18 November 2014|website=Australian Geographic|date=14 November 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/wcpa/what-we-do/biodiversity-and-protected-areas/key-biodiversity-areas|title=Key Biodiversity Areas|date=2016-03-08|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> In particular, it focuses on greater protection of the [[oceans]] and [[marine habitats]]. === Business partnerships === IUCN has a growing program of partnerships with the corporate sector on a regional, national and international level to promote sustainable use of natural resources.<ref name = annualreport>{{Cite web|url= https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145436/https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-date=2017-11-14 |url-status=live |title=IUCN 2016 Annual Report|date=2017|location= Gland, Switzerland}}</ref> === National and international policy === On the national level, IUCN helps governments prepare national biodiversity policies. Internationally, IUCN provides advice to environmental conventions such as the [[Convention on Biological Diversity]], [[CITES]], and the [[Framework Convention on Climate Change]]. It advises [[UNESCO]] on natural [[World Heritage Site|world heritage]].<br /> It has a formally accredited permanent observer mission to the [[United Nations]].<ref name="IUCN Programme" /><br /> IUCN has official relations with the multiple other international bodies.<ref>{{cite web|title=UNESCO NGO database|url=http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|website=UNESCO|access-date=4 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208140552/http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|archive-date=8 December 2014}}</ref> ==Organizational structure== As an organization, IUCN has three components: the member organizations, the six scientific commissions and the secretariat. ===Members=== IUCN members include states, government agencies, international nongovernmental organizations, national nongovernmental organizations, and indigenous peoples' organizations. As of 2017, IUCN has 1,400 members.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/201706/iucn-welcomes-13-new-members|title= IUCN welcomes 13 new Members|date=2017-06-06|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> The members can organize themselves in national or regional committees to promote cooperation. As of 2016, there are 62 national committees and 7 regional committees.<ref name="annualreport" /> In January 2026, [[United States President]] [[Donald Trump]] announced that the United States would withdraw from the organization.<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=These are the 66 global organizations the Trump administration is leaving |url=https://apnews.com/article/trump-administration-global-organizations-un-daaa4c9f459d7a492536a1a4e3b7697c |access-date=2026-01-19 |website=AP News |language=en}}</ref> [[File:USSR 1978.jpg|thumb|[[Soviet]] [[Soviet stamps|stamp]] commemorating the 1978 IUCN General Assembly in [[Ashgabat]]]] ===Commissions=== The seven IUCN Commissions involve volunteer experts from a range of disciplines. They 'assess the state of the world's natural resources and provide the Union with sound know-how and policy advice on conservation issues'.<ref name="IUCNCommissions">{{cite web | url = http://www.iucn.org/about/union/commissions/ | title = IUCN – Commissions |date=12 May 2010 |publisher=International Union for Conservation of Nature |access-date=8 September 2010}}</ref> * Commission on Education and Communication (CEC): communication, learning and knowledge management in IUCN and the wider conservation community. * Commission on Environmental, Economic and Social Policy (CEESP): economic and social factors for the conservation and sustainable use of biological diversity. * World Commission on Environmental Law (WCEL): developing new legal concepts and instruments and building the capacity of societies to employ environmental law for conservation and sustainable development. * Commission on Ecosystem Management (CEM): integrated ecosystem approaches to the management of natural and modified ecosystems. * [[IUCN Species Survival Commission|Species Survival Commission]] (SSC): technical aspects of species conservation and action for species that are threatened with [[extinction]]. Specialist groups of the SSC prepare [[endangered species recovery plan]]s known as Species Action Plans, which are used to outline the conservation strategies of species.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |title=IUCN – Species Action Plans |access-date=21 March 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325163018/http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |archive-date=25 March 2016 }}</ref> * [[World Commission on Protected Areas]] (WCPA): establishment and effective management of a network of terrestrial and marine protected areas. * Climate Crisis Commission: established 2021.<ref>{{cite web | url=https://www.iucn.org/our-union/expert-commissions/climate-crisis-commission | title=Expert Commissions }}</ref> The IUCN head office is in [[Gland, Switzerland]]. Eight regional offices headed by a director implement IUCN's program in their respective territories. Since 1980, IUCN has established offices in more than 50 countries.<ref>{{cite web|title=About IUCN|url=http://www.iucn.org/about/union/secretariat/|website=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Governance and funding== ===Governance=== The '''World Conservation Congress''' (Members' Assembly) is IUCN's highest decision-making body. The congress convenes every four years. It elects the council, including the president, and approves IUCN's work program for the next four years and budget. The IUCN council is the principal governing body of IUCN. The council provides strategic direction for the activities of the Union, discusses specific policy issues and provides guidance on finance and the membership development of the Union. The council is composed of the president, four vice presidents (elected by the council from among its members), the treasurer, the chairs of IUCN's six commissions, three regional councillors from each of IUCN's eight statutory regions and a councillor from the state in which IUCN has its seat (Switzerland). IUCN's current president is [[Razan Al Mubarak]].<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/202109/iucn-members-elect-new-leadership|title=President|date=2021-09-08|website=IUCN|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> The council appoints a director general, who is responsible for the overall management of IUCN and the running of the secretariat. The current IUCN director general is Grethel Aguilar.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/about/senior-management/director-general|title=Director General|date=2015-08-31|website=IUCN|language=en|access-date=2025-09-14}}</ref> She succeeded [[Bruno Oberle]]. <gallery class="center"> File:Jean-Paul Harroy.jpg|[[Jean-Paul Harroy]] File:Portrait of tracy philipps.jpg|[[Tracy Philipps]] File:Hugh Elliott 1 red.jpg|[[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] File:Achim Steiner Oxford Martin School.jpg|[[Achim Steiner]] File:Inger Andersen (environmentalist, 2010, cropped).jpg|[[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] File:Bruno Oberle-IMG 1279.jpg|[[Bruno Oberle]] </gallery> {{col-begin}} {{col-break}} ;IUCN presidents since 1948<ref name="hesselink">Hesselink, Frits; Čeřovský, Jan: ''[http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf Learning to Change the Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906161156/http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf |date=6 September 2011 }}'', IUCN 2008, p.&nbsp;22. URL retrieved 2011-01-24.</ref> * 1948–1954 {{flagicon|SUI}} {{interlanguage link|Charles Jean Bernard|fr}} * 1954–1958 {{flagicon|FRA}} [[Roger Heim]] * 1958–1963 {{flagicon|SUI}} [[Jean Georges Baer]] * 1963–1966 {{flagicon|FRA}} {{interlanguage link|François Bourlière|fr}} * 1966–1972 {{flagicon|USA}} [[Harold Jefferson Coolidge, Jr.|Harold J. Coolidge]] * 1972–1978 {{flagicon|NED}} {{interlanguage link|Donald Kuenen|nl}} * 1978–1984 {{flagicon|EGY}} [[Mohamed Kassas]] * 1984–1990 {{flagicon|IND}} [[M. S. Swaminathan]] * 1990–1994 {{flagicon|GUY}} [[Shridath Ramphal]] * 1994–1996 {{flagicon|USA}} {{interlanguage link|Jay D. Hair|fr|Jay Hair}} * 1996–2004 {{flagicon|ECU}} [[Yolanda Kakabadse]] * 2004–2008 {{flagicon|RSA}} [[Valli Moosa]] * 2008–2012 {{flagicon|IND}} [[Ashok Khosla]] * 2012–2021 {{flagicon|CHN}} [[Zhang Xinsheng]] * 2021–present {{flagicon|UAE}} [[Razan Al Mubarak]] {{col-break}} ;IUCN Directors General since 1948<ref name="hesselink" /> * 1948–1955 {{flagicon|BEL}} Jean Paul Harroy * 1955–1958 {{flagicon|UK}} [[Tracy Philipps]] * 1959–1960 {{flagicon|NED}} M.C. Bloemers * 1961–1962 {{flagicon|UK}} Gerald Watterson * 1963–1966 {{flagicon|UK}} [[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] * 1966–1970 {{flagicon|UK}} Joe Berwick * 1970–1976 {{flagicon|VEN}} [[Gerardo Budowski]] * 1977–1980 {{flagicon|CAN}} David Munro * 1980–1982 {{flagicon|USA}} [[Lee M. Talbot]] * 1983–1988 {{flagicon|USA}} Kenton Miller * 1988–1994 {{flagicon|UK}} [[Martin Holdgate]] * 1994–1999 {{flagicon|NZL}} David McDowell * 1999–2001 {{flagicon|DE}} Marita Koch-Weser * 2001–2006 {{flagicon|DE}}{{flagicon|BRA}} [[Achim Steiner]] * 2007–2014 {{flagicon|FRA}} [[Julia Marton-Lefèvre]] * 2015–2019 {{flagicon|DEN}} [[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] * 2019–2023 {{Flagicon|CHE}} [[Bruno Oberle]] * 2023–present {{flagicon|CRI}} Grethel Aguilar {{col-end}} ===Funding=== IUCN's total income in 2012 was 114&nbsp;million [[Swiss franc|CHF]] (€95&nbsp;million or US$116&nbsp;million).<br /> IUCN's funding mainly comes from Official Development Assistance budgets of bilateral and multilateral agencies. This represented 61% of its income in 2012. Additional sources of income are the membership fees, as well as grants and project funding from foundations, institutions, and corporations.<ref>{{cite web|title=IUCN Annual Report 2012|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/IUCN-2014-017.pdf|publisher=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Influence and criticism== ===Influence=== IUCN is considered one of the most influential conservation organizations and, together with [[World Wide Fund for Nature]] (WWF) and the [[World Resources Institute]] (WRI), is seen as a driving force behind the rise of the influence of environmental organizations at the UN and around the world.<ref name="Understanding NGOs" /><ref name="What is IUCN">{{cite web|title=What is IUCN?|url=http://www.wisegeek.com/what-is-iucn.htm|website=WiseGeek|first = Jessica|last = Ellis|date = 7 October 2020}}</ref> It has established a worldwide network of governmental and non-governmental organizations, involves experts in the IUCN Commissions, has formal ties to international agreements and intergovernmental organizations and increasingly also partnerships with international business. The World Conservation Congress and the World Parks Congress events organized by IUCN are the largest gatherings of organizations and individuals involved in conservation worldwide. According to some, IUCN has considerable influence in defining what nature conservation actually is.<ref name="IUCN: A History of Constraint">{{cite book|last1=MacDonald|first1=Kenneth|title=IUCN: A History of Constraint|publisher=UCLouvain|url=http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|access-date=12 December 2014|archive-date=19 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319084250/http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|url-status=dead}}</ref> The [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]] determine which species and natural areas merit protection. Through the Green List of Protected and Conserved Areas and the system of [[IUCN protected area categories]] IUCN influences how protected areas are managed. ===Criticism=== It has been claimed that the IUCN puts the needs of nature above those of humans, disregarding economic considerations and the interests of [[indigenous peoples]] and other traditional users of the land. Until the 1980s IUCN favoured the "Yellowstone Model" of conservation which called for the removal of humans from protected areas. The expulsion of the [[Maasai people]] from [[Serengeti National Park]] and the [[Ngorongoro Conservation Area]] is perhaps the best known example of this approach.<ref name="wrm.org.uy" /><ref name="holdgate" /> [[File:Ngorongoro 2012 05 30 2353 (7500935618).jpg|thumb|IUCN's relationships with local land users like the Maasai have caused controversy in the past.]] This is linked to another criticism that has been directed at IUCN, namely that throughout its history it has mainly been 'Northern focused', i.e. had a West-European or North-American perspective on global conservation. Some critics point to the fact that many individuals involved in the establishment of IUCN had been leading figures in the British Society for the Preservation of the Wild Fauna of Empire, which wanted to protect species against the impact of 'native' hunting pressure in order to safeguard hunting by Europeans.<ref name="IUCN: A History of Constraint" /> The fact that, at least until the 1990s, most of IUCN staff, the chairs of the Commissions and the IUCN president came from western countries has also led to criticism.<ref name="holdgate" /> More recently, activist environmental groups have argued that IUCN is too closely associated with governmental organizations and with the commercial sector.<ref name="What is IUCN" /> IUCN's cooperation with [[Royal Dutch Shell|Shell]] came in for criticism, also from its own membership.<ref name="worldwatch.org"/> IUCN's close partnership with [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] in [[Vietnam]] – where they have together been launching Coca-Cola-focused community centres – has also drawn some criticism and allegations of [[greenwashing]].<ref>{{cite news|date=2016-04-04|title=What's an EKOCENTER and what does it do?|language=ur|work=IUCN|url=https://www.iucn.org/ur/node/26042|url-status=dead|access-date=2017-06-20|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153835/https://www.iucn.org/ur/node/26042}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/environment/2008/dec/04/coca-cola-coke-water-neutral|title=Greenwash: Are Coke's green claims the real thing? |date=2008-12-04 |newspaper = The Guardian |access-date=2017-06-20 |language=en-GB |issn = 0261-3077 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.theecologist.org/blogs_and_comments/commentators/2985093/never_mind_the_greenwash_coca_cola_can_never_be_water_neutral.html |title = Never mind the greenwash – Coca Cola can never be 'water neutral' |work=The Ecologist |access-date=2017-06-20 }}</ref> Its decision to hold the 2012 World Conservation Congress on [[Jeju Island]], South Korea, where the local community and international environmental activists were protesting against the construction of a navy base also led to controversy.<ref>{{cite web|title=Jeju island navy base controversy divides iucn|url=http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|website=Biodiversity media alliance|access-date=12 December 2014|archive-date=27 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227015905/http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|url-status=dead}}</ref> In October 2025, the IUCN World Conservation Congress in Abu Dhabi became the centre of a global controversy over the use of synthetic biology in conservation.<ref>{{Cite web |last=Barnhart |first=Max |date=2025-01-21 |title=Conservationists clash over the use of synthetic biology |url=https://cen.acs.org/biological-chemistry/synthetic-biology/Conservationists-clash-over-use-synthetic/103/web/2025/10 |access-date=2025-12-07 |website=Chemical & Engineering News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-10-12 |title=Scientists say they revived an extinct wolf species. A vote will decide their future. |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2025/10/12/deextinction-dire-wolves-iucn/ |access-date=2025-12-07 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Khaikin |first=Lital |date=2025-10-28 |title=Conservationists Endorse the Age of Synthetic Biology |url=https://www.truthdig.com/articles/conservationists-endorse-the-age-of-synthetic-biology/ |access-date=2025-12-07 |website=Truthdig |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Rott |first=Nathan |date=2025-10-15 |title=Scientists are modifying wildlife DNA. Should these species be released into nature? |url=https://www.npr.org/2025/10/15/nx-s1-5574416/wildlife-conservation-gene-editing-iucn-extinction-synthetic-biology |access-date=2025-12-07 |work=NPR |language=en}}</ref> The debate centred on two competing motions that exposed deep divisions within the international conservation community. Motion 133 proposed a precautionary pause on the genetic engineering of wild species,<ref>{{Cite web |title=Motion 133 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/133 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> while Motion 087 established IUCN's first-ever Policy on Synthetic Biology that would allow case-by-case evaluation of genetic technologies in conservation.<ref>{{Cite web |title=Motion 087 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/087 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> The controversy highlighted fundamental disagreements about whether genetic engineering has any legitimate role in protecting or restoring ecosystems. Motion 133 was defeated by one vote,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 15 October 2025, 8th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_8th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07}}</ref> while Motion 087 was adopted with a significant majority,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 2025 14 October,6th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_6th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07 |website=IUCN Members’ Assembly, Vote Results}}</ref> creating a policy framework that embraces synthetic biology as a potential conservation tool. Critics characterised the outcome as biotech lobbyists winning while nature loses, with some viewing it as a betrayal of conservation's first principles.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> ==Publications== IUCN has a wide range of publications, reports, guidelines, and databases (including the [[Global Invasive Species Database]]) related to conservation and [[sustainable development]]. It publishes or co-authors more than 100 books and major assessments every year, along with hundreds of reports, documents, and guidelines.<ref>{{cite web|url=https://www.iucn.org/resources/publications|title=Publications|publisher=IUCN|access-date=2012-01-28|archive-date=18 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications|url-status=dead}}</ref> In 2015, 76 IUCN articles were published in peer reviewed scientific journals.<ref>{{cite book|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2016-020.pdf|title=IUCN Annual Report 2015|publisher=IUCN|page=21}}</ref> A report, released at the IUCN World Parks Congress in Sydney on 12 November 2014 showed that the 209,000 conservation reserves around the world now cover 15.4 per cent of the total land area. This is a step towards protecting 17 percent of land and 10 percent of ocean environments on Earth by 2020 since an agreement between the world's nations at the [[Convention on Biological Diversity]], held in [[Japan]] in 2010.<ref>{{cite news|title=Big increase in Earth's protected areas|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|access-date=17 November 2014|website=Australian Geographic|date=13 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117120015/http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|archive-date=17 November 2014|url-status=dead}}</ref> == See also == * [[List of environmental organizations]] * [[List of nature conservation organizations|List of conservation organisations]] == Notes == {{NoteFoot}} == References == {{Reflist}} == External links == {{Commons category|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} * {{Official website|www.iucn.org}} * [http://www.protectedplanet.net/ IUCN and UNEP World Database on Protected Areas] * [https://www.iucnredlist.org/ Red List of Threatened Species] * [http://iucnrle.org Red List of Ecosystems] * [https://www.iucn.org/resources/publications IUCN publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications |date=18 February 2021 }} * [https://discoverarchives.library.utoronto.ca/index.php/international-union-for-conservation-of-nature-iucn-fonds International Union for the Conservation of Nature oral history interview (Pimlott's remarks)] held at the [https://web.archive.org/web/20200426160845/https://utarms.library.utoronto.ca/ University of Toronto Archives and Records Management Services] {{Conservation organisations}}{{Prince of Asturias Award for Concord}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:International Union For Conservation of Nature}} [[Category:International Union for Conservation of Nature| ]] [[Category:International environmental organizations]] [[Category:Nature conservation organisations based in Europe]] [[Category:International forestry organizations]] [[Category:Scientific organizations established in 1948]] [[Category:Environmental conservation]] [[Category:United Nations General Assembly observers]] [[Category:Intergovernmental environmental organizations]] [[Category:1948 establishments in France]] [[Category:International organisations based in Switzerland]] cheet3lhf56lafbry0wm8cofza4je9h 400074 400073 2026-08-01T10:47:06Z Memon2025 21315 400074 wikitext text/x-wiki {{Short description|Swiss-based international organization}} {{Use Oxford spelling|date=August 2022}} {{Infobox organization | name = International Union for Conservation of Nature | logo = IUCN logo.svg{{!}}class=skin-invert | caption = | founder = | type = [[International organization|بين الاقوامي تنظيم]] | tax_id = | registration_id = | founded = {{start date and age|1948|10|05|df=y}} <br>فونٽين بليو، [[فرانس]] | headquarters = گلينڊ، [[سوئٽزرلينڊ]] | key_people = {{ubl|گريٿل ايگولر (ڊائريڪٽر جنرل)|رزان المبارڪ (صدر)<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Razan al Mubarak becomes first woman from the Arab world to head IUCN|date = 8 September 2021}}</ref>}} | region_served = سڄي دنيا ۾ | focus = [[فطرت جو تحفظ]]، [[حياتياتي تنوع]] | revenue = 140.7 ملين سوئس فرينڪ (148 ملين آمريڪي ڊالر) | endowment = | num_employees = 900 کان وڌيڪ (سڄي دنيا ۾) | num_members = 1,400 | subsid = | former_name = International Union for the Protection of Nature (فطرت جي حفاظت لاءِ بين الاقوامي يونين) | website = {{URL|https://www.iucn.org/}} | dissolved = | footnotes = | native_name = فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين }} '''فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين''' (<small>International</small> <small>Union</small> <small>for</small> <small>Conservation of Nature: IUCN</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم آهي جيڪا قدرت جي تحفظ ۽ قدرتي وسيلن جي پائيدار استعمال جي شعبي ۾ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=About|publisher=IUCN|quote=The organisation changed its name to the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources in 1956 with the acronym IUCN (or UICN in French and Spanish). This remains our full legal name to this day.|url=https://www.iucn.org/about|date=2014-12-03}}</ref> ان جو بنياد 1948ع ۾ پيو. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين قدرتي دنيا جي صورتحال ۽ ان جي حفاظت لاءِ گهربل قدمن جي حوالي سان هڪ عالمي اختيار واري حيثيت (<small>global authority</small>) حاصل ڪري چڪي آهي. اها ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ تجزيي، تحقيق، ميداني منصوبن، وکالت ۽ تعليم جي شعبن ۾ سرگرم آهي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مشن آهي ته "سڄي دنيا جي سماجن کي متاثر، حوصلا افزائي ۽ مدد فراهم ڪئي وڃي ته جيئن قدرت جو تحفظ ڪري سگهجي ۽ ان ڳالهه کي يقيني بڻايو وڃي ته قدرتي وسيلن جو ڪو به استعمال منصفانه ۽ ماحولياتي لحاظ کان پائيدار هجي". گذريل ڏهاڪن دوران، يونين پنهنجي توجهه کي صرف تحفظاتي ماحوليات (<small>conservation</small> <small>ecology</small>) کان اڳتي وڌايو آهي ۽ هاڻي پنهنجي منصوبن ۾ پائيدار ترقي سان لاڳاپيل مسئلن کي به شامل ڪري ٿي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مقصد پاڻ عوام کي قدرت جي تحفظ جي حمايت ۾ متحرڪ ڪرڻ ناهي. اها معلومات ۽ مشورو فراهم ڪري، ۽ ڀائيواري قائم ڪري حڪومتن (ڪاروبارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين) جي عملن تي اثر انداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هي تنظيم عوام ۾ خاص طور تي "فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ريڊ لسٽ آف ٿريٽنڊ اسپيشيز" (<small>IUCN Red List of Threatened Species</small> - خطري هيٺ آيل نسلن جي فهرست) مرتب ۽ شايع ڪرڻ جي ڪري مشهور آهي، جيڪا سڄي دنيا ۾ نسلن جي تحفظ جي صورتحال جو جائزو وٺندي آهي.<ref name="About">{{cite web|url=http://www.iucn.org/about|title=About IUCN|publisher=IUCN|access-date=17 November 2014}}</ref> يونين وٽ 170 کان وڌيڪ ملڪن مان 1,400 کان وڌيڪ سرڪاري ۽ غير سرڪاري تنظيمن جي رڪنيت موجود آهي. تقريبن 16,000 سائنسدان ۽ ماهر رضاڪاراڻي بنيادن تي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ڪميشنن جي ڪم ۾ حصو وٺن ٿا. اها 50 کان وڌيڪ ملڪن ۾ 900 کان وڌيڪ مڪمل وقتي عملي کي ملازمت ڏئي ٿي. ان جو هيڊ ڪوارٽر گلينڊ، سوئٽزرلينڊ ۾ آهي. <ref name="About" /> هر چئن سالن کان پوءِ، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پنهنجي "ورلڊ ڪنزرويشن ڪانگريس" (عالمي تحفظ واري ڪانفرنس) منعقد ڪري ٿي، جتي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جا ميمبر سفارشون منظور ڪرڻ ذريعي تحفظ جو عالمي ايجنڊا طئي ڪن ٿا، ۽ قراردادن توڙي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پروگرام جي منظوري ذريعي سيڪريٽريٽ جي ڪم جي رهنمائي ڪن ٿا. يونين کي گڏيل قومن ۾ مبصر ۽ مشاورتي حيثيت حاصل آهي، ۽ اها قدرت جي تحفظ ۽ حياتياتي تنوع بابت ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن تي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو ”ورلڊ وائڊ فنڊ فار نيچر“ (World Wide Fund for Nature) ۽ ”ورلڊ ڪنزرويشن مانيٽرنگ سينٽر“ (World Conservation Monitoring Centre) جي قيام ۾ شامل رهيو آهي. ماضيءَ ۾، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين تي مقامي ماڻهن جي مفادن جي ڀيٽ ۾ فطرت جي مفادن کي ترجيح ڏيڻ سبب تنقيد ڪئي وئي آهي. تازن سالن ۾، ڪاروباري شعبي سان ان جي ويجهن لاڳاپن تڪرار کي جنم ڏنو آهي.<ref name="wrm.org.uy">{{cite web|title=Kenya: The Maasai Stand up to IUCN Displacement Attempts from their Forest|url=http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|website=World Rainforest Movement|access-date=2 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927003333/http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|archive-date=27 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Block|first=B.|title=Environmentalists Spar Over Corporate Ties|type=updated version|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=[[Worldwatch Institute]]. worldwatch.org |access-date=26 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164052/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}</ref> يونين جو قيام 1948ع ۾ عمل ۾ آيو. شروعات ۾ ان کي ”انٽرنيشنل يونين فار دي پروٽيڪشن آف نيچر“ (<small>1948-1956</small>ع) سڏيو ويندو هو، ۽ اڳتي هلي ان کي "ورلڊ ڪنزرويشن يونين" (<small>1990-2008</small>ع) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويو. == تاريخ == نوٽس: : فطرت. تحفظ. بين الاقوامي. The information in the section on history is largely based on ''Holdgate, M. 1999. The green web: a union for world conservation. Earthscan.'' For each paragraph in the section one reference to the pages used is included following the header. Where information in the paragraph is based on other sources a separate reference is included in the text. ===قيام=== IUCN was established on 5 October 1948, in [[Fontainebleau]], France, when representatives of governments and conservation organizations spurred on by [[UNESCO]] signed a formal act constituting the International Union for the Protection of Nature (IUPN). The initiative to set up the new organization came from UNESCO and especially from its first director general, the British biologist [[Julian Huxley]]. [[File:Julian Huxley 1964.jpg|thumb|upright|[[Julian Huxley]], the first Director General of UNESCO, took the initiative to set up IUCN.]] At the time of its founding IUCN was the only international organization focusing on the entire spectrum of nature conservation (an international organization for the protection of birds, now [[BirdLife International]], had been established in 1922). <ref name="holdgate">{{cite book |last=Holdgate|first=Martin |title=The green web: a union for world conservation|year=1999|publisher=Earthscan |isbn = 1-85383-595-1 }}</ref>{{rp|16–38}} ===Early years: 1948–1956=== IUCN (International Union for Conservation of Nature) started out with 65 members in [[Brussels]] and was closely associated with UNESCO. They jointly organized the 1949 Conference on Protection of Nature in [[Lake Success, New York]] and drafted the first list of gravely endangered species. In the early years of its existence IUCN depended almost entirely on UNESCO funding and was forced to temporarily scale down activities when this ended unexpectedly in 1954. IUCN was successful in engaging prominent scientists and identifying important issues such as the harmful effects of [[pesticide]]s on wildlife but not many of the ideas it developed were turned into action. This was caused by unwillingness to act on the part of governments, uncertainty about the IUCN mandate and lack of resources. In 1956, IUCN changed its name to International Union for Conservation of Nature and Natural Resources.<ref name="holdgate" />{{rp|47–63}} ===Increased profile and recognition: 1956–1965=== During this period, the IUCN expanded its relations with UN-agencies and established links with the [[Council of Europe]]. IUCN's best known publication, the [[IUCN Red List|Red Data Book]] on the conservation status of species, was first published in 1964.<ref name="holdgate" />{{rp|67–82}} IUCN began to play a part in the development of international treaties and conventions, starting with the [[African Convention on the Conservation of Nature and Natural Resources]]. [[File:Ngorongoro-Crater-Morning-Scene.JPG|thumb|upright=1.4|Africa was the first regional focus of IUCN conservation action.]] Africa was the focus of many of the early IUCN conservation field projects. IUCN supported the 'Yellowstone model' of protected area management, which severely restricted human presence and activity in order to protect nature.<ref name="wrm.org.uy"/> The IUCN also suffered from restricted financing in its early years. For this reason, [[Tracy Philipps]], secretary-general from 1955 to 1958, did not draw a salary during his period in office.<ref name="holdgate" />{{rp|62}} To establish a stable financial basis for its work, IUCN participated in setting up the World Wildlife Fund (1961) (now the [[World Wide Fund for Nature]] WWF) to work on fundraising to cover part of the operational costs of IUCN. Also in 1961, the IUCN headquarters moved from Belgium to [[Morges]] in Switzerland. ===Consolidating its position in the international environmental movement: 1966–1975=== During the 1960s, IUCN lobbied the UN General Assembly to create a new status for [[NGOs]]. Resolution 1296, adopted in 1968, granted 'consultative' status to NGOs. IUCN itself was eventually accredited with six UN organizations.<ref name="Understanding NGOs">{{cite web|title=Understanding NGOs|url=https://agendatwentyone.wordpress.com/2010/06/28/understanding-ngos-non-government-organizations/ |website= agendatwentyone.wordpress.com |access-date=5 December 2014|date= 2010-06-28 }}</ref> IUCN was one of the few environmental organizations formally involved in the preparations of the [[United Nations Conference on the Human Environment]] (Stockholm, 1972). The Stockholm Conference eventually led to three new international conventions, with IUCN involved in their drafting and implementation: * [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] (1972). IUCN co-drafted the World Heritage Convention with UNESCO and has been involved as the official Advisory Body on nature from the onset.^[8] * [[CITES]] – the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (1974). IUCN is a signatory party and the CITES secretariat was originally lodged with IUCN. * [[Ramsar Convention]] – Convention on Wetlands of International Importance (1975). The secretariat is still administered from IUCN's headquarters. IUCN entered into an agreement with the United Nations Environment Programme [[UNEP]] to provide regular reviews of world conservation. The income this generated, combined with growing revenue via WWF, put the organization on relatively sound financial footing for the first time since 1948. This period saw the beginning of a gradual change in IUCN's approach to conservation in which it tried to become more appealing to the developing world.<ref name="holdgate" />{{rp|110–124}} ===The World Conservation Strategy 1975–1985=== In 1975 IUCN started work on the ''World Conservation Strategy'' (1980).<ref name="IUCN">{{cite book |last1=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |title=World Conservation Strategy: Living Resource Conservation for Sustainable Development |date=1980 |publisher=IUCN–UNEP–WWF |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/wcs-004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501232718/https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/WCS-004.pdf |archive-date=2015-05-01 |url-status=live}}</ref> The drafting process, and the discussions with the UN agencies involved, led to an evolution in thinking within IUCN and growing acceptance of the fact that conservation of nature by banning human presence no longer worked. The Strategy was followed in 1982 by the ''[[World Charter for Nature]]'', which was adopted by the [[United Nations General Assembly]], after preparation by IUCN. In 1980, IUCN and WWF moved into shared new offices in [[Gland, Switzerland]]. This marked a phase of closer cooperation with WWF, but the close ties between IUCN and WWF were severed in 1985 when WWF decided to take control of its own field projects, which so far had been run by IUCN. '''Sustainable development and regionalization: 1985 to present day'''<ref name="holdgate" />{{rp|176–222}}<br /> In 1982, IUCN set up a Conservation for Development Centre within its secretariat. The Centre undertook projects to ensure that nature conservation was integrated in development aid and in the economic policies of developing countries. Over the years, it supported the development of national conservation strategies in 30 countries. Several European countries began to channel considerable amounts of bilateral aid via IUCN's projects. Management of these projects was primarily done by IUCN staff, often working from the new regional and country offices IUCN set up around the world. This marked a shift within the organization. Previously, the volunteer Commissions had been very influential, now the secretariat and its staff began to play a more dominant role. In 1989, IUCN moved into a separate building in Gland, close to the offices it had shared with WWF. Initially, the focus of power was still with the Headquarters in Gland but the regional offices and regional members' groups gradually got a bigger say in operations. In 1991, IUCN (together with UNEP and WWF) published ''Caring for the Earth'', a successor to the World Conservation Strategy.<ref name="Understanding NGOs"/> Social aspects of conservation were now integrated in IUCN's work; at the General Assembly in 1994 the IUCN mission was redrafted to its current wording to include the equitable and ecologically use of natural resources. '''Closer to business: 2000 to present day'''<br /> Since the creation of IUCN in 1948, IUCN Members have passed more than 300 resolutions that include or focus on business related activities. The increased attention on sustainable development as a means to protect nature brought IUCN closer to the corporate sector. The members decided against this, but IUCN did forge a partnership with the [[World Business Council for Sustainable Development]]. IUCN renewed a multi-year MOU ([[Memorandum of understanding]]) with WBCSD in December 2015. In 1996, after decades of seeking to address specific business issues, IUCN's Members asked for a comprehensive approach to engaging the business sector. Resolution 1.81 of the IUCN World Conservation Congress held that year "urged IUCN Members and the Director General, based on the need to influence private sector policies in support of the Mission of IUCN, to expand dialogue and productive relationships with the private sector and find new ways to interact with members of the business community". The IUCN Global Business and Biodiversity Program (BBP) was established in 2003 to influence and support private partners in addressing environmental and social issues.<ref>{{cite web|title=Global Business and Biodiversity Programme|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/business/|website=IUCN|access-date=28 November 2014}}</ref> In 2004, the first IUCN Private Sector Engagement Strategy was developed (in response to Council Decision C/58/41). Most prominent in the Business and Biodiversity Program is the five-year collaboration IUCN started with the energy company [[Shell International]] in 2007.<ref>{{cite web|title=IUCN and Shell: Guiding the way|url=http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|website=Business & Biodiversity|access-date=5 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195343/http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref name="worldwatch.org">{{cite web|title=Environmentalists spar over corporate ties|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=Worldwatch|access-date=5 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141832/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> IUCN has been involved in minimum energy consumption and zero-carbon construction since 2005 by integrating energy-saving materials, developed by [[Jean-Luc Sandoz]] in the footsteps of [[Julius Natterer]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lesechos.fr/2005/11/le-projet-puritain-de-lunion-pour-la-nature-623616|title = Le projet puritain de l'Union pour la nature|date = 29 November 2005}}</ref> Today, the Business and Biodiversity Programme continues to set the strategic direction, coordinate IUCN's overall approach and provide institutional quality assurance in all business engagements. The Programme ensures that the Business Engagement Strategy is implemented through IUCN's global thematic and regional programmes as well as helps guide the work of IUCN's six Commissions.<ref name="holdgate" />{{rp|132–165}} ===Championing Nature-based Solutions: 2009 to present day=== [[Nature-based solutions]] (NbS) use ecosystems and the services they provide to address societal challenges such as climate change, food security or natural disasters.<ref name="portals.iucn.org">{{Cite book|url=https://portals.iucn.org/library/node/46191|title=Nature-based solutions to address global societal challenges |via = IUCN Library System|year=2016 | publisher=portals.iucn.org|doi=10.2305/IUCN.CH.2016.13.en |isbn=9782831718125|editor1-last=Cohen-Shacham |editor1-first=E |editor2-first=G |editor2-last=Walters |editor3-first=C |editor3-last=Janzen |editor4-first=S |editor4-last=Maginnis }}</ref> The emergence of the NbS concept in environmental sciences and nature conservation contexts came as international organizations, such as IUCN and the World Bank, searched for solutions to work with ecosystems rather than relying on conventional engineering interventions (such as a [[seawall]]), to adapt to and mitigate climate change effects, while improving sustainable livelihoods and protecting natural ecosystems and biodiversity. At the IUCN World Conservation Congress 2016, IUCN Members agreed on a definition of nature-based solutions.<ref>{{Cite web|url=https://portals.iucn.org/congress/motion/077|title=077 – Defining Nature-based Solutions {{!}} 2016 Congress portal|website=portals.iucn.org|language=en|access-date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808140530/https://portals.iucn.org/congress/motion/077|archive-date=8 August 2019|url-status=dead}}</ref> Members also called for governments to include nature-based solutions in strategies to [[climate change mitigation|combat climate change]]. ===Timeline=== Some key dates in the growth and development of IUCN: {{col-begin}} {{col-break}} * 1948: International Union for the Protection of Nature (IUPN) established.<ref>{{cite web | title=International Union for Conservation of Nature | website=Encyclopædia Britannica | date=16 September 2016 | url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature | access-date=2 February 2022}}</ref> * 1956: Name changed to the International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). * 1959: UNESCO decides to create an international list of Nature Parks and equivalent reserves, and the United Nations Secretary General asks the IUCN to prepare this list. * 1961: The [[World Wide Fund for Nature|World Wildlife Fund]] set up as a complementary organization to focus on fund raising, public relations and increasing public support for nature conservation. * 1969: IUCN obtains a grant from the [[Ford Foundation]] which enables it to boost its international secretariat. * 1972: UNESCO adopts the [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] and the IUCN is invited to provide technical evaluations and monitoring. * 1974: IUCN is involved in obtaining the agreement of its members to sign a Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ([[CITES]]), whose secretariat was originally lodged with the IUCN. * 1975: The Convention on Wetlands of International Importance ([[Ramsar Convention]]) comes into force and its secretariat is administered from the IUCN's headquarters.{{col-break}} * 1980: IUCN (together with the [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) collaborate with UNESCO to publish a World Conservation Strategy. * 1982: Following IUCN preparation and efforts, the [[United Nations General Assembly]] adopts the [[World Charter for Nature]]. * 1990: Began using the name World Conservation Union as the official name, while continuing using IUCN as its abbreviation. * 1991: IUCN (together with [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) publishes ''Caring for the Earth''. * 2003: Establishment of the IUCN Business and Biodiversity Program. * 2008: Stopped using World Conservation Union as its official name and reverted its name back to International Union for Conservation of Nature. * 2012: IUCN publishes list of [[The world's 100 most threatened species]]. * 2016: Created a new IUCN membership category for indigenous peoples' organizations. * 2021: Created a new IUCN membership category for subnational governments.{{col-end}}<ref>{{Cite web |title=International Union for Conservation of Nature (IUCN) {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature |access-date=2023-04-01 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ==Current work== === IUCN Programme 2017–2020 === According to its website, IUCN works on the following themes: business, [[climate change]], economics, [[ecosystems]], [[environmental law]], [[forest protection|forest conservation]], [[gender]], global policy, [[marine habitats|marine]] and [[polar regions|polar]], [[protected areas]], science and knowledge, [[social policy]], [[species]], water, and [[world heritage sites|world heritage]].<ref>{{cite web|title=What we do|url=http://www.iucn.org/what/|website=IUCN|access-date=4 December 2014|archive-date=23 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160523101414/http://www.iucn.org/what/|url-status=dead}}</ref> IUCN works on the basis of four-year programs, determined by the membership. In the IUCN Programme for 2017–2020 conserving nature and biodiversity is linked to sustainable development and poverty reduction. IUCN states that it aims to have a solid factual base for its work and takes into account the knowledge held by indigenous groups and other traditional users of natural resources. The IUCN Programme 2017–2020 identifies three priority areas:<ref name="IUCN Programme">{{Cite news|url=https://www.iucn.org/about/programme-work-and-reporting/programme|title=IUCN Programme|date=2015-10-01|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> # Valuing and conserving nature. # Promoting and supporting effective and equitable governance of natural resources. # Deploying [[Nature Based Solutions]] to address societal challenges including climate change, food security, and economic and social development.<ref name="IUCN Programme" /> IUCN does not itself aim to directly mobilize the general public. Education has been part of IUCN's work program since the early days but the focus is on stakeholder involvement and strategic communication rather than mass-campaigns.<ref>{{cite web|title=CEC – what we do|url=http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|website=IUCN|access-date=26 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226162000/http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|archive-date=26 December 2014}}</ref> ===Habitats and species=== [[File:IUCN Animal Threat Category List.png|thumb|IUCN Animal Threat Category List]] IUCN runs field projects for [[habitat conservation|habitat]] and species conservation around the world. It produces the [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]]. The IUCN Red List of Ecosystems is applicable at local, national, regional, and global levels. IUCN's stated goal is to expand the global network of [[national parks]] and other [[protected areas]] and promote good management of such areas.<ref>{{cite news|title='Green List' awards world's top conservation sites|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/iucn-sets-up-the-green-list|access-date=18 November 2014|website=Australian Geographic|date=14 November 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/wcpa/what-we-do/biodiversity-and-protected-areas/key-biodiversity-areas|title=Key Biodiversity Areas|date=2016-03-08|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> In particular, it focuses on greater protection of the [[oceans]] and [[marine habitats]]. === Business partnerships === IUCN has a growing program of partnerships with the corporate sector on a regional, national and international level to promote sustainable use of natural resources.<ref name = annualreport>{{Cite web|url= https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145436/https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-date=2017-11-14 |url-status=live |title=IUCN 2016 Annual Report|date=2017|location= Gland, Switzerland}}</ref> === National and international policy === On the national level, IUCN helps governments prepare national biodiversity policies. Internationally, IUCN provides advice to environmental conventions such as the [[Convention on Biological Diversity]], [[CITES]], and the [[Framework Convention on Climate Change]]. It advises [[UNESCO]] on natural [[World Heritage Site|world heritage]].<br /> It has a formally accredited permanent observer mission to the [[United Nations]].<ref name="IUCN Programme" /><br /> IUCN has official relations with the multiple other international bodies.<ref>{{cite web|title=UNESCO NGO database|url=http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|website=UNESCO|access-date=4 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208140552/http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|archive-date=8 December 2014}}</ref> ==Organizational structure== As an organization, IUCN has three components: the member organizations, the six scientific commissions and the secretariat. ===Members=== IUCN members include states, government agencies, international nongovernmental organizations, national nongovernmental organizations, and indigenous peoples' organizations. As of 2017, IUCN has 1,400 members.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/201706/iucn-welcomes-13-new-members|title= IUCN welcomes 13 new Members|date=2017-06-06|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> The members can organize themselves in national or regional committees to promote cooperation. As of 2016, there are 62 national committees and 7 regional committees.<ref name="annualreport" /> In January 2026, [[United States President]] [[Donald Trump]] announced that the United States would withdraw from the organization.<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=These are the 66 global organizations the Trump administration is leaving |url=https://apnews.com/article/trump-administration-global-organizations-un-daaa4c9f459d7a492536a1a4e3b7697c |access-date=2026-01-19 |website=AP News |language=en}}</ref> [[File:USSR 1978.jpg|thumb|[[Soviet]] [[Soviet stamps|stamp]] commemorating the 1978 IUCN General Assembly in [[Ashgabat]]]] ===Commissions=== The seven IUCN Commissions involve volunteer experts from a range of disciplines. They 'assess the state of the world's natural resources and provide the Union with sound know-how and policy advice on conservation issues'.<ref name="IUCNCommissions">{{cite web | url = http://www.iucn.org/about/union/commissions/ | title = IUCN – Commissions |date=12 May 2010 |publisher=International Union for Conservation of Nature |access-date=8 September 2010}}</ref> * Commission on Education and Communication (CEC): communication, learning and knowledge management in IUCN and the wider conservation community. * Commission on Environmental, Economic and Social Policy (CEESP): economic and social factors for the conservation and sustainable use of biological diversity. * World Commission on Environmental Law (WCEL): developing new legal concepts and instruments and building the capacity of societies to employ environmental law for conservation and sustainable development. * Commission on Ecosystem Management (CEM): integrated ecosystem approaches to the management of natural and modified ecosystems. * [[IUCN Species Survival Commission|Species Survival Commission]] (SSC): technical aspects of species conservation and action for species that are threatened with [[extinction]]. Specialist groups of the SSC prepare [[endangered species recovery plan]]s known as Species Action Plans, which are used to outline the conservation strategies of species.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |title=IUCN – Species Action Plans |access-date=21 March 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325163018/http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |archive-date=25 March 2016 }}</ref> * [[World Commission on Protected Areas]] (WCPA): establishment and effective management of a network of terrestrial and marine protected areas. * Climate Crisis Commission: established 2021.<ref>{{cite web | url=https://www.iucn.org/our-union/expert-commissions/climate-crisis-commission | title=Expert Commissions }}</ref> The IUCN head office is in [[Gland, Switzerland]]. Eight regional offices headed by a director implement IUCN's program in their respective territories. Since 1980, IUCN has established offices in more than 50 countries.<ref>{{cite web|title=About IUCN|url=http://www.iucn.org/about/union/secretariat/|website=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Governance and funding== ===Governance=== The '''World Conservation Congress''' (Members' Assembly) is IUCN's highest decision-making body. The congress convenes every four years. It elects the council, including the president, and approves IUCN's work program for the next four years and budget. The IUCN council is the principal governing body of IUCN. The council provides strategic direction for the activities of the Union, discusses specific policy issues and provides guidance on finance and the membership development of the Union. The council is composed of the president, four vice presidents (elected by the council from among its members), the treasurer, the chairs of IUCN's six commissions, three regional councillors from each of IUCN's eight statutory regions and a councillor from the state in which IUCN has its seat (Switzerland). IUCN's current president is [[Razan Al Mubarak]].<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/202109/iucn-members-elect-new-leadership|title=President|date=2021-09-08|website=IUCN|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> The council appoints a director general, who is responsible for the overall management of IUCN and the running of the secretariat. The current IUCN director general is Grethel Aguilar.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/about/senior-management/director-general|title=Director General|date=2015-08-31|website=IUCN|language=en|access-date=2025-09-14}}</ref> She succeeded [[Bruno Oberle]]. <gallery class="center"> File:Jean-Paul Harroy.jpg|[[Jean-Paul Harroy]] File:Portrait of tracy philipps.jpg|[[Tracy Philipps]] File:Hugh Elliott 1 red.jpg|[[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] File:Achim Steiner Oxford Martin School.jpg|[[Achim Steiner]] File:Inger Andersen (environmentalist, 2010, cropped).jpg|[[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] File:Bruno Oberle-IMG 1279.jpg|[[Bruno Oberle]] </gallery> {{col-begin}} {{col-break}} ;IUCN presidents since 1948<ref name="hesselink">Hesselink, Frits; Čeřovský, Jan: ''[http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf Learning to Change the Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906161156/http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf |date=6 September 2011 }}'', IUCN 2008, p.&nbsp;22. URL retrieved 2011-01-24.</ref> * 1948–1954 {{flagicon|SUI}} {{interlanguage link|Charles Jean Bernard|fr}} * 1954–1958 {{flagicon|FRA}} [[Roger Heim]] * 1958–1963 {{flagicon|SUI}} [[Jean Georges Baer]] * 1963–1966 {{flagicon|FRA}} {{interlanguage link|François Bourlière|fr}} * 1966–1972 {{flagicon|USA}} [[Harold Jefferson Coolidge, Jr.|Harold J. Coolidge]] * 1972–1978 {{flagicon|NED}} {{interlanguage link|Donald Kuenen|nl}} * 1978–1984 {{flagicon|EGY}} [[Mohamed Kassas]] * 1984–1990 {{flagicon|IND}} [[M. S. Swaminathan]] * 1990–1994 {{flagicon|GUY}} [[Shridath Ramphal]] * 1994–1996 {{flagicon|USA}} {{interlanguage link|Jay D. Hair|fr|Jay Hair}} * 1996–2004 {{flagicon|ECU}} [[Yolanda Kakabadse]] * 2004–2008 {{flagicon|RSA}} [[Valli Moosa]] * 2008–2012 {{flagicon|IND}} [[Ashok Khosla]] * 2012–2021 {{flagicon|CHN}} [[Zhang Xinsheng]] * 2021–present {{flagicon|UAE}} [[Razan Al Mubarak]] {{col-break}} ;IUCN Directors General since 1948<ref name="hesselink" /> * 1948–1955 {{flagicon|BEL}} Jean Paul Harroy * 1955–1958 {{flagicon|UK}} [[Tracy Philipps]] * 1959–1960 {{flagicon|NED}} M.C. Bloemers * 1961–1962 {{flagicon|UK}} Gerald Watterson * 1963–1966 {{flagicon|UK}} [[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] * 1966–1970 {{flagicon|UK}} Joe Berwick * 1970–1976 {{flagicon|VEN}} [[Gerardo Budowski]] * 1977–1980 {{flagicon|CAN}} David Munro * 1980–1982 {{flagicon|USA}} [[Lee M. Talbot]] * 1983–1988 {{flagicon|USA}} Kenton Miller * 1988–1994 {{flagicon|UK}} [[Martin Holdgate]] * 1994–1999 {{flagicon|NZL}} David McDowell * 1999–2001 {{flagicon|DE}} Marita Koch-Weser * 2001–2006 {{flagicon|DE}}{{flagicon|BRA}} [[Achim Steiner]] * 2007–2014 {{flagicon|FRA}} [[Julia Marton-Lefèvre]] * 2015–2019 {{flagicon|DEN}} [[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] * 2019–2023 {{Flagicon|CHE}} [[Bruno Oberle]] * 2023–present {{flagicon|CRI}} Grethel Aguilar {{col-end}} ===Funding=== IUCN's total income in 2012 was 114&nbsp;million [[Swiss franc|CHF]] (€95&nbsp;million or US$116&nbsp;million).<br /> IUCN's funding mainly comes from Official Development Assistance budgets of bilateral and multilateral agencies. This represented 61% of its income in 2012. Additional sources of income are the membership fees, as well as grants and project funding from foundations, institutions, and corporations.<ref>{{cite web|title=IUCN Annual Report 2012|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/IUCN-2014-017.pdf|publisher=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Influence and criticism== ===Influence=== IUCN is considered one of the most influential conservation organizations and, together with [[World Wide Fund for Nature]] (WWF) and the [[World Resources Institute]] (WRI), is seen as a driving force behind the rise of the influence of environmental organizations at the UN and around the world.<ref name="Understanding NGOs" /><ref name="What is IUCN">{{cite web|title=What is IUCN?|url=http://www.wisegeek.com/what-is-iucn.htm|website=WiseGeek|first = Jessica|last = Ellis|date = 7 October 2020}}</ref> It has established a worldwide network of governmental and non-governmental organizations, involves experts in the IUCN Commissions, has formal ties to international agreements and intergovernmental organizations and increasingly also partnerships with international business. The World Conservation Congress and the World Parks Congress events organized by IUCN are the largest gatherings of organizations and individuals involved in conservation worldwide. According to some, IUCN has considerable influence in defining what nature conservation actually is.<ref name="IUCN: A History of Constraint">{{cite book|last1=MacDonald|first1=Kenneth|title=IUCN: A History of Constraint|publisher=UCLouvain|url=http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|access-date=12 December 2014|archive-date=19 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319084250/http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|url-status=dead}}</ref> The [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]] determine which species and natural areas merit protection. Through the Green List of Protected and Conserved Areas and the system of [[IUCN protected area categories]] IUCN influences how protected areas are managed. ===Criticism=== It has been claimed that the IUCN puts the needs of nature above those of humans, disregarding economic considerations and the interests of [[indigenous peoples]] and other traditional users of the land. Until the 1980s IUCN favoured the "Yellowstone Model" of conservation which called for the removal of humans from protected areas. The expulsion of the [[Maasai people]] from [[Serengeti National Park]] and the [[Ngorongoro Conservation Area]] is perhaps the best known example of this approach.<ref name="wrm.org.uy" /><ref name="holdgate" /> [[File:Ngorongoro 2012 05 30 2353 (7500935618).jpg|thumb|IUCN's relationships with local land users like the Maasai have caused controversy in the past.]] This is linked to another criticism that has been directed at IUCN, namely that throughout its history it has mainly been 'Northern focused', i.e. had a West-European or North-American perspective on global conservation. Some critics point to the fact that many individuals involved in the establishment of IUCN had been leading figures in the British Society for the Preservation of the Wild Fauna of Empire, which wanted to protect species against the impact of 'native' hunting pressure in order to safeguard hunting by Europeans.<ref name="IUCN: A History of Constraint" /> The fact that, at least until the 1990s, most of IUCN staff, the chairs of the Commissions and the IUCN president came from western countries has also led to criticism.<ref name="holdgate" /> More recently, activist environmental groups have argued that IUCN is too closely associated with governmental organizations and with the commercial sector.<ref name="What is IUCN" /> IUCN's cooperation with [[Royal Dutch Shell|Shell]] came in for criticism, also from its own membership.<ref name="worldwatch.org"/> IUCN's close partnership with [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] in [[Vietnam]] – where they have together been launching Coca-Cola-focused community centres – has also drawn some criticism and allegations of [[greenwashing]].<ref>{{cite news|date=2016-04-04|title=What's an EKOCENTER and what does it do?|language=ur|work=IUCN|url=https://www.iucn.org/ur/node/26042|url-status=dead|access-date=2017-06-20|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153835/https://www.iucn.org/ur/node/26042}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/environment/2008/dec/04/coca-cola-coke-water-neutral|title=Greenwash: Are Coke's green claims the real thing? |date=2008-12-04 |newspaper = The Guardian |access-date=2017-06-20 |language=en-GB |issn = 0261-3077 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.theecologist.org/blogs_and_comments/commentators/2985093/never_mind_the_greenwash_coca_cola_can_never_be_water_neutral.html |title = Never mind the greenwash – Coca Cola can never be 'water neutral' |work=The Ecologist |access-date=2017-06-20 }}</ref> Its decision to hold the 2012 World Conservation Congress on [[Jeju Island]], South Korea, where the local community and international environmental activists were protesting against the construction of a navy base also led to controversy.<ref>{{cite web|title=Jeju island navy base controversy divides iucn|url=http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|website=Biodiversity media alliance|access-date=12 December 2014|archive-date=27 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227015905/http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|url-status=dead}}</ref> In October 2025, the IUCN World Conservation Congress in Abu Dhabi became the centre of a global controversy over the use of synthetic biology in conservation.<ref>{{Cite web |last=Barnhart |first=Max |date=2025-01-21 |title=Conservationists clash over the use of synthetic biology |url=https://cen.acs.org/biological-chemistry/synthetic-biology/Conservationists-clash-over-use-synthetic/103/web/2025/10 |access-date=2025-12-07 |website=Chemical & Engineering News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-10-12 |title=Scientists say they revived an extinct wolf species. A vote will decide their future. |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2025/10/12/deextinction-dire-wolves-iucn/ |access-date=2025-12-07 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Khaikin |first=Lital |date=2025-10-28 |title=Conservationists Endorse the Age of Synthetic Biology |url=https://www.truthdig.com/articles/conservationists-endorse-the-age-of-synthetic-biology/ |access-date=2025-12-07 |website=Truthdig |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Rott |first=Nathan |date=2025-10-15 |title=Scientists are modifying wildlife DNA. Should these species be released into nature? |url=https://www.npr.org/2025/10/15/nx-s1-5574416/wildlife-conservation-gene-editing-iucn-extinction-synthetic-biology |access-date=2025-12-07 |work=NPR |language=en}}</ref> The debate centred on two competing motions that exposed deep divisions within the international conservation community. Motion 133 proposed a precautionary pause on the genetic engineering of wild species,<ref>{{Cite web |title=Motion 133 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/133 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> while Motion 087 established IUCN's first-ever Policy on Synthetic Biology that would allow case-by-case evaluation of genetic technologies in conservation.<ref>{{Cite web |title=Motion 087 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/087 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> The controversy highlighted fundamental disagreements about whether genetic engineering has any legitimate role in protecting or restoring ecosystems. Motion 133 was defeated by one vote,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 15 October 2025, 8th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_8th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07}}</ref> while Motion 087 was adopted with a significant majority,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 2025 14 October,6th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_6th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07 |website=IUCN Members’ Assembly, Vote Results}}</ref> creating a policy framework that embraces synthetic biology as a potential conservation tool. Critics characterised the outcome as biotech lobbyists winning while nature loses, with some viewing it as a betrayal of conservation's first principles.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> ==Publications== IUCN has a wide range of publications, reports, guidelines, and databases (including the [[Global Invasive Species Database]]) related to conservation and [[sustainable development]]. It publishes or co-authors more than 100 books and major assessments every year, along with hundreds of reports, documents, and guidelines.<ref>{{cite web|url=https://www.iucn.org/resources/publications|title=Publications|publisher=IUCN|access-date=2012-01-28|archive-date=18 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications|url-status=dead}}</ref> In 2015, 76 IUCN articles were published in peer reviewed scientific journals.<ref>{{cite book|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2016-020.pdf|title=IUCN Annual Report 2015|publisher=IUCN|page=21}}</ref> A report, released at the IUCN World Parks Congress in Sydney on 12 November 2014 showed that the 209,000 conservation reserves around the world now cover 15.4 per cent of the total land area. This is a step towards protecting 17 percent of land and 10 percent of ocean environments on Earth by 2020 since an agreement between the world's nations at the [[Convention on Biological Diversity]], held in [[Japan]] in 2010.<ref>{{cite news|title=Big increase in Earth's protected areas|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|access-date=17 November 2014|website=Australian Geographic|date=13 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117120015/http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|archive-date=17 November 2014|url-status=dead}}</ref> == See also == * [[List of environmental organizations]] * [[List of nature conservation organizations|List of conservation organisations]] == Notes == {{NoteFoot}} == References == {{Reflist}} == External links == {{Commons category|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} * {{Official website|www.iucn.org}} * [http://www.protectedplanet.net/ IUCN and UNEP World Database on Protected Areas] * [https://www.iucnredlist.org/ Red List of Threatened Species] * [http://iucnrle.org Red List of Ecosystems] * [https://www.iucn.org/resources/publications IUCN publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications |date=18 February 2021 }} * [https://discoverarchives.library.utoronto.ca/index.php/international-union-for-conservation-of-nature-iucn-fonds International Union for the Conservation of Nature oral history interview (Pimlott's remarks)] held at the [https://web.archive.org/web/20200426160845/https://utarms.library.utoronto.ca/ University of Toronto Archives and Records Management Services] {{Conservation organisations}}{{Prince of Asturias Award for Concord}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:International Union For Conservation of Nature}} [[Category:International Union for Conservation of Nature| ]] [[Category:International environmental organizations]] [[Category:Nature conservation organisations based in Europe]] [[Category:International forestry organizations]] [[Category:Scientific organizations established in 1948]] [[Category:Environmental conservation]] [[Category:United Nations General Assembly observers]] [[Category:Intergovernmental environmental organizations]] [[Category:1948 establishments in France]] [[Category:International organisations based in Switzerland]] mixddampjp3b70oulirsx19p5dxooyy 400075 400074 2026-08-01T10:51:04Z Memon2025 21315 /* External links */ 400075 wikitext text/x-wiki {{Short description|Swiss-based international organization}} {{Use Oxford spelling|date=August 2022}} {{Infobox organization | name = International Union for Conservation of Nature | logo = IUCN logo.svg{{!}}class=skin-invert | caption = | founder = | type = [[International organization|بين الاقوامي تنظيم]] | tax_id = | registration_id = | founded = {{start date and age|1948|10|05|df=y}} <br>فونٽين بليو، [[فرانس]] | headquarters = گلينڊ، [[سوئٽزرلينڊ]] | key_people = {{ubl|گريٿل ايگولر (ڊائريڪٽر جنرل)|رزان المبارڪ (صدر)<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Razan al Mubarak becomes first woman from the Arab world to head IUCN|date = 8 September 2021}}</ref>}} | region_served = سڄي دنيا ۾ | focus = [[فطرت جو تحفظ]]، [[حياتياتي تنوع]] | revenue = 140.7 ملين سوئس فرينڪ (148 ملين آمريڪي ڊالر) | endowment = | num_employees = 900 کان وڌيڪ (سڄي دنيا ۾) | num_members = 1,400 | subsid = | former_name = International Union for the Protection of Nature (فطرت جي حفاظت لاءِ بين الاقوامي يونين) | website = {{URL|https://www.iucn.org/}} | dissolved = | footnotes = | native_name = فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين }} '''فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين''' (<small>International</small> <small>Union</small> <small>for</small> <small>Conservation of Nature: IUCN</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم آهي جيڪا قدرت جي تحفظ ۽ قدرتي وسيلن جي پائيدار استعمال جي شعبي ۾ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=About|publisher=IUCN|quote=The organisation changed its name to the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources in 1956 with the acronym IUCN (or UICN in French and Spanish). This remains our full legal name to this day.|url=https://www.iucn.org/about|date=2014-12-03}}</ref> ان جو بنياد 1948ع ۾ پيو. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين قدرتي دنيا جي صورتحال ۽ ان جي حفاظت لاءِ گهربل قدمن جي حوالي سان هڪ عالمي اختيار واري حيثيت (<small>global authority</small>) حاصل ڪري چڪي آهي. اها ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ تجزيي، تحقيق، ميداني منصوبن، وکالت ۽ تعليم جي شعبن ۾ سرگرم آهي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مشن آهي ته "سڄي دنيا جي سماجن کي متاثر، حوصلا افزائي ۽ مدد فراهم ڪئي وڃي ته جيئن قدرت جو تحفظ ڪري سگهجي ۽ ان ڳالهه کي يقيني بڻايو وڃي ته قدرتي وسيلن جو ڪو به استعمال منصفانه ۽ ماحولياتي لحاظ کان پائيدار هجي". گذريل ڏهاڪن دوران، يونين پنهنجي توجهه کي صرف تحفظاتي ماحوليات (<small>conservation</small> <small>ecology</small>) کان اڳتي وڌايو آهي ۽ هاڻي پنهنجي منصوبن ۾ پائيدار ترقي سان لاڳاپيل مسئلن کي به شامل ڪري ٿي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مقصد پاڻ عوام کي قدرت جي تحفظ جي حمايت ۾ متحرڪ ڪرڻ ناهي. اها معلومات ۽ مشورو فراهم ڪري، ۽ ڀائيواري قائم ڪري حڪومتن (ڪاروبارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين) جي عملن تي اثر انداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هي تنظيم عوام ۾ خاص طور تي "فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ريڊ لسٽ آف ٿريٽنڊ اسپيشيز" (<small>IUCN Red List of Threatened Species</small> - خطري هيٺ آيل نسلن جي فهرست) مرتب ۽ شايع ڪرڻ جي ڪري مشهور آهي، جيڪا سڄي دنيا ۾ نسلن جي تحفظ جي صورتحال جو جائزو وٺندي آهي.<ref name="About">{{cite web|url=http://www.iucn.org/about|title=About IUCN|publisher=IUCN|access-date=17 November 2014}}</ref> يونين وٽ 170 کان وڌيڪ ملڪن مان 1,400 کان وڌيڪ سرڪاري ۽ غير سرڪاري تنظيمن جي رڪنيت موجود آهي. تقريبن 16,000 سائنسدان ۽ ماهر رضاڪاراڻي بنيادن تي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ڪميشنن جي ڪم ۾ حصو وٺن ٿا. اها 50 کان وڌيڪ ملڪن ۾ 900 کان وڌيڪ مڪمل وقتي عملي کي ملازمت ڏئي ٿي. ان جو هيڊ ڪوارٽر گلينڊ، سوئٽزرلينڊ ۾ آهي. <ref name="About" /> هر چئن سالن کان پوءِ، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پنهنجي "ورلڊ ڪنزرويشن ڪانگريس" (عالمي تحفظ واري ڪانفرنس) منعقد ڪري ٿي، جتي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جا ميمبر سفارشون منظور ڪرڻ ذريعي تحفظ جو عالمي ايجنڊا طئي ڪن ٿا، ۽ قراردادن توڙي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پروگرام جي منظوري ذريعي سيڪريٽريٽ جي ڪم جي رهنمائي ڪن ٿا. يونين کي گڏيل قومن ۾ مبصر ۽ مشاورتي حيثيت حاصل آهي، ۽ اها قدرت جي تحفظ ۽ حياتياتي تنوع بابت ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن تي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو ”ورلڊ وائڊ فنڊ فار نيچر“ (World Wide Fund for Nature) ۽ ”ورلڊ ڪنزرويشن مانيٽرنگ سينٽر“ (World Conservation Monitoring Centre) جي قيام ۾ شامل رهيو آهي. ماضيءَ ۾، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين تي مقامي ماڻهن جي مفادن جي ڀيٽ ۾ فطرت جي مفادن کي ترجيح ڏيڻ سبب تنقيد ڪئي وئي آهي. تازن سالن ۾، ڪاروباري شعبي سان ان جي ويجهن لاڳاپن تڪرار کي جنم ڏنو آهي.<ref name="wrm.org.uy">{{cite web|title=Kenya: The Maasai Stand up to IUCN Displacement Attempts from their Forest|url=http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|website=World Rainforest Movement|access-date=2 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927003333/http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|archive-date=27 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Block|first=B.|title=Environmentalists Spar Over Corporate Ties|type=updated version|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=[[Worldwatch Institute]]. worldwatch.org |access-date=26 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164052/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}</ref> يونين جو قيام 1948ع ۾ عمل ۾ آيو. شروعات ۾ ان کي ”انٽرنيشنل يونين فار دي پروٽيڪشن آف نيچر“ (<small>1948-1956</small>ع) سڏيو ويندو هو، ۽ اڳتي هلي ان کي "ورلڊ ڪنزرويشن يونين" (<small>1990-2008</small>ع) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويو. == تاريخ == نوٽس: : فطرت. تحفظ. بين الاقوامي. The information in the section on history is largely based on ''Holdgate, M. 1999. The green web: a union for world conservation. Earthscan.'' For each paragraph in the section one reference to the pages used is included following the header. Where information in the paragraph is based on other sources a separate reference is included in the text. ===قيام=== IUCN was established on 5 October 1948, in [[Fontainebleau]], France, when representatives of governments and conservation organizations spurred on by [[UNESCO]] signed a formal act constituting the International Union for the Protection of Nature (IUPN). The initiative to set up the new organization came from UNESCO and especially from its first director general, the British biologist [[Julian Huxley]]. [[File:Julian Huxley 1964.jpg|thumb|upright|[[Julian Huxley]], the first Director General of UNESCO, took the initiative to set up IUCN.]] At the time of its founding IUCN was the only international organization focusing on the entire spectrum of nature conservation (an international organization for the protection of birds, now [[BirdLife International]], had been established in 1922). <ref name="holdgate">{{cite book |last=Holdgate|first=Martin |title=The green web: a union for world conservation|year=1999|publisher=Earthscan |isbn = 1-85383-595-1 }}</ref>{{rp|16–38}} ===Early years: 1948–1956=== IUCN (International Union for Conservation of Nature) started out with 65 members in [[Brussels]] and was closely associated with UNESCO. They jointly organized the 1949 Conference on Protection of Nature in [[Lake Success, New York]] and drafted the first list of gravely endangered species. In the early years of its existence IUCN depended almost entirely on UNESCO funding and was forced to temporarily scale down activities when this ended unexpectedly in 1954. IUCN was successful in engaging prominent scientists and identifying important issues such as the harmful effects of [[pesticide]]s on wildlife but not many of the ideas it developed were turned into action. This was caused by unwillingness to act on the part of governments, uncertainty about the IUCN mandate and lack of resources. In 1956, IUCN changed its name to International Union for Conservation of Nature and Natural Resources.<ref name="holdgate" />{{rp|47–63}} ===Increased profile and recognition: 1956–1965=== During this period, the IUCN expanded its relations with UN-agencies and established links with the [[Council of Europe]]. IUCN's best known publication, the [[IUCN Red List|Red Data Book]] on the conservation status of species, was first published in 1964.<ref name="holdgate" />{{rp|67–82}} IUCN began to play a part in the development of international treaties and conventions, starting with the [[African Convention on the Conservation of Nature and Natural Resources]]. [[File:Ngorongoro-Crater-Morning-Scene.JPG|thumb|upright=1.4|Africa was the first regional focus of IUCN conservation action.]] Africa was the focus of many of the early IUCN conservation field projects. IUCN supported the 'Yellowstone model' of protected area management, which severely restricted human presence and activity in order to protect nature.<ref name="wrm.org.uy"/> The IUCN also suffered from restricted financing in its early years. For this reason, [[Tracy Philipps]], secretary-general from 1955 to 1958, did not draw a salary during his period in office.<ref name="holdgate" />{{rp|62}} To establish a stable financial basis for its work, IUCN participated in setting up the World Wildlife Fund (1961) (now the [[World Wide Fund for Nature]] WWF) to work on fundraising to cover part of the operational costs of IUCN. Also in 1961, the IUCN headquarters moved from Belgium to [[Morges]] in Switzerland. ===Consolidating its position in the international environmental movement: 1966–1975=== During the 1960s, IUCN lobbied the UN General Assembly to create a new status for [[NGOs]]. Resolution 1296, adopted in 1968, granted 'consultative' status to NGOs. IUCN itself was eventually accredited with six UN organizations.<ref name="Understanding NGOs">{{cite web|title=Understanding NGOs|url=https://agendatwentyone.wordpress.com/2010/06/28/understanding-ngos-non-government-organizations/ |website= agendatwentyone.wordpress.com |access-date=5 December 2014|date= 2010-06-28 }}</ref> IUCN was one of the few environmental organizations formally involved in the preparations of the [[United Nations Conference on the Human Environment]] (Stockholm, 1972). The Stockholm Conference eventually led to three new international conventions, with IUCN involved in their drafting and implementation: * [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] (1972). IUCN co-drafted the World Heritage Convention with UNESCO and has been involved as the official Advisory Body on nature from the onset.^[8] * [[CITES]] – the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (1974). IUCN is a signatory party and the CITES secretariat was originally lodged with IUCN. * [[Ramsar Convention]] – Convention on Wetlands of International Importance (1975). The secretariat is still administered from IUCN's headquarters. IUCN entered into an agreement with the United Nations Environment Programme [[UNEP]] to provide regular reviews of world conservation. The income this generated, combined with growing revenue via WWF, put the organization on relatively sound financial footing for the first time since 1948. This period saw the beginning of a gradual change in IUCN's approach to conservation in which it tried to become more appealing to the developing world.<ref name="holdgate" />{{rp|110–124}} ===The World Conservation Strategy 1975–1985=== In 1975 IUCN started work on the ''World Conservation Strategy'' (1980).<ref name="IUCN">{{cite book |last1=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |title=World Conservation Strategy: Living Resource Conservation for Sustainable Development |date=1980 |publisher=IUCN–UNEP–WWF |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/wcs-004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501232718/https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/WCS-004.pdf |archive-date=2015-05-01 |url-status=live}}</ref> The drafting process, and the discussions with the UN agencies involved, led to an evolution in thinking within IUCN and growing acceptance of the fact that conservation of nature by banning human presence no longer worked. The Strategy was followed in 1982 by the ''[[World Charter for Nature]]'', which was adopted by the [[United Nations General Assembly]], after preparation by IUCN. In 1980, IUCN and WWF moved into shared new offices in [[Gland, Switzerland]]. This marked a phase of closer cooperation with WWF, but the close ties between IUCN and WWF were severed in 1985 when WWF decided to take control of its own field projects, which so far had been run by IUCN. '''Sustainable development and regionalization: 1985 to present day'''<ref name="holdgate" />{{rp|176–222}}<br /> In 1982, IUCN set up a Conservation for Development Centre within its secretariat. The Centre undertook projects to ensure that nature conservation was integrated in development aid and in the economic policies of developing countries. Over the years, it supported the development of national conservation strategies in 30 countries. Several European countries began to channel considerable amounts of bilateral aid via IUCN's projects. Management of these projects was primarily done by IUCN staff, often working from the new regional and country offices IUCN set up around the world. This marked a shift within the organization. Previously, the volunteer Commissions had been very influential, now the secretariat and its staff began to play a more dominant role. In 1989, IUCN moved into a separate building in Gland, close to the offices it had shared with WWF. Initially, the focus of power was still with the Headquarters in Gland but the regional offices and regional members' groups gradually got a bigger say in operations. In 1991, IUCN (together with UNEP and WWF) published ''Caring for the Earth'', a successor to the World Conservation Strategy.<ref name="Understanding NGOs"/> Social aspects of conservation were now integrated in IUCN's work; at the General Assembly in 1994 the IUCN mission was redrafted to its current wording to include the equitable and ecologically use of natural resources. '''Closer to business: 2000 to present day'''<br /> Since the creation of IUCN in 1948, IUCN Members have passed more than 300 resolutions that include or focus on business related activities. The increased attention on sustainable development as a means to protect nature brought IUCN closer to the corporate sector. The members decided against this, but IUCN did forge a partnership with the [[World Business Council for Sustainable Development]]. IUCN renewed a multi-year MOU ([[Memorandum of understanding]]) with WBCSD in December 2015. In 1996, after decades of seeking to address specific business issues, IUCN's Members asked for a comprehensive approach to engaging the business sector. Resolution 1.81 of the IUCN World Conservation Congress held that year "urged IUCN Members and the Director General, based on the need to influence private sector policies in support of the Mission of IUCN, to expand dialogue and productive relationships with the private sector and find new ways to interact with members of the business community". The IUCN Global Business and Biodiversity Program (BBP) was established in 2003 to influence and support private partners in addressing environmental and social issues.<ref>{{cite web|title=Global Business and Biodiversity Programme|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/business/|website=IUCN|access-date=28 November 2014}}</ref> In 2004, the first IUCN Private Sector Engagement Strategy was developed (in response to Council Decision C/58/41). Most prominent in the Business and Biodiversity Program is the five-year collaboration IUCN started with the energy company [[Shell International]] in 2007.<ref>{{cite web|title=IUCN and Shell: Guiding the way|url=http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|website=Business & Biodiversity|access-date=5 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195343/http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref name="worldwatch.org">{{cite web|title=Environmentalists spar over corporate ties|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=Worldwatch|access-date=5 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141832/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> IUCN has been involved in minimum energy consumption and zero-carbon construction since 2005 by integrating energy-saving materials, developed by [[Jean-Luc Sandoz]] in the footsteps of [[Julius Natterer]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lesechos.fr/2005/11/le-projet-puritain-de-lunion-pour-la-nature-623616|title = Le projet puritain de l'Union pour la nature|date = 29 November 2005}}</ref> Today, the Business and Biodiversity Programme continues to set the strategic direction, coordinate IUCN's overall approach and provide institutional quality assurance in all business engagements. The Programme ensures that the Business Engagement Strategy is implemented through IUCN's global thematic and regional programmes as well as helps guide the work of IUCN's six Commissions.<ref name="holdgate" />{{rp|132–165}} ===Championing Nature-based Solutions: 2009 to present day=== [[Nature-based solutions]] (NbS) use ecosystems and the services they provide to address societal challenges such as climate change, food security or natural disasters.<ref name="portals.iucn.org">{{Cite book|url=https://portals.iucn.org/library/node/46191|title=Nature-based solutions to address global societal challenges |via = IUCN Library System|year=2016 | publisher=portals.iucn.org|doi=10.2305/IUCN.CH.2016.13.en |isbn=9782831718125|editor1-last=Cohen-Shacham |editor1-first=E |editor2-first=G |editor2-last=Walters |editor3-first=C |editor3-last=Janzen |editor4-first=S |editor4-last=Maginnis }}</ref> The emergence of the NbS concept in environmental sciences and nature conservation contexts came as international organizations, such as IUCN and the World Bank, searched for solutions to work with ecosystems rather than relying on conventional engineering interventions (such as a [[seawall]]), to adapt to and mitigate climate change effects, while improving sustainable livelihoods and protecting natural ecosystems and biodiversity. At the IUCN World Conservation Congress 2016, IUCN Members agreed on a definition of nature-based solutions.<ref>{{Cite web|url=https://portals.iucn.org/congress/motion/077|title=077 – Defining Nature-based Solutions {{!}} 2016 Congress portal|website=portals.iucn.org|language=en|access-date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808140530/https://portals.iucn.org/congress/motion/077|archive-date=8 August 2019|url-status=dead}}</ref> Members also called for governments to include nature-based solutions in strategies to [[climate change mitigation|combat climate change]]. ===Timeline=== Some key dates in the growth and development of IUCN: {{col-begin}} {{col-break}} * 1948: International Union for the Protection of Nature (IUPN) established.<ref>{{cite web | title=International Union for Conservation of Nature | website=Encyclopædia Britannica | date=16 September 2016 | url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature | access-date=2 February 2022}}</ref> * 1956: Name changed to the International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). * 1959: UNESCO decides to create an international list of Nature Parks and equivalent reserves, and the United Nations Secretary General asks the IUCN to prepare this list. * 1961: The [[World Wide Fund for Nature|World Wildlife Fund]] set up as a complementary organization to focus on fund raising, public relations and increasing public support for nature conservation. * 1969: IUCN obtains a grant from the [[Ford Foundation]] which enables it to boost its international secretariat. * 1972: UNESCO adopts the [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] and the IUCN is invited to provide technical evaluations and monitoring. * 1974: IUCN is involved in obtaining the agreement of its members to sign a Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ([[CITES]]), whose secretariat was originally lodged with the IUCN. * 1975: The Convention on Wetlands of International Importance ([[Ramsar Convention]]) comes into force and its secretariat is administered from the IUCN's headquarters.{{col-break}} * 1980: IUCN (together with the [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) collaborate with UNESCO to publish a World Conservation Strategy. * 1982: Following IUCN preparation and efforts, the [[United Nations General Assembly]] adopts the [[World Charter for Nature]]. * 1990: Began using the name World Conservation Union as the official name, while continuing using IUCN as its abbreviation. * 1991: IUCN (together with [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) publishes ''Caring for the Earth''. * 2003: Establishment of the IUCN Business and Biodiversity Program. * 2008: Stopped using World Conservation Union as its official name and reverted its name back to International Union for Conservation of Nature. * 2012: IUCN publishes list of [[The world's 100 most threatened species]]. * 2016: Created a new IUCN membership category for indigenous peoples' organizations. * 2021: Created a new IUCN membership category for subnational governments.{{col-end}}<ref>{{Cite web |title=International Union for Conservation of Nature (IUCN) {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature |access-date=2023-04-01 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ==Current work== === IUCN Programme 2017–2020 === According to its website, IUCN works on the following themes: business, [[climate change]], economics, [[ecosystems]], [[environmental law]], [[forest protection|forest conservation]], [[gender]], global policy, [[marine habitats|marine]] and [[polar regions|polar]], [[protected areas]], science and knowledge, [[social policy]], [[species]], water, and [[world heritage sites|world heritage]].<ref>{{cite web|title=What we do|url=http://www.iucn.org/what/|website=IUCN|access-date=4 December 2014|archive-date=23 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160523101414/http://www.iucn.org/what/|url-status=dead}}</ref> IUCN works on the basis of four-year programs, determined by the membership. In the IUCN Programme for 2017–2020 conserving nature and biodiversity is linked to sustainable development and poverty reduction. IUCN states that it aims to have a solid factual base for its work and takes into account the knowledge held by indigenous groups and other traditional users of natural resources. The IUCN Programme 2017–2020 identifies three priority areas:<ref name="IUCN Programme">{{Cite news|url=https://www.iucn.org/about/programme-work-and-reporting/programme|title=IUCN Programme|date=2015-10-01|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> # Valuing and conserving nature. # Promoting and supporting effective and equitable governance of natural resources. # Deploying [[Nature Based Solutions]] to address societal challenges including climate change, food security, and economic and social development.<ref name="IUCN Programme" /> IUCN does not itself aim to directly mobilize the general public. Education has been part of IUCN's work program since the early days but the focus is on stakeholder involvement and strategic communication rather than mass-campaigns.<ref>{{cite web|title=CEC – what we do|url=http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|website=IUCN|access-date=26 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226162000/http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|archive-date=26 December 2014}}</ref> ===Habitats and species=== [[File:IUCN Animal Threat Category List.png|thumb|IUCN Animal Threat Category List]] IUCN runs field projects for [[habitat conservation|habitat]] and species conservation around the world. It produces the [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]]. The IUCN Red List of Ecosystems is applicable at local, national, regional, and global levels. IUCN's stated goal is to expand the global network of [[national parks]] and other [[protected areas]] and promote good management of such areas.<ref>{{cite news|title='Green List' awards world's top conservation sites|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/iucn-sets-up-the-green-list|access-date=18 November 2014|website=Australian Geographic|date=14 November 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/wcpa/what-we-do/biodiversity-and-protected-areas/key-biodiversity-areas|title=Key Biodiversity Areas|date=2016-03-08|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> In particular, it focuses on greater protection of the [[oceans]] and [[marine habitats]]. === Business partnerships === IUCN has a growing program of partnerships with the corporate sector on a regional, national and international level to promote sustainable use of natural resources.<ref name = annualreport>{{Cite web|url= https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145436/https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-date=2017-11-14 |url-status=live |title=IUCN 2016 Annual Report|date=2017|location= Gland, Switzerland}}</ref> === National and international policy === On the national level, IUCN helps governments prepare national biodiversity policies. Internationally, IUCN provides advice to environmental conventions such as the [[Convention on Biological Diversity]], [[CITES]], and the [[Framework Convention on Climate Change]]. It advises [[UNESCO]] on natural [[World Heritage Site|world heritage]].<br /> It has a formally accredited permanent observer mission to the [[United Nations]].<ref name="IUCN Programme" /><br /> IUCN has official relations with the multiple other international bodies.<ref>{{cite web|title=UNESCO NGO database|url=http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|website=UNESCO|access-date=4 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208140552/http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|archive-date=8 December 2014}}</ref> ==Organizational structure== As an organization, IUCN has three components: the member organizations, the six scientific commissions and the secretariat. ===Members=== IUCN members include states, government agencies, international nongovernmental organizations, national nongovernmental organizations, and indigenous peoples' organizations. As of 2017, IUCN has 1,400 members.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/201706/iucn-welcomes-13-new-members|title= IUCN welcomes 13 new Members|date=2017-06-06|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> The members can organize themselves in national or regional committees to promote cooperation. As of 2016, there are 62 national committees and 7 regional committees.<ref name="annualreport" /> In January 2026, [[United States President]] [[Donald Trump]] announced that the United States would withdraw from the organization.<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=These are the 66 global organizations the Trump administration is leaving |url=https://apnews.com/article/trump-administration-global-organizations-un-daaa4c9f459d7a492536a1a4e3b7697c |access-date=2026-01-19 |website=AP News |language=en}}</ref> [[File:USSR 1978.jpg|thumb|[[Soviet]] [[Soviet stamps|stamp]] commemorating the 1978 IUCN General Assembly in [[Ashgabat]]]] ===Commissions=== The seven IUCN Commissions involve volunteer experts from a range of disciplines. They 'assess the state of the world's natural resources and provide the Union with sound know-how and policy advice on conservation issues'.<ref name="IUCNCommissions">{{cite web | url = http://www.iucn.org/about/union/commissions/ | title = IUCN – Commissions |date=12 May 2010 |publisher=International Union for Conservation of Nature |access-date=8 September 2010}}</ref> * Commission on Education and Communication (CEC): communication, learning and knowledge management in IUCN and the wider conservation community. * Commission on Environmental, Economic and Social Policy (CEESP): economic and social factors for the conservation and sustainable use of biological diversity. * World Commission on Environmental Law (WCEL): developing new legal concepts and instruments and building the capacity of societies to employ environmental law for conservation and sustainable development. * Commission on Ecosystem Management (CEM): integrated ecosystem approaches to the management of natural and modified ecosystems. * [[IUCN Species Survival Commission|Species Survival Commission]] (SSC): technical aspects of species conservation and action for species that are threatened with [[extinction]]. Specialist groups of the SSC prepare [[endangered species recovery plan]]s known as Species Action Plans, which are used to outline the conservation strategies of species.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |title=IUCN – Species Action Plans |access-date=21 March 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325163018/http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |archive-date=25 March 2016 }}</ref> * [[World Commission on Protected Areas]] (WCPA): establishment and effective management of a network of terrestrial and marine protected areas. * Climate Crisis Commission: established 2021.<ref>{{cite web | url=https://www.iucn.org/our-union/expert-commissions/climate-crisis-commission | title=Expert Commissions }}</ref> The IUCN head office is in [[Gland, Switzerland]]. Eight regional offices headed by a director implement IUCN's program in their respective territories. Since 1980, IUCN has established offices in more than 50 countries.<ref>{{cite web|title=About IUCN|url=http://www.iucn.org/about/union/secretariat/|website=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Governance and funding== ===Governance=== The '''World Conservation Congress''' (Members' Assembly) is IUCN's highest decision-making body. The congress convenes every four years. It elects the council, including the president, and approves IUCN's work program for the next four years and budget. The IUCN council is the principal governing body of IUCN. The council provides strategic direction for the activities of the Union, discusses specific policy issues and provides guidance on finance and the membership development of the Union. The council is composed of the president, four vice presidents (elected by the council from among its members), the treasurer, the chairs of IUCN's six commissions, three regional councillors from each of IUCN's eight statutory regions and a councillor from the state in which IUCN has its seat (Switzerland). IUCN's current president is [[Razan Al Mubarak]].<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/202109/iucn-members-elect-new-leadership|title=President|date=2021-09-08|website=IUCN|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> The council appoints a director general, who is responsible for the overall management of IUCN and the running of the secretariat. The current IUCN director general is Grethel Aguilar.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/about/senior-management/director-general|title=Director General|date=2015-08-31|website=IUCN|language=en|access-date=2025-09-14}}</ref> She succeeded [[Bruno Oberle]]. <gallery class="center"> File:Jean-Paul Harroy.jpg|[[Jean-Paul Harroy]] File:Portrait of tracy philipps.jpg|[[Tracy Philipps]] File:Hugh Elliott 1 red.jpg|[[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] File:Achim Steiner Oxford Martin School.jpg|[[Achim Steiner]] File:Inger Andersen (environmentalist, 2010, cropped).jpg|[[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] File:Bruno Oberle-IMG 1279.jpg|[[Bruno Oberle]] </gallery> {{col-begin}} {{col-break}} ;IUCN presidents since 1948<ref name="hesselink">Hesselink, Frits; Čeřovský, Jan: ''[http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf Learning to Change the Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906161156/http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf |date=6 September 2011 }}'', IUCN 2008, p.&nbsp;22. URL retrieved 2011-01-24.</ref> * 1948–1954 {{flagicon|SUI}} {{interlanguage link|Charles Jean Bernard|fr}} * 1954–1958 {{flagicon|FRA}} [[Roger Heim]] * 1958–1963 {{flagicon|SUI}} [[Jean Georges Baer]] * 1963–1966 {{flagicon|FRA}} {{interlanguage link|François Bourlière|fr}} * 1966–1972 {{flagicon|USA}} [[Harold Jefferson Coolidge, Jr.|Harold J. Coolidge]] * 1972–1978 {{flagicon|NED}} {{interlanguage link|Donald Kuenen|nl}} * 1978–1984 {{flagicon|EGY}} [[Mohamed Kassas]] * 1984–1990 {{flagicon|IND}} [[M. S. Swaminathan]] * 1990–1994 {{flagicon|GUY}} [[Shridath Ramphal]] * 1994–1996 {{flagicon|USA}} {{interlanguage link|Jay D. Hair|fr|Jay Hair}} * 1996–2004 {{flagicon|ECU}} [[Yolanda Kakabadse]] * 2004–2008 {{flagicon|RSA}} [[Valli Moosa]] * 2008–2012 {{flagicon|IND}} [[Ashok Khosla]] * 2012–2021 {{flagicon|CHN}} [[Zhang Xinsheng]] * 2021–present {{flagicon|UAE}} [[Razan Al Mubarak]] {{col-break}} ;IUCN Directors General since 1948<ref name="hesselink" /> * 1948–1955 {{flagicon|BEL}} Jean Paul Harroy * 1955–1958 {{flagicon|UK}} [[Tracy Philipps]] * 1959–1960 {{flagicon|NED}} M.C. Bloemers * 1961–1962 {{flagicon|UK}} Gerald Watterson * 1963–1966 {{flagicon|UK}} [[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] * 1966–1970 {{flagicon|UK}} Joe Berwick * 1970–1976 {{flagicon|VEN}} [[Gerardo Budowski]] * 1977–1980 {{flagicon|CAN}} David Munro * 1980–1982 {{flagicon|USA}} [[Lee M. Talbot]] * 1983–1988 {{flagicon|USA}} Kenton Miller * 1988–1994 {{flagicon|UK}} [[Martin Holdgate]] * 1994–1999 {{flagicon|NZL}} David McDowell * 1999–2001 {{flagicon|DE}} Marita Koch-Weser * 2001–2006 {{flagicon|DE}}{{flagicon|BRA}} [[Achim Steiner]] * 2007–2014 {{flagicon|FRA}} [[Julia Marton-Lefèvre]] * 2015–2019 {{flagicon|DEN}} [[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] * 2019–2023 {{Flagicon|CHE}} [[Bruno Oberle]] * 2023–present {{flagicon|CRI}} Grethel Aguilar {{col-end}} ===Funding=== IUCN's total income in 2012 was 114&nbsp;million [[Swiss franc|CHF]] (€95&nbsp;million or US$116&nbsp;million).<br /> IUCN's funding mainly comes from Official Development Assistance budgets of bilateral and multilateral agencies. This represented 61% of its income in 2012. Additional sources of income are the membership fees, as well as grants and project funding from foundations, institutions, and corporations.<ref>{{cite web|title=IUCN Annual Report 2012|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/IUCN-2014-017.pdf|publisher=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Influence and criticism== ===Influence=== IUCN is considered one of the most influential conservation organizations and, together with [[World Wide Fund for Nature]] (WWF) and the [[World Resources Institute]] (WRI), is seen as a driving force behind the rise of the influence of environmental organizations at the UN and around the world.<ref name="Understanding NGOs" /><ref name="What is IUCN">{{cite web|title=What is IUCN?|url=http://www.wisegeek.com/what-is-iucn.htm|website=WiseGeek|first = Jessica|last = Ellis|date = 7 October 2020}}</ref> It has established a worldwide network of governmental and non-governmental organizations, involves experts in the IUCN Commissions, has formal ties to international agreements and intergovernmental organizations and increasingly also partnerships with international business. The World Conservation Congress and the World Parks Congress events organized by IUCN are the largest gatherings of organizations and individuals involved in conservation worldwide. According to some, IUCN has considerable influence in defining what nature conservation actually is.<ref name="IUCN: A History of Constraint">{{cite book|last1=MacDonald|first1=Kenneth|title=IUCN: A History of Constraint|publisher=UCLouvain|url=http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|access-date=12 December 2014|archive-date=19 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319084250/http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|url-status=dead}}</ref> The [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]] determine which species and natural areas merit protection. Through the Green List of Protected and Conserved Areas and the system of [[IUCN protected area categories]] IUCN influences how protected areas are managed. ===Criticism=== It has been claimed that the IUCN puts the needs of nature above those of humans, disregarding economic considerations and the interests of [[indigenous peoples]] and other traditional users of the land. Until the 1980s IUCN favoured the "Yellowstone Model" of conservation which called for the removal of humans from protected areas. The expulsion of the [[Maasai people]] from [[Serengeti National Park]] and the [[Ngorongoro Conservation Area]] is perhaps the best known example of this approach.<ref name="wrm.org.uy" /><ref name="holdgate" /> [[File:Ngorongoro 2012 05 30 2353 (7500935618).jpg|thumb|IUCN's relationships with local land users like the Maasai have caused controversy in the past.]] This is linked to another criticism that has been directed at IUCN, namely that throughout its history it has mainly been 'Northern focused', i.e. had a West-European or North-American perspective on global conservation. Some critics point to the fact that many individuals involved in the establishment of IUCN had been leading figures in the British Society for the Preservation of the Wild Fauna of Empire, which wanted to protect species against the impact of 'native' hunting pressure in order to safeguard hunting by Europeans.<ref name="IUCN: A History of Constraint" /> The fact that, at least until the 1990s, most of IUCN staff, the chairs of the Commissions and the IUCN president came from western countries has also led to criticism.<ref name="holdgate" /> More recently, activist environmental groups have argued that IUCN is too closely associated with governmental organizations and with the commercial sector.<ref name="What is IUCN" /> IUCN's cooperation with [[Royal Dutch Shell|Shell]] came in for criticism, also from its own membership.<ref name="worldwatch.org"/> IUCN's close partnership with [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] in [[Vietnam]] – where they have together been launching Coca-Cola-focused community centres – has also drawn some criticism and allegations of [[greenwashing]].<ref>{{cite news|date=2016-04-04|title=What's an EKOCENTER and what does it do?|language=ur|work=IUCN|url=https://www.iucn.org/ur/node/26042|url-status=dead|access-date=2017-06-20|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153835/https://www.iucn.org/ur/node/26042}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/environment/2008/dec/04/coca-cola-coke-water-neutral|title=Greenwash: Are Coke's green claims the real thing? |date=2008-12-04 |newspaper = The Guardian |access-date=2017-06-20 |language=en-GB |issn = 0261-3077 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.theecologist.org/blogs_and_comments/commentators/2985093/never_mind_the_greenwash_coca_cola_can_never_be_water_neutral.html |title = Never mind the greenwash – Coca Cola can never be 'water neutral' |work=The Ecologist |access-date=2017-06-20 }}</ref> Its decision to hold the 2012 World Conservation Congress on [[Jeju Island]], South Korea, where the local community and international environmental activists were protesting against the construction of a navy base also led to controversy.<ref>{{cite web|title=Jeju island navy base controversy divides iucn|url=http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|website=Biodiversity media alliance|access-date=12 December 2014|archive-date=27 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227015905/http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|url-status=dead}}</ref> In October 2025, the IUCN World Conservation Congress in Abu Dhabi became the centre of a global controversy over the use of synthetic biology in conservation.<ref>{{Cite web |last=Barnhart |first=Max |date=2025-01-21 |title=Conservationists clash over the use of synthetic biology |url=https://cen.acs.org/biological-chemistry/synthetic-biology/Conservationists-clash-over-use-synthetic/103/web/2025/10 |access-date=2025-12-07 |website=Chemical & Engineering News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-10-12 |title=Scientists say they revived an extinct wolf species. A vote will decide their future. |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2025/10/12/deextinction-dire-wolves-iucn/ |access-date=2025-12-07 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Khaikin |first=Lital |date=2025-10-28 |title=Conservationists Endorse the Age of Synthetic Biology |url=https://www.truthdig.com/articles/conservationists-endorse-the-age-of-synthetic-biology/ |access-date=2025-12-07 |website=Truthdig |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Rott |first=Nathan |date=2025-10-15 |title=Scientists are modifying wildlife DNA. Should these species be released into nature? |url=https://www.npr.org/2025/10/15/nx-s1-5574416/wildlife-conservation-gene-editing-iucn-extinction-synthetic-biology |access-date=2025-12-07 |work=NPR |language=en}}</ref> The debate centred on two competing motions that exposed deep divisions within the international conservation community. Motion 133 proposed a precautionary pause on the genetic engineering of wild species,<ref>{{Cite web |title=Motion 133 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/133 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> while Motion 087 established IUCN's first-ever Policy on Synthetic Biology that would allow case-by-case evaluation of genetic technologies in conservation.<ref>{{Cite web |title=Motion 087 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/087 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> The controversy highlighted fundamental disagreements about whether genetic engineering has any legitimate role in protecting or restoring ecosystems. Motion 133 was defeated by one vote,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 15 October 2025, 8th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_8th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07}}</ref> while Motion 087 was adopted with a significant majority,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 2025 14 October,6th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_6th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07 |website=IUCN Members’ Assembly, Vote Results}}</ref> creating a policy framework that embraces synthetic biology as a potential conservation tool. Critics characterised the outcome as biotech lobbyists winning while nature loses, with some viewing it as a betrayal of conservation's first principles.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> ==Publications== IUCN has a wide range of publications, reports, guidelines, and databases (including the [[Global Invasive Species Database]]) related to conservation and [[sustainable development]]. It publishes or co-authors more than 100 books and major assessments every year, along with hundreds of reports, documents, and guidelines.<ref>{{cite web|url=https://www.iucn.org/resources/publications|title=Publications|publisher=IUCN|access-date=2012-01-28|archive-date=18 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications|url-status=dead}}</ref> In 2015, 76 IUCN articles were published in peer reviewed scientific journals.<ref>{{cite book|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2016-020.pdf|title=IUCN Annual Report 2015|publisher=IUCN|page=21}}</ref> A report, released at the IUCN World Parks Congress in Sydney on 12 November 2014 showed that the 209,000 conservation reserves around the world now cover 15.4 per cent of the total land area. This is a step towards protecting 17 percent of land and 10 percent of ocean environments on Earth by 2020 since an agreement between the world's nations at the [[Convention on Biological Diversity]], held in [[Japan]] in 2010.<ref>{{cite news|title=Big increase in Earth's protected areas|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|access-date=17 November 2014|website=Australian Geographic|date=13 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117120015/http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|archive-date=17 November 2014|url-status=dead}}</ref> == See also == * [[List of environmental organizations]] * [[List of nature conservation organizations|List of conservation organisations]] == Notes == {{NoteFoot}} == References == {{Reflist}} == External links == {{Commons category|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} * {{Official website|www.iucn.org}} * [http://www.protectedplanet.net/ IUCN and UNEP World Database on Protected Areas] * [https://www.iucnredlist.org/ Red List of Threatened Species] * [http://iucnrle.org Red List of Ecosystems] * [https://www.iucn.org/resources/publications IUCN publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications |date=18 February 2021 }} * [https://discoverarchives.library.utoronto.ca/index.php/international-union-for-conservation-of-nature-iucn-fonds International Union for the Conservation of Nature oral history interview (Pimlott's remarks)] held at the [https://web.archive.org/web/20200426160845/https://utarms.library.utoronto.ca/ University of Toronto Archives and Records Management Services] {{Conservation organisations}}{{Prince of Asturias Award for Concord}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:International Union For Conservation of Nature}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:بين الاقوامي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:فطرت جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] 6v4z6tyrqiolugp5tte1nyx8lu2sda1 400076 400075 2026-08-01T10:55:39Z Memon2025 21315 400076 wikitext text/x-wiki {{Short description|Swiss-based international organization}} {{Use Oxford spelling|date=August 2022}} {{Infobox organization | name = International Union for Conservation of Nature | logo = IUCN logo.svg{{!}}class=skin-invert | caption = | founder = | type = [[International organization|بين الاقوامي تنظيم]] | tax_id = | registration_id = | founded = {{start date and age|1948|10|05|df=y}} <br>فونٽين بليو، [[فرانس]] | headquarters = گلينڊ، [[سوئٽزرلينڊ]] | key_people = {{ubl|گريٿل ايگولر (ڊائريڪٽر جنرل)|رزان المبارڪ (صدر)<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Razan al Mubarak becomes first woman from the Arab world to head IUCN|date = 8 September 2021}}</ref>}} | region_served = سڄي دنيا ۾ | focus = [[فطرت جو تحفظ]]، [[حياتياتي تنوع]] | revenue = 140.7 ملين سوئس فرينڪ (148 ملين آمريڪي ڊالر) | endowment = | num_employees = 900 کان وڌيڪ (سڄي دنيا ۾) | num_members = 1,400 | subsid = | former_name = International Union for the Protection of Nature (فطرت جي حفاظت لاءِ بين الاقوامي يونين) | website = {{URL|https://www.iucn.org/}} | dissolved = | footnotes = | native_name = فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين }} '''فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين''' (<small>International</small> <small>Union</small> <small>for</small> <small>Conservation of Nature: IUCN</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم آهي جيڪا قدرت جي تحفظ ۽ قدرتي وسيلن جي پائيدار استعمال جي شعبي ۾ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=About|publisher=IUCN|quote=The organisation changed its name to the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources in 1956 with the acronym IUCN (or UICN in French and Spanish). This remains our full legal name to this day.|url=https://www.iucn.org/about|date=2014-12-03}}</ref> ان جو بنياد 1948ع ۾ پيو. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين قدرتي دنيا جي صورتحال ۽ ان جي حفاظت لاءِ گهربل قدمن جي حوالي سان هڪ عالمي اختيار واري حيثيت (<small>global authority</small>) حاصل ڪري چڪي آهي. اها ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ تجزيي، تحقيق، ميداني منصوبن، وکالت ۽ تعليم جي شعبن ۾ سرگرم آهي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مشن آهي ته "سڄي دنيا جي سماجن کي متاثر، حوصلا افزائي ۽ مدد فراهم ڪئي وڃي ته جيئن قدرت جو تحفظ ڪري سگهجي ۽ ان ڳالهه کي يقيني بڻايو وڃي ته قدرتي وسيلن جو ڪو به استعمال منصفانه ۽ ماحولياتي لحاظ کان پائيدار هجي". گذريل ڏهاڪن دوران، يونين پنهنجي توجهه کي صرف تحفظاتي ماحوليات (<small>conservation</small> <small>ecology</small>) کان اڳتي وڌايو آهي ۽ هاڻي پنهنجي منصوبن ۾ پائيدار ترقي سان لاڳاپيل مسئلن کي به شامل ڪري ٿي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مقصد پاڻ عوام کي قدرت جي تحفظ جي حمايت ۾ متحرڪ ڪرڻ ناهي. اها معلومات ۽ مشورو فراهم ڪري، ۽ ڀائيواري قائم ڪري حڪومتن (ڪاروبارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين) جي عملن تي اثر انداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هي تنظيم عوام ۾ خاص طور تي "فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ريڊ لسٽ آف ٿريٽنڊ اسپيشيز" (<small>IUCN Red List of Threatened Species</small> - خطري هيٺ آيل نسلن جي فهرست) مرتب ۽ شايع ڪرڻ جي ڪري مشهور آهي، جيڪا سڄي دنيا ۾ نسلن جي تحفظ جي صورتحال جو جائزو وٺندي آهي.<ref name="About">{{cite web|url=http://www.iucn.org/about|title=About IUCN|publisher=IUCN|access-date=17 November 2014}}</ref> يونين وٽ 170 کان وڌيڪ ملڪن مان 1,400 کان وڌيڪ سرڪاري ۽ غير سرڪاري تنظيمن جي رڪنيت موجود آهي. تقريبن 16,000 سائنسدان ۽ ماهر رضاڪاراڻي بنيادن تي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ڪميشنن جي ڪم ۾ حصو وٺن ٿا. اها 50 کان وڌيڪ ملڪن ۾ 900 کان وڌيڪ مڪمل وقتي عملي کي ملازمت ڏئي ٿي. ان جو هيڊ ڪوارٽر گلينڊ، سوئٽزرلينڊ ۾ آهي. <ref name="About" /> هر چئن سالن کان پوءِ، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پنهنجي "ورلڊ ڪنزرويشن ڪانگريس" (عالمي تحفظ واري ڪانفرنس) منعقد ڪري ٿي، جتي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جا ميمبر سفارشون منظور ڪرڻ ذريعي تحفظ جو عالمي ايجنڊا طئي ڪن ٿا، ۽ قراردادن توڙي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پروگرام جي منظوري ذريعي سيڪريٽريٽ جي ڪم جي رهنمائي ڪن ٿا. يونين کي گڏيل قومن ۾ مبصر ۽ مشاورتي حيثيت حاصل آهي، ۽ اها قدرت جي تحفظ ۽ حياتياتي تنوع بابت ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن تي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو ”ورلڊ وائڊ فنڊ فار نيچر“ (World Wide Fund for Nature) ۽ ”ورلڊ ڪنزرويشن مانيٽرنگ سينٽر“ (World Conservation Monitoring Centre) جي قيام ۾ شامل رهيو آهي. ماضيءَ ۾، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين تي مقامي ماڻهن جي مفادن جي ڀيٽ ۾ فطرت جي مفادن کي ترجيح ڏيڻ سبب تنقيد ڪئي وئي آهي. تازن سالن ۾، ڪاروباري شعبي سان ان جي ويجهن لاڳاپن تڪرار کي جنم ڏنو آهي.<ref name="wrm.org.uy">{{cite web|title=Kenya: The Maasai Stand up to IUCN Displacement Attempts from their Forest|url=http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|website=World Rainforest Movement|access-date=2 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927003333/http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|archive-date=27 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Block|first=B.|title=Environmentalists Spar Over Corporate Ties|type=updated version|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=[[Worldwatch Institute]]. worldwatch.org |access-date=26 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164052/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}</ref> يونين جو قيام 1948ع ۾ عمل ۾ آيو. شروعات ۾ ان کي ”انٽرنيشنل يونين فار دي پروٽيڪشن آف نيچر“ (<small>1948-1956</small>ع) سڏيو ويندو هو، ۽ اڳتي هلي ان کي "ورلڊ ڪنزرويشن يونين" (<small>1990-2008</small>ع) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويو. == تاريخ == نوٽس: : فطرت. تحفظ. بين الاقوامي. The information in the section on history is largely based on ''Holdgate, M. 1999. The green web: a union for world conservation. Earthscan.'' For each paragraph in the section one reference to the pages used is included following the header. Where information in the paragraph is based on other sources a separate reference is included in the text. ===قيام=== IUCN was established on 5 October 1948, in [[Fontainebleau]], France, when representatives of governments and conservation organizations spurred on by [[UNESCO]] signed a formal act constituting the International Union for the Protection of Nature (IUPN). The initiative to set up the new organization came from UNESCO and especially from its first director general, the British biologist [[Julian Huxley]]. [[File:Julian Huxley 1964.jpg|thumb|upright|[[Julian Huxley]], the first Director General of UNESCO, took the initiative to set up IUCN.]] At the time of its founding IUCN was the only international organization focusing on the entire spectrum of nature conservation (an international organization for the protection of birds, now [[BirdLife International]], had been established in 1922). <ref name="holdgate">{{cite book |last=Holdgate|first=Martin |title=The green web: a union for world conservation|year=1999|publisher=Earthscan |isbn = 1-85383-595-1 }}</ref>{{rp|16–38}} ===Early years: 1948–1956=== IUCN (International Union for Conservation of Nature) started out with 65 members in [[Brussels]] and was closely associated with UNESCO. They jointly organized the 1949 Conference on Protection of Nature in [[Lake Success, New York]] and drafted the first list of gravely endangered species. In the early years of its existence IUCN depended almost entirely on UNESCO funding and was forced to temporarily scale down activities when this ended unexpectedly in 1954. IUCN was successful in engaging prominent scientists and identifying important issues such as the harmful effects of [[pesticide]]s on wildlife but not many of the ideas it developed were turned into action. This was caused by unwillingness to act on the part of governments, uncertainty about the IUCN mandate and lack of resources. In 1956, IUCN changed its name to International Union for Conservation of Nature and Natural Resources.<ref name="holdgate" />{{rp|47–63}} ===Increased profile and recognition: 1956–1965=== During this period, the IUCN expanded its relations with UN-agencies and established links with the [[Council of Europe]]. IUCN's best known publication, the [[IUCN Red List|Red Data Book]] on the conservation status of species, was first published in 1964.<ref name="holdgate" />{{rp|67–82}} IUCN began to play a part in the development of international treaties and conventions, starting with the [[African Convention on the Conservation of Nature and Natural Resources]]. [[File:Ngorongoro-Crater-Morning-Scene.JPG|thumb|upright=1.4|Africa was the first regional focus of IUCN conservation action.]] Africa was the focus of many of the early IUCN conservation field projects. IUCN supported the 'Yellowstone model' of protected area management, which severely restricted human presence and activity in order to protect nature.<ref name="wrm.org.uy"/> The IUCN also suffered from restricted financing in its early years. For this reason, [[Tracy Philipps]], secretary-general from 1955 to 1958, did not draw a salary during his period in office.<ref name="holdgate" />{{rp|62}} To establish a stable financial basis for its work, IUCN participated in setting up the World Wildlife Fund (1961) (now the [[World Wide Fund for Nature]] WWF) to work on fundraising to cover part of the operational costs of IUCN. Also in 1961, the IUCN headquarters moved from Belgium to [[Morges]] in Switzerland. ===Consolidating its position in the international environmental movement: 1966–1975=== During the 1960s, IUCN lobbied the UN General Assembly to create a new status for [[NGOs]]. Resolution 1296, adopted in 1968, granted 'consultative' status to NGOs. IUCN itself was eventually accredited with six UN organizations.<ref name="Understanding NGOs">{{cite web|title=Understanding NGOs|url=https://agendatwentyone.wordpress.com/2010/06/28/understanding-ngos-non-government-organizations/ |website= agendatwentyone.wordpress.com |access-date=5 December 2014|date= 2010-06-28 }}</ref> IUCN was one of the few environmental organizations formally involved in the preparations of the [[United Nations Conference on the Human Environment]] (Stockholm, 1972). The Stockholm Conference eventually led to three new international conventions, with IUCN involved in their drafting and implementation: * [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] (1972). IUCN co-drafted the World Heritage Convention with UNESCO and has been involved as the official Advisory Body on nature from the onset.^[8] * [[CITES]] – the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (1974). IUCN is a signatory party and the CITES secretariat was originally lodged with IUCN. * [[Ramsar Convention]] – Convention on Wetlands of International Importance (1975). The secretariat is still administered from IUCN's headquarters. IUCN entered into an agreement with the United Nations Environment Programme [[UNEP]] to provide regular reviews of world conservation. The income this generated, combined with growing revenue via WWF, put the organization on relatively sound financial footing for the first time since 1948. This period saw the beginning of a gradual change in IUCN's approach to conservation in which it tried to become more appealing to the developing world.<ref name="holdgate" />{{rp|110–124}} ===The World Conservation Strategy 1975–1985=== In 1975 IUCN started work on the ''World Conservation Strategy'' (1980).<ref name="IUCN">{{cite book |last1=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |title=World Conservation Strategy: Living Resource Conservation for Sustainable Development |date=1980 |publisher=IUCN–UNEP–WWF |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/wcs-004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501232718/https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/WCS-004.pdf |archive-date=2015-05-01 |url-status=live}}</ref> The drafting process, and the discussions with the UN agencies involved, led to an evolution in thinking within IUCN and growing acceptance of the fact that conservation of nature by banning human presence no longer worked. The Strategy was followed in 1982 by the ''[[World Charter for Nature]]'', which was adopted by the [[United Nations General Assembly]], after preparation by IUCN. In 1980, IUCN and WWF moved into shared new offices in [[Gland, Switzerland]]. This marked a phase of closer cooperation with WWF, but the close ties between IUCN and WWF were severed in 1985 when WWF decided to take control of its own field projects, which so far had been run by IUCN. '''Sustainable development and regionalization: 1985 to present day'''<ref name="holdgate" />{{rp|176–222}}<br /> In 1982, IUCN set up a Conservation for Development Centre within its secretariat. The Centre undertook projects to ensure that nature conservation was integrated in development aid and in the economic policies of developing countries. Over the years, it supported the development of national conservation strategies in 30 countries. Several European countries began to channel considerable amounts of bilateral aid via IUCN's projects. Management of these projects was primarily done by IUCN staff, often working from the new regional and country offices IUCN set up around the world. This marked a shift within the organization. Previously, the volunteer Commissions had been very influential, now the secretariat and its staff began to play a more dominant role. In 1989, IUCN moved into a separate building in Gland, close to the offices it had shared with WWF. Initially, the focus of power was still with the Headquarters in Gland but the regional offices and regional members' groups gradually got a bigger say in operations. In 1991, IUCN (together with UNEP and WWF) published ''Caring for the Earth'', a successor to the World Conservation Strategy.<ref name="Understanding NGOs"/> Social aspects of conservation were now integrated in IUCN's work; at the General Assembly in 1994 the IUCN mission was redrafted to its current wording to include the equitable and ecologically use of natural resources. '''Closer to business: 2000 to present day'''<br /> Since the creation of IUCN in 1948, IUCN Members have passed more than 300 resolutions that include or focus on business related activities. The increased attention on sustainable development as a means to protect nature brought IUCN closer to the corporate sector. The members decided against this, but IUCN did forge a partnership with the [[World Business Council for Sustainable Development]]. IUCN renewed a multi-year MOU ([[Memorandum of understanding]]) with WBCSD in December 2015. In 1996, after decades of seeking to address specific business issues, IUCN's Members asked for a comprehensive approach to engaging the business sector. Resolution 1.81 of the IUCN World Conservation Congress held that year "urged IUCN Members and the Director General, based on the need to influence private sector policies in support of the Mission of IUCN, to expand dialogue and productive relationships with the private sector and find new ways to interact with members of the business community". The IUCN Global Business and Biodiversity Program (BBP) was established in 2003 to influence and support private partners in addressing environmental and social issues.<ref>{{cite web|title=Global Business and Biodiversity Programme|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/business/|website=IUCN|access-date=28 November 2014}}</ref> In 2004, the first IUCN Private Sector Engagement Strategy was developed (in response to Council Decision C/58/41). Most prominent in the Business and Biodiversity Program is the five-year collaboration IUCN started with the energy company [[Shell International]] in 2007.<ref>{{cite web|title=IUCN and Shell: Guiding the way|url=http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|website=Business & Biodiversity|access-date=5 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195343/http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref name="worldwatch.org">{{cite web|title=Environmentalists spar over corporate ties|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=Worldwatch|access-date=5 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141832/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> IUCN has been involved in minimum energy consumption and zero-carbon construction since 2005 by integrating energy-saving materials, developed by [[Jean-Luc Sandoz]] in the footsteps of [[Julius Natterer]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lesechos.fr/2005/11/le-projet-puritain-de-lunion-pour-la-nature-623616|title = Le projet puritain de l'Union pour la nature|date = 29 November 2005}}</ref> Today, the Business and Biodiversity Programme continues to set the strategic direction, coordinate IUCN's overall approach and provide institutional quality assurance in all business engagements. The Programme ensures that the Business Engagement Strategy is implemented through IUCN's global thematic and regional programmes as well as helps guide the work of IUCN's six Commissions.<ref name="holdgate" />{{rp|132–165}} ===Championing Nature-based Solutions: 2009 to present day=== [[Nature-based solutions]] (NbS) use ecosystems and the services they provide to address societal challenges such as climate change, food security or natural disasters.<ref name="portals.iucn.org">{{Cite book|url=https://portals.iucn.org/library/node/46191|title=Nature-based solutions to address global societal challenges |via = IUCN Library System|year=2016 | publisher=portals.iucn.org|doi=10.2305/IUCN.CH.2016.13.en |isbn=9782831718125|editor1-last=Cohen-Shacham |editor1-first=E |editor2-first=G |editor2-last=Walters |editor3-first=C |editor3-last=Janzen |editor4-first=S |editor4-last=Maginnis }}</ref> The emergence of the NbS concept in environmental sciences and nature conservation contexts came as international organizations, such as IUCN and the World Bank, searched for solutions to work with ecosystems rather than relying on conventional engineering interventions (such as a [[seawall]]), to adapt to and mitigate climate change effects, while improving sustainable livelihoods and protecting natural ecosystems and biodiversity. At the IUCN World Conservation Congress 2016, IUCN Members agreed on a definition of nature-based solutions.<ref>{{Cite web|url=https://portals.iucn.org/congress/motion/077|title=077 – Defining Nature-based Solutions {{!}} 2016 Congress portal|website=portals.iucn.org|language=en|access-date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808140530/https://portals.iucn.org/congress/motion/077|archive-date=8 August 2019|url-status=dead}}</ref> Members also called for governments to include nature-based solutions in strategies to [[climate change mitigation|combat climate change]]. ===Timeline=== Some key dates in the growth and development of IUCN: {{col-begin}} {{col-break}} * 1948: International Union for the Protection of Nature (IUPN) established.<ref>{{cite web | title=International Union for Conservation of Nature | website=Encyclopædia Britannica | date=16 September 2016 | url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature | access-date=2 February 2022}}</ref> * 1956: Name changed to the International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). * 1959: UNESCO decides to create an international list of Nature Parks and equivalent reserves, and the United Nations Secretary General asks the IUCN to prepare this list. * 1961: The [[World Wide Fund for Nature|World Wildlife Fund]] set up as a complementary organization to focus on fund raising, public relations and increasing public support for nature conservation. * 1969: IUCN obtains a grant from the [[Ford Foundation]] which enables it to boost its international secretariat. * 1972: UNESCO adopts the [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] and the IUCN is invited to provide technical evaluations and monitoring. * 1974: IUCN is involved in obtaining the agreement of its members to sign a Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ([[CITES]]), whose secretariat was originally lodged with the IUCN. * 1975: The Convention on Wetlands of International Importance ([[Ramsar Convention]]) comes into force and its secretariat is administered from the IUCN's headquarters.{{col-break}} * 1980: IUCN (together with the [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) collaborate with UNESCO to publish a World Conservation Strategy. * 1982: Following IUCN preparation and efforts, the [[United Nations General Assembly]] adopts the [[World Charter for Nature]]. * 1990: Began using the name World Conservation Union as the official name, while continuing using IUCN as its abbreviation. * 1991: IUCN (together with [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) publishes ''Caring for the Earth''. * 2003: Establishment of the IUCN Business and Biodiversity Program. * 2008: Stopped using World Conservation Union as its official name and reverted its name back to International Union for Conservation of Nature. * 2012: IUCN publishes list of [[The world's 100 most threatened species]]. * 2016: Created a new IUCN membership category for indigenous peoples' organizations. * 2021: Created a new IUCN membership category for subnational governments.{{col-end}}<ref>{{Cite web |title=International Union for Conservation of Nature (IUCN) {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature |access-date=2023-04-01 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ==Current work== === IUCN Programme 2017–2020 === According to its website, IUCN works on the following themes: business, [[climate change]], economics, [[ecosystems]], [[environmental law]], [[forest protection|forest conservation]], [[gender]], global policy, [[marine habitats|marine]] and [[polar regions|polar]], [[protected areas]], science and knowledge, [[social policy]], [[species]], water, and [[world heritage sites|world heritage]].<ref>{{cite web|title=What we do|url=http://www.iucn.org/what/|website=IUCN|access-date=4 December 2014|archive-date=23 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160523101414/http://www.iucn.org/what/|url-status=dead}}</ref> IUCN works on the basis of four-year programs, determined by the membership. In the IUCN Programme for 2017–2020 conserving nature and biodiversity is linked to sustainable development and poverty reduction. IUCN states that it aims to have a solid factual base for its work and takes into account the knowledge held by indigenous groups and other traditional users of natural resources. The IUCN Programme 2017–2020 identifies three priority areas:<ref name="IUCN Programme">{{Cite news|url=https://www.iucn.org/about/programme-work-and-reporting/programme|title=IUCN Programme|date=2015-10-01|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> # Valuing and conserving nature. # Promoting and supporting effective and equitable governance of natural resources. # Deploying [[Nature Based Solutions]] to address societal challenges including climate change, food security, and economic and social development.<ref name="IUCN Programme" /> IUCN does not itself aim to directly mobilize the general public. Education has been part of IUCN's work program since the early days but the focus is on stakeholder involvement and strategic communication rather than mass-campaigns.<ref>{{cite web|title=CEC – what we do|url=http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|website=IUCN|access-date=26 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226162000/http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|archive-date=26 December 2014}}</ref> ===Habitats and species=== [[File:IUCN Animal Threat Category List.png|thumb|IUCN Animal Threat Category List]] IUCN runs field projects for [[habitat conservation|habitat]] and species conservation around the world. It produces the [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]]. The IUCN Red List of Ecosystems is applicable at local, national, regional, and global levels. IUCN's stated goal is to expand the global network of [[national parks]] and other [[protected areas]] and promote good management of such areas.<ref>{{cite news|title='Green List' awards world's top conservation sites|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/iucn-sets-up-the-green-list|access-date=18 November 2014|website=Australian Geographic|date=14 November 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/wcpa/what-we-do/biodiversity-and-protected-areas/key-biodiversity-areas|title=Key Biodiversity Areas|date=2016-03-08|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> In particular, it focuses on greater protection of the [[oceans]] and [[marine habitats]]. === Business partnerships === IUCN has a growing program of partnerships with the corporate sector on a regional, national and international level to promote sustainable use of natural resources.<ref name = annualreport>{{Cite web|url= https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145436/https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-date=2017-11-14 |url-status=live |title=IUCN 2016 Annual Report|date=2017|location= Gland, Switzerland}}</ref> === National and international policy === On the national level, IUCN helps governments prepare national biodiversity policies. Internationally, IUCN provides advice to environmental conventions such as the [[Convention on Biological Diversity]], [[CITES]], and the [[Framework Convention on Climate Change]]. It advises [[UNESCO]] on natural [[World Heritage Site|world heritage]].<br /> It has a formally accredited permanent observer mission to the [[United Nations]].<ref name="IUCN Programme" /><br /> IUCN has official relations with the multiple other international bodies.<ref>{{cite web|title=UNESCO NGO database|url=http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|website=UNESCO|access-date=4 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208140552/http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|archive-date=8 December 2014}}</ref> ==Organizational structure== As an organization, IUCN has three components: the member organizations, the six scientific commissions and the secretariat. ===Members=== IUCN members include states, government agencies, international nongovernmental organizations, national nongovernmental organizations, and indigenous peoples' organizations. As of 2017, IUCN has 1,400 members.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/201706/iucn-welcomes-13-new-members|title= IUCN welcomes 13 new Members|date=2017-06-06|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> The members can organize themselves in national or regional committees to promote cooperation. As of 2016, there are 62 national committees and 7 regional committees.<ref name="annualreport" /> In January 2026, [[United States President]] [[Donald Trump]] announced that the United States would withdraw from the organization.<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=These are the 66 global organizations the Trump administration is leaving |url=https://apnews.com/article/trump-administration-global-organizations-un-daaa4c9f459d7a492536a1a4e3b7697c |access-date=2026-01-19 |website=AP News |language=en}}</ref> [[File:USSR 1978.jpg|thumb|[[Soviet]] [[Soviet stamps|stamp]] commemorating the 1978 IUCN General Assembly in [[Ashgabat]]]] ===Commissions=== The seven IUCN Commissions involve volunteer experts from a range of disciplines. They 'assess the state of the world's natural resources and provide the Union with sound know-how and policy advice on conservation issues'.<ref name="IUCNCommissions">{{cite web | url = http://www.iucn.org/about/union/commissions/ | title = IUCN – Commissions |date=12 May 2010 |publisher=International Union for Conservation of Nature |access-date=8 September 2010}}</ref> * Commission on Education and Communication (CEC): communication, learning and knowledge management in IUCN and the wider conservation community. * Commission on Environmental, Economic and Social Policy (CEESP): economic and social factors for the conservation and sustainable use of biological diversity. * World Commission on Environmental Law (WCEL): developing new legal concepts and instruments and building the capacity of societies to employ environmental law for conservation and sustainable development. * Commission on Ecosystem Management (CEM): integrated ecosystem approaches to the management of natural and modified ecosystems. * [[IUCN Species Survival Commission|Species Survival Commission]] (SSC): technical aspects of species conservation and action for species that are threatened with [[extinction]]. Specialist groups of the SSC prepare [[endangered species recovery plan]]s known as Species Action Plans, which are used to outline the conservation strategies of species.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |title=IUCN – Species Action Plans |access-date=21 March 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325163018/http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |archive-date=25 March 2016 }}</ref> * [[World Commission on Protected Areas]] (WCPA): establishment and effective management of a network of terrestrial and marine protected areas. * Climate Crisis Commission: established 2021.<ref>{{cite web | url=https://www.iucn.org/our-union/expert-commissions/climate-crisis-commission | title=Expert Commissions }}</ref> The IUCN head office is in [[Gland, Switzerland]]. Eight regional offices headed by a director implement IUCN's program in their respective territories. Since 1980, IUCN has established offices in more than 50 countries.<ref>{{cite web|title=About IUCN|url=http://www.iucn.org/about/union/secretariat/|website=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Governance and funding== ===Governance=== The '''World Conservation Congress''' (Members' Assembly) is IUCN's highest decision-making body. The congress convenes every four years. It elects the council, including the president, and approves IUCN's work program for the next four years and budget. The IUCN council is the principal governing body of IUCN. The council provides strategic direction for the activities of the Union, discusses specific policy issues and provides guidance on finance and the membership development of the Union. The council is composed of the president, four vice presidents (elected by the council from among its members), the treasurer, the chairs of IUCN's six commissions, three regional councillors from each of IUCN's eight statutory regions and a councillor from the state in which IUCN has its seat (Switzerland). IUCN's current president is [[Razan Al Mubarak]].<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/202109/iucn-members-elect-new-leadership|title=President|date=2021-09-08|website=IUCN|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> The council appoints a director general, who is responsible for the overall management of IUCN and the running of the secretariat. The current IUCN director general is Grethel Aguilar.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/about/senior-management/director-general|title=Director General|date=2015-08-31|website=IUCN|language=en|access-date=2025-09-14}}</ref> She succeeded [[Bruno Oberle]]. <gallery class="center"> File:Jean-Paul Harroy.jpg|[[Jean-Paul Harroy]] File:Portrait of tracy philipps.jpg|[[Tracy Philipps]] File:Hugh Elliott 1 red.jpg|[[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] File:Achim Steiner Oxford Martin School.jpg|[[Achim Steiner]] File:Inger Andersen (environmentalist, 2010, cropped).jpg|[[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] File:Bruno Oberle-IMG 1279.jpg|[[Bruno Oberle]] </gallery> {{col-begin}} {{col-break}} ;IUCN presidents since 1948<ref name="hesselink">Hesselink, Frits; Čeřovský, Jan: ''[http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf Learning to Change the Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906161156/http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf |date=6 September 2011 }}'', IUCN 2008, p.&nbsp;22. URL retrieved 2011-01-24.</ref> * 1948–1954 {{flagicon|SUI}} {{interlanguage link|Charles Jean Bernard|fr}} * 1954–1958 {{flagicon|FRA}} [[Roger Heim]] * 1958–1963 {{flagicon|SUI}} [[Jean Georges Baer]] * 1963–1966 {{flagicon|FRA}} {{interlanguage link|François Bourlière|fr}} * 1966–1972 {{flagicon|USA}} [[Harold Jefferson Coolidge, Jr.|Harold J. Coolidge]] * 1972–1978 {{flagicon|NED}} {{interlanguage link|Donald Kuenen|nl}} * 1978–1984 {{flagicon|EGY}} [[Mohamed Kassas]] * 1984–1990 {{flagicon|IND}} [[M. S. Swaminathan]] * 1990–1994 {{flagicon|GUY}} [[Shridath Ramphal]] * 1994–1996 {{flagicon|USA}} {{interlanguage link|Jay D. Hair|fr|Jay Hair}} * 1996–2004 {{flagicon|ECU}} [[Yolanda Kakabadse]] * 2004–2008 {{flagicon|RSA}} [[Valli Moosa]] * 2008–2012 {{flagicon|IND}} [[Ashok Khosla]] * 2012–2021 {{flagicon|CHN}} [[Zhang Xinsheng]] * 2021–present {{flagicon|UAE}} [[Razan Al Mubarak]] {{col-break}} ;IUCN Directors General since 1948<ref name="hesselink" /> * 1948–1955 {{flagicon|BEL}} Jean Paul Harroy * 1955–1958 {{flagicon|UK}} [[Tracy Philipps]] * 1959–1960 {{flagicon|NED}} M.C. Bloemers * 1961–1962 {{flagicon|UK}} Gerald Watterson * 1963–1966 {{flagicon|UK}} [[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] * 1966–1970 {{flagicon|UK}} Joe Berwick * 1970–1976 {{flagicon|VEN}} [[Gerardo Budowski]] * 1977–1980 {{flagicon|CAN}} David Munro * 1980–1982 {{flagicon|USA}} [[Lee M. Talbot]] * 1983–1988 {{flagicon|USA}} Kenton Miller * 1988–1994 {{flagicon|UK}} [[Martin Holdgate]] * 1994–1999 {{flagicon|NZL}} David McDowell * 1999–2001 {{flagicon|DE}} Marita Koch-Weser * 2001–2006 {{flagicon|DE}}{{flagicon|BRA}} [[Achim Steiner]] * 2007–2014 {{flagicon|FRA}} [[Julia Marton-Lefèvre]] * 2015–2019 {{flagicon|DEN}} [[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] * 2019–2023 {{Flagicon|CHE}} [[Bruno Oberle]] * 2023–present {{flagicon|CRI}} Grethel Aguilar {{col-end}} ===Funding=== IUCN's total income in 2012 was 114&nbsp;million [[Swiss franc|CHF]] (€95&nbsp;million or US$116&nbsp;million).<br /> IUCN's funding mainly comes from Official Development Assistance budgets of bilateral and multilateral agencies. This represented 61% of its income in 2012. Additional sources of income are the membership fees, as well as grants and project funding from foundations, institutions, and corporations.<ref>{{cite web|title=IUCN Annual Report 2012|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/IUCN-2014-017.pdf|publisher=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Influence and criticism== ===Influence=== IUCN is considered one of the most influential conservation organizations and, together with [[World Wide Fund for Nature]] (WWF) and the [[World Resources Institute]] (WRI), is seen as a driving force behind the rise of the influence of environmental organizations at the UN and around the world.<ref name="Understanding NGOs" /><ref name="What is IUCN">{{cite web|title=What is IUCN?|url=http://www.wisegeek.com/what-is-iucn.htm|website=WiseGeek|first = Jessica|last = Ellis|date = 7 October 2020}}</ref> It has established a worldwide network of governmental and non-governmental organizations, involves experts in the IUCN Commissions, has formal ties to international agreements and intergovernmental organizations and increasingly also partnerships with international business. The World Conservation Congress and the World Parks Congress events organized by IUCN are the largest gatherings of organizations and individuals involved in conservation worldwide. According to some, IUCN has considerable influence in defining what nature conservation actually is.<ref name="IUCN: A History of Constraint">{{cite book|last1=MacDonald|first1=Kenneth|title=IUCN: A History of Constraint|publisher=UCLouvain|url=http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|access-date=12 December 2014|archive-date=19 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319084250/http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|url-status=dead}}</ref> The [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]] determine which species and natural areas merit protection. Through the Green List of Protected and Conserved Areas and the system of [[IUCN protected area categories]] IUCN influences how protected areas are managed. ===Criticism=== It has been claimed that the IUCN puts the needs of nature above those of humans, disregarding economic considerations and the interests of [[indigenous peoples]] and other traditional users of the land. Until the 1980s IUCN favoured the "Yellowstone Model" of conservation which called for the removal of humans from protected areas. The expulsion of the [[Maasai people]] from [[Serengeti National Park]] and the [[Ngorongoro Conservation Area]] is perhaps the best known example of this approach.<ref name="wrm.org.uy" /><ref name="holdgate" /> [[File:Ngorongoro 2012 05 30 2353 (7500935618).jpg|thumb|IUCN's relationships with local land users like the Maasai have caused controversy in the past.]] This is linked to another criticism that has been directed at IUCN, namely that throughout its history it has mainly been 'Northern focused', i.e. had a West-European or North-American perspective on global conservation. Some critics point to the fact that many individuals involved in the establishment of IUCN had been leading figures in the British Society for the Preservation of the Wild Fauna of Empire, which wanted to protect species against the impact of 'native' hunting pressure in order to safeguard hunting by Europeans.<ref name="IUCN: A History of Constraint" /> The fact that, at least until the 1990s, most of IUCN staff, the chairs of the Commissions and the IUCN president came from western countries has also led to criticism.<ref name="holdgate" /> More recently, activist environmental groups have argued that IUCN is too closely associated with governmental organizations and with the commercial sector.<ref name="What is IUCN" /> IUCN's cooperation with [[Royal Dutch Shell|Shell]] came in for criticism, also from its own membership.<ref name="worldwatch.org"/> IUCN's close partnership with [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] in [[Vietnam]] – where they have together been launching Coca-Cola-focused community centres – has also drawn some criticism and allegations of [[greenwashing]].<ref>{{cite news|date=2016-04-04|title=What's an EKOCENTER and what does it do?|language=ur|work=IUCN|url=https://www.iucn.org/ur/node/26042|url-status=dead|access-date=2017-06-20|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153835/https://www.iucn.org/ur/node/26042}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/environment/2008/dec/04/coca-cola-coke-water-neutral|title=Greenwash: Are Coke's green claims the real thing? |date=2008-12-04 |newspaper = The Guardian |access-date=2017-06-20 |language=en-GB |issn = 0261-3077 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.theecologist.org/blogs_and_comments/commentators/2985093/never_mind_the_greenwash_coca_cola_can_never_be_water_neutral.html |title = Never mind the greenwash – Coca Cola can never be 'water neutral' |work=The Ecologist |access-date=2017-06-20 }}</ref> Its decision to hold the 2012 World Conservation Congress on [[Jeju Island]], South Korea, where the local community and international environmental activists were protesting against the construction of a navy base also led to controversy.<ref>{{cite web|title=Jeju island navy base controversy divides iucn|url=http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|website=Biodiversity media alliance|access-date=12 December 2014|archive-date=27 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227015905/http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|url-status=dead}}</ref> In October 2025, the IUCN World Conservation Congress in Abu Dhabi became the centre of a global controversy over the use of synthetic biology in conservation.<ref>{{Cite web |last=Barnhart |first=Max |date=2025-01-21 |title=Conservationists clash over the use of synthetic biology |url=https://cen.acs.org/biological-chemistry/synthetic-biology/Conservationists-clash-over-use-synthetic/103/web/2025/10 |access-date=2025-12-07 |website=Chemical & Engineering News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-10-12 |title=Scientists say they revived an extinct wolf species. A vote will decide their future. |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2025/10/12/deextinction-dire-wolves-iucn/ |access-date=2025-12-07 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Khaikin |first=Lital |date=2025-10-28 |title=Conservationists Endorse the Age of Synthetic Biology |url=https://www.truthdig.com/articles/conservationists-endorse-the-age-of-synthetic-biology/ |access-date=2025-12-07 |website=Truthdig |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Rott |first=Nathan |date=2025-10-15 |title=Scientists are modifying wildlife DNA. Should these species be released into nature? |url=https://www.npr.org/2025/10/15/nx-s1-5574416/wildlife-conservation-gene-editing-iucn-extinction-synthetic-biology |access-date=2025-12-07 |work=NPR |language=en}}</ref> The debate centred on two competing motions that exposed deep divisions within the international conservation community. Motion 133 proposed a precautionary pause on the genetic engineering of wild species,<ref>{{Cite web |title=Motion 133 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/133 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> while Motion 087 established IUCN's first-ever Policy on Synthetic Biology that would allow case-by-case evaluation of genetic technologies in conservation.<ref>{{Cite web |title=Motion 087 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/087 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> The controversy highlighted fundamental disagreements about whether genetic engineering has any legitimate role in protecting or restoring ecosystems. Motion 133 was defeated by one vote,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 15 October 2025, 8th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_8th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07}}</ref> while Motion 087 was adopted with a significant majority,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 2025 14 October,6th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_6th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07 |website=IUCN Members’ Assembly, Vote Results}}</ref> creating a policy framework that embraces synthetic biology as a potential conservation tool. Critics characterised the outcome as biotech lobbyists winning while nature loses, with some viewing it as a betrayal of conservation's first principles.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> ==Publications== IUCN has a wide range of publications, reports, guidelines, and databases (including the [[Global Invasive Species Database]]) related to conservation and [[sustainable development]]. It publishes or co-authors more than 100 books and major assessments every year, along with hundreds of reports, documents, and guidelines.<ref>{{cite web|url=https://www.iucn.org/resources/publications|title=Publications|publisher=IUCN|access-date=2012-01-28|archive-date=18 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications|url-status=dead}}</ref> In 2015, 76 IUCN articles were published in peer reviewed scientific journals.<ref>{{cite book|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2016-020.pdf|title=IUCN Annual Report 2015|publisher=IUCN|page=21}}</ref> A report, released at the IUCN World Parks Congress in Sydney on 12 November 2014 showed that the 209,000 conservation reserves around the world now cover 15.4 per cent of the total land area. This is a step towards protecting 17 percent of land and 10 percent of ocean environments on Earth by 2020 since an agreement between the world's nations at the [[Convention on Biological Diversity]], held in [[Japan]] in 2010.<ref>{{cite news|title=Big increase in Earth's protected areas|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|access-date=17 November 2014|website=Australian Geographic|date=13 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117120015/http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|archive-date=17 November 2014|url-status=dead}}</ref> == See also == * [[List of environmental organizations]] * [[List of nature conservation organizations|List of conservation organisations]] == Notes == {{NoteFoot}} == References == {{Reflist}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} * {{Official website|www.iucn.org}} * [http://www.protectedplanet.net/ IUCN and UNEP World Database on Protected Areas] * [https://www.iucnredlist.org/ Red List of Threatened Species] * [http://iucnrle.org Red List of Ecosystems] * [https://www.iucn.org/resources/publications IUCN publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications |date=18 February 2021 }} * [https://discoverarchives.library.utoronto.ca/index.php/international-union-for-conservation-of-nature-iucn-fonds International Union for the Conservation of Nature oral history interview (Pimlott's remarks)] held at the [https://web.archive.org/web/20200426160845/https://utarms.library.utoronto.ca/ University of Toronto Archives and Records Management Services] {{Conservation organisations}}{{Prince of Asturias Award for Concord}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:International Union For Conservation of Nature}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:بين الاقوامي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:فطرت جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] [[زمرو:بين الاقوامي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:يورپ ۾ قائم فطرت جي تحفظ واريون تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي جنگلاتي تنظيمون]] [[زمرو:1948ع ۾ قائم ٿيل سائنسي تنظيمون]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ جا مبصر]] [[زمرو:بين الحڪومتي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:فرانس ۾ 1948ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:سوئٽزرلينڊ ۾ قائم بين الاقوامي تنظيمون]]. جهنگلي جيوت. n66jwv0wrsxie4fgo8ik6coo450ly0s 400077 400076 2026-08-01T10:57:57Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 400077 wikitext text/x-wiki {{Short description|Swiss-based international organization}} {{Use Oxford spelling|date=August 2022}} {{Infobox organization | name = International Union for Conservation of Nature | logo = IUCN logo.svg{{!}}class=skin-invert | caption = | founder = | type = [[International organization|بين الاقوامي تنظيم]] | tax_id = | registration_id = | founded = {{start date and age|1948|10|05|df=y}} <br>فونٽين بليو، [[فرانس]] | headquarters = گلينڊ، [[سوئٽزرلينڊ]] | key_people = {{ubl|گريٿل ايگولر (ڊائريڪٽر جنرل)|رزان المبارڪ (صدر)<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Razan al Mubarak becomes first woman from the Arab world to head IUCN|date = 8 September 2021}}</ref>}} | region_served = سڄي دنيا ۾ | focus = [[فطرت جو تحفظ]]، [[حياتياتي تنوع]] | revenue = 140.7 ملين سوئس فرينڪ (148 ملين آمريڪي ڊالر) | endowment = | num_employees = 900 کان وڌيڪ (سڄي دنيا ۾) | num_members = 1,400 | subsid = | former_name = International Union for the Protection of Nature (فطرت جي حفاظت لاءِ بين الاقوامي يونين) | website = {{URL|https://www.iucn.org/}} | dissolved = | footnotes = | native_name = فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين }} '''فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين''' (<small>International</small> <small>Union</small> <small>for</small> <small>Conservation of Nature: IUCN</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم آهي جيڪا قدرت جي تحفظ ۽ قدرتي وسيلن جي پائيدار استعمال جي شعبي ۾ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=About|publisher=IUCN|quote=The organisation changed its name to the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources in 1956 with the acronym IUCN (or UICN in French and Spanish). This remains our full legal name to this day.|url=https://www.iucn.org/about|date=2014-12-03}}</ref> ان جو بنياد 1948ع ۾ پيو. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين قدرتي دنيا جي صورتحال ۽ ان جي حفاظت لاءِ گهربل قدمن جي حوالي سان هڪ عالمي اختيار واري حيثيت (<small>global authority</small>) حاصل ڪري چڪي آهي. اها ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ تجزيي، تحقيق، ميداني منصوبن، وکالت ۽ تعليم جي شعبن ۾ سرگرم آهي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مشن آهي ته "سڄي دنيا جي سماجن کي متاثر، حوصلا افزائي ۽ مدد فراهم ڪئي وڃي ته جيئن قدرت جو تحفظ ڪري سگهجي ۽ ان ڳالهه کي يقيني بڻايو وڃي ته قدرتي وسيلن جو ڪو به استعمال منصفانه ۽ ماحولياتي لحاظ کان پائيدار هجي". گذريل ڏهاڪن دوران، يونين پنهنجي توجهه کي صرف تحفظاتي ماحوليات (<small>conservation</small> <small>ecology</small>) کان اڳتي وڌايو آهي ۽ هاڻي پنهنجي منصوبن ۾ پائيدار ترقي سان لاڳاپيل مسئلن کي به شامل ڪري ٿي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مقصد پاڻ عوام کي قدرت جي تحفظ جي حمايت ۾ متحرڪ ڪرڻ ناهي. اها معلومات ۽ مشورو فراهم ڪري، ۽ ڀائيواري قائم ڪري حڪومتن (ڪاروبارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين) جي عملن تي اثر انداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هي تنظيم عوام ۾ خاص طور تي "فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ريڊ لسٽ آف ٿريٽنڊ اسپيشيز" (<small>IUCN Red List of Threatened Species</small> - خطري هيٺ آيل نسلن جي فهرست) مرتب ۽ شايع ڪرڻ جي ڪري مشهور آهي، جيڪا سڄي دنيا ۾ نسلن جي تحفظ جي صورتحال جو جائزو وٺندي آهي.<ref name="About">{{cite web|url=http://www.iucn.org/about|title=About IUCN|publisher=IUCN|access-date=17 November 2014}}</ref> يونين وٽ 170 کان وڌيڪ ملڪن مان 1,400 کان وڌيڪ سرڪاري ۽ غير سرڪاري تنظيمن جي رڪنيت موجود آهي. تقريبن 16,000 سائنسدان ۽ ماهر رضاڪاراڻي بنيادن تي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ڪميشنن جي ڪم ۾ حصو وٺن ٿا. اها 50 کان وڌيڪ ملڪن ۾ 900 کان وڌيڪ مڪمل وقتي عملي کي ملازمت ڏئي ٿي. ان جو هيڊ ڪوارٽر گلينڊ، سوئٽزرلينڊ ۾ آهي. <ref name="About" /> هر چئن سالن کان پوءِ، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پنهنجي "ورلڊ ڪنزرويشن ڪانگريس" (عالمي تحفظ واري ڪانفرنس) منعقد ڪري ٿي، جتي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جا ميمبر سفارشون منظور ڪرڻ ذريعي تحفظ جو عالمي ايجنڊا طئي ڪن ٿا، ۽ قراردادن توڙي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پروگرام جي منظوري ذريعي سيڪريٽريٽ جي ڪم جي رهنمائي ڪن ٿا. يونين کي گڏيل قومن ۾ مبصر ۽ مشاورتي حيثيت حاصل آهي، ۽ اها قدرت جي تحفظ ۽ حياتياتي تنوع بابت ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن تي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو ”ورلڊ وائڊ فنڊ فار نيچر“ (World Wide Fund for Nature) ۽ ”ورلڊ ڪنزرويشن مانيٽرنگ سينٽر“ (World Conservation Monitoring Centre) جي قيام ۾ شامل رهيو آهي. ماضيءَ ۾، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين تي مقامي ماڻهن جي مفادن جي ڀيٽ ۾ فطرت جي مفادن کي ترجيح ڏيڻ سبب تنقيد ڪئي وئي آهي. تازن سالن ۾، ڪاروباري شعبي سان ان جي ويجهن لاڳاپن تڪرار کي جنم ڏنو آهي.<ref name="wrm.org.uy">{{cite web|title=Kenya: The Maasai Stand up to IUCN Displacement Attempts from their Forest|url=http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|website=World Rainforest Movement|access-date=2 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927003333/http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|archive-date=27 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Block|first=B.|title=Environmentalists Spar Over Corporate Ties|type=updated version|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=[[Worldwatch Institute]]. worldwatch.org |access-date=26 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164052/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}</ref> يونين جو قيام 1948ع ۾ عمل ۾ آيو. شروعات ۾ ان کي ”انٽرنيشنل يونين فار دي پروٽيڪشن آف نيچر“ (<small>1948-1956</small>ع) سڏيو ويندو هو، ۽ اڳتي هلي ان کي "ورلڊ ڪنزرويشن يونين" (<small>1990-2008</small>ع) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويو. == تاريخ == نوٽس: : فطرت. تحفظ. بين الاقوامي. The information in the section on history is largely based on ''Holdgate, M. 1999. The green web: a union for world conservation. Earthscan.'' For each paragraph in the section one reference to the pages used is included following the header. Where information in the paragraph is based on other sources a separate reference is included in the text. ===قيام=== IUCN was established on 5 October 1948, in [[Fontainebleau]], France, when representatives of governments and conservation organizations spurred on by [[UNESCO]] signed a formal act constituting the International Union for the Protection of Nature (IUPN). The initiative to set up the new organization came from UNESCO and especially from its first director general, the British biologist [[Julian Huxley]]. [[File:Julian Huxley 1964.jpg|thumb|upright|[[Julian Huxley]], the first Director General of UNESCO, took the initiative to set up IUCN.]] At the time of its founding IUCN was the only international organization focusing on the entire spectrum of nature conservation (an international organization for the protection of birds, now [[BirdLife International]], had been established in 1922). <ref name="holdgate">{{cite book |last=Holdgate|first=Martin |title=The green web: a union for world conservation|year=1999|publisher=Earthscan |isbn = 1-85383-595-1 }}</ref>{{rp|16–38}} ===Early years: 1948–1956=== IUCN (International Union for Conservation of Nature) started out with 65 members in [[Brussels]] and was closely associated with UNESCO. They jointly organized the 1949 Conference on Protection of Nature in [[Lake Success, New York]] and drafted the first list of gravely endangered species. In the early years of its existence IUCN depended almost entirely on UNESCO funding and was forced to temporarily scale down activities when this ended unexpectedly in 1954. IUCN was successful in engaging prominent scientists and identifying important issues such as the harmful effects of [[pesticide]]s on wildlife but not many of the ideas it developed were turned into action. This was caused by unwillingness to act on the part of governments, uncertainty about the IUCN mandate and lack of resources. In 1956, IUCN changed its name to International Union for Conservation of Nature and Natural Resources.<ref name="holdgate" />{{rp|47–63}} ===Increased profile and recognition: 1956–1965=== During this period, the IUCN expanded its relations with UN-agencies and established links with the [[Council of Europe]]. IUCN's best known publication, the [[IUCN Red List|Red Data Book]] on the conservation status of species, was first published in 1964.<ref name="holdgate" />{{rp|67–82}} IUCN began to play a part in the development of international treaties and conventions, starting with the [[African Convention on the Conservation of Nature and Natural Resources]]. [[File:Ngorongoro-Crater-Morning-Scene.JPG|thumb|upright=1.4|Africa was the first regional focus of IUCN conservation action.]] Africa was the focus of many of the early IUCN conservation field projects. IUCN supported the 'Yellowstone model' of protected area management, which severely restricted human presence and activity in order to protect nature.<ref name="wrm.org.uy"/> The IUCN also suffered from restricted financing in its early years. For this reason, [[Tracy Philipps]], secretary-general from 1955 to 1958, did not draw a salary during his period in office.<ref name="holdgate" />{{rp|62}} To establish a stable financial basis for its work, IUCN participated in setting up the World Wildlife Fund (1961) (now the [[World Wide Fund for Nature]] WWF) to work on fundraising to cover part of the operational costs of IUCN. Also in 1961, the IUCN headquarters moved from Belgium to [[Morges]] in Switzerland. ===Consolidating its position in the international environmental movement: 1966–1975=== During the 1960s, IUCN lobbied the UN General Assembly to create a new status for [[NGOs]]. Resolution 1296, adopted in 1968, granted 'consultative' status to NGOs. IUCN itself was eventually accredited with six UN organizations.<ref name="Understanding NGOs">{{cite web|title=Understanding NGOs|url=https://agendatwentyone.wordpress.com/2010/06/28/understanding-ngos-non-government-organizations/ |website= agendatwentyone.wordpress.com |access-date=5 December 2014|date= 2010-06-28 }}</ref> IUCN was one of the few environmental organizations formally involved in the preparations of the [[United Nations Conference on the Human Environment]] (Stockholm, 1972). The Stockholm Conference eventually led to three new international conventions, with IUCN involved in their drafting and implementation: * [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] (1972). IUCN co-drafted the World Heritage Convention with UNESCO and has been involved as the official Advisory Body on nature from the onset.^[8] * [[CITES]] – the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (1974). IUCN is a signatory party and the CITES secretariat was originally lodged with IUCN. * [[Ramsar Convention]] – Convention on Wetlands of International Importance (1975). The secretariat is still administered from IUCN's headquarters. IUCN entered into an agreement with the United Nations Environment Programme [[UNEP]] to provide regular reviews of world conservation. The income this generated, combined with growing revenue via WWF, put the organization on relatively sound financial footing for the first time since 1948. This period saw the beginning of a gradual change in IUCN's approach to conservation in which it tried to become more appealing to the developing world.<ref name="holdgate" />{{rp|110–124}} ===The World Conservation Strategy 1975–1985=== In 1975 IUCN started work on the ''World Conservation Strategy'' (1980).<ref name="IUCN">{{cite book |last1=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |title=World Conservation Strategy: Living Resource Conservation for Sustainable Development |date=1980 |publisher=IUCN–UNEP–WWF |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/wcs-004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501232718/https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/WCS-004.pdf |archive-date=2015-05-01 |url-status=live}}</ref> The drafting process, and the discussions with the UN agencies involved, led to an evolution in thinking within IUCN and growing acceptance of the fact that conservation of nature by banning human presence no longer worked. The Strategy was followed in 1982 by the ''[[World Charter for Nature]]'', which was adopted by the [[United Nations General Assembly]], after preparation by IUCN. In 1980, IUCN and WWF moved into shared new offices in [[Gland, Switzerland]]. This marked a phase of closer cooperation with WWF, but the close ties between IUCN and WWF were severed in 1985 when WWF decided to take control of its own field projects, which so far had been run by IUCN. '''Sustainable development and regionalization: 1985 to present day'''<ref name="holdgate" />{{rp|176–222}}<br /> In 1982, IUCN set up a Conservation for Development Centre within its secretariat. The Centre undertook projects to ensure that nature conservation was integrated in development aid and in the economic policies of developing countries. Over the years, it supported the development of national conservation strategies in 30 countries. Several European countries began to channel considerable amounts of bilateral aid via IUCN's projects. Management of these projects was primarily done by IUCN staff, often working from the new regional and country offices IUCN set up around the world. This marked a shift within the organization. Previously, the volunteer Commissions had been very influential, now the secretariat and its staff began to play a more dominant role. In 1989, IUCN moved into a separate building in Gland, close to the offices it had shared with WWF. Initially, the focus of power was still with the Headquarters in Gland but the regional offices and regional members' groups gradually got a bigger say in operations. In 1991, IUCN (together with UNEP and WWF) published ''Caring for the Earth'', a successor to the World Conservation Strategy.<ref name="Understanding NGOs"/> Social aspects of conservation were now integrated in IUCN's work; at the General Assembly in 1994 the IUCN mission was redrafted to its current wording to include the equitable and ecologically use of natural resources. '''Closer to business: 2000 to present day'''<br /> Since the creation of IUCN in 1948, IUCN Members have passed more than 300 resolutions that include or focus on business related activities. The increased attention on sustainable development as a means to protect nature brought IUCN closer to the corporate sector. The members decided against this, but IUCN did forge a partnership with the [[World Business Council for Sustainable Development]]. IUCN renewed a multi-year MOU ([[Memorandum of understanding]]) with WBCSD in December 2015. In 1996, after decades of seeking to address specific business issues, IUCN's Members asked for a comprehensive approach to engaging the business sector. Resolution 1.81 of the IUCN World Conservation Congress held that year "urged IUCN Members and the Director General, based on the need to influence private sector policies in support of the Mission of IUCN, to expand dialogue and productive relationships with the private sector and find new ways to interact with members of the business community". The IUCN Global Business and Biodiversity Program (BBP) was established in 2003 to influence and support private partners in addressing environmental and social issues.<ref>{{cite web|title=Global Business and Biodiversity Programme|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/business/|website=IUCN|access-date=28 November 2014}}</ref> In 2004, the first IUCN Private Sector Engagement Strategy was developed (in response to Council Decision C/58/41). Most prominent in the Business and Biodiversity Program is the five-year collaboration IUCN started with the energy company [[Shell International]] in 2007.<ref>{{cite web|title=IUCN and Shell: Guiding the way|url=http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|website=Business & Biodiversity|access-date=5 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195343/http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref name="worldwatch.org">{{cite web|title=Environmentalists spar over corporate ties|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=Worldwatch|access-date=5 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141832/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> IUCN has been involved in minimum energy consumption and zero-carbon construction since 2005 by integrating energy-saving materials, developed by [[Jean-Luc Sandoz]] in the footsteps of [[Julius Natterer]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lesechos.fr/2005/11/le-projet-puritain-de-lunion-pour-la-nature-623616|title = Le projet puritain de l'Union pour la nature|date = 29 November 2005}}</ref> Today, the Business and Biodiversity Programme continues to set the strategic direction, coordinate IUCN's overall approach and provide institutional quality assurance in all business engagements. The Programme ensures that the Business Engagement Strategy is implemented through IUCN's global thematic and regional programmes as well as helps guide the work of IUCN's six Commissions.<ref name="holdgate" />{{rp|132–165}} ===Championing Nature-based Solutions: 2009 to present day=== [[Nature-based solutions]] (NbS) use ecosystems and the services they provide to address societal challenges such as climate change, food security or natural disasters.<ref name="portals.iucn.org">{{Cite book|url=https://portals.iucn.org/library/node/46191|title=Nature-based solutions to address global societal challenges |via = IUCN Library System|year=2016 | publisher=portals.iucn.org|doi=10.2305/IUCN.CH.2016.13.en |isbn=9782831718125|editor1-last=Cohen-Shacham |editor1-first=E |editor2-first=G |editor2-last=Walters |editor3-first=C |editor3-last=Janzen |editor4-first=S |editor4-last=Maginnis }}</ref> The emergence of the NbS concept in environmental sciences and nature conservation contexts came as international organizations, such as IUCN and the World Bank, searched for solutions to work with ecosystems rather than relying on conventional engineering interventions (such as a [[seawall]]), to adapt to and mitigate climate change effects, while improving sustainable livelihoods and protecting natural ecosystems and biodiversity. At the IUCN World Conservation Congress 2016, IUCN Members agreed on a definition of nature-based solutions.<ref>{{Cite web|url=https://portals.iucn.org/congress/motion/077|title=077 – Defining Nature-based Solutions {{!}} 2016 Congress portal|website=portals.iucn.org|language=en|access-date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808140530/https://portals.iucn.org/congress/motion/077|archive-date=8 August 2019|url-status=dead}}</ref> Members also called for governments to include nature-based solutions in strategies to [[climate change mitigation|combat climate change]]. ===Timeline=== Some key dates in the growth and development of IUCN: {{col-begin}} {{col-break}} * 1948: International Union for the Protection of Nature (IUPN) established.<ref>{{cite web | title=International Union for Conservation of Nature | website=Encyclopædia Britannica | date=16 September 2016 | url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature | access-date=2 February 2022}}</ref> * 1956: Name changed to the International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). * 1959: UNESCO decides to create an international list of Nature Parks and equivalent reserves, and the United Nations Secretary General asks the IUCN to prepare this list. * 1961: The [[World Wide Fund for Nature|World Wildlife Fund]] set up as a complementary organization to focus on fund raising, public relations and increasing public support for nature conservation. * 1969: IUCN obtains a grant from the [[Ford Foundation]] which enables it to boost its international secretariat. * 1972: UNESCO adopts the [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] and the IUCN is invited to provide technical evaluations and monitoring. * 1974: IUCN is involved in obtaining the agreement of its members to sign a Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ([[CITES]]), whose secretariat was originally lodged with the IUCN. * 1975: The Convention on Wetlands of International Importance ([[Ramsar Convention]]) comes into force and its secretariat is administered from the IUCN's headquarters.{{col-break}} * 1980: IUCN (together with the [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) collaborate with UNESCO to publish a World Conservation Strategy. * 1982: Following IUCN preparation and efforts, the [[United Nations General Assembly]] adopts the [[World Charter for Nature]]. * 1990: Began using the name World Conservation Union as the official name, while continuing using IUCN as its abbreviation. * 1991: IUCN (together with [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) publishes ''Caring for the Earth''. * 2003: Establishment of the IUCN Business and Biodiversity Program. * 2008: Stopped using World Conservation Union as its official name and reverted its name back to International Union for Conservation of Nature. * 2012: IUCN publishes list of [[The world's 100 most threatened species]]. * 2016: Created a new IUCN membership category for indigenous peoples' organizations. * 2021: Created a new IUCN membership category for subnational governments.{{col-end}}<ref>{{Cite web |title=International Union for Conservation of Nature (IUCN) {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature |access-date=2023-04-01 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ==Current work== === IUCN Programme 2017–2020 === According to its website, IUCN works on the following themes: business, [[climate change]], economics, [[ecosystems]], [[environmental law]], [[forest protection|forest conservation]], [[gender]], global policy, [[marine habitats|marine]] and [[polar regions|polar]], [[protected areas]], science and knowledge, [[social policy]], [[species]], water, and [[world heritage sites|world heritage]].<ref>{{cite web|title=What we do|url=http://www.iucn.org/what/|website=IUCN|access-date=4 December 2014|archive-date=23 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160523101414/http://www.iucn.org/what/|url-status=dead}}</ref> IUCN works on the basis of four-year programs, determined by the membership. In the IUCN Programme for 2017–2020 conserving nature and biodiversity is linked to sustainable development and poverty reduction. IUCN states that it aims to have a solid factual base for its work and takes into account the knowledge held by indigenous groups and other traditional users of natural resources. The IUCN Programme 2017–2020 identifies three priority areas:<ref name="IUCN Programme">{{Cite news|url=https://www.iucn.org/about/programme-work-and-reporting/programme|title=IUCN Programme|date=2015-10-01|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> # Valuing and conserving nature. # Promoting and supporting effective and equitable governance of natural resources. # Deploying [[Nature Based Solutions]] to address societal challenges including climate change, food security, and economic and social development.<ref name="IUCN Programme" /> IUCN does not itself aim to directly mobilize the general public. Education has been part of IUCN's work program since the early days but the focus is on stakeholder involvement and strategic communication rather than mass-campaigns.<ref>{{cite web|title=CEC – what we do|url=http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|website=IUCN|access-date=26 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226162000/http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|archive-date=26 December 2014}}</ref> ===Habitats and species=== [[File:IUCN Animal Threat Category List.png|thumb|IUCN Animal Threat Category List]] IUCN runs field projects for [[habitat conservation|habitat]] and species conservation around the world. It produces the [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]]. The IUCN Red List of Ecosystems is applicable at local, national, regional, and global levels. IUCN's stated goal is to expand the global network of [[national parks]] and other [[protected areas]] and promote good management of such areas.<ref>{{cite news|title='Green List' awards world's top conservation sites|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/iucn-sets-up-the-green-list|access-date=18 November 2014|website=Australian Geographic|date=14 November 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/wcpa/what-we-do/biodiversity-and-protected-areas/key-biodiversity-areas|title=Key Biodiversity Areas|date=2016-03-08|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> In particular, it focuses on greater protection of the [[oceans]] and [[marine habitats]]. === Business partnerships === IUCN has a growing program of partnerships with the corporate sector on a regional, national and international level to promote sustainable use of natural resources.<ref name = annualreport>{{Cite web|url= https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145436/https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-date=2017-11-14 |url-status=live |title=IUCN 2016 Annual Report|date=2017|location= Gland, Switzerland}}</ref> === National and international policy === On the national level, IUCN helps governments prepare national biodiversity policies. Internationally, IUCN provides advice to environmental conventions such as the [[Convention on Biological Diversity]], [[CITES]], and the [[Framework Convention on Climate Change]]. It advises [[UNESCO]] on natural [[World Heritage Site|world heritage]].<br /> It has a formally accredited permanent observer mission to the [[United Nations]].<ref name="IUCN Programme" /><br /> IUCN has official relations with the multiple other international bodies.<ref>{{cite web|title=UNESCO NGO database|url=http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|website=UNESCO|access-date=4 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208140552/http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|archive-date=8 December 2014}}</ref> ==Organizational structure== As an organization, IUCN has three components: the member organizations, the six scientific commissions and the secretariat. ===Members=== IUCN members include states, government agencies, international nongovernmental organizations, national nongovernmental organizations, and indigenous peoples' organizations. As of 2017, IUCN has 1,400 members.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/201706/iucn-welcomes-13-new-members|title= IUCN welcomes 13 new Members|date=2017-06-06|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> The members can organize themselves in national or regional committees to promote cooperation. As of 2016, there are 62 national committees and 7 regional committees.<ref name="annualreport" /> In January 2026, [[United States President]] [[Donald Trump]] announced that the United States would withdraw from the organization.<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=These are the 66 global organizations the Trump administration is leaving |url=https://apnews.com/article/trump-administration-global-organizations-un-daaa4c9f459d7a492536a1a4e3b7697c |access-date=2026-01-19 |website=AP News |language=en}}</ref> [[File:USSR 1978.jpg|thumb|[[Soviet]] [[Soviet stamps|stamp]] commemorating the 1978 IUCN General Assembly in [[Ashgabat]]]] ===Commissions=== The seven IUCN Commissions involve volunteer experts from a range of disciplines. They 'assess the state of the world's natural resources and provide the Union with sound know-how and policy advice on conservation issues'.<ref name="IUCNCommissions">{{cite web | url = http://www.iucn.org/about/union/commissions/ | title = IUCN – Commissions |date=12 May 2010 |publisher=International Union for Conservation of Nature |access-date=8 September 2010}}</ref> * Commission on Education and Communication (CEC): communication, learning and knowledge management in IUCN and the wider conservation community. * Commission on Environmental, Economic and Social Policy (CEESP): economic and social factors for the conservation and sustainable use of biological diversity. * World Commission on Environmental Law (WCEL): developing new legal concepts and instruments and building the capacity of societies to employ environmental law for conservation and sustainable development. * Commission on Ecosystem Management (CEM): integrated ecosystem approaches to the management of natural and modified ecosystems. * [[IUCN Species Survival Commission|Species Survival Commission]] (SSC): technical aspects of species conservation and action for species that are threatened with [[extinction]]. Specialist groups of the SSC prepare [[endangered species recovery plan]]s known as Species Action Plans, which are used to outline the conservation strategies of species.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |title=IUCN – Species Action Plans |access-date=21 March 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325163018/http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |archive-date=25 March 2016 }}</ref> * [[World Commission on Protected Areas]] (WCPA): establishment and effective management of a network of terrestrial and marine protected areas. * Climate Crisis Commission: established 2021.<ref>{{cite web | url=https://www.iucn.org/our-union/expert-commissions/climate-crisis-commission | title=Expert Commissions }}</ref> The IUCN head office is in [[Gland, Switzerland]]. Eight regional offices headed by a director implement IUCN's program in their respective territories. Since 1980, IUCN has established offices in more than 50 countries.<ref>{{cite web|title=About IUCN|url=http://www.iucn.org/about/union/secretariat/|website=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Governance and funding== ===Governance=== The '''World Conservation Congress''' (Members' Assembly) is IUCN's highest decision-making body. The congress convenes every four years. It elects the council, including the president, and approves IUCN's work program for the next four years and budget. The IUCN council is the principal governing body of IUCN. The council provides strategic direction for the activities of the Union, discusses specific policy issues and provides guidance on finance and the membership development of the Union. The council is composed of the president, four vice presidents (elected by the council from among its members), the treasurer, the chairs of IUCN's six commissions, three regional councillors from each of IUCN's eight statutory regions and a councillor from the state in which IUCN has its seat (Switzerland). IUCN's current president is [[Razan Al Mubarak]].<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/202109/iucn-members-elect-new-leadership|title=President|date=2021-09-08|website=IUCN|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> The council appoints a director general, who is responsible for the overall management of IUCN and the running of the secretariat. The current IUCN director general is Grethel Aguilar.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/about/senior-management/director-general|title=Director General|date=2015-08-31|website=IUCN|language=en|access-date=2025-09-14}}</ref> She succeeded [[Bruno Oberle]]. <gallery class="center"> File:Jean-Paul Harroy.jpg|[[Jean-Paul Harroy]] File:Portrait of tracy philipps.jpg|[[Tracy Philipps]] File:Hugh Elliott 1 red.jpg|[[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] File:Achim Steiner Oxford Martin School.jpg|[[Achim Steiner]] File:Inger Andersen (environmentalist, 2010, cropped).jpg|[[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] File:Bruno Oberle-IMG 1279.jpg|[[Bruno Oberle]] </gallery> {{col-begin}} {{col-break}} ;IUCN presidents since 1948<ref name="hesselink">Hesselink, Frits; Čeřovský, Jan: ''[http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf Learning to Change the Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906161156/http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf |date=6 September 2011 }}'', IUCN 2008, p.&nbsp;22. URL retrieved 2011-01-24.</ref> * 1948–1954 {{flagicon|SUI}} {{interlanguage link|Charles Jean Bernard|fr}} * 1954–1958 {{flagicon|FRA}} [[Roger Heim]] * 1958–1963 {{flagicon|SUI}} [[Jean Georges Baer]] * 1963–1966 {{flagicon|FRA}} {{interlanguage link|François Bourlière|fr}} * 1966–1972 {{flagicon|USA}} [[Harold Jefferson Coolidge, Jr.|Harold J. Coolidge]] * 1972–1978 {{flagicon|NED}} {{interlanguage link|Donald Kuenen|nl}} * 1978–1984 {{flagicon|EGY}} [[Mohamed Kassas]] * 1984–1990 {{flagicon|IND}} [[M. S. Swaminathan]] * 1990–1994 {{flagicon|GUY}} [[Shridath Ramphal]] * 1994–1996 {{flagicon|USA}} {{interlanguage link|Jay D. Hair|fr|Jay Hair}} * 1996–2004 {{flagicon|ECU}} [[Yolanda Kakabadse]] * 2004–2008 {{flagicon|RSA}} [[Valli Moosa]] * 2008–2012 {{flagicon|IND}} [[Ashok Khosla]] * 2012–2021 {{flagicon|CHN}} [[Zhang Xinsheng]] * 2021–present {{flagicon|UAE}} [[Razan Al Mubarak]] {{col-break}} ;IUCN Directors General since 1948<ref name="hesselink" /> * 1948–1955 {{flagicon|BEL}} Jean Paul Harroy * 1955–1958 {{flagicon|UK}} [[Tracy Philipps]] * 1959–1960 {{flagicon|NED}} M.C. Bloemers * 1961–1962 {{flagicon|UK}} Gerald Watterson * 1963–1966 {{flagicon|UK}} [[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] * 1966–1970 {{flagicon|UK}} Joe Berwick * 1970–1976 {{flagicon|VEN}} [[Gerardo Budowski]] * 1977–1980 {{flagicon|CAN}} David Munro * 1980–1982 {{flagicon|USA}} [[Lee M. Talbot]] * 1983–1988 {{flagicon|USA}} Kenton Miller * 1988–1994 {{flagicon|UK}} [[Martin Holdgate]] * 1994–1999 {{flagicon|NZL}} David McDowell * 1999–2001 {{flagicon|DE}} Marita Koch-Weser * 2001–2006 {{flagicon|DE}}{{flagicon|BRA}} [[Achim Steiner]] * 2007–2014 {{flagicon|FRA}} [[Julia Marton-Lefèvre]] * 2015–2019 {{flagicon|DEN}} [[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] * 2019–2023 {{Flagicon|CHE}} [[Bruno Oberle]] * 2023–present {{flagicon|CRI}} Grethel Aguilar {{col-end}} ===Funding=== IUCN's total income in 2012 was 114&nbsp;million [[Swiss franc|CHF]] (€95&nbsp;million or US$116&nbsp;million).<br /> IUCN's funding mainly comes from Official Development Assistance budgets of bilateral and multilateral agencies. This represented 61% of its income in 2012. Additional sources of income are the membership fees, as well as grants and project funding from foundations, institutions, and corporations.<ref>{{cite web|title=IUCN Annual Report 2012|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/IUCN-2014-017.pdf|publisher=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Influence and criticism== ===Influence=== IUCN is considered one of the most influential conservation organizations and, together with [[World Wide Fund for Nature]] (WWF) and the [[World Resources Institute]] (WRI), is seen as a driving force behind the rise of the influence of environmental organizations at the UN and around the world.<ref name="Understanding NGOs" /><ref name="What is IUCN">{{cite web|title=What is IUCN?|url=http://www.wisegeek.com/what-is-iucn.htm|website=WiseGeek|first = Jessica|last = Ellis|date = 7 October 2020}}</ref> It has established a worldwide network of governmental and non-governmental organizations, involves experts in the IUCN Commissions, has formal ties to international agreements and intergovernmental organizations and increasingly also partnerships with international business. The World Conservation Congress and the World Parks Congress events organized by IUCN are the largest gatherings of organizations and individuals involved in conservation worldwide. According to some, IUCN has considerable influence in defining what nature conservation actually is.<ref name="IUCN: A History of Constraint">{{cite book|last1=MacDonald|first1=Kenneth|title=IUCN: A History of Constraint|publisher=UCLouvain|url=http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|access-date=12 December 2014|archive-date=19 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319084250/http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|url-status=dead}}</ref> The [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]] determine which species and natural areas merit protection. Through the Green List of Protected and Conserved Areas and the system of [[IUCN protected area categories]] IUCN influences how protected areas are managed. ===Criticism=== It has been claimed that the IUCN puts the needs of nature above those of humans, disregarding economic considerations and the interests of [[indigenous peoples]] and other traditional users of the land. Until the 1980s IUCN favoured the "Yellowstone Model" of conservation which called for the removal of humans from protected areas. The expulsion of the [[Maasai people]] from [[Serengeti National Park]] and the [[Ngorongoro Conservation Area]] is perhaps the best known example of this approach.<ref name="wrm.org.uy" /><ref name="holdgate" /> [[File:Ngorongoro 2012 05 30 2353 (7500935618).jpg|thumb|IUCN's relationships with local land users like the Maasai have caused controversy in the past.]] This is linked to another criticism that has been directed at IUCN, namely that throughout its history it has mainly been 'Northern focused', i.e. had a West-European or North-American perspective on global conservation. Some critics point to the fact that many individuals involved in the establishment of IUCN had been leading figures in the British Society for the Preservation of the Wild Fauna of Empire, which wanted to protect species against the impact of 'native' hunting pressure in order to safeguard hunting by Europeans.<ref name="IUCN: A History of Constraint" /> The fact that, at least until the 1990s, most of IUCN staff, the chairs of the Commissions and the IUCN president came from western countries has also led to criticism.<ref name="holdgate" /> More recently, activist environmental groups have argued that IUCN is too closely associated with governmental organizations and with the commercial sector.<ref name="What is IUCN" /> IUCN's cooperation with [[Royal Dutch Shell|Shell]] came in for criticism, also from its own membership.<ref name="worldwatch.org"/> IUCN's close partnership with [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] in [[Vietnam]] – where they have together been launching Coca-Cola-focused community centres – has also drawn some criticism and allegations of [[greenwashing]].<ref>{{cite news|date=2016-04-04|title=What's an EKOCENTER and what does it do?|language=ur|work=IUCN|url=https://www.iucn.org/ur/node/26042|url-status=dead|access-date=2017-06-20|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153835/https://www.iucn.org/ur/node/26042}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/environment/2008/dec/04/coca-cola-coke-water-neutral|title=Greenwash: Are Coke's green claims the real thing? |date=2008-12-04 |newspaper = The Guardian |access-date=2017-06-20 |language=en-GB |issn = 0261-3077 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.theecologist.org/blogs_and_comments/commentators/2985093/never_mind_the_greenwash_coca_cola_can_never_be_water_neutral.html |title = Never mind the greenwash – Coca Cola can never be 'water neutral' |work=The Ecologist |access-date=2017-06-20 }}</ref> Its decision to hold the 2012 World Conservation Congress on [[Jeju Island]], South Korea, where the local community and international environmental activists were protesting against the construction of a navy base also led to controversy.<ref>{{cite web|title=Jeju island navy base controversy divides iucn|url=http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|website=Biodiversity media alliance|access-date=12 December 2014|archive-date=27 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227015905/http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|url-status=dead}}</ref> In October 2025, the IUCN World Conservation Congress in Abu Dhabi became the centre of a global controversy over the use of synthetic biology in conservation.<ref>{{Cite web |last=Barnhart |first=Max |date=2025-01-21 |title=Conservationists clash over the use of synthetic biology |url=https://cen.acs.org/biological-chemistry/synthetic-biology/Conservationists-clash-over-use-synthetic/103/web/2025/10 |access-date=2025-12-07 |website=Chemical & Engineering News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-10-12 |title=Scientists say they revived an extinct wolf species. A vote will decide their future. |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2025/10/12/deextinction-dire-wolves-iucn/ |access-date=2025-12-07 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Khaikin |first=Lital |date=2025-10-28 |title=Conservationists Endorse the Age of Synthetic Biology |url=https://www.truthdig.com/articles/conservationists-endorse-the-age-of-synthetic-biology/ |access-date=2025-12-07 |website=Truthdig |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Rott |first=Nathan |date=2025-10-15 |title=Scientists are modifying wildlife DNA. Should these species be released into nature? |url=https://www.npr.org/2025/10/15/nx-s1-5574416/wildlife-conservation-gene-editing-iucn-extinction-synthetic-biology |access-date=2025-12-07 |work=NPR |language=en}}</ref> The debate centred on two competing motions that exposed deep divisions within the international conservation community. Motion 133 proposed a precautionary pause on the genetic engineering of wild species,<ref>{{Cite web |title=Motion 133 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/133 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> while Motion 087 established IUCN's first-ever Policy on Synthetic Biology that would allow case-by-case evaluation of genetic technologies in conservation.<ref>{{Cite web |title=Motion 087 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/087 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> The controversy highlighted fundamental disagreements about whether genetic engineering has any legitimate role in protecting or restoring ecosystems. Motion 133 was defeated by one vote,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 15 October 2025, 8th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_8th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07}}</ref> while Motion 087 was adopted with a significant majority,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 2025 14 October,6th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_6th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07 |website=IUCN Members’ Assembly, Vote Results}}</ref> creating a policy framework that embraces synthetic biology as a potential conservation tool. Critics characterised the outcome as biotech lobbyists winning while nature loses, with some viewing it as a betrayal of conservation's first principles.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> ==Publications== IUCN has a wide range of publications, reports, guidelines, and databases (including the [[Global Invasive Species Database]]) related to conservation and [[sustainable development]]. It publishes or co-authors more than 100 books and major assessments every year, along with hundreds of reports, documents, and guidelines.<ref>{{cite web|url=https://www.iucn.org/resources/publications|title=Publications|publisher=IUCN|access-date=2012-01-28|archive-date=18 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications|url-status=dead}}</ref> In 2015, 76 IUCN articles were published in peer reviewed scientific journals.<ref>{{cite book|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2016-020.pdf|title=IUCN Annual Report 2015|publisher=IUCN|page=21}}</ref> A report, released at the IUCN World Parks Congress in Sydney on 12 November 2014 showed that the 209,000 conservation reserves around the world now cover 15.4 per cent of the total land area. This is a step towards protecting 17 percent of land and 10 percent of ocean environments on Earth by 2020 since an agreement between the world's nations at the [[Convention on Biological Diversity]], held in [[Japan]] in 2010.<ref>{{cite news|title=Big increase in Earth's protected areas|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|access-date=17 November 2014|website=Australian Geographic|date=13 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117120015/http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|archive-date=17 November 2014|url-status=dead}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[List of environmental organizations]] * [[List of nature conservation organizations|List of conservation organisations]] ==نوٽ ۽ حوالا== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽ=== == Notes == {{NoteFoot}} == References == {{Reflist}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} * {{Official website|www.iucn.org}} * [http://www.protectedplanet.net/ IUCN and UNEP World Database on Protected Areas] * [https://www.iucnredlist.org/ Red List of Threatened Species] * [http://iucnrle.org Red List of Ecosystems] * [https://www.iucn.org/resources/publications IUCN publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications |date=18 February 2021 }} * [https://discoverarchives.library.utoronto.ca/index.php/international-union-for-conservation-of-nature-iucn-fonds International Union for the Conservation of Nature oral history interview (Pimlott's remarks)] held at the [https://web.archive.org/web/20200426160845/https://utarms.library.utoronto.ca/ University of Toronto Archives and Records Management Services] {{Conservation organisations}}{{Prince of Asturias Award for Concord}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:International Union For Conservation of Nature}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:بين الاقوامي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:فطرت جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] [[زمرو:بين الاقوامي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:يورپ ۾ قائم فطرت جي تحفظ واريون تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي جنگلاتي تنظيمون]] [[زمرو:1948ع ۾ قائم ٿيل سائنسي تنظيمون]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ جا مبصر]] [[زمرو:بين الحڪومتي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:فرانس ۾ 1948ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:سوئٽزرلينڊ ۾ قائم بين الاقوامي تنظيمون]]. جهنگلي جيوت. c1s09zx2e5glnozclwz4ndupqsilp9w 400078 400077 2026-08-01T10:58:27Z Memon2025 21315 400078 wikitext text/x-wiki {{Short description|Swiss-based international organization}} {{Use Oxford spelling|date=August 2022}} {{Infobox organization | name = International Union for Conservation of Nature | logo = IUCN logo.svg{{!}}class=skin-invert | caption = | founder = | type = [[International organization|بين الاقوامي تنظيم]] | tax_id = | registration_id = | founded = {{start date and age|1948|10|05|df=y}} <br>فونٽين بليو، [[فرانس]] | headquarters = گلينڊ، [[سوئٽزرلينڊ]] | key_people = {{ubl|گريٿل ايگولر (ڊائريڪٽر جنرل)|رزان المبارڪ (صدر)<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Razan al Mubarak becomes first woman from the Arab world to head IUCN|date = 8 September 2021}}</ref>}} | region_served = سڄي دنيا ۾ | focus = [[فطرت جو تحفظ]]، [[حياتياتي تنوع]] | revenue = 140.7 ملين سوئس فرينڪ (148 ملين آمريڪي ڊالر) | endowment = | num_employees = 900 کان وڌيڪ (سڄي دنيا ۾) | num_members = 1,400 | subsid = | former_name = International Union for the Protection of Nature (فطرت جي حفاظت لاءِ بين الاقوامي يونين) | website = {{URL|https://www.iucn.org/}} | dissolved = | footnotes = | native_name = فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين }} '''فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين''' (<small>International</small> <small>Union</small> <small>for</small> <small>Conservation of Nature: IUCN</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم آهي جيڪا قدرت جي تحفظ ۽ قدرتي وسيلن جي پائيدار استعمال جي شعبي ۾ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=About|publisher=IUCN|quote=The organisation changed its name to the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources in 1956 with the acronym IUCN (or UICN in French and Spanish). This remains our full legal name to this day.|url=https://www.iucn.org/about|date=2014-12-03}}</ref> ان جو بنياد 1948ع ۾ پيو. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين قدرتي دنيا جي صورتحال ۽ ان جي حفاظت لاءِ گهربل قدمن جي حوالي سان هڪ عالمي اختيار واري حيثيت (<small>global authority</small>) حاصل ڪري چڪي آهي. اها ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ تجزيي، تحقيق، ميداني منصوبن، وکالت ۽ تعليم جي شعبن ۾ سرگرم آهي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مشن آهي ته "سڄي دنيا جي سماجن کي متاثر، حوصلا افزائي ۽ مدد فراهم ڪئي وڃي ته جيئن قدرت جو تحفظ ڪري سگهجي ۽ ان ڳالهه کي يقيني بڻايو وڃي ته قدرتي وسيلن جو ڪو به استعمال منصفانه ۽ ماحولياتي لحاظ کان پائيدار هجي". گذريل ڏهاڪن دوران، يونين پنهنجي توجهه کي صرف تحفظاتي ماحوليات (<small>conservation</small> <small>ecology</small>) کان اڳتي وڌايو آهي ۽ هاڻي پنهنجي منصوبن ۾ پائيدار ترقي سان لاڳاپيل مسئلن کي به شامل ڪري ٿي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مقصد پاڻ عوام کي قدرت جي تحفظ جي حمايت ۾ متحرڪ ڪرڻ ناهي. اها معلومات ۽ مشورو فراهم ڪري، ۽ ڀائيواري قائم ڪري حڪومتن (ڪاروبارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين) جي عملن تي اثر انداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هي تنظيم عوام ۾ خاص طور تي "فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ريڊ لسٽ آف ٿريٽنڊ اسپيشيز" (<small>IUCN Red List of Threatened Species</small> - خطري هيٺ آيل نسلن جي فهرست) مرتب ۽ شايع ڪرڻ جي ڪري مشهور آهي، جيڪا سڄي دنيا ۾ نسلن جي تحفظ جي صورتحال جو جائزو وٺندي آهي.<ref name="About">{{cite web|url=http://www.iucn.org/about|title=About IUCN|publisher=IUCN|access-date=17 November 2014}}</ref> يونين وٽ 170 کان وڌيڪ ملڪن مان 1,400 کان وڌيڪ سرڪاري ۽ غير سرڪاري تنظيمن جي رڪنيت موجود آهي. تقريبن 16,000 سائنسدان ۽ ماهر رضاڪاراڻي بنيادن تي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ڪميشنن جي ڪم ۾ حصو وٺن ٿا. اها 50 کان وڌيڪ ملڪن ۾ 900 کان وڌيڪ مڪمل وقتي عملي کي ملازمت ڏئي ٿي. ان جو هيڊ ڪوارٽر گلينڊ، سوئٽزرلينڊ ۾ آهي. <ref name="About" /> هر چئن سالن کان پوءِ، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پنهنجي "ورلڊ ڪنزرويشن ڪانگريس" (عالمي تحفظ واري ڪانفرنس) منعقد ڪري ٿي، جتي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جا ميمبر سفارشون منظور ڪرڻ ذريعي تحفظ جو عالمي ايجنڊا طئي ڪن ٿا، ۽ قراردادن توڙي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پروگرام جي منظوري ذريعي سيڪريٽريٽ جي ڪم جي رهنمائي ڪن ٿا. يونين کي گڏيل قومن ۾ مبصر ۽ مشاورتي حيثيت حاصل آهي، ۽ اها قدرت جي تحفظ ۽ حياتياتي تنوع بابت ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن تي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو ”ورلڊ وائڊ فنڊ فار نيچر“ (World Wide Fund for Nature) ۽ ”ورلڊ ڪنزرويشن مانيٽرنگ سينٽر“ (World Conservation Monitoring Centre) جي قيام ۾ شامل رهيو آهي. ماضيءَ ۾، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين تي مقامي ماڻهن جي مفادن جي ڀيٽ ۾ فطرت جي مفادن کي ترجيح ڏيڻ سبب تنقيد ڪئي وئي آهي. تازن سالن ۾، ڪاروباري شعبي سان ان جي ويجهن لاڳاپن تڪرار کي جنم ڏنو آهي.<ref name="wrm.org.uy">{{cite web|title=Kenya: The Maasai Stand up to IUCN Displacement Attempts from their Forest|url=http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|website=World Rainforest Movement|access-date=2 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927003333/http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|archive-date=27 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Block|first=B.|title=Environmentalists Spar Over Corporate Ties|type=updated version|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=[[Worldwatch Institute]]. worldwatch.org |access-date=26 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164052/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}</ref> يونين جو قيام 1948ع ۾ عمل ۾ آيو. شروعات ۾ ان کي ”انٽرنيشنل يونين فار دي پروٽيڪشن آف نيچر“ (<small>1948-1956</small>ع) سڏيو ويندو هو، ۽ اڳتي هلي ان کي "ورلڊ ڪنزرويشن يونين" (<small>1990-2008</small>ع) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويو. == تاريخ == نوٽس: : فطرت. تحفظ. بين الاقوامي. The information in the section on history is largely based on ''Holdgate, M. 1999. The green web: a union for world conservation. Earthscan.'' For each paragraph in the section one reference to the pages used is included following the header. Where information in the paragraph is based on other sources a separate reference is included in the text. ===قيام=== IUCN was established on 5 October 1948, in [[Fontainebleau]], France, when representatives of governments and conservation organizations spurred on by [[UNESCO]] signed a formal act constituting the International Union for the Protection of Nature (IUPN). The initiative to set up the new organization came from UNESCO and especially from its first director general, the British biologist [[Julian Huxley]]. [[File:Julian Huxley 1964.jpg|thumb|upright|[[Julian Huxley]], the first Director General of UNESCO, took the initiative to set up IUCN.]] At the time of its founding IUCN was the only international organization focusing on the entire spectrum of nature conservation (an international organization for the protection of birds, now [[BirdLife International]], had been established in 1922). <ref name="holdgate">{{cite book |last=Holdgate|first=Martin |title=The green web: a union for world conservation|year=1999|publisher=Earthscan |isbn = 1-85383-595-1 }}</ref>{{rp|16–38}} ===Early years: 1948–1956=== IUCN (International Union for Conservation of Nature) started out with 65 members in [[Brussels]] and was closely associated with UNESCO. They jointly organized the 1949 Conference on Protection of Nature in [[Lake Success, New York]] and drafted the first list of gravely endangered species. In the early years of its existence IUCN depended almost entirely on UNESCO funding and was forced to temporarily scale down activities when this ended unexpectedly in 1954. IUCN was successful in engaging prominent scientists and identifying important issues such as the harmful effects of [[pesticide]]s on wildlife but not many of the ideas it developed were turned into action. This was caused by unwillingness to act on the part of governments, uncertainty about the IUCN mandate and lack of resources. In 1956, IUCN changed its name to International Union for Conservation of Nature and Natural Resources.<ref name="holdgate" />{{rp|47–63}} ===Increased profile and recognition: 1956–1965=== During this period, the IUCN expanded its relations with UN-agencies and established links with the [[Council of Europe]]. IUCN's best known publication, the [[IUCN Red List|Red Data Book]] on the conservation status of species, was first published in 1964.<ref name="holdgate" />{{rp|67–82}} IUCN began to play a part in the development of international treaties and conventions, starting with the [[African Convention on the Conservation of Nature and Natural Resources]]. [[File:Ngorongoro-Crater-Morning-Scene.JPG|thumb|upright=1.4|Africa was the first regional focus of IUCN conservation action.]] Africa was the focus of many of the early IUCN conservation field projects. IUCN supported the 'Yellowstone model' of protected area management, which severely restricted human presence and activity in order to protect nature.<ref name="wrm.org.uy"/> The IUCN also suffered from restricted financing in its early years. For this reason, [[Tracy Philipps]], secretary-general from 1955 to 1958, did not draw a salary during his period in office.<ref name="holdgate" />{{rp|62}} To establish a stable financial basis for its work, IUCN participated in setting up the World Wildlife Fund (1961) (now the [[World Wide Fund for Nature]] WWF) to work on fundraising to cover part of the operational costs of IUCN. Also in 1961, the IUCN headquarters moved from Belgium to [[Morges]] in Switzerland. ===Consolidating its position in the international environmental movement: 1966–1975=== During the 1960s, IUCN lobbied the UN General Assembly to create a new status for [[NGOs]]. Resolution 1296, adopted in 1968, granted 'consultative' status to NGOs. IUCN itself was eventually accredited with six UN organizations.<ref name="Understanding NGOs">{{cite web|title=Understanding NGOs|url=https://agendatwentyone.wordpress.com/2010/06/28/understanding-ngos-non-government-organizations/ |website= agendatwentyone.wordpress.com |access-date=5 December 2014|date= 2010-06-28 }}</ref> IUCN was one of the few environmental organizations formally involved in the preparations of the [[United Nations Conference on the Human Environment]] (Stockholm, 1972). The Stockholm Conference eventually led to three new international conventions, with IUCN involved in their drafting and implementation: * [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] (1972). IUCN co-drafted the World Heritage Convention with UNESCO and has been involved as the official Advisory Body on nature from the onset.^[8] * [[CITES]] – the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (1974). IUCN is a signatory party and the CITES secretariat was originally lodged with IUCN. * [[Ramsar Convention]] – Convention on Wetlands of International Importance (1975). The secretariat is still administered from IUCN's headquarters. IUCN entered into an agreement with the United Nations Environment Programme [[UNEP]] to provide regular reviews of world conservation. The income this generated, combined with growing revenue via WWF, put the organization on relatively sound financial footing for the first time since 1948. This period saw the beginning of a gradual change in IUCN's approach to conservation in which it tried to become more appealing to the developing world.<ref name="holdgate" />{{rp|110–124}} ===The World Conservation Strategy 1975–1985=== In 1975 IUCN started work on the ''World Conservation Strategy'' (1980).<ref name="IUCN">{{cite book |last1=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |title=World Conservation Strategy: Living Resource Conservation for Sustainable Development |date=1980 |publisher=IUCN–UNEP–WWF |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/wcs-004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501232718/https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/WCS-004.pdf |archive-date=2015-05-01 |url-status=live}}</ref> The drafting process, and the discussions with the UN agencies involved, led to an evolution in thinking within IUCN and growing acceptance of the fact that conservation of nature by banning human presence no longer worked. The Strategy was followed in 1982 by the ''[[World Charter for Nature]]'', which was adopted by the [[United Nations General Assembly]], after preparation by IUCN. In 1980, IUCN and WWF moved into shared new offices in [[Gland, Switzerland]]. This marked a phase of closer cooperation with WWF, but the close ties between IUCN and WWF were severed in 1985 when WWF decided to take control of its own field projects, which so far had been run by IUCN. '''Sustainable development and regionalization: 1985 to present day'''<ref name="holdgate" />{{rp|176–222}}<br /> In 1982, IUCN set up a Conservation for Development Centre within its secretariat. The Centre undertook projects to ensure that nature conservation was integrated in development aid and in the economic policies of developing countries. Over the years, it supported the development of national conservation strategies in 30 countries. Several European countries began to channel considerable amounts of bilateral aid via IUCN's projects. Management of these projects was primarily done by IUCN staff, often working from the new regional and country offices IUCN set up around the world. This marked a shift within the organization. Previously, the volunteer Commissions had been very influential, now the secretariat and its staff began to play a more dominant role. In 1989, IUCN moved into a separate building in Gland, close to the offices it had shared with WWF. Initially, the focus of power was still with the Headquarters in Gland but the regional offices and regional members' groups gradually got a bigger say in operations. In 1991, IUCN (together with UNEP and WWF) published ''Caring for the Earth'', a successor to the World Conservation Strategy.<ref name="Understanding NGOs"/> Social aspects of conservation were now integrated in IUCN's work; at the General Assembly in 1994 the IUCN mission was redrafted to its current wording to include the equitable and ecologically use of natural resources. '''Closer to business: 2000 to present day'''<br /> Since the creation of IUCN in 1948, IUCN Members have passed more than 300 resolutions that include or focus on business related activities. The increased attention on sustainable development as a means to protect nature brought IUCN closer to the corporate sector. The members decided against this, but IUCN did forge a partnership with the [[World Business Council for Sustainable Development]]. IUCN renewed a multi-year MOU ([[Memorandum of understanding]]) with WBCSD in December 2015. In 1996, after decades of seeking to address specific business issues, IUCN's Members asked for a comprehensive approach to engaging the business sector. Resolution 1.81 of the IUCN World Conservation Congress held that year "urged IUCN Members and the Director General, based on the need to influence private sector policies in support of the Mission of IUCN, to expand dialogue and productive relationships with the private sector and find new ways to interact with members of the business community". The IUCN Global Business and Biodiversity Program (BBP) was established in 2003 to influence and support private partners in addressing environmental and social issues.<ref>{{cite web|title=Global Business and Biodiversity Programme|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/business/|website=IUCN|access-date=28 November 2014}}</ref> In 2004, the first IUCN Private Sector Engagement Strategy was developed (in response to Council Decision C/58/41). Most prominent in the Business and Biodiversity Program is the five-year collaboration IUCN started with the energy company [[Shell International]] in 2007.<ref>{{cite web|title=IUCN and Shell: Guiding the way|url=http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|website=Business & Biodiversity|access-date=5 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195343/http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref name="worldwatch.org">{{cite web|title=Environmentalists spar over corporate ties|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=Worldwatch|access-date=5 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141832/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> IUCN has been involved in minimum energy consumption and zero-carbon construction since 2005 by integrating energy-saving materials, developed by [[Jean-Luc Sandoz]] in the footsteps of [[Julius Natterer]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lesechos.fr/2005/11/le-projet-puritain-de-lunion-pour-la-nature-623616|title = Le projet puritain de l'Union pour la nature|date = 29 November 2005}}</ref> Today, the Business and Biodiversity Programme continues to set the strategic direction, coordinate IUCN's overall approach and provide institutional quality assurance in all business engagements. The Programme ensures that the Business Engagement Strategy is implemented through IUCN's global thematic and regional programmes as well as helps guide the work of IUCN's six Commissions.<ref name="holdgate" />{{rp|132–165}} ===Championing Nature-based Solutions: 2009 to present day=== [[Nature-based solutions]] (NbS) use ecosystems and the services they provide to address societal challenges such as climate change, food security or natural disasters.<ref name="portals.iucn.org">{{Cite book|url=https://portals.iucn.org/library/node/46191|title=Nature-based solutions to address global societal challenges |via = IUCN Library System|year=2016 | publisher=portals.iucn.org|doi=10.2305/IUCN.CH.2016.13.en |isbn=9782831718125|editor1-last=Cohen-Shacham |editor1-first=E |editor2-first=G |editor2-last=Walters |editor3-first=C |editor3-last=Janzen |editor4-first=S |editor4-last=Maginnis }}</ref> The emergence of the NbS concept in environmental sciences and nature conservation contexts came as international organizations, such as IUCN and the World Bank, searched for solutions to work with ecosystems rather than relying on conventional engineering interventions (such as a [[seawall]]), to adapt to and mitigate climate change effects, while improving sustainable livelihoods and protecting natural ecosystems and biodiversity. At the IUCN World Conservation Congress 2016, IUCN Members agreed on a definition of nature-based solutions.<ref>{{Cite web|url=https://portals.iucn.org/congress/motion/077|title=077 – Defining Nature-based Solutions {{!}} 2016 Congress portal|website=portals.iucn.org|language=en|access-date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808140530/https://portals.iucn.org/congress/motion/077|archive-date=8 August 2019|url-status=dead}}</ref> Members also called for governments to include nature-based solutions in strategies to [[climate change mitigation|combat climate change]]. ===Timeline=== Some key dates in the growth and development of IUCN: {{col-begin}} {{col-break}} * 1948: International Union for the Protection of Nature (IUPN) established.<ref>{{cite web | title=International Union for Conservation of Nature | website=Encyclopædia Britannica | date=16 September 2016 | url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature | access-date=2 February 2022}}</ref> * 1956: Name changed to the International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). * 1959: UNESCO decides to create an international list of Nature Parks and equivalent reserves, and the United Nations Secretary General asks the IUCN to prepare this list. * 1961: The [[World Wide Fund for Nature|World Wildlife Fund]] set up as a complementary organization to focus on fund raising, public relations and increasing public support for nature conservation. * 1969: IUCN obtains a grant from the [[Ford Foundation]] which enables it to boost its international secretariat. * 1972: UNESCO adopts the [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] and the IUCN is invited to provide technical evaluations and monitoring. * 1974: IUCN is involved in obtaining the agreement of its members to sign a Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ([[CITES]]), whose secretariat was originally lodged with the IUCN. * 1975: The Convention on Wetlands of International Importance ([[Ramsar Convention]]) comes into force and its secretariat is administered from the IUCN's headquarters.{{col-break}} * 1980: IUCN (together with the [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) collaborate with UNESCO to publish a World Conservation Strategy. * 1982: Following IUCN preparation and efforts, the [[United Nations General Assembly]] adopts the [[World Charter for Nature]]. * 1990: Began using the name World Conservation Union as the official name, while continuing using IUCN as its abbreviation. * 1991: IUCN (together with [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) publishes ''Caring for the Earth''. * 2003: Establishment of the IUCN Business and Biodiversity Program. * 2008: Stopped using World Conservation Union as its official name and reverted its name back to International Union for Conservation of Nature. * 2012: IUCN publishes list of [[The world's 100 most threatened species]]. * 2016: Created a new IUCN membership category for indigenous peoples' organizations. * 2021: Created a new IUCN membership category for subnational governments.{{col-end}}<ref>{{Cite web |title=International Union for Conservation of Nature (IUCN) {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature |access-date=2023-04-01 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ==Current work== === IUCN Programme 2017–2020 === According to its website, IUCN works on the following themes: business, [[climate change]], economics, [[ecosystems]], [[environmental law]], [[forest protection|forest conservation]], [[gender]], global policy, [[marine habitats|marine]] and [[polar regions|polar]], [[protected areas]], science and knowledge, [[social policy]], [[species]], water, and [[world heritage sites|world heritage]].<ref>{{cite web|title=What we do|url=http://www.iucn.org/what/|website=IUCN|access-date=4 December 2014|archive-date=23 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160523101414/http://www.iucn.org/what/|url-status=dead}}</ref> IUCN works on the basis of four-year programs, determined by the membership. In the IUCN Programme for 2017–2020 conserving nature and biodiversity is linked to sustainable development and poverty reduction. IUCN states that it aims to have a solid factual base for its work and takes into account the knowledge held by indigenous groups and other traditional users of natural resources. The IUCN Programme 2017–2020 identifies three priority areas:<ref name="IUCN Programme">{{Cite news|url=https://www.iucn.org/about/programme-work-and-reporting/programme|title=IUCN Programme|date=2015-10-01|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> # Valuing and conserving nature. # Promoting and supporting effective and equitable governance of natural resources. # Deploying [[Nature Based Solutions]] to address societal challenges including climate change, food security, and economic and social development.<ref name="IUCN Programme" /> IUCN does not itself aim to directly mobilize the general public. Education has been part of IUCN's work program since the early days but the focus is on stakeholder involvement and strategic communication rather than mass-campaigns.<ref>{{cite web|title=CEC – what we do|url=http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|website=IUCN|access-date=26 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226162000/http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|archive-date=26 December 2014}}</ref> ===Habitats and species=== [[File:IUCN Animal Threat Category List.png|thumb|IUCN Animal Threat Category List]] IUCN runs field projects for [[habitat conservation|habitat]] and species conservation around the world. It produces the [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]]. The IUCN Red List of Ecosystems is applicable at local, national, regional, and global levels. IUCN's stated goal is to expand the global network of [[national parks]] and other [[protected areas]] and promote good management of such areas.<ref>{{cite news|title='Green List' awards world's top conservation sites|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/iucn-sets-up-the-green-list|access-date=18 November 2014|website=Australian Geographic|date=14 November 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/wcpa/what-we-do/biodiversity-and-protected-areas/key-biodiversity-areas|title=Key Biodiversity Areas|date=2016-03-08|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> In particular, it focuses on greater protection of the [[oceans]] and [[marine habitats]]. === Business partnerships === IUCN has a growing program of partnerships with the corporate sector on a regional, national and international level to promote sustainable use of natural resources.<ref name = annualreport>{{Cite web|url= https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145436/https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-date=2017-11-14 |url-status=live |title=IUCN 2016 Annual Report|date=2017|location= Gland, Switzerland}}</ref> === National and international policy === On the national level, IUCN helps governments prepare national biodiversity policies. Internationally, IUCN provides advice to environmental conventions such as the [[Convention on Biological Diversity]], [[CITES]], and the [[Framework Convention on Climate Change]]. It advises [[UNESCO]] on natural [[World Heritage Site|world heritage]].<br /> It has a formally accredited permanent observer mission to the [[United Nations]].<ref name="IUCN Programme" /><br /> IUCN has official relations with the multiple other international bodies.<ref>{{cite web|title=UNESCO NGO database|url=http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|website=UNESCO|access-date=4 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208140552/http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|archive-date=8 December 2014}}</ref> ==Organizational structure== As an organization, IUCN has three components: the member organizations, the six scientific commissions and the secretariat. ===Members=== IUCN members include states, government agencies, international nongovernmental organizations, national nongovernmental organizations, and indigenous peoples' organizations. As of 2017, IUCN has 1,400 members.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/201706/iucn-welcomes-13-new-members|title= IUCN welcomes 13 new Members|date=2017-06-06|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> The members can organize themselves in national or regional committees to promote cooperation. As of 2016, there are 62 national committees and 7 regional committees.<ref name="annualreport" /> In January 2026, [[United States President]] [[Donald Trump]] announced that the United States would withdraw from the organization.<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=These are the 66 global organizations the Trump administration is leaving |url=https://apnews.com/article/trump-administration-global-organizations-un-daaa4c9f459d7a492536a1a4e3b7697c |access-date=2026-01-19 |website=AP News |language=en}}</ref> [[File:USSR 1978.jpg|thumb|[[Soviet]] [[Soviet stamps|stamp]] commemorating the 1978 IUCN General Assembly in [[Ashgabat]]]] ===Commissions=== The seven IUCN Commissions involve volunteer experts from a range of disciplines. They 'assess the state of the world's natural resources and provide the Union with sound know-how and policy advice on conservation issues'.<ref name="IUCNCommissions">{{cite web | url = http://www.iucn.org/about/union/commissions/ | title = IUCN – Commissions |date=12 May 2010 |publisher=International Union for Conservation of Nature |access-date=8 September 2010}}</ref> * Commission on Education and Communication (CEC): communication, learning and knowledge management in IUCN and the wider conservation community. * Commission on Environmental, Economic and Social Policy (CEESP): economic and social factors for the conservation and sustainable use of biological diversity. * World Commission on Environmental Law (WCEL): developing new legal concepts and instruments and building the capacity of societies to employ environmental law for conservation and sustainable development. * Commission on Ecosystem Management (CEM): integrated ecosystem approaches to the management of natural and modified ecosystems. * [[IUCN Species Survival Commission|Species Survival Commission]] (SSC): technical aspects of species conservation and action for species that are threatened with [[extinction]]. Specialist groups of the SSC prepare [[endangered species recovery plan]]s known as Species Action Plans, which are used to outline the conservation strategies of species.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |title=IUCN – Species Action Plans |access-date=21 March 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325163018/http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |archive-date=25 March 2016 }}</ref> * [[World Commission on Protected Areas]] (WCPA): establishment and effective management of a network of terrestrial and marine protected areas. * Climate Crisis Commission: established 2021.<ref>{{cite web | url=https://www.iucn.org/our-union/expert-commissions/climate-crisis-commission | title=Expert Commissions }}</ref> The IUCN head office is in [[Gland, Switzerland]]. Eight regional offices headed by a director implement IUCN's program in their respective territories. Since 1980, IUCN has established offices in more than 50 countries.<ref>{{cite web|title=About IUCN|url=http://www.iucn.org/about/union/secretariat/|website=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Governance and funding== ===Governance=== The '''World Conservation Congress''' (Members' Assembly) is IUCN's highest decision-making body. The congress convenes every four years. It elects the council, including the president, and approves IUCN's work program for the next four years and budget. The IUCN council is the principal governing body of IUCN. The council provides strategic direction for the activities of the Union, discusses specific policy issues and provides guidance on finance and the membership development of the Union. The council is composed of the president, four vice presidents (elected by the council from among its members), the treasurer, the chairs of IUCN's six commissions, three regional councillors from each of IUCN's eight statutory regions and a councillor from the state in which IUCN has its seat (Switzerland). IUCN's current president is [[Razan Al Mubarak]].<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/202109/iucn-members-elect-new-leadership|title=President|date=2021-09-08|website=IUCN|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> The council appoints a director general, who is responsible for the overall management of IUCN and the running of the secretariat. The current IUCN director general is Grethel Aguilar.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/about/senior-management/director-general|title=Director General|date=2015-08-31|website=IUCN|language=en|access-date=2025-09-14}}</ref> She succeeded [[Bruno Oberle]]. <gallery class="center"> File:Jean-Paul Harroy.jpg|[[Jean-Paul Harroy]] File:Portrait of tracy philipps.jpg|[[Tracy Philipps]] File:Hugh Elliott 1 red.jpg|[[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] File:Achim Steiner Oxford Martin School.jpg|[[Achim Steiner]] File:Inger Andersen (environmentalist, 2010, cropped).jpg|[[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] File:Bruno Oberle-IMG 1279.jpg|[[Bruno Oberle]] </gallery> {{col-begin}} {{col-break}} ;IUCN presidents since 1948<ref name="hesselink">Hesselink, Frits; Čeřovský, Jan: ''[http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf Learning to Change the Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906161156/http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf |date=6 September 2011 }}'', IUCN 2008, p.&nbsp;22. URL retrieved 2011-01-24.</ref> * 1948–1954 {{flagicon|SUI}} {{interlanguage link|Charles Jean Bernard|fr}} * 1954–1958 {{flagicon|FRA}} [[Roger Heim]] * 1958–1963 {{flagicon|SUI}} [[Jean Georges Baer]] * 1963–1966 {{flagicon|FRA}} {{interlanguage link|François Bourlière|fr}} * 1966–1972 {{flagicon|USA}} [[Harold Jefferson Coolidge, Jr.|Harold J. Coolidge]] * 1972–1978 {{flagicon|NED}} {{interlanguage link|Donald Kuenen|nl}} * 1978–1984 {{flagicon|EGY}} [[Mohamed Kassas]] * 1984–1990 {{flagicon|IND}} [[M. S. Swaminathan]] * 1990–1994 {{flagicon|GUY}} [[Shridath Ramphal]] * 1994–1996 {{flagicon|USA}} {{interlanguage link|Jay D. Hair|fr|Jay Hair}} * 1996–2004 {{flagicon|ECU}} [[Yolanda Kakabadse]] * 2004–2008 {{flagicon|RSA}} [[Valli Moosa]] * 2008–2012 {{flagicon|IND}} [[Ashok Khosla]] * 2012–2021 {{flagicon|CHN}} [[Zhang Xinsheng]] * 2021–present {{flagicon|UAE}} [[Razan Al Mubarak]] {{col-break}} ;IUCN Directors General since 1948<ref name="hesselink" /> * 1948–1955 {{flagicon|BEL}} Jean Paul Harroy * 1955–1958 {{flagicon|UK}} [[Tracy Philipps]] * 1959–1960 {{flagicon|NED}} M.C. Bloemers * 1961–1962 {{flagicon|UK}} Gerald Watterson * 1963–1966 {{flagicon|UK}} [[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] * 1966–1970 {{flagicon|UK}} Joe Berwick * 1970–1976 {{flagicon|VEN}} [[Gerardo Budowski]] * 1977–1980 {{flagicon|CAN}} David Munro * 1980–1982 {{flagicon|USA}} [[Lee M. Talbot]] * 1983–1988 {{flagicon|USA}} Kenton Miller * 1988–1994 {{flagicon|UK}} [[Martin Holdgate]] * 1994–1999 {{flagicon|NZL}} David McDowell * 1999–2001 {{flagicon|DE}} Marita Koch-Weser * 2001–2006 {{flagicon|DE}}{{flagicon|BRA}} [[Achim Steiner]] * 2007–2014 {{flagicon|FRA}} [[Julia Marton-Lefèvre]] * 2015–2019 {{flagicon|DEN}} [[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] * 2019–2023 {{Flagicon|CHE}} [[Bruno Oberle]] * 2023–present {{flagicon|CRI}} Grethel Aguilar {{col-end}} ===Funding=== IUCN's total income in 2012 was 114&nbsp;million [[Swiss franc|CHF]] (€95&nbsp;million or US$116&nbsp;million).<br /> IUCN's funding mainly comes from Official Development Assistance budgets of bilateral and multilateral agencies. This represented 61% of its income in 2012. Additional sources of income are the membership fees, as well as grants and project funding from foundations, institutions, and corporations.<ref>{{cite web|title=IUCN Annual Report 2012|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/IUCN-2014-017.pdf|publisher=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Influence and criticism== ===Influence=== IUCN is considered one of the most influential conservation organizations and, together with [[World Wide Fund for Nature]] (WWF) and the [[World Resources Institute]] (WRI), is seen as a driving force behind the rise of the influence of environmental organizations at the UN and around the world.<ref name="Understanding NGOs" /><ref name="What is IUCN">{{cite web|title=What is IUCN?|url=http://www.wisegeek.com/what-is-iucn.htm|website=WiseGeek|first = Jessica|last = Ellis|date = 7 October 2020}}</ref> It has established a worldwide network of governmental and non-governmental organizations, involves experts in the IUCN Commissions, has formal ties to international agreements and intergovernmental organizations and increasingly also partnerships with international business. The World Conservation Congress and the World Parks Congress events organized by IUCN are the largest gatherings of organizations and individuals involved in conservation worldwide. According to some, IUCN has considerable influence in defining what nature conservation actually is.<ref name="IUCN: A History of Constraint">{{cite book|last1=MacDonald|first1=Kenneth|title=IUCN: A History of Constraint|publisher=UCLouvain|url=http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|access-date=12 December 2014|archive-date=19 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319084250/http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|url-status=dead}}</ref> The [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]] determine which species and natural areas merit protection. Through the Green List of Protected and Conserved Areas and the system of [[IUCN protected area categories]] IUCN influences how protected areas are managed. ===Criticism=== It has been claimed that the IUCN puts the needs of nature above those of humans, disregarding economic considerations and the interests of [[indigenous peoples]] and other traditional users of the land. Until the 1980s IUCN favoured the "Yellowstone Model" of conservation which called for the removal of humans from protected areas. The expulsion of the [[Maasai people]] from [[Serengeti National Park]] and the [[Ngorongoro Conservation Area]] is perhaps the best known example of this approach.<ref name="wrm.org.uy" /><ref name="holdgate" /> [[File:Ngorongoro 2012 05 30 2353 (7500935618).jpg|thumb|IUCN's relationships with local land users like the Maasai have caused controversy in the past.]] This is linked to another criticism that has been directed at IUCN, namely that throughout its history it has mainly been 'Northern focused', i.e. had a West-European or North-American perspective on global conservation. Some critics point to the fact that many individuals involved in the establishment of IUCN had been leading figures in the British Society for the Preservation of the Wild Fauna of Empire, which wanted to protect species against the impact of 'native' hunting pressure in order to safeguard hunting by Europeans.<ref name="IUCN: A History of Constraint" /> The fact that, at least until the 1990s, most of IUCN staff, the chairs of the Commissions and the IUCN president came from western countries has also led to criticism.<ref name="holdgate" /> More recently, activist environmental groups have argued that IUCN is too closely associated with governmental organizations and with the commercial sector.<ref name="What is IUCN" /> IUCN's cooperation with [[Royal Dutch Shell|Shell]] came in for criticism, also from its own membership.<ref name="worldwatch.org"/> IUCN's close partnership with [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] in [[Vietnam]] – where they have together been launching Coca-Cola-focused community centres – has also drawn some criticism and allegations of [[greenwashing]].<ref>{{cite news|date=2016-04-04|title=What's an EKOCENTER and what does it do?|language=ur|work=IUCN|url=https://www.iucn.org/ur/node/26042|url-status=dead|access-date=2017-06-20|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153835/https://www.iucn.org/ur/node/26042}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/environment/2008/dec/04/coca-cola-coke-water-neutral|title=Greenwash: Are Coke's green claims the real thing? |date=2008-12-04 |newspaper = The Guardian |access-date=2017-06-20 |language=en-GB |issn = 0261-3077 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.theecologist.org/blogs_and_comments/commentators/2985093/never_mind_the_greenwash_coca_cola_can_never_be_water_neutral.html |title = Never mind the greenwash – Coca Cola can never be 'water neutral' |work=The Ecologist |access-date=2017-06-20 }}</ref> Its decision to hold the 2012 World Conservation Congress on [[Jeju Island]], South Korea, where the local community and international environmental activists were protesting against the construction of a navy base also led to controversy.<ref>{{cite web|title=Jeju island navy base controversy divides iucn|url=http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|website=Biodiversity media alliance|access-date=12 December 2014|archive-date=27 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227015905/http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|url-status=dead}}</ref> In October 2025, the IUCN World Conservation Congress in Abu Dhabi became the centre of a global controversy over the use of synthetic biology in conservation.<ref>{{Cite web |last=Barnhart |first=Max |date=2025-01-21 |title=Conservationists clash over the use of synthetic biology |url=https://cen.acs.org/biological-chemistry/synthetic-biology/Conservationists-clash-over-use-synthetic/103/web/2025/10 |access-date=2025-12-07 |website=Chemical & Engineering News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-10-12 |title=Scientists say they revived an extinct wolf species. A vote will decide their future. |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2025/10/12/deextinction-dire-wolves-iucn/ |access-date=2025-12-07 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Khaikin |first=Lital |date=2025-10-28 |title=Conservationists Endorse the Age of Synthetic Biology |url=https://www.truthdig.com/articles/conservationists-endorse-the-age-of-synthetic-biology/ |access-date=2025-12-07 |website=Truthdig |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Rott |first=Nathan |date=2025-10-15 |title=Scientists are modifying wildlife DNA. Should these species be released into nature? |url=https://www.npr.org/2025/10/15/nx-s1-5574416/wildlife-conservation-gene-editing-iucn-extinction-synthetic-biology |access-date=2025-12-07 |work=NPR |language=en}}</ref> The debate centred on two competing motions that exposed deep divisions within the international conservation community. Motion 133 proposed a precautionary pause on the genetic engineering of wild species,<ref>{{Cite web |title=Motion 133 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/133 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> while Motion 087 established IUCN's first-ever Policy on Synthetic Biology that would allow case-by-case evaluation of genetic technologies in conservation.<ref>{{Cite web |title=Motion 087 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/087 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> The controversy highlighted fundamental disagreements about whether genetic engineering has any legitimate role in protecting or restoring ecosystems. Motion 133 was defeated by one vote,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 15 October 2025, 8th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_8th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07}}</ref> while Motion 087 was adopted with a significant majority,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 2025 14 October,6th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_6th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07 |website=IUCN Members’ Assembly, Vote Results}}</ref> creating a policy framework that embraces synthetic biology as a potential conservation tool. Critics characterised the outcome as biotech lobbyists winning while nature loses, with some viewing it as a betrayal of conservation's first principles.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> ==Publications== IUCN has a wide range of publications, reports, guidelines, and databases (including the [[Global Invasive Species Database]]) related to conservation and [[sustainable development]]. It publishes or co-authors more than 100 books and major assessments every year, along with hundreds of reports, documents, and guidelines.<ref>{{cite web|url=https://www.iucn.org/resources/publications|title=Publications|publisher=IUCN|access-date=2012-01-28|archive-date=18 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications|url-status=dead}}</ref> In 2015, 76 IUCN articles were published in peer reviewed scientific journals.<ref>{{cite book|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2016-020.pdf|title=IUCN Annual Report 2015|publisher=IUCN|page=21}}</ref> A report, released at the IUCN World Parks Congress in Sydney on 12 November 2014 showed that the 209,000 conservation reserves around the world now cover 15.4 per cent of the total land area. This is a step towards protecting 17 percent of land and 10 percent of ocean environments on Earth by 2020 since an agreement between the world's nations at the [[Convention on Biological Diversity]], held in [[Japan]] in 2010.<ref>{{cite news|title=Big increase in Earth's protected areas|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|access-date=17 November 2014|website=Australian Geographic|date=13 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117120015/http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|archive-date=17 November 2014|url-status=dead}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[List of environmental organizations]] * [[List of nature conservation organizations|List of conservation organisations]] ==نوٽ ۽ حوالا== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽ=== {{NoteFoot}} == References == {{Reflist}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} * {{Official website|www.iucn.org}} * [http://www.protectedplanet.net/ IUCN and UNEP World Database on Protected Areas] * [https://www.iucnredlist.org/ Red List of Threatened Species] * [http://iucnrle.org Red List of Ecosystems] * [https://www.iucn.org/resources/publications IUCN publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications |date=18 February 2021 }} * [https://discoverarchives.library.utoronto.ca/index.php/international-union-for-conservation-of-nature-iucn-fonds International Union for the Conservation of Nature oral history interview (Pimlott's remarks)] held at the [https://web.archive.org/web/20200426160845/https://utarms.library.utoronto.ca/ University of Toronto Archives and Records Management Services] {{Conservation organisations}}{{Prince of Asturias Award for Concord}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:International Union For Conservation of Nature}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:بين الاقوامي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:فطرت جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] [[زمرو:بين الاقوامي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:يورپ ۾ قائم فطرت جي تحفظ واريون تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي جنگلاتي تنظيمون]] [[زمرو:1948ع ۾ قائم ٿيل سائنسي تنظيمون]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ جا مبصر]] [[زمرو:بين الحڪومتي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:فرانس ۾ 1948ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:سوئٽزرلينڊ ۾ قائم بين الاقوامي تنظيمون]]. جهنگلي جيوت. gmffz2hqvgpw3lmhdcpf3n7whha1q3v 400079 400078 2026-08-01T10:59:44Z Memon2025 21315 400079 wikitext text/x-wiki {{Short description|Swiss-based international organization}} {{Use Oxford spelling|date=August 2022}} {{Infobox organization | name = International Union for Conservation of Nature | logo = IUCN logo.svg{{!}}class=skin-invert | caption = | founder = | type = [[International organization|بين الاقوامي تنظيم]] | tax_id = | registration_id = | founded = {{start date and age|1948|10|05|df=y}} <br>فونٽين بليو، [[فرانس]] | headquarters = گلينڊ، [[سوئٽزرلينڊ]] | key_people = {{ubl|گريٿل ايگولر (ڊائريڪٽر جنرل)|رزان المبارڪ (صدر)<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Razan al Mubarak becomes first woman from the Arab world to head IUCN|date = 8 September 2021}}</ref>}} | region_served = سڄي دنيا ۾ | focus = [[فطرت جو تحفظ]]، [[حياتياتي تنوع]] | revenue = 140.7 ملين سوئس فرينڪ (148 ملين آمريڪي ڊالر) | endowment = | num_employees = 900 کان وڌيڪ (سڄي دنيا ۾) | num_members = 1,400 | subsid = | former_name = International Union for the Protection of Nature (فطرت جي حفاظت لاءِ بين الاقوامي يونين) | website = {{URL|https://www.iucn.org/}} | dissolved = | footnotes = | native_name = فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين }} '''فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين''' (<small>International</small> <small>Union</small> <small>for</small> <small>Conservation of Nature: IUCN</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم آهي جيڪا قدرت جي تحفظ ۽ قدرتي وسيلن جي پائيدار استعمال جي شعبي ۾ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=About|publisher=IUCN|quote=The organisation changed its name to the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources in 1956 with the acronym IUCN (or UICN in French and Spanish). This remains our full legal name to this day.|url=https://www.iucn.org/about|date=2014-12-03}}</ref> ان جو بنياد 1948ع ۾ پيو. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين قدرتي دنيا جي صورتحال ۽ ان جي حفاظت لاءِ گهربل قدمن جي حوالي سان هڪ عالمي اختيار واري حيثيت (<small>global authority</small>) حاصل ڪري چڪي آهي. اها ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ تجزيي، تحقيق، ميداني منصوبن، وکالت ۽ تعليم جي شعبن ۾ سرگرم آهي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مشن آهي ته "سڄي دنيا جي سماجن کي متاثر، حوصلا افزائي ۽ مدد فراهم ڪئي وڃي ته جيئن قدرت جو تحفظ ڪري سگهجي ۽ ان ڳالهه کي يقيني بڻايو وڃي ته قدرتي وسيلن جو ڪو به استعمال منصفانه ۽ ماحولياتي لحاظ کان پائيدار هجي". گذريل ڏهاڪن دوران، يونين پنهنجي توجهه کي صرف تحفظاتي ماحوليات (<small>conservation</small> <small>ecology</small>) کان اڳتي وڌايو آهي ۽ هاڻي پنهنجي منصوبن ۾ پائيدار ترقي سان لاڳاپيل مسئلن کي به شامل ڪري ٿي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مقصد پاڻ عوام کي قدرت جي تحفظ جي حمايت ۾ متحرڪ ڪرڻ ناهي. اها معلومات ۽ مشورو فراهم ڪري، ۽ ڀائيواري قائم ڪري حڪومتن (ڪاروبارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين) جي عملن تي اثر انداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هي تنظيم عوام ۾ خاص طور تي "فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ريڊ لسٽ آف ٿريٽنڊ اسپيشيز" (<small>IUCN Red List of Threatened Species</small> - خطري هيٺ آيل نسلن جي فهرست) مرتب ۽ شايع ڪرڻ جي ڪري مشهور آهي، جيڪا سڄي دنيا ۾ نسلن جي تحفظ جي صورتحال جو جائزو وٺندي آهي.<ref name="About">{{cite web|url=http://www.iucn.org/about|title=About IUCN|publisher=IUCN|access-date=17 November 2014}}</ref> يونين وٽ 170 کان وڌيڪ ملڪن مان 1,400 کان وڌيڪ سرڪاري ۽ غير سرڪاري تنظيمن جي رڪنيت موجود آهي. تقريبن 16,000 سائنسدان ۽ ماهر رضاڪاراڻي بنيادن تي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ڪميشنن جي ڪم ۾ حصو وٺن ٿا. اها 50 کان وڌيڪ ملڪن ۾ 900 کان وڌيڪ مڪمل وقتي عملي کي ملازمت ڏئي ٿي. ان جو هيڊ ڪوارٽر گلينڊ، سوئٽزرلينڊ ۾ آهي. <ref name="About" /> هر چئن سالن کان پوءِ، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پنهنجي "ورلڊ ڪنزرويشن ڪانگريس" (عالمي تحفظ واري ڪانفرنس) منعقد ڪري ٿي، جتي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جا ميمبر سفارشون منظور ڪرڻ ذريعي تحفظ جو عالمي ايجنڊا طئي ڪن ٿا، ۽ قراردادن توڙي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پروگرام جي منظوري ذريعي سيڪريٽريٽ جي ڪم جي رهنمائي ڪن ٿا. يونين کي گڏيل قومن ۾ مبصر ۽ مشاورتي حيثيت حاصل آهي، ۽ اها قدرت جي تحفظ ۽ حياتياتي تنوع بابت ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن تي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو ”ورلڊ وائڊ فنڊ فار نيچر“ (World Wide Fund for Nature) ۽ ”ورلڊ ڪنزرويشن مانيٽرنگ سينٽر“ (World Conservation Monitoring Centre) جي قيام ۾ شامل رهيو آهي. ماضيءَ ۾، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين تي مقامي ماڻهن جي مفادن جي ڀيٽ ۾ فطرت جي مفادن کي ترجيح ڏيڻ سبب تنقيد ڪئي وئي آهي. تازن سالن ۾، ڪاروباري شعبي سان ان جي ويجهن لاڳاپن تڪرار کي جنم ڏنو آهي.<ref name="wrm.org.uy">{{cite web|title=Kenya: The Maasai Stand up to IUCN Displacement Attempts from their Forest|url=http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|website=World Rainforest Movement|access-date=2 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927003333/http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|archive-date=27 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Block|first=B.|title=Environmentalists Spar Over Corporate Ties|type=updated version|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=[[Worldwatch Institute]]. worldwatch.org |access-date=26 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164052/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}</ref> يونين جو قيام 1948ع ۾ عمل ۾ آيو. شروعات ۾ ان کي ”انٽرنيشنل يونين فار دي پروٽيڪشن آف نيچر“ (<small>1948-1956</small>ع) سڏيو ويندو هو، ۽ اڳتي هلي ان کي "ورلڊ ڪنزرويشن يونين" (<small>1990-2008</small>ع) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويو. == تاريخ == نوٽس: : فطرت. تحفظ. بين الاقوامي. The information in the section on history is largely based on ''Holdgate, M. 1999. The green web: a union for world conservation. Earthscan.'' For each paragraph in the section one reference to the pages used is included following the header. Where information in the paragraph is based on other sources a separate reference is included in the text. ===قيام=== IUCN was established on 5 October 1948, in [[Fontainebleau]], France, when representatives of governments and conservation organizations spurred on by [[UNESCO]] signed a formal act constituting the International Union for the Protection of Nature (IUPN). The initiative to set up the new organization came from UNESCO and especially from its first director general, the British biologist [[Julian Huxley]]. [[File:Julian Huxley 1964.jpg|thumb|upright|[[Julian Huxley]], the first Director General of UNESCO, took the initiative to set up IUCN.]] At the time of its founding IUCN was the only international organization focusing on the entire spectrum of nature conservation (an international organization for the protection of birds, now [[BirdLife International]], had been established in 1922). <ref name="holdgate">{{cite book |last=Holdgate|first=Martin |title=The green web: a union for world conservation|year=1999|publisher=Earthscan |isbn = 1-85383-595-1 }}</ref>{{rp|16–38}} ===Early years: 1948–1956=== IUCN (International Union for Conservation of Nature) started out with 65 members in [[Brussels]] and was closely associated with UNESCO. They jointly organized the 1949 Conference on Protection of Nature in [[Lake Success, New York]] and drafted the first list of gravely endangered species. In the early years of its existence IUCN depended almost entirely on UNESCO funding and was forced to temporarily scale down activities when this ended unexpectedly in 1954. IUCN was successful in engaging prominent scientists and identifying important issues such as the harmful effects of [[pesticide]]s on wildlife but not many of the ideas it developed were turned into action. This was caused by unwillingness to act on the part of governments, uncertainty about the IUCN mandate and lack of resources. In 1956, IUCN changed its name to International Union for Conservation of Nature and Natural Resources.<ref name="holdgate" />{{rp|47–63}} ===Increased profile and recognition: 1956–1965=== During this period, the IUCN expanded its relations with UN-agencies and established links with the [[Council of Europe]]. IUCN's best known publication, the [[IUCN Red List|Red Data Book]] on the conservation status of species, was first published in 1964.<ref name="holdgate" />{{rp|67–82}} IUCN began to play a part in the development of international treaties and conventions, starting with the [[African Convention on the Conservation of Nature and Natural Resources]]. [[File:Ngorongoro-Crater-Morning-Scene.JPG|thumb|upright=1.4|Africa was the first regional focus of IUCN conservation action.]] Africa was the focus of many of the early IUCN conservation field projects. IUCN supported the 'Yellowstone model' of protected area management, which severely restricted human presence and activity in order to protect nature.<ref name="wrm.org.uy"/> The IUCN also suffered from restricted financing in its early years. For this reason, [[Tracy Philipps]], secretary-general from 1955 to 1958, did not draw a salary during his period in office.<ref name="holdgate" />{{rp|62}} To establish a stable financial basis for its work, IUCN participated in setting up the World Wildlife Fund (1961) (now the [[World Wide Fund for Nature]] WWF) to work on fundraising to cover part of the operational costs of IUCN. Also in 1961, the IUCN headquarters moved from Belgium to [[Morges]] in Switzerland. ===Consolidating its position in the international environmental movement: 1966–1975=== During the 1960s, IUCN lobbied the UN General Assembly to create a new status for [[NGOs]]. Resolution 1296, adopted in 1968, granted 'consultative' status to NGOs. IUCN itself was eventually accredited with six UN organizations.<ref name="Understanding NGOs">{{cite web|title=Understanding NGOs|url=https://agendatwentyone.wordpress.com/2010/06/28/understanding-ngos-non-government-organizations/ |website= agendatwentyone.wordpress.com |access-date=5 December 2014|date= 2010-06-28 }}</ref> IUCN was one of the few environmental organizations formally involved in the preparations of the [[United Nations Conference on the Human Environment]] (Stockholm, 1972). The Stockholm Conference eventually led to three new international conventions, with IUCN involved in their drafting and implementation: * [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] (1972). IUCN co-drafted the World Heritage Convention with UNESCO and has been involved as the official Advisory Body on nature from the onset.^[8] * [[CITES]] – the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (1974). IUCN is a signatory party and the CITES secretariat was originally lodged with IUCN. * [[Ramsar Convention]] – Convention on Wetlands of International Importance (1975). The secretariat is still administered from IUCN's headquarters. IUCN entered into an agreement with the United Nations Environment Programme [[UNEP]] to provide regular reviews of world conservation. The income this generated, combined with growing revenue via WWF, put the organization on relatively sound financial footing for the first time since 1948. This period saw the beginning of a gradual change in IUCN's approach to conservation in which it tried to become more appealing to the developing world.<ref name="holdgate" />{{rp|110–124}} ===The World Conservation Strategy 1975–1985=== In 1975 IUCN started work on the ''World Conservation Strategy'' (1980).<ref name="IUCN">{{cite book |last1=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |title=World Conservation Strategy: Living Resource Conservation for Sustainable Development |date=1980 |publisher=IUCN–UNEP–WWF |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/wcs-004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501232718/https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/WCS-004.pdf |archive-date=2015-05-01 |url-status=live}}</ref> The drafting process, and the discussions with the UN agencies involved, led to an evolution in thinking within IUCN and growing acceptance of the fact that conservation of nature by banning human presence no longer worked. The Strategy was followed in 1982 by the ''[[World Charter for Nature]]'', which was adopted by the [[United Nations General Assembly]], after preparation by IUCN. In 1980, IUCN and WWF moved into shared new offices in [[Gland, Switzerland]]. This marked a phase of closer cooperation with WWF, but the close ties between IUCN and WWF were severed in 1985 when WWF decided to take control of its own field projects, which so far had been run by IUCN. '''Sustainable development and regionalization: 1985 to present day'''<ref name="holdgate" />{{rp|176–222}}<br /> In 1982, IUCN set up a Conservation for Development Centre within its secretariat. The Centre undertook projects to ensure that nature conservation was integrated in development aid and in the economic policies of developing countries. Over the years, it supported the development of national conservation strategies in 30 countries. Several European countries began to channel considerable amounts of bilateral aid via IUCN's projects. Management of these projects was primarily done by IUCN staff, often working from the new regional and country offices IUCN set up around the world. This marked a shift within the organization. Previously, the volunteer Commissions had been very influential, now the secretariat and its staff began to play a more dominant role. In 1989, IUCN moved into a separate building in Gland, close to the offices it had shared with WWF. Initially, the focus of power was still with the Headquarters in Gland but the regional offices and regional members' groups gradually got a bigger say in operations. In 1991, IUCN (together with UNEP and WWF) published ''Caring for the Earth'', a successor to the World Conservation Strategy.<ref name="Understanding NGOs"/> Social aspects of conservation were now integrated in IUCN's work; at the General Assembly in 1994 the IUCN mission was redrafted to its current wording to include the equitable and ecologically use of natural resources. '''Closer to business: 2000 to present day'''<br /> Since the creation of IUCN in 1948, IUCN Members have passed more than 300 resolutions that include or focus on business related activities. The increased attention on sustainable development as a means to protect nature brought IUCN closer to the corporate sector. The members decided against this, but IUCN did forge a partnership with the [[World Business Council for Sustainable Development]]. IUCN renewed a multi-year MOU ([[Memorandum of understanding]]) with WBCSD in December 2015. In 1996, after decades of seeking to address specific business issues, IUCN's Members asked for a comprehensive approach to engaging the business sector. Resolution 1.81 of the IUCN World Conservation Congress held that year "urged IUCN Members and the Director General, based on the need to influence private sector policies in support of the Mission of IUCN, to expand dialogue and productive relationships with the private sector and find new ways to interact with members of the business community". The IUCN Global Business and Biodiversity Program (BBP) was established in 2003 to influence and support private partners in addressing environmental and social issues.<ref>{{cite web|title=Global Business and Biodiversity Programme|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/business/|website=IUCN|access-date=28 November 2014}}</ref> In 2004, the first IUCN Private Sector Engagement Strategy was developed (in response to Council Decision C/58/41). Most prominent in the Business and Biodiversity Program is the five-year collaboration IUCN started with the energy company [[Shell International]] in 2007.<ref>{{cite web|title=IUCN and Shell: Guiding the way|url=http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|website=Business & Biodiversity|access-date=5 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195343/http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref name="worldwatch.org">{{cite web|title=Environmentalists spar over corporate ties|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=Worldwatch|access-date=5 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141832/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> IUCN has been involved in minimum energy consumption and zero-carbon construction since 2005 by integrating energy-saving materials, developed by [[Jean-Luc Sandoz]] in the footsteps of [[Julius Natterer]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lesechos.fr/2005/11/le-projet-puritain-de-lunion-pour-la-nature-623616|title = Le projet puritain de l'Union pour la nature|date = 29 November 2005}}</ref> Today, the Business and Biodiversity Programme continues to set the strategic direction, coordinate IUCN's overall approach and provide institutional quality assurance in all business engagements. The Programme ensures that the Business Engagement Strategy is implemented through IUCN's global thematic and regional programmes as well as helps guide the work of IUCN's six Commissions.<ref name="holdgate" />{{rp|132–165}} ===Championing Nature-based Solutions: 2009 to present day=== [[Nature-based solutions]] (NbS) use ecosystems and the services they provide to address societal challenges such as climate change, food security or natural disasters.<ref name="portals.iucn.org">{{Cite book|url=https://portals.iucn.org/library/node/46191|title=Nature-based solutions to address global societal challenges |via = IUCN Library System|year=2016 | publisher=portals.iucn.org|doi=10.2305/IUCN.CH.2016.13.en |isbn=9782831718125|editor1-last=Cohen-Shacham |editor1-first=E |editor2-first=G |editor2-last=Walters |editor3-first=C |editor3-last=Janzen |editor4-first=S |editor4-last=Maginnis }}</ref> The emergence of the NbS concept in environmental sciences and nature conservation contexts came as international organizations, such as IUCN and the World Bank, searched for solutions to work with ecosystems rather than relying on conventional engineering interventions (such as a [[seawall]]), to adapt to and mitigate climate change effects, while improving sustainable livelihoods and protecting natural ecosystems and biodiversity. At the IUCN World Conservation Congress 2016, IUCN Members agreed on a definition of nature-based solutions.<ref>{{Cite web|url=https://portals.iucn.org/congress/motion/077|title=077 – Defining Nature-based Solutions {{!}} 2016 Congress portal|website=portals.iucn.org|language=en|access-date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808140530/https://portals.iucn.org/congress/motion/077|archive-date=8 August 2019|url-status=dead}}</ref> Members also called for governments to include nature-based solutions in strategies to [[climate change mitigation|combat climate change]]. ===Timeline=== Some key dates in the growth and development of IUCN: {{col-begin}} {{col-break}} * 1948: International Union for the Protection of Nature (IUPN) established.<ref>{{cite web | title=International Union for Conservation of Nature | website=Encyclopædia Britannica | date=16 September 2016 | url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature | access-date=2 February 2022}}</ref> * 1956: Name changed to the International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). * 1959: UNESCO decides to create an international list of Nature Parks and equivalent reserves, and the United Nations Secretary General asks the IUCN to prepare this list. * 1961: The [[World Wide Fund for Nature|World Wildlife Fund]] set up as a complementary organization to focus on fund raising, public relations and increasing public support for nature conservation. * 1969: IUCN obtains a grant from the [[Ford Foundation]] which enables it to boost its international secretariat. * 1972: UNESCO adopts the [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] and the IUCN is invited to provide technical evaluations and monitoring. * 1974: IUCN is involved in obtaining the agreement of its members to sign a Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ([[CITES]]), whose secretariat was originally lodged with the IUCN. * 1975: The Convention on Wetlands of International Importance ([[Ramsar Convention]]) comes into force and its secretariat is administered from the IUCN's headquarters.{{col-break}} * 1980: IUCN (together with the [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) collaborate with UNESCO to publish a World Conservation Strategy. * 1982: Following IUCN preparation and efforts, the [[United Nations General Assembly]] adopts the [[World Charter for Nature]]. * 1990: Began using the name World Conservation Union as the official name, while continuing using IUCN as its abbreviation. * 1991: IUCN (together with [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) publishes ''Caring for the Earth''. * 2003: Establishment of the IUCN Business and Biodiversity Program. * 2008: Stopped using World Conservation Union as its official name and reverted its name back to International Union for Conservation of Nature. * 2012: IUCN publishes list of [[The world's 100 most threatened species]]. * 2016: Created a new IUCN membership category for indigenous peoples' organizations. * 2021: Created a new IUCN membership category for subnational governments.{{col-end}}<ref>{{Cite web |title=International Union for Conservation of Nature (IUCN) {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature |access-date=2023-04-01 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ==Current work== === IUCN Programme 2017–2020 === According to its website, IUCN works on the following themes: business, [[climate change]], economics, [[ecosystems]], [[environmental law]], [[forest protection|forest conservation]], [[gender]], global policy, [[marine habitats|marine]] and [[polar regions|polar]], [[protected areas]], science and knowledge, [[social policy]], [[species]], water, and [[world heritage sites|world heritage]].<ref>{{cite web|title=What we do|url=http://www.iucn.org/what/|website=IUCN|access-date=4 December 2014|archive-date=23 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160523101414/http://www.iucn.org/what/|url-status=dead}}</ref> IUCN works on the basis of four-year programs, determined by the membership. In the IUCN Programme for 2017–2020 conserving nature and biodiversity is linked to sustainable development and poverty reduction. IUCN states that it aims to have a solid factual base for its work and takes into account the knowledge held by indigenous groups and other traditional users of natural resources. The IUCN Programme 2017–2020 identifies three priority areas:<ref name="IUCN Programme">{{Cite news|url=https://www.iucn.org/about/programme-work-and-reporting/programme|title=IUCN Programme|date=2015-10-01|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> # Valuing and conserving nature. # Promoting and supporting effective and equitable governance of natural resources. # Deploying [[Nature Based Solutions]] to address societal challenges including climate change, food security, and economic and social development.<ref name="IUCN Programme" /> IUCN does not itself aim to directly mobilize the general public. Education has been part of IUCN's work program since the early days but the focus is on stakeholder involvement and strategic communication rather than mass-campaigns.<ref>{{cite web|title=CEC – what we do|url=http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|website=IUCN|access-date=26 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226162000/http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|archive-date=26 December 2014}}</ref> ===Habitats and species=== [[File:IUCN Animal Threat Category List.png|thumb|IUCN Animal Threat Category List]] IUCN runs field projects for [[habitat conservation|habitat]] and species conservation around the world. It produces the [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]]. The IUCN Red List of Ecosystems is applicable at local, national, regional, and global levels. IUCN's stated goal is to expand the global network of [[national parks]] and other [[protected areas]] and promote good management of such areas.<ref>{{cite news|title='Green List' awards world's top conservation sites|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/iucn-sets-up-the-green-list|access-date=18 November 2014|website=Australian Geographic|date=14 November 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/wcpa/what-we-do/biodiversity-and-protected-areas/key-biodiversity-areas|title=Key Biodiversity Areas|date=2016-03-08|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> In particular, it focuses on greater protection of the [[oceans]] and [[marine habitats]]. === Business partnerships === IUCN has a growing program of partnerships with the corporate sector on a regional, national and international level to promote sustainable use of natural resources.<ref name = annualreport>{{Cite web|url= https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145436/https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-date=2017-11-14 |url-status=live |title=IUCN 2016 Annual Report|date=2017|location= Gland, Switzerland}}</ref> === National and international policy === On the national level, IUCN helps governments prepare national biodiversity policies. Internationally, IUCN provides advice to environmental conventions such as the [[Convention on Biological Diversity]], [[CITES]], and the [[Framework Convention on Climate Change]]. It advises [[UNESCO]] on natural [[World Heritage Site|world heritage]].<br /> It has a formally accredited permanent observer mission to the [[United Nations]].<ref name="IUCN Programme" /><br /> IUCN has official relations with the multiple other international bodies.<ref>{{cite web|title=UNESCO NGO database|url=http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|website=UNESCO|access-date=4 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208140552/http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|archive-date=8 December 2014}}</ref> ==Organizational structure== As an organization, IUCN has three components: the member organizations, the six scientific commissions and the secretariat. ===Members=== IUCN members include states, government agencies, international nongovernmental organizations, national nongovernmental organizations, and indigenous peoples' organizations. As of 2017, IUCN has 1,400 members.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/201706/iucn-welcomes-13-new-members|title= IUCN welcomes 13 new Members|date=2017-06-06|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> The members can organize themselves in national or regional committees to promote cooperation. As of 2016, there are 62 national committees and 7 regional committees.<ref name="annualreport" /> In January 2026, [[United States President]] [[Donald Trump]] announced that the United States would withdraw from the organization.<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=These are the 66 global organizations the Trump administration is leaving |url=https://apnews.com/article/trump-administration-global-organizations-un-daaa4c9f459d7a492536a1a4e3b7697c |access-date=2026-01-19 |website=AP News |language=en}}</ref> [[File:USSR 1978.jpg|thumb|[[Soviet]] [[Soviet stamps|stamp]] commemorating the 1978 IUCN General Assembly in [[Ashgabat]]]] ===Commissions=== The seven IUCN Commissions involve volunteer experts from a range of disciplines. They 'assess the state of the world's natural resources and provide the Union with sound know-how and policy advice on conservation issues'.<ref name="IUCNCommissions">{{cite web | url = http://www.iucn.org/about/union/commissions/ | title = IUCN – Commissions |date=12 May 2010 |publisher=International Union for Conservation of Nature |access-date=8 September 2010}}</ref> * Commission on Education and Communication (CEC): communication, learning and knowledge management in IUCN and the wider conservation community. * Commission on Environmental, Economic and Social Policy (CEESP): economic and social factors for the conservation and sustainable use of biological diversity. * World Commission on Environmental Law (WCEL): developing new legal concepts and instruments and building the capacity of societies to employ environmental law for conservation and sustainable development. * Commission on Ecosystem Management (CEM): integrated ecosystem approaches to the management of natural and modified ecosystems. * [[IUCN Species Survival Commission|Species Survival Commission]] (SSC): technical aspects of species conservation and action for species that are threatened with [[extinction]]. Specialist groups of the SSC prepare [[endangered species recovery plan]]s known as Species Action Plans, which are used to outline the conservation strategies of species.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |title=IUCN – Species Action Plans |access-date=21 March 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325163018/http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |archive-date=25 March 2016 }}</ref> * [[World Commission on Protected Areas]] (WCPA): establishment and effective management of a network of terrestrial and marine protected areas. * Climate Crisis Commission: established 2021.<ref>{{cite web | url=https://www.iucn.org/our-union/expert-commissions/climate-crisis-commission | title=Expert Commissions }}</ref> The IUCN head office is in [[Gland, Switzerland]]. Eight regional offices headed by a director implement IUCN's program in their respective territories. Since 1980, IUCN has established offices in more than 50 countries.<ref>{{cite web|title=About IUCN|url=http://www.iucn.org/about/union/secretariat/|website=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Governance and funding== ===Governance=== The '''World Conservation Congress''' (Members' Assembly) is IUCN's highest decision-making body. The congress convenes every four years. It elects the council, including the president, and approves IUCN's work program for the next four years and budget. The IUCN council is the principal governing body of IUCN. The council provides strategic direction for the activities of the Union, discusses specific policy issues and provides guidance on finance and the membership development of the Union. The council is composed of the president, four vice presidents (elected by the council from among its members), the treasurer, the chairs of IUCN's six commissions, three regional councillors from each of IUCN's eight statutory regions and a councillor from the state in which IUCN has its seat (Switzerland). IUCN's current president is [[Razan Al Mubarak]].<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/202109/iucn-members-elect-new-leadership|title=President|date=2021-09-08|website=IUCN|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> The council appoints a director general, who is responsible for the overall management of IUCN and the running of the secretariat. The current IUCN director general is Grethel Aguilar.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/about/senior-management/director-general|title=Director General|date=2015-08-31|website=IUCN|language=en|access-date=2025-09-14}}</ref> She succeeded [[Bruno Oberle]]. <gallery class="center"> File:Jean-Paul Harroy.jpg|[[Jean-Paul Harroy]] File:Portrait of tracy philipps.jpg|[[Tracy Philipps]] File:Hugh Elliott 1 red.jpg|[[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] File:Achim Steiner Oxford Martin School.jpg|[[Achim Steiner]] File:Inger Andersen (environmentalist, 2010, cropped).jpg|[[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] File:Bruno Oberle-IMG 1279.jpg|[[Bruno Oberle]] </gallery> {{col-begin}} {{col-break}} ;IUCN presidents since 1948<ref name="hesselink">Hesselink, Frits; Čeřovský, Jan: ''[http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf Learning to Change the Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906161156/http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf |date=6 September 2011 }}'', IUCN 2008, p.&nbsp;22. URL retrieved 2011-01-24.</ref> * 1948–1954 {{flagicon|SUI}} {{interlanguage link|Charles Jean Bernard|fr}} * 1954–1958 {{flagicon|FRA}} [[Roger Heim]] * 1958–1963 {{flagicon|SUI}} [[Jean Georges Baer]] * 1963–1966 {{flagicon|FRA}} {{interlanguage link|François Bourlière|fr}} * 1966–1972 {{flagicon|USA}} [[Harold Jefferson Coolidge, Jr.|Harold J. Coolidge]] * 1972–1978 {{flagicon|NED}} {{interlanguage link|Donald Kuenen|nl}} * 1978–1984 {{flagicon|EGY}} [[Mohamed Kassas]] * 1984–1990 {{flagicon|IND}} [[M. S. Swaminathan]] * 1990–1994 {{flagicon|GUY}} [[Shridath Ramphal]] * 1994–1996 {{flagicon|USA}} {{interlanguage link|Jay D. Hair|fr|Jay Hair}} * 1996–2004 {{flagicon|ECU}} [[Yolanda Kakabadse]] * 2004–2008 {{flagicon|RSA}} [[Valli Moosa]] * 2008–2012 {{flagicon|IND}} [[Ashok Khosla]] * 2012–2021 {{flagicon|CHN}} [[Zhang Xinsheng]] * 2021–present {{flagicon|UAE}} [[Razan Al Mubarak]] {{col-break}} ;IUCN Directors General since 1948<ref name="hesselink" /> * 1948–1955 {{flagicon|BEL}} Jean Paul Harroy * 1955–1958 {{flagicon|UK}} [[Tracy Philipps]] * 1959–1960 {{flagicon|NED}} M.C. Bloemers * 1961–1962 {{flagicon|UK}} Gerald Watterson * 1963–1966 {{flagicon|UK}} [[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] * 1966–1970 {{flagicon|UK}} Joe Berwick * 1970–1976 {{flagicon|VEN}} [[Gerardo Budowski]] * 1977–1980 {{flagicon|CAN}} David Munro * 1980–1982 {{flagicon|USA}} [[Lee M. Talbot]] * 1983–1988 {{flagicon|USA}} Kenton Miller * 1988–1994 {{flagicon|UK}} [[Martin Holdgate]] * 1994–1999 {{flagicon|NZL}} David McDowell * 1999–2001 {{flagicon|DE}} Marita Koch-Weser * 2001–2006 {{flagicon|DE}}{{flagicon|BRA}} [[Achim Steiner]] * 2007–2014 {{flagicon|FRA}} [[Julia Marton-Lefèvre]] * 2015–2019 {{flagicon|DEN}} [[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] * 2019–2023 {{Flagicon|CHE}} [[Bruno Oberle]] * 2023–present {{flagicon|CRI}} Grethel Aguilar {{col-end}} ===Funding=== IUCN's total income in 2012 was 114&nbsp;million [[Swiss franc|CHF]] (€95&nbsp;million or US$116&nbsp;million).<br /> IUCN's funding mainly comes from Official Development Assistance budgets of bilateral and multilateral agencies. This represented 61% of its income in 2012. Additional sources of income are the membership fees, as well as grants and project funding from foundations, institutions, and corporations.<ref>{{cite web|title=IUCN Annual Report 2012|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/IUCN-2014-017.pdf|publisher=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Influence and criticism== ===Influence=== IUCN is considered one of the most influential conservation organizations and, together with [[World Wide Fund for Nature]] (WWF) and the [[World Resources Institute]] (WRI), is seen as a driving force behind the rise of the influence of environmental organizations at the UN and around the world.<ref name="Understanding NGOs" /><ref name="What is IUCN">{{cite web|title=What is IUCN?|url=http://www.wisegeek.com/what-is-iucn.htm|website=WiseGeek|first = Jessica|last = Ellis|date = 7 October 2020}}</ref> It has established a worldwide network of governmental and non-governmental organizations, involves experts in the IUCN Commissions, has formal ties to international agreements and intergovernmental organizations and increasingly also partnerships with international business. The World Conservation Congress and the World Parks Congress events organized by IUCN are the largest gatherings of organizations and individuals involved in conservation worldwide. According to some, IUCN has considerable influence in defining what nature conservation actually is.<ref name="IUCN: A History of Constraint">{{cite book|last1=MacDonald|first1=Kenneth|title=IUCN: A History of Constraint|publisher=UCLouvain|url=http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|access-date=12 December 2014|archive-date=19 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319084250/http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|url-status=dead}}</ref> The [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]] determine which species and natural areas merit protection. Through the Green List of Protected and Conserved Areas and the system of [[IUCN protected area categories]] IUCN influences how protected areas are managed. ===Criticism=== It has been claimed that the IUCN puts the needs of nature above those of humans, disregarding economic considerations and the interests of [[indigenous peoples]] and other traditional users of the land. Until the 1980s IUCN favoured the "Yellowstone Model" of conservation which called for the removal of humans from protected areas. The expulsion of the [[Maasai people]] from [[Serengeti National Park]] and the [[Ngorongoro Conservation Area]] is perhaps the best known example of this approach.<ref name="wrm.org.uy" /><ref name="holdgate" /> [[File:Ngorongoro 2012 05 30 2353 (7500935618).jpg|thumb|IUCN's relationships with local land users like the Maasai have caused controversy in the past.]] This is linked to another criticism that has been directed at IUCN, namely that throughout its history it has mainly been 'Northern focused', i.e. had a West-European or North-American perspective on global conservation. Some critics point to the fact that many individuals involved in the establishment of IUCN had been leading figures in the British Society for the Preservation of the Wild Fauna of Empire, which wanted to protect species against the impact of 'native' hunting pressure in order to safeguard hunting by Europeans.<ref name="IUCN: A History of Constraint" /> The fact that, at least until the 1990s, most of IUCN staff, the chairs of the Commissions and the IUCN president came from western countries has also led to criticism.<ref name="holdgate" /> More recently, activist environmental groups have argued that IUCN is too closely associated with governmental organizations and with the commercial sector.<ref name="What is IUCN" /> IUCN's cooperation with [[Royal Dutch Shell|Shell]] came in for criticism, also from its own membership.<ref name="worldwatch.org"/> IUCN's close partnership with [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] in [[Vietnam]] – where they have together been launching Coca-Cola-focused community centres – has also drawn some criticism and allegations of [[greenwashing]].<ref>{{cite news|date=2016-04-04|title=What's an EKOCENTER and what does it do?|language=ur|work=IUCN|url=https://www.iucn.org/ur/node/26042|url-status=dead|access-date=2017-06-20|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153835/https://www.iucn.org/ur/node/26042}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/environment/2008/dec/04/coca-cola-coke-water-neutral|title=Greenwash: Are Coke's green claims the real thing? |date=2008-12-04 |newspaper = The Guardian |access-date=2017-06-20 |language=en-GB |issn = 0261-3077 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.theecologist.org/blogs_and_comments/commentators/2985093/never_mind_the_greenwash_coca_cola_can_never_be_water_neutral.html |title = Never mind the greenwash – Coca Cola can never be 'water neutral' |work=The Ecologist |access-date=2017-06-20 }}</ref> Its decision to hold the 2012 World Conservation Congress on [[Jeju Island]], South Korea, where the local community and international environmental activists were protesting against the construction of a navy base also led to controversy.<ref>{{cite web|title=Jeju island navy base controversy divides iucn|url=http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|website=Biodiversity media alliance|access-date=12 December 2014|archive-date=27 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227015905/http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|url-status=dead}}</ref> In October 2025, the IUCN World Conservation Congress in Abu Dhabi became the centre of a global controversy over the use of synthetic biology in conservation.<ref>{{Cite web |last=Barnhart |first=Max |date=2025-01-21 |title=Conservationists clash over the use of synthetic biology |url=https://cen.acs.org/biological-chemistry/synthetic-biology/Conservationists-clash-over-use-synthetic/103/web/2025/10 |access-date=2025-12-07 |website=Chemical & Engineering News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-10-12 |title=Scientists say they revived an extinct wolf species. A vote will decide their future. |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2025/10/12/deextinction-dire-wolves-iucn/ |access-date=2025-12-07 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Khaikin |first=Lital |date=2025-10-28 |title=Conservationists Endorse the Age of Synthetic Biology |url=https://www.truthdig.com/articles/conservationists-endorse-the-age-of-synthetic-biology/ |access-date=2025-12-07 |website=Truthdig |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Rott |first=Nathan |date=2025-10-15 |title=Scientists are modifying wildlife DNA. Should these species be released into nature? |url=https://www.npr.org/2025/10/15/nx-s1-5574416/wildlife-conservation-gene-editing-iucn-extinction-synthetic-biology |access-date=2025-12-07 |work=NPR |language=en}}</ref> The debate centred on two competing motions that exposed deep divisions within the international conservation community. Motion 133 proposed a precautionary pause on the genetic engineering of wild species,<ref>{{Cite web |title=Motion 133 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/133 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> while Motion 087 established IUCN's first-ever Policy on Synthetic Biology that would allow case-by-case evaluation of genetic technologies in conservation.<ref>{{Cite web |title=Motion 087 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/087 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> The controversy highlighted fundamental disagreements about whether genetic engineering has any legitimate role in protecting or restoring ecosystems. Motion 133 was defeated by one vote,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 15 October 2025, 8th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_8th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07}}</ref> while Motion 087 was adopted with a significant majority,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 2025 14 October,6th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_6th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07 |website=IUCN Members’ Assembly, Vote Results}}</ref> creating a policy framework that embraces synthetic biology as a potential conservation tool. Critics characterised the outcome as biotech lobbyists winning while nature loses, with some viewing it as a betrayal of conservation's first principles.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> ==Publications== IUCN has a wide range of publications, reports, guidelines, and databases (including the [[Global Invasive Species Database]]) related to conservation and [[sustainable development]]. It publishes or co-authors more than 100 books and major assessments every year, along with hundreds of reports, documents, and guidelines.<ref>{{cite web|url=https://www.iucn.org/resources/publications|title=Publications|publisher=IUCN|access-date=2012-01-28|archive-date=18 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications|url-status=dead}}</ref> In 2015, 76 IUCN articles were published in peer reviewed scientific journals.<ref>{{cite book|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2016-020.pdf|title=IUCN Annual Report 2015|publisher=IUCN|page=21}}</ref> A report, released at the IUCN World Parks Congress in Sydney on 12 November 2014 showed that the 209,000 conservation reserves around the world now cover 15.4 per cent of the total land area. This is a step towards protecting 17 percent of land and 10 percent of ocean environments on Earth by 2020 since an agreement between the world's nations at the [[Convention on Biological Diversity]], held in [[Japan]] in 2010.<ref>{{cite news|title=Big increase in Earth's protected areas|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|access-date=17 November 2014|website=Australian Geographic|date=13 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117120015/http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|archive-date=17 November 2014|url-status=dead}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[List of environmental organizations]] * [[List of nature conservation organizations|List of conservation organisations]] ==نوٽ ۽ حوالا== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽ=== {{NoteFoot}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} * {{Official website|www.iucn.org}} * [http://www.protectedplanet.net/ IUCN and UNEP World Database on Protected Areas] * [https://www.iucnredlist.org/ Red List of Threatened Species] * [http://iucnrle.org Red List of Ecosystems] * [https://www.iucn.org/resources/publications IUCN publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications |date=18 February 2021 }} * [https://discoverarchives.library.utoronto.ca/index.php/international-union-for-conservation-of-nature-iucn-fonds International Union for the Conservation of Nature oral history interview (Pimlott's remarks)] held at the [https://web.archive.org/web/20200426160845/https://utarms.library.utoronto.ca/ University of Toronto Archives and Records Management Services] {{Conservation organisations}}{{Prince of Asturias Award for Concord}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:International Union For Conservation of Nature}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:بين الاقوامي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:فطرت جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] [[زمرو:بين الاقوامي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:يورپ ۾ قائم فطرت جي تحفظ واريون تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي جنگلاتي تنظيمون]] [[زمرو:1948ع ۾ قائم ٿيل سائنسي تنظيمون]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ جا مبصر]] [[زمرو:بين الحڪومتي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:فرانس ۾ 1948ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:سوئٽزرلينڊ ۾ قائم بين الاقوامي تنظيمون]]. جهنگلي جيوت. 7c0a9y3eozhct3toougckxcov3xylfq 400082 400079 2026-08-01T11:10:56Z Memon2025 21315 400082 wikitext text/x-wiki {{Short description|Swiss-based international organization}} {{Use Oxford spelling|date=August 2022}} {{Infobox organization | name = International Union for Conservation of Nature | logo = IUCN logo.svg{{!}}class=skin-invert | caption = | founder = | type = [[International organization|بين الاقوامي تنظيم]] | tax_id = | registration_id = | founded = {{start date and age|1948|10|05|df=y}} <br>فونٽين بليو، [[فرانس]] | headquarters = گلينڊ، [[سوئٽزرلينڊ]] | key_people = {{ubl|گريٿل ايگولر (ڊائريڪٽر جنرل)|رزان المبارڪ (صدر)<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Razan al Mubarak becomes first woman from the Arab world to head IUCN|date = 8 September 2021}}</ref>}} | region_served = سڄي دنيا ۾ | focus = [[فطرت جو تحفظ]]، [[حياتياتي تنوع]] | revenue = 140.7 ملين سوئس فرينڪ (148 ملين آمريڪي ڊالر) | endowment = | num_employees = 900 کان وڌيڪ (سڄي دنيا ۾) | num_members = 1,400 | subsid = | former_name = International Union for the Protection of Nature (فطرت جي حفاظت لاءِ بين الاقوامي يونين) | website = {{URL|https://www.iucn.org/}} | dissolved = | footnotes = | native_name = فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين }} '''فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين''' (<small>International</small> <small>Union</small> <small>for</small> <small>Conservation of Nature: IUCN</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم آهي جيڪا قدرت جي تحفظ ۽ قدرتي وسيلن جي پائيدار استعمال جي شعبي ۾ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=About|publisher=IUCN|quote=The organisation changed its name to the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources in 1956 with the acronym IUCN (or UICN in French and Spanish). This remains our full legal name to this day.|url=https://www.iucn.org/about|date=2014-12-03}}</ref> ان جو بنياد 1948ع ۾ پيو. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين قدرتي دنيا جي صورتحال ۽ ان جي حفاظت لاءِ گهربل قدمن جي حوالي سان هڪ عالمي اختيار واري حيثيت (<small>global authority</small>) حاصل ڪري چڪي آهي. اها ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ تجزيي، تحقيق، ميداني منصوبن، وکالت ۽ تعليم جي شعبن ۾ سرگرم آهي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مشن آهي ته "سڄي دنيا جي سماجن کي متاثر، حوصلا افزائي ۽ مدد فراهم ڪئي وڃي ته جيئن قدرت جو تحفظ ڪري سگهجي ۽ ان ڳالهه کي يقيني بڻايو وڃي ته قدرتي وسيلن جو ڪو به استعمال منصفانه ۽ ماحولياتي لحاظ کان پائيدار هجي". گذريل ڏهاڪن دوران، يونين پنهنجي توجهه کي صرف تحفظاتي ماحوليات (<small>conservation</small> <small>ecology</small>) کان اڳتي وڌايو آهي ۽ هاڻي پنهنجي منصوبن ۾ پائيدار ترقي سان لاڳاپيل مسئلن کي به شامل ڪري ٿي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مقصد پاڻ عوام کي قدرت جي تحفظ جي حمايت ۾ متحرڪ ڪرڻ ناهي. اها معلومات ۽ مشورو فراهم ڪري، ۽ ڀائيواري قائم ڪري حڪومتن (ڪاروبارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين) جي عملن تي اثر انداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هي تنظيم عوام ۾ خاص طور تي "فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ريڊ لسٽ آف ٿريٽنڊ اسپيشيز" (<small>IUCN Red List of Threatened Species</small> - خطري هيٺ آيل نسلن جي فهرست) مرتب ۽ شايع ڪرڻ جي ڪري مشهور آهي، جيڪا سڄي دنيا ۾ نسلن جي تحفظ جي صورتحال جو جائزو وٺندي آهي.<ref name="About">{{cite web|url=http://www.iucn.org/about|title=About IUCN|publisher=IUCN|access-date=17 November 2014}}</ref> يونين وٽ 170 کان وڌيڪ ملڪن مان 1,400 کان وڌيڪ سرڪاري ۽ غير سرڪاري تنظيمن جي رڪنيت موجود آهي. تقريبن 16,000 سائنسدان ۽ ماهر رضاڪاراڻي بنيادن تي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ڪميشنن جي ڪم ۾ حصو وٺن ٿا. اها 50 کان وڌيڪ ملڪن ۾ 900 کان وڌيڪ مڪمل وقتي عملي کي ملازمت ڏئي ٿي. ان جو هيڊ ڪوارٽر گلينڊ، سوئٽزرلينڊ ۾ آهي. <ref name="About" /> هر چئن سالن کان پوءِ، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پنهنجي "ورلڊ ڪنزرويشن ڪانگريس" (عالمي تحفظ واري ڪانفرنس) منعقد ڪري ٿي، جتي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جا ميمبر سفارشون منظور ڪرڻ ذريعي تحفظ جو عالمي ايجنڊا طئي ڪن ٿا، ۽ قراردادن توڙي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پروگرام جي منظوري ذريعي سيڪريٽريٽ جي ڪم جي رهنمائي ڪن ٿا. يونين کي گڏيل قومن ۾ مبصر ۽ مشاورتي حيثيت حاصل آهي، ۽ اها قدرت جي تحفظ ۽ حياتياتي تنوع بابت ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن تي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو ”ورلڊ وائڊ فنڊ فار نيچر“ (World Wide Fund for Nature) ۽ ”ورلڊ ڪنزرويشن مانيٽرنگ سينٽر“ (World Conservation Monitoring Centre) جي قيام ۾ شامل رهيو آهي. ماضيءَ ۾، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين تي مقامي ماڻهن جي مفادن جي ڀيٽ ۾ فطرت جي مفادن کي ترجيح ڏيڻ سبب تنقيد ڪئي وئي آهي. تازن سالن ۾، ڪاروباري شعبي سان ان جي ويجهن لاڳاپن تڪرار کي جنم ڏنو آهي.<ref name="wrm.org.uy">{{cite web|title=Kenya: The Maasai Stand up to IUCN Displacement Attempts from their Forest|url=http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|website=World Rainforest Movement|access-date=2 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927003333/http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|archive-date=27 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Block|first=B.|title=Environmentalists Spar Over Corporate Ties|type=updated version|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=[[Worldwatch Institute]]. worldwatch.org |access-date=26 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164052/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}</ref> يونين جو قيام 1948ع ۾ عمل ۾ آيو. شروعات ۾ ان کي ”انٽرنيشنل يونين فار دي پروٽيڪشن آف نيچر“ (<small>1948-1956</small>ع) سڏيو ويندو هو، ۽ اڳتي هلي ان کي "ورلڊ ڪنزرويشن يونين" (<small>1990-2008</small>ع) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويو. == تاريخ == نوٽ: تاريخ واري حصي ۾ ڏنل معلومات گهڻي ڀاڱي "هولڊگيٽ، ايم. 1999" جي ڪتاب: دي گرين ويب: عالمي تحفظ لاءِ هڪ اتحاد: ارٿ اسڪين تي ٻڌل آهي هن حصي ۾ هر پيراگراف لاءِ، ان جي عنوان (هيڊر) کان پوءِ استعمال ٿيل صفحن جو هڪ حوالو ڏنو ويو آهي. جتي پيراگراف جي معلومات ٻين ذريعن تي ٻڌل آهي، اتي متن ۾ هڪ الڳ حوالو شامل ڪيو ويو آهي. ===قيام=== انٽرنيشنل يونين فار ڪنزرويشن آف نيچر (IUCN) جو قيام 5 آڪٽوبر 1948ع تي [[فرانس]] جي شهر فونٽين بليو (Fontainebleau) ۾ عمل ۾ آيو. اهو ان وقت ٿيو جڏهن حڪومتن ۽ تحفظِ ماحول جي تنظيمن جي نمائندن، [[يونيسڪو]] جي حوصلا افزائيءَ تي، ”انٽرنيشنل يونين فار دي پروٽيڪشن آف نيچر“ (IUPN) قائم ڪرڻ واري رسمي معاهدي تي صحيحون ڪيون. هن نئين تنظيم کي قائم ڪرڻ جو قدم يونيسڪو ۽ خاص طور تي ان جي پهرين ڊائريڪٽر جنرل، برطانوي حياتياتي ماهر جولين هڪسلي (Julian Huxley) کنيو هو. [[File:Julian Huxley 1964.jpg|thumb|upright|[[Julian Huxley]], the first Director General of UNESCO, took the initiative to set up IUCN.]] At the time of its founding IUCN was the only international organization focusing on the entire spectrum of nature conservation (an international organization for the protection of birds, now [[BirdLife International]], had been established in 1922). <ref name="holdgate">{{cite book |last=Holdgate|first=Martin |title=The green web: a union for world conservation|year=1999|publisher=Earthscan |isbn = 1-85383-595-1 }}</ref>{{rp|16–38}} ===Early years: 1948–1956=== IUCN (International Union for Conservation of Nature) started out with 65 members in [[Brussels]] and was closely associated with UNESCO. They jointly organized the 1949 Conference on Protection of Nature in [[Lake Success, New York]] and drafted the first list of gravely endangered species. In the early years of its existence IUCN depended almost entirely on UNESCO funding and was forced to temporarily scale down activities when this ended unexpectedly in 1954. IUCN was successful in engaging prominent scientists and identifying important issues such as the harmful effects of [[pesticide]]s on wildlife but not many of the ideas it developed were turned into action. This was caused by unwillingness to act on the part of governments, uncertainty about the IUCN mandate and lack of resources. In 1956, IUCN changed its name to International Union for Conservation of Nature and Natural Resources.<ref name="holdgate" />{{rp|47–63}} ===Increased profile and recognition: 1956–1965=== During this period, the IUCN expanded its relations with UN-agencies and established links with the [[Council of Europe]]. IUCN's best known publication, the [[IUCN Red List|Red Data Book]] on the conservation status of species, was first published in 1964.<ref name="holdgate" />{{rp|67–82}} IUCN began to play a part in the development of international treaties and conventions, starting with the [[African Convention on the Conservation of Nature and Natural Resources]]. [[File:Ngorongoro-Crater-Morning-Scene.JPG|thumb|upright=1.4|Africa was the first regional focus of IUCN conservation action.]] Africa was the focus of many of the early IUCN conservation field projects. IUCN supported the 'Yellowstone model' of protected area management, which severely restricted human presence and activity in order to protect nature.<ref name="wrm.org.uy"/> The IUCN also suffered from restricted financing in its early years. For this reason, [[Tracy Philipps]], secretary-general from 1955 to 1958, did not draw a salary during his period in office.<ref name="holdgate" />{{rp|62}} To establish a stable financial basis for its work, IUCN participated in setting up the World Wildlife Fund (1961) (now the [[World Wide Fund for Nature]] WWF) to work on fundraising to cover part of the operational costs of IUCN. Also in 1961, the IUCN headquarters moved from Belgium to [[Morges]] in Switzerland. ===Consolidating its position in the international environmental movement: 1966–1975=== During the 1960s, IUCN lobbied the UN General Assembly to create a new status for [[NGOs]]. Resolution 1296, adopted in 1968, granted 'consultative' status to NGOs. IUCN itself was eventually accredited with six UN organizations.<ref name="Understanding NGOs">{{cite web|title=Understanding NGOs|url=https://agendatwentyone.wordpress.com/2010/06/28/understanding-ngos-non-government-organizations/ |website= agendatwentyone.wordpress.com |access-date=5 December 2014|date= 2010-06-28 }}</ref> IUCN was one of the few environmental organizations formally involved in the preparations of the [[United Nations Conference on the Human Environment]] (Stockholm, 1972). The Stockholm Conference eventually led to three new international conventions, with IUCN involved in their drafting and implementation: * [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] (1972). IUCN co-drafted the World Heritage Convention with UNESCO and has been involved as the official Advisory Body on nature from the onset.^[8] * [[CITES]] – the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (1974). IUCN is a signatory party and the CITES secretariat was originally lodged with IUCN. * [[Ramsar Convention]] – Convention on Wetlands of International Importance (1975). The secretariat is still administered from IUCN's headquarters. IUCN entered into an agreement with the United Nations Environment Programme [[UNEP]] to provide regular reviews of world conservation. The income this generated, combined with growing revenue via WWF, put the organization on relatively sound financial footing for the first time since 1948. This period saw the beginning of a gradual change in IUCN's approach to conservation in which it tried to become more appealing to the developing world.<ref name="holdgate" />{{rp|110–124}} ===The World Conservation Strategy 1975–1985=== In 1975 IUCN started work on the ''World Conservation Strategy'' (1980).<ref name="IUCN">{{cite book |last1=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |title=World Conservation Strategy: Living Resource Conservation for Sustainable Development |date=1980 |publisher=IUCN–UNEP–WWF |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/wcs-004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501232718/https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/WCS-004.pdf |archive-date=2015-05-01 |url-status=live}}</ref> The drafting process, and the discussions with the UN agencies involved, led to an evolution in thinking within IUCN and growing acceptance of the fact that conservation of nature by banning human presence no longer worked. The Strategy was followed in 1982 by the ''[[World Charter for Nature]]'', which was adopted by the [[United Nations General Assembly]], after preparation by IUCN. In 1980, IUCN and WWF moved into shared new offices in [[Gland, Switzerland]]. This marked a phase of closer cooperation with WWF, but the close ties between IUCN and WWF were severed in 1985 when WWF decided to take control of its own field projects, which so far had been run by IUCN. '''Sustainable development and regionalization: 1985 to present day'''<ref name="holdgate" />{{rp|176–222}}<br /> In 1982, IUCN set up a Conservation for Development Centre within its secretariat. The Centre undertook projects to ensure that nature conservation was integrated in development aid and in the economic policies of developing countries. Over the years, it supported the development of national conservation strategies in 30 countries. Several European countries began to channel considerable amounts of bilateral aid via IUCN's projects. Management of these projects was primarily done by IUCN staff, often working from the new regional and country offices IUCN set up around the world. This marked a shift within the organization. Previously, the volunteer Commissions had been very influential, now the secretariat and its staff began to play a more dominant role. In 1989, IUCN moved into a separate building in Gland, close to the offices it had shared with WWF. Initially, the focus of power was still with the Headquarters in Gland but the regional offices and regional members' groups gradually got a bigger say in operations. In 1991, IUCN (together with UNEP and WWF) published ''Caring for the Earth'', a successor to the World Conservation Strategy.<ref name="Understanding NGOs"/> Social aspects of conservation were now integrated in IUCN's work; at the General Assembly in 1994 the IUCN mission was redrafted to its current wording to include the equitable and ecologically use of natural resources. '''Closer to business: 2000 to present day'''<br /> Since the creation of IUCN in 1948, IUCN Members have passed more than 300 resolutions that include or focus on business related activities. The increased attention on sustainable development as a means to protect nature brought IUCN closer to the corporate sector. The members decided against this, but IUCN did forge a partnership with the [[World Business Council for Sustainable Development]]. IUCN renewed a multi-year MOU ([[Memorandum of understanding]]) with WBCSD in December 2015. In 1996, after decades of seeking to address specific business issues, IUCN's Members asked for a comprehensive approach to engaging the business sector. Resolution 1.81 of the IUCN World Conservation Congress held that year "urged IUCN Members and the Director General, based on the need to influence private sector policies in support of the Mission of IUCN, to expand dialogue and productive relationships with the private sector and find new ways to interact with members of the business community". The IUCN Global Business and Biodiversity Program (BBP) was established in 2003 to influence and support private partners in addressing environmental and social issues.<ref>{{cite web|title=Global Business and Biodiversity Programme|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/business/|website=IUCN|access-date=28 November 2014}}</ref> In 2004, the first IUCN Private Sector Engagement Strategy was developed (in response to Council Decision C/58/41). Most prominent in the Business and Biodiversity Program is the five-year collaboration IUCN started with the energy company [[Shell International]] in 2007.<ref>{{cite web|title=IUCN and Shell: Guiding the way|url=http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|website=Business & Biodiversity|access-date=5 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195343/http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref name="worldwatch.org">{{cite web|title=Environmentalists spar over corporate ties|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=Worldwatch|access-date=5 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141832/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> IUCN has been involved in minimum energy consumption and zero-carbon construction since 2005 by integrating energy-saving materials, developed by [[Jean-Luc Sandoz]] in the footsteps of [[Julius Natterer]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lesechos.fr/2005/11/le-projet-puritain-de-lunion-pour-la-nature-623616|title = Le projet puritain de l'Union pour la nature|date = 29 November 2005}}</ref> Today, the Business and Biodiversity Programme continues to set the strategic direction, coordinate IUCN's overall approach and provide institutional quality assurance in all business engagements. The Programme ensures that the Business Engagement Strategy is implemented through IUCN's global thematic and regional programmes as well as helps guide the work of IUCN's six Commissions.<ref name="holdgate" />{{rp|132–165}} ===Championing Nature-based Solutions: 2009 to present day=== [[Nature-based solutions]] (NbS) use ecosystems and the services they provide to address societal challenges such as climate change, food security or natural disasters.<ref name="portals.iucn.org">{{Cite book|url=https://portals.iucn.org/library/node/46191|title=Nature-based solutions to address global societal challenges |via = IUCN Library System|year=2016 | publisher=portals.iucn.org|doi=10.2305/IUCN.CH.2016.13.en |isbn=9782831718125|editor1-last=Cohen-Shacham |editor1-first=E |editor2-first=G |editor2-last=Walters |editor3-first=C |editor3-last=Janzen |editor4-first=S |editor4-last=Maginnis }}</ref> The emergence of the NbS concept in environmental sciences and nature conservation contexts came as international organizations, such as IUCN and the World Bank, searched for solutions to work with ecosystems rather than relying on conventional engineering interventions (such as a [[seawall]]), to adapt to and mitigate climate change effects, while improving sustainable livelihoods and protecting natural ecosystems and biodiversity. At the IUCN World Conservation Congress 2016, IUCN Members agreed on a definition of nature-based solutions.<ref>{{Cite web|url=https://portals.iucn.org/congress/motion/077|title=077 – Defining Nature-based Solutions {{!}} 2016 Congress portal|website=portals.iucn.org|language=en|access-date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808140530/https://portals.iucn.org/congress/motion/077|archive-date=8 August 2019|url-status=dead}}</ref> Members also called for governments to include nature-based solutions in strategies to [[climate change mitigation|combat climate change]]. ===Timeline=== Some key dates in the growth and development of IUCN: {{col-begin}} {{col-break}} * 1948: International Union for the Protection of Nature (IUPN) established.<ref>{{cite web | title=International Union for Conservation of Nature | website=Encyclopædia Britannica | date=16 September 2016 | url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature | access-date=2 February 2022}}</ref> * 1956: Name changed to the International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). * 1959: UNESCO decides to create an international list of Nature Parks and equivalent reserves, and the United Nations Secretary General asks the IUCN to prepare this list. * 1961: The [[World Wide Fund for Nature|World Wildlife Fund]] set up as a complementary organization to focus on fund raising, public relations and increasing public support for nature conservation. * 1969: IUCN obtains a grant from the [[Ford Foundation]] which enables it to boost its international secretariat. * 1972: UNESCO adopts the [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] and the IUCN is invited to provide technical evaluations and monitoring. * 1974: IUCN is involved in obtaining the agreement of its members to sign a Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ([[CITES]]), whose secretariat was originally lodged with the IUCN. * 1975: The Convention on Wetlands of International Importance ([[Ramsar Convention]]) comes into force and its secretariat is administered from the IUCN's headquarters.{{col-break}} * 1980: IUCN (together with the [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) collaborate with UNESCO to publish a World Conservation Strategy. * 1982: Following IUCN preparation and efforts, the [[United Nations General Assembly]] adopts the [[World Charter for Nature]]. * 1990: Began using the name World Conservation Union as the official name, while continuing using IUCN as its abbreviation. * 1991: IUCN (together with [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) publishes ''Caring for the Earth''. * 2003: Establishment of the IUCN Business and Biodiversity Program. * 2008: Stopped using World Conservation Union as its official name and reverted its name back to International Union for Conservation of Nature. * 2012: IUCN publishes list of [[The world's 100 most threatened species]]. * 2016: Created a new IUCN membership category for indigenous peoples' organizations. * 2021: Created a new IUCN membership category for subnational governments.{{col-end}}<ref>{{Cite web |title=International Union for Conservation of Nature (IUCN) {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature |access-date=2023-04-01 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ==Current work== === IUCN Programme 2017–2020 === According to its website, IUCN works on the following themes: business, [[climate change]], economics, [[ecosystems]], [[environmental law]], [[forest protection|forest conservation]], [[gender]], global policy, [[marine habitats|marine]] and [[polar regions|polar]], [[protected areas]], science and knowledge, [[social policy]], [[species]], water, and [[world heritage sites|world heritage]].<ref>{{cite web|title=What we do|url=http://www.iucn.org/what/|website=IUCN|access-date=4 December 2014|archive-date=23 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160523101414/http://www.iucn.org/what/|url-status=dead}}</ref> IUCN works on the basis of four-year programs, determined by the membership. In the IUCN Programme for 2017–2020 conserving nature and biodiversity is linked to sustainable development and poverty reduction. IUCN states that it aims to have a solid factual base for its work and takes into account the knowledge held by indigenous groups and other traditional users of natural resources. The IUCN Programme 2017–2020 identifies three priority areas:<ref name="IUCN Programme">{{Cite news|url=https://www.iucn.org/about/programme-work-and-reporting/programme|title=IUCN Programme|date=2015-10-01|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> # Valuing and conserving nature. # Promoting and supporting effective and equitable governance of natural resources. # Deploying [[Nature Based Solutions]] to address societal challenges including climate change, food security, and economic and social development.<ref name="IUCN Programme" /> IUCN does not itself aim to directly mobilize the general public. Education has been part of IUCN's work program since the early days but the focus is on stakeholder involvement and strategic communication rather than mass-campaigns.<ref>{{cite web|title=CEC – what we do|url=http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|website=IUCN|access-date=26 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226162000/http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|archive-date=26 December 2014}}</ref> ===Habitats and species=== [[File:IUCN Animal Threat Category List.png|thumb|IUCN Animal Threat Category List]] IUCN runs field projects for [[habitat conservation|habitat]] and species conservation around the world. It produces the [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]]. The IUCN Red List of Ecosystems is applicable at local, national, regional, and global levels. IUCN's stated goal is to expand the global network of [[national parks]] and other [[protected areas]] and promote good management of such areas.<ref>{{cite news|title='Green List' awards world's top conservation sites|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/iucn-sets-up-the-green-list|access-date=18 November 2014|website=Australian Geographic|date=14 November 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/wcpa/what-we-do/biodiversity-and-protected-areas/key-biodiversity-areas|title=Key Biodiversity Areas|date=2016-03-08|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> In particular, it focuses on greater protection of the [[oceans]] and [[marine habitats]]. === Business partnerships === IUCN has a growing program of partnerships with the corporate sector on a regional, national and international level to promote sustainable use of natural resources.<ref name = annualreport>{{Cite web|url= https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145436/https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-date=2017-11-14 |url-status=live |title=IUCN 2016 Annual Report|date=2017|location= Gland, Switzerland}}</ref> === National and international policy === On the national level, IUCN helps governments prepare national biodiversity policies. Internationally, IUCN provides advice to environmental conventions such as the [[Convention on Biological Diversity]], [[CITES]], and the [[Framework Convention on Climate Change]]. It advises [[UNESCO]] on natural [[World Heritage Site|world heritage]].<br /> It has a formally accredited permanent observer mission to the [[United Nations]].<ref name="IUCN Programme" /><br /> IUCN has official relations with the multiple other international bodies.<ref>{{cite web|title=UNESCO NGO database|url=http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|website=UNESCO|access-date=4 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208140552/http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|archive-date=8 December 2014}}</ref> ==Organizational structure== As an organization, IUCN has three components: the member organizations, the six scientific commissions and the secretariat. ===Members=== IUCN members include states, government agencies, international nongovernmental organizations, national nongovernmental organizations, and indigenous peoples' organizations. As of 2017, IUCN has 1,400 members.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/201706/iucn-welcomes-13-new-members|title= IUCN welcomes 13 new Members|date=2017-06-06|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> The members can organize themselves in national or regional committees to promote cooperation. As of 2016, there are 62 national committees and 7 regional committees.<ref name="annualreport" /> In January 2026, [[United States President]] [[Donald Trump]] announced that the United States would withdraw from the organization.<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=These are the 66 global organizations the Trump administration is leaving |url=https://apnews.com/article/trump-administration-global-organizations-un-daaa4c9f459d7a492536a1a4e3b7697c |access-date=2026-01-19 |website=AP News |language=en}}</ref> [[File:USSR 1978.jpg|thumb|[[Soviet]] [[Soviet stamps|stamp]] commemorating the 1978 IUCN General Assembly in [[Ashgabat]]]] ===Commissions=== The seven IUCN Commissions involve volunteer experts from a range of disciplines. They 'assess the state of the world's natural resources and provide the Union with sound know-how and policy advice on conservation issues'.<ref name="IUCNCommissions">{{cite web | url = http://www.iucn.org/about/union/commissions/ | title = IUCN – Commissions |date=12 May 2010 |publisher=International Union for Conservation of Nature |access-date=8 September 2010}}</ref> * Commission on Education and Communication (CEC): communication, learning and knowledge management in IUCN and the wider conservation community. * Commission on Environmental, Economic and Social Policy (CEESP): economic and social factors for the conservation and sustainable use of biological diversity. * World Commission on Environmental Law (WCEL): developing new legal concepts and instruments and building the capacity of societies to employ environmental law for conservation and sustainable development. * Commission on Ecosystem Management (CEM): integrated ecosystem approaches to the management of natural and modified ecosystems. * [[IUCN Species Survival Commission|Species Survival Commission]] (SSC): technical aspects of species conservation and action for species that are threatened with [[extinction]]. Specialist groups of the SSC prepare [[endangered species recovery plan]]s known as Species Action Plans, which are used to outline the conservation strategies of species.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |title=IUCN – Species Action Plans |access-date=21 March 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325163018/http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |archive-date=25 March 2016 }}</ref> * [[World Commission on Protected Areas]] (WCPA): establishment and effective management of a network of terrestrial and marine protected areas. * Climate Crisis Commission: established 2021.<ref>{{cite web | url=https://www.iucn.org/our-union/expert-commissions/climate-crisis-commission | title=Expert Commissions }}</ref> The IUCN head office is in [[Gland, Switzerland]]. Eight regional offices headed by a director implement IUCN's program in their respective territories. Since 1980, IUCN has established offices in more than 50 countries.<ref>{{cite web|title=About IUCN|url=http://www.iucn.org/about/union/secretariat/|website=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Governance and funding== ===Governance=== The '''World Conservation Congress''' (Members' Assembly) is IUCN's highest decision-making body. The congress convenes every four years. It elects the council, including the president, and approves IUCN's work program for the next four years and budget. The IUCN council is the principal governing body of IUCN. The council provides strategic direction for the activities of the Union, discusses specific policy issues and provides guidance on finance and the membership development of the Union. The council is composed of the president, four vice presidents (elected by the council from among its members), the treasurer, the chairs of IUCN's six commissions, three regional councillors from each of IUCN's eight statutory regions and a councillor from the state in which IUCN has its seat (Switzerland). IUCN's current president is [[Razan Al Mubarak]].<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/202109/iucn-members-elect-new-leadership|title=President|date=2021-09-08|website=IUCN|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> The council appoints a director general, who is responsible for the overall management of IUCN and the running of the secretariat. The current IUCN director general is Grethel Aguilar.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/about/senior-management/director-general|title=Director General|date=2015-08-31|website=IUCN|language=en|access-date=2025-09-14}}</ref> She succeeded [[Bruno Oberle]]. <gallery class="center"> File:Jean-Paul Harroy.jpg|[[Jean-Paul Harroy]] File:Portrait of tracy philipps.jpg|[[Tracy Philipps]] File:Hugh Elliott 1 red.jpg|[[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] File:Achim Steiner Oxford Martin School.jpg|[[Achim Steiner]] File:Inger Andersen (environmentalist, 2010, cropped).jpg|[[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] File:Bruno Oberle-IMG 1279.jpg|[[Bruno Oberle]] </gallery> {{col-begin}} {{col-break}} ;IUCN presidents since 1948<ref name="hesselink">Hesselink, Frits; Čeřovský, Jan: ''[http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf Learning to Change the Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906161156/http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf |date=6 September 2011 }}'', IUCN 2008, p.&nbsp;22. URL retrieved 2011-01-24.</ref> * 1948–1954 {{flagicon|SUI}} {{interlanguage link|Charles Jean Bernard|fr}} * 1954–1958 {{flagicon|FRA}} [[Roger Heim]] * 1958–1963 {{flagicon|SUI}} [[Jean Georges Baer]] * 1963–1966 {{flagicon|FRA}} {{interlanguage link|François Bourlière|fr}} * 1966–1972 {{flagicon|USA}} [[Harold Jefferson Coolidge, Jr.|Harold J. Coolidge]] * 1972–1978 {{flagicon|NED}} {{interlanguage link|Donald Kuenen|nl}} * 1978–1984 {{flagicon|EGY}} [[Mohamed Kassas]] * 1984–1990 {{flagicon|IND}} [[M. S. Swaminathan]] * 1990–1994 {{flagicon|GUY}} [[Shridath Ramphal]] * 1994–1996 {{flagicon|USA}} {{interlanguage link|Jay D. Hair|fr|Jay Hair}} * 1996–2004 {{flagicon|ECU}} [[Yolanda Kakabadse]] * 2004–2008 {{flagicon|RSA}} [[Valli Moosa]] * 2008–2012 {{flagicon|IND}} [[Ashok Khosla]] * 2012–2021 {{flagicon|CHN}} [[Zhang Xinsheng]] * 2021–present {{flagicon|UAE}} [[Razan Al Mubarak]] {{col-break}} ;IUCN Directors General since 1948<ref name="hesselink" /> * 1948–1955 {{flagicon|BEL}} Jean Paul Harroy * 1955–1958 {{flagicon|UK}} [[Tracy Philipps]] * 1959–1960 {{flagicon|NED}} M.C. Bloemers * 1961–1962 {{flagicon|UK}} Gerald Watterson * 1963–1966 {{flagicon|UK}} [[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] * 1966–1970 {{flagicon|UK}} Joe Berwick * 1970–1976 {{flagicon|VEN}} [[Gerardo Budowski]] * 1977–1980 {{flagicon|CAN}} David Munro * 1980–1982 {{flagicon|USA}} [[Lee M. Talbot]] * 1983–1988 {{flagicon|USA}} Kenton Miller * 1988–1994 {{flagicon|UK}} [[Martin Holdgate]] * 1994–1999 {{flagicon|NZL}} David McDowell * 1999–2001 {{flagicon|DE}} Marita Koch-Weser * 2001–2006 {{flagicon|DE}}{{flagicon|BRA}} [[Achim Steiner]] * 2007–2014 {{flagicon|FRA}} [[Julia Marton-Lefèvre]] * 2015–2019 {{flagicon|DEN}} [[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] * 2019–2023 {{Flagicon|CHE}} [[Bruno Oberle]] * 2023–present {{flagicon|CRI}} Grethel Aguilar {{col-end}} ===Funding=== IUCN's total income in 2012 was 114&nbsp;million [[Swiss franc|CHF]] (€95&nbsp;million or US$116&nbsp;million).<br /> IUCN's funding mainly comes from Official Development Assistance budgets of bilateral and multilateral agencies. This represented 61% of its income in 2012. Additional sources of income are the membership fees, as well as grants and project funding from foundations, institutions, and corporations.<ref>{{cite web|title=IUCN Annual Report 2012|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/IUCN-2014-017.pdf|publisher=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Influence and criticism== ===Influence=== IUCN is considered one of the most influential conservation organizations and, together with [[World Wide Fund for Nature]] (WWF) and the [[World Resources Institute]] (WRI), is seen as a driving force behind the rise of the influence of environmental organizations at the UN and around the world.<ref name="Understanding NGOs" /><ref name="What is IUCN">{{cite web|title=What is IUCN?|url=http://www.wisegeek.com/what-is-iucn.htm|website=WiseGeek|first = Jessica|last = Ellis|date = 7 October 2020}}</ref> It has established a worldwide network of governmental and non-governmental organizations, involves experts in the IUCN Commissions, has formal ties to international agreements and intergovernmental organizations and increasingly also partnerships with international business. The World Conservation Congress and the World Parks Congress events organized by IUCN are the largest gatherings of organizations and individuals involved in conservation worldwide. According to some, IUCN has considerable influence in defining what nature conservation actually is.<ref name="IUCN: A History of Constraint">{{cite book|last1=MacDonald|first1=Kenneth|title=IUCN: A History of Constraint|publisher=UCLouvain|url=http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|access-date=12 December 2014|archive-date=19 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319084250/http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|url-status=dead}}</ref> The [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]] determine which species and natural areas merit protection. Through the Green List of Protected and Conserved Areas and the system of [[IUCN protected area categories]] IUCN influences how protected areas are managed. ===Criticism=== It has been claimed that the IUCN puts the needs of nature above those of humans, disregarding economic considerations and the interests of [[indigenous peoples]] and other traditional users of the land. Until the 1980s IUCN favoured the "Yellowstone Model" of conservation which called for the removal of humans from protected areas. The expulsion of the [[Maasai people]] from [[Serengeti National Park]] and the [[Ngorongoro Conservation Area]] is perhaps the best known example of this approach.<ref name="wrm.org.uy" /><ref name="holdgate" /> [[File:Ngorongoro 2012 05 30 2353 (7500935618).jpg|thumb|IUCN's relationships with local land users like the Maasai have caused controversy in the past.]] This is linked to another criticism that has been directed at IUCN, namely that throughout its history it has mainly been 'Northern focused', i.e. had a West-European or North-American perspective on global conservation. Some critics point to the fact that many individuals involved in the establishment of IUCN had been leading figures in the British Society for the Preservation of the Wild Fauna of Empire, which wanted to protect species against the impact of 'native' hunting pressure in order to safeguard hunting by Europeans.<ref name="IUCN: A History of Constraint" /> The fact that, at least until the 1990s, most of IUCN staff, the chairs of the Commissions and the IUCN president came from western countries has also led to criticism.<ref name="holdgate" /> More recently, activist environmental groups have argued that IUCN is too closely associated with governmental organizations and with the commercial sector.<ref name="What is IUCN" /> IUCN's cooperation with [[Royal Dutch Shell|Shell]] came in for criticism, also from its own membership.<ref name="worldwatch.org"/> IUCN's close partnership with [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] in [[Vietnam]] – where they have together been launching Coca-Cola-focused community centres – has also drawn some criticism and allegations of [[greenwashing]].<ref>{{cite news|date=2016-04-04|title=What's an EKOCENTER and what does it do?|language=ur|work=IUCN|url=https://www.iucn.org/ur/node/26042|url-status=dead|access-date=2017-06-20|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153835/https://www.iucn.org/ur/node/26042}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/environment/2008/dec/04/coca-cola-coke-water-neutral|title=Greenwash: Are Coke's green claims the real thing? |date=2008-12-04 |newspaper = The Guardian |access-date=2017-06-20 |language=en-GB |issn = 0261-3077 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.theecologist.org/blogs_and_comments/commentators/2985093/never_mind_the_greenwash_coca_cola_can_never_be_water_neutral.html |title = Never mind the greenwash – Coca Cola can never be 'water neutral' |work=The Ecologist |access-date=2017-06-20 }}</ref> Its decision to hold the 2012 World Conservation Congress on [[Jeju Island]], South Korea, where the local community and international environmental activists were protesting against the construction of a navy base also led to controversy.<ref>{{cite web|title=Jeju island navy base controversy divides iucn|url=http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|website=Biodiversity media alliance|access-date=12 December 2014|archive-date=27 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227015905/http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|url-status=dead}}</ref> In October 2025, the IUCN World Conservation Congress in Abu Dhabi became the centre of a global controversy over the use of synthetic biology in conservation.<ref>{{Cite web |last=Barnhart |first=Max |date=2025-01-21 |title=Conservationists clash over the use of synthetic biology |url=https://cen.acs.org/biological-chemistry/synthetic-biology/Conservationists-clash-over-use-synthetic/103/web/2025/10 |access-date=2025-12-07 |website=Chemical & Engineering News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-10-12 |title=Scientists say they revived an extinct wolf species. A vote will decide their future. |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2025/10/12/deextinction-dire-wolves-iucn/ |access-date=2025-12-07 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Khaikin |first=Lital |date=2025-10-28 |title=Conservationists Endorse the Age of Synthetic Biology |url=https://www.truthdig.com/articles/conservationists-endorse-the-age-of-synthetic-biology/ |access-date=2025-12-07 |website=Truthdig |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Rott |first=Nathan |date=2025-10-15 |title=Scientists are modifying wildlife DNA. Should these species be released into nature? |url=https://www.npr.org/2025/10/15/nx-s1-5574416/wildlife-conservation-gene-editing-iucn-extinction-synthetic-biology |access-date=2025-12-07 |work=NPR |language=en}}</ref> The debate centred on two competing motions that exposed deep divisions within the international conservation community. Motion 133 proposed a precautionary pause on the genetic engineering of wild species,<ref>{{Cite web |title=Motion 133 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/133 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> while Motion 087 established IUCN's first-ever Policy on Synthetic Biology that would allow case-by-case evaluation of genetic technologies in conservation.<ref>{{Cite web |title=Motion 087 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/087 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> The controversy highlighted fundamental disagreements about whether genetic engineering has any legitimate role in protecting or restoring ecosystems. Motion 133 was defeated by one vote,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 15 October 2025, 8th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_8th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07}}</ref> while Motion 087 was adopted with a significant majority,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 2025 14 October,6th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_6th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07 |website=IUCN Members’ Assembly, Vote Results}}</ref> creating a policy framework that embraces synthetic biology as a potential conservation tool. Critics characterised the outcome as biotech lobbyists winning while nature loses, with some viewing it as a betrayal of conservation's first principles.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> ==Publications== IUCN has a wide range of publications, reports, guidelines, and databases (including the [[Global Invasive Species Database]]) related to conservation and [[sustainable development]]. It publishes or co-authors more than 100 books and major assessments every year, along with hundreds of reports, documents, and guidelines.<ref>{{cite web|url=https://www.iucn.org/resources/publications|title=Publications|publisher=IUCN|access-date=2012-01-28|archive-date=18 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications|url-status=dead}}</ref> In 2015, 76 IUCN articles were published in peer reviewed scientific journals.<ref>{{cite book|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2016-020.pdf|title=IUCN Annual Report 2015|publisher=IUCN|page=21}}</ref> A report, released at the IUCN World Parks Congress in Sydney on 12 November 2014 showed that the 209,000 conservation reserves around the world now cover 15.4 per cent of the total land area. This is a step towards protecting 17 percent of land and 10 percent of ocean environments on Earth by 2020 since an agreement between the world's nations at the [[Convention on Biological Diversity]], held in [[Japan]] in 2010.<ref>{{cite news|title=Big increase in Earth's protected areas|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|access-date=17 November 2014|website=Australian Geographic|date=13 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117120015/http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|archive-date=17 November 2014|url-status=dead}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[List of environmental organizations]] * [[List of nature conservation organizations|List of conservation organisations]] ==نوٽ ۽ حوالا== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽ=== {{NoteFoot}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} * {{Official website|www.iucn.org}} * [http://www.protectedplanet.net/ IUCN and UNEP World Database on Protected Areas] * [https://www.iucnredlist.org/ Red List of Threatened Species] * [http://iucnrle.org Red List of Ecosystems] * [https://www.iucn.org/resources/publications IUCN publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications |date=18 February 2021 }} * [https://discoverarchives.library.utoronto.ca/index.php/international-union-for-conservation-of-nature-iucn-fonds International Union for the Conservation of Nature oral history interview (Pimlott's remarks)] held at the [https://web.archive.org/web/20200426160845/https://utarms.library.utoronto.ca/ University of Toronto Archives and Records Management Services] {{Conservation organisations}}{{Prince of Asturias Award for Concord}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:International Union For Conservation of Nature}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:بين الاقوامي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:فطرت جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] [[زمرو:بين الاقوامي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:يورپ ۾ قائم فطرت جي تحفظ واريون تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي جنگلاتي تنظيمون]] [[زمرو:1948ع ۾ قائم ٿيل سائنسي تنظيمون]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ جا مبصر]] [[زمرو:بين الحڪومتي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:فرانس ۾ 1948ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:سوئٽزرلينڊ ۾ قائم بين الاقوامي تنظيمون]]. جهنگلي جيوت. 8k408sa5ohvm2ktq4qxq0jbkzu3zg22 400084 400082 2026-08-01T11:13:10Z Memon2025 21315 400084 wikitext text/x-wiki {{Short description|Swiss-based international organization}} {{Use Oxford spelling|date=August 2022}} {{Infobox organization | name = International Union for Conservation of Nature | logo = IUCN logo.svg{{!}}class=skin-invert | caption = | founder = | type = [[International organization|بين الاقوامي تنظيم]] | tax_id = | registration_id = | founded = {{start date and age|1948|10|05|df=y}} <br>فونٽين بليو، [[فرانس]] | headquarters = گلينڊ، [[سوئٽزرلينڊ]] | key_people = {{ubl|گريٿل ايگولر (ڊائريڪٽر جنرل)|رزان المبارڪ (صدر)<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Razan al Mubarak becomes first woman from the Arab world to head IUCN|date = 8 September 2021}}</ref>}} | region_served = سڄي دنيا ۾ | focus = [[فطرت جو تحفظ]]، [[حياتياتي تنوع]] | revenue = 140.7 ملين سوئس فرينڪ (148 ملين آمريڪي ڊالر) | endowment = | num_employees = 900 کان وڌيڪ (سڄي دنيا ۾) | num_members = 1,400 | subsid = | former_name = International Union for the Protection of Nature (فطرت جي حفاظت لاءِ بين الاقوامي يونين) | website = {{URL|https://www.iucn.org/}} | dissolved = | footnotes = | native_name = فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين }} '''فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين''' (<small>International</small> <small>Union</small> <small>for</small> <small>Conservation of Nature: IUCN</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم آهي جيڪا قدرت جي تحفظ ۽ قدرتي وسيلن جي پائيدار استعمال جي شعبي ۾ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=About|publisher=IUCN|quote=The organisation changed its name to the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources in 1956 with the acronym IUCN (or UICN in French and Spanish). This remains our full legal name to this day.|url=https://www.iucn.org/about|date=2014-12-03}}</ref> ان جو بنياد 1948ع ۾ پيو. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين قدرتي دنيا جي صورتحال ۽ ان جي حفاظت لاءِ گهربل قدمن جي حوالي سان هڪ عالمي اختيار واري حيثيت (<small>global authority</small>) حاصل ڪري چڪي آهي. اها ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ تجزيي، تحقيق، ميداني منصوبن، وکالت ۽ تعليم جي شعبن ۾ سرگرم آهي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مشن آهي ته "سڄي دنيا جي سماجن کي متاثر، حوصلا افزائي ۽ مدد فراهم ڪئي وڃي ته جيئن قدرت جو تحفظ ڪري سگهجي ۽ ان ڳالهه کي يقيني بڻايو وڃي ته قدرتي وسيلن جو ڪو به استعمال منصفانه ۽ ماحولياتي لحاظ کان پائيدار هجي". گذريل ڏهاڪن دوران، يونين پنهنجي توجهه کي صرف تحفظاتي ماحوليات (<small>conservation</small> <small>ecology</small>) کان اڳتي وڌايو آهي ۽ هاڻي پنهنجي منصوبن ۾ پائيدار ترقي سان لاڳاپيل مسئلن کي به شامل ڪري ٿي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مقصد پاڻ عوام کي قدرت جي تحفظ جي حمايت ۾ متحرڪ ڪرڻ ناهي. اها معلومات ۽ مشورو فراهم ڪري، ۽ ڀائيواري قائم ڪري حڪومتن (ڪاروبارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين) جي عملن تي اثر انداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هي تنظيم عوام ۾ خاص طور تي "فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ريڊ لسٽ آف ٿريٽنڊ اسپيشيز" (<small>IUCN Red List of Threatened Species</small> - خطري هيٺ آيل نسلن جي فهرست) مرتب ۽ شايع ڪرڻ جي ڪري مشهور آهي، جيڪا سڄي دنيا ۾ نسلن جي تحفظ جي صورتحال جو جائزو وٺندي آهي.<ref name="About">{{cite web|url=http://www.iucn.org/about|title=About IUCN|publisher=IUCN|access-date=17 November 2014}}</ref> يونين وٽ 170 کان وڌيڪ ملڪن مان 1,400 کان وڌيڪ سرڪاري ۽ غير سرڪاري تنظيمن جي رڪنيت موجود آهي. تقريبن 16,000 سائنسدان ۽ ماهر رضاڪاراڻي بنيادن تي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ڪميشنن جي ڪم ۾ حصو وٺن ٿا. اها 50 کان وڌيڪ ملڪن ۾ 900 کان وڌيڪ مڪمل وقتي عملي کي ملازمت ڏئي ٿي. ان جو هيڊ ڪوارٽر گلينڊ، سوئٽزرلينڊ ۾ آهي. <ref name="About" /> هر چئن سالن کان پوءِ، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پنهنجي "ورلڊ ڪنزرويشن ڪانگريس" (عالمي تحفظ واري ڪانفرنس) منعقد ڪري ٿي، جتي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جا ميمبر سفارشون منظور ڪرڻ ذريعي تحفظ جو عالمي ايجنڊا طئي ڪن ٿا، ۽ قراردادن توڙي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پروگرام جي منظوري ذريعي سيڪريٽريٽ جي ڪم جي رهنمائي ڪن ٿا. يونين کي گڏيل قومن ۾ مبصر ۽ مشاورتي حيثيت حاصل آهي، ۽ اها قدرت جي تحفظ ۽ حياتياتي تنوع بابت ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن تي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو ”ورلڊ وائڊ فنڊ فار نيچر“ (World Wide Fund for Nature) ۽ ”ورلڊ ڪنزرويشن مانيٽرنگ سينٽر“ (World Conservation Monitoring Centre) جي قيام ۾ شامل رهيو آهي. ماضيءَ ۾، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين تي مقامي ماڻهن جي مفادن جي ڀيٽ ۾ فطرت جي مفادن کي ترجيح ڏيڻ سبب تنقيد ڪئي وئي آهي. تازن سالن ۾، ڪاروباري شعبي سان ان جي ويجهن لاڳاپن تڪرار کي جنم ڏنو آهي.<ref name="wrm.org.uy">{{cite web|title=Kenya: The Maasai Stand up to IUCN Displacement Attempts from their Forest|url=http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|website=World Rainforest Movement|access-date=2 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927003333/http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|archive-date=27 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Block|first=B.|title=Environmentalists Spar Over Corporate Ties|type=updated version|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=[[Worldwatch Institute]]. worldwatch.org |access-date=26 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164052/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}</ref> يونين جو قيام 1948ع ۾ عمل ۾ آيو. شروعات ۾ ان کي ”انٽرنيشنل يونين فار دي پروٽيڪشن آف نيچر“ (<small>1948-1956</small>ع) سڏيو ويندو هو، ۽ اڳتي هلي ان کي "ورلڊ ڪنزرويشن يونين" (<small>1990-2008</small>ع) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويو. ==تاريخ== نوٽ: تاريخ واري حصي ۾ ڏنل معلومات گهڻي ڀاڱي "هولڊگيٽ، ايم. 1999" جي ڪتاب: دي گرين ويب: عالمي تحفظ لاءِ هڪ اتحاد: ارٿ اسڪين تي ٻڌل آهي هن حصي ۾ هر پيراگراف لاءِ، ان جي عنوان (هيڊر) کان پوءِ استعمال ٿيل صفحن جو هڪ حوالو ڏنو ويو آهي. جتي پيراگراف جي معلومات ٻين ذريعن تي ٻڌل آهي، اتي متن ۾ هڪ الڳ حوالو شامل ڪيو ويو آهي. ===قيام=== انٽرنيشنل يونين فار ڪنزرويشن آف نيچر (IUCN) جو قيام 5 آڪٽوبر 1948ع تي [[فرانس]] جي شهر فونٽين بليو (Fontainebleau) ۾ عمل ۾ آيو. اهو ان وقت ٿيو جڏهن حڪومتن ۽ تحفظِ ماحول جي تنظيمن جي نمائندن، [[يونيسڪو]] جي حوصلا افزائيءَ تي، ”انٽرنيشنل يونين فار دي پروٽيڪشن آف نيچر“ (IUPN) قائم ڪرڻ واري رسمي معاهدي تي صحيحون ڪيون. هن نئين تنظيم کي قائم ڪرڻ جو قدم يونيسڪو ۽ خاص طور تي ان جي پهرين ڊائريڪٽر جنرل، برطانوي حياتياتي ماهر جولين هڪسلي (Julian Huxley) کنيو هو. [[File:Julian Huxley 1964.jpg|thumb|upright|[[Julian Huxley]], the first Director General of UNESCO, took the initiative to set up IUCN.]] At the time of its founding IUCN was the only international organization focusing on the entire spectrum of nature conservation (an international organization for the protection of birds, now [[BirdLife International]], had been established in 1922). ===Early years: 1948–1956=== IUCN (International Union for Conservation of Nature) started out with 65 members in [[Brussels]] and was closely associated with UNESCO. They jointly organized the 1949 Conference on Protection of Nature in [[Lake Success, New York]] and drafted the first list of gravely endangered species. In the early years of its existence IUCN depended almost entirely on UNESCO funding and was forced to temporarily scale down activities when this ended unexpectedly in 1954. IUCN was successful in engaging prominent scientists and identifying important issues such as the harmful effects of [[pesticide]]s on wildlife but not many of the ideas it developed were turned into action. This was caused by unwillingness to act on the part of governments, uncertainty about the IUCN mandate and lack of resources. In 1956, IUCN changed its name to International Union for Conservation of Nature and Natural Resources.<ref name="holdgate" />{{rp|47–63}} ===Increased profile and recognition: 1956–1965=== During this period, the IUCN expanded its relations with UN-agencies and established links with the [[Council of Europe]]. IUCN's best known publication, the [[IUCN Red List|Red Data Book]] on the conservation status of species, was first published in 1964.<ref name="holdgate" />{{rp|67–82}} IUCN began to play a part in the development of international treaties and conventions, starting with the [[African Convention on the Conservation of Nature and Natural Resources]]. [[File:Ngorongoro-Crater-Morning-Scene.JPG|thumb|upright=1.4|Africa was the first regional focus of IUCN conservation action.]] Africa was the focus of many of the early IUCN conservation field projects. IUCN supported the 'Yellowstone model' of protected area management, which severely restricted human presence and activity in order to protect nature.<ref name="wrm.org.uy"/> The IUCN also suffered from restricted financing in its early years. For this reason, [[Tracy Philipps]], secretary-general from 1955 to 1958, did not draw a salary during his period in office.<ref name="holdgate" />{{rp|62}} To establish a stable financial basis for its work, IUCN participated in setting up the World Wildlife Fund (1961) (now the [[World Wide Fund for Nature]] WWF) to work on fundraising to cover part of the operational costs of IUCN. Also in 1961, the IUCN headquarters moved from Belgium to [[Morges]] in Switzerland. ===Consolidating its position in the international environmental movement: 1966–1975=== During the 1960s, IUCN lobbied the UN General Assembly to create a new status for [[NGOs]]. Resolution 1296, adopted in 1968, granted 'consultative' status to NGOs. IUCN itself was eventually accredited with six UN organizations.<ref name="Understanding NGOs">{{cite web|title=Understanding NGOs|url=https://agendatwentyone.wordpress.com/2010/06/28/understanding-ngos-non-government-organizations/ |website= agendatwentyone.wordpress.com |access-date=5 December 2014|date= 2010-06-28 }}</ref> IUCN was one of the few environmental organizations formally involved in the preparations of the [[United Nations Conference on the Human Environment]] (Stockholm, 1972). The Stockholm Conference eventually led to three new international conventions, with IUCN involved in their drafting and implementation: * [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] (1972). IUCN co-drafted the World Heritage Convention with UNESCO and has been involved as the official Advisory Body on nature from the onset.^[8] * [[CITES]] – the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (1974). IUCN is a signatory party and the CITES secretariat was originally lodged with IUCN. * [[Ramsar Convention]] – Convention on Wetlands of International Importance (1975). The secretariat is still administered from IUCN's headquarters. IUCN entered into an agreement with the United Nations Environment Programme [[UNEP]] to provide regular reviews of world conservation. The income this generated, combined with growing revenue via WWF, put the organization on relatively sound financial footing for the first time since 1948. This period saw the beginning of a gradual change in IUCN's approach to conservation in which it tried to become more appealing to the developing world.<ref name="holdgate" />{{rp|110–124}} ===The World Conservation Strategy 1975–1985=== In 1975 IUCN started work on the ''World Conservation Strategy'' (1980).<ref name="IUCN">{{cite book |last1=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |title=World Conservation Strategy: Living Resource Conservation for Sustainable Development |date=1980 |publisher=IUCN–UNEP–WWF |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/wcs-004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501232718/https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/WCS-004.pdf |archive-date=2015-05-01 |url-status=live}}</ref> The drafting process, and the discussions with the UN agencies involved, led to an evolution in thinking within IUCN and growing acceptance of the fact that conservation of nature by banning human presence no longer worked. The Strategy was followed in 1982 by the ''[[World Charter for Nature]]'', which was adopted by the [[United Nations General Assembly]], after preparation by IUCN. In 1980, IUCN and WWF moved into shared new offices in [[Gland, Switzerland]]. This marked a phase of closer cooperation with WWF, but the close ties between IUCN and WWF were severed in 1985 when WWF decided to take control of its own field projects, which so far had been run by IUCN. '''Sustainable development and regionalization: 1985 to present day'''<ref name="holdgate" />{{rp|176–222}}<br /> In 1982, IUCN set up a Conservation for Development Centre within its secretariat. The Centre undertook projects to ensure that nature conservation was integrated in development aid and in the economic policies of developing countries. Over the years, it supported the development of national conservation strategies in 30 countries. Several European countries began to channel considerable amounts of bilateral aid via IUCN's projects. Management of these projects was primarily done by IUCN staff, often working from the new regional and country offices IUCN set up around the world. This marked a shift within the organization. Previously, the volunteer Commissions had been very influential, now the secretariat and its staff began to play a more dominant role. In 1989, IUCN moved into a separate building in Gland, close to the offices it had shared with WWF. Initially, the focus of power was still with the Headquarters in Gland but the regional offices and regional members' groups gradually got a bigger say in operations. In 1991, IUCN (together with UNEP and WWF) published ''Caring for the Earth'', a successor to the World Conservation Strategy.<ref name="Understanding NGOs"/> Social aspects of conservation were now integrated in IUCN's work; at the General Assembly in 1994 the IUCN mission was redrafted to its current wording to include the equitable and ecologically use of natural resources. '''Closer to business: 2000 to present day'''<br /> Since the creation of IUCN in 1948, IUCN Members have passed more than 300 resolutions that include or focus on business related activities. The increased attention on sustainable development as a means to protect nature brought IUCN closer to the corporate sector. The members decided against this, but IUCN did forge a partnership with the [[World Business Council for Sustainable Development]]. IUCN renewed a multi-year MOU ([[Memorandum of understanding]]) with WBCSD in December 2015. In 1996, after decades of seeking to address specific business issues, IUCN's Members asked for a comprehensive approach to engaging the business sector. Resolution 1.81 of the IUCN World Conservation Congress held that year "urged IUCN Members and the Director General, based on the need to influence private sector policies in support of the Mission of IUCN, to expand dialogue and productive relationships with the private sector and find new ways to interact with members of the business community". The IUCN Global Business and Biodiversity Program (BBP) was established in 2003 to influence and support private partners in addressing environmental and social issues.<ref>{{cite web|title=Global Business and Biodiversity Programme|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/business/|website=IUCN|access-date=28 November 2014}}</ref> In 2004, the first IUCN Private Sector Engagement Strategy was developed (in response to Council Decision C/58/41). Most prominent in the Business and Biodiversity Program is the five-year collaboration IUCN started with the energy company [[Shell International]] in 2007.<ref>{{cite web|title=IUCN and Shell: Guiding the way|url=http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|website=Business & Biodiversity|access-date=5 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195343/http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref name="worldwatch.org">{{cite web|title=Environmentalists spar over corporate ties|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=Worldwatch|access-date=5 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141832/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> IUCN has been involved in minimum energy consumption and zero-carbon construction since 2005 by integrating energy-saving materials, developed by [[Jean-Luc Sandoz]] in the footsteps of [[Julius Natterer]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lesechos.fr/2005/11/le-projet-puritain-de-lunion-pour-la-nature-623616|title = Le projet puritain de l'Union pour la nature|date = 29 November 2005}}</ref> Today, the Business and Biodiversity Programme continues to set the strategic direction, coordinate IUCN's overall approach and provide institutional quality assurance in all business engagements. The Programme ensures that the Business Engagement Strategy is implemented through IUCN's global thematic and regional programmes as well as helps guide the work of IUCN's six Commissions.<ref name="holdgate" />{{rp|132–165}} ===Championing Nature-based Solutions: 2009 to present day=== [[Nature-based solutions]] (NbS) use ecosystems and the services they provide to address societal challenges such as climate change, food security or natural disasters.<ref name="portals.iucn.org">{{Cite book|url=https://portals.iucn.org/library/node/46191|title=Nature-based solutions to address global societal challenges |via = IUCN Library System|year=2016 | publisher=portals.iucn.org|doi=10.2305/IUCN.CH.2016.13.en |isbn=9782831718125|editor1-last=Cohen-Shacham |editor1-first=E |editor2-first=G |editor2-last=Walters |editor3-first=C |editor3-last=Janzen |editor4-first=S |editor4-last=Maginnis }}</ref> The emergence of the NbS concept in environmental sciences and nature conservation contexts came as international organizations, such as IUCN and the World Bank, searched for solutions to work with ecosystems rather than relying on conventional engineering interventions (such as a [[seawall]]), to adapt to and mitigate climate change effects, while improving sustainable livelihoods and protecting natural ecosystems and biodiversity. At the IUCN World Conservation Congress 2016, IUCN Members agreed on a definition of nature-based solutions.<ref>{{Cite web|url=https://portals.iucn.org/congress/motion/077|title=077 – Defining Nature-based Solutions {{!}} 2016 Congress portal|website=portals.iucn.org|language=en|access-date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808140530/https://portals.iucn.org/congress/motion/077|archive-date=8 August 2019|url-status=dead}}</ref> Members also called for governments to include nature-based solutions in strategies to [[climate change mitigation|combat climate change]]. ===Timeline=== Some key dates in the growth and development of IUCN: {{col-begin}} {{col-break}} * 1948: International Union for the Protection of Nature (IUPN) established.<ref>{{cite web | title=International Union for Conservation of Nature | website=Encyclopædia Britannica | date=16 September 2016 | url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature | access-date=2 February 2022}}</ref> * 1956: Name changed to the International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). * 1959: UNESCO decides to create an international list of Nature Parks and equivalent reserves, and the United Nations Secretary General asks the IUCN to prepare this list. * 1961: The [[World Wide Fund for Nature|World Wildlife Fund]] set up as a complementary organization to focus on fund raising, public relations and increasing public support for nature conservation. * 1969: IUCN obtains a grant from the [[Ford Foundation]] which enables it to boost its international secretariat. * 1972: UNESCO adopts the [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] and the IUCN is invited to provide technical evaluations and monitoring. * 1974: IUCN is involved in obtaining the agreement of its members to sign a Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ([[CITES]]), whose secretariat was originally lodged with the IUCN. * 1975: The Convention on Wetlands of International Importance ([[Ramsar Convention]]) comes into force and its secretariat is administered from the IUCN's headquarters.{{col-break}} * 1980: IUCN (together with the [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) collaborate with UNESCO to publish a World Conservation Strategy. * 1982: Following IUCN preparation and efforts, the [[United Nations General Assembly]] adopts the [[World Charter for Nature]]. * 1990: Began using the name World Conservation Union as the official name, while continuing using IUCN as its abbreviation. * 1991: IUCN (together with [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) publishes ''Caring for the Earth''. * 2003: Establishment of the IUCN Business and Biodiversity Program. * 2008: Stopped using World Conservation Union as its official name and reverted its name back to International Union for Conservation of Nature. * 2012: IUCN publishes list of [[The world's 100 most threatened species]]. * 2016: Created a new IUCN membership category for indigenous peoples' organizations. * 2021: Created a new IUCN membership category for subnational governments.{{col-end}}<ref>{{Cite web |title=International Union for Conservation of Nature (IUCN) {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature |access-date=2023-04-01 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ==Current work== === IUCN Programme 2017–2020 === According to its website, IUCN works on the following themes: business, [[climate change]], economics, [[ecosystems]], [[environmental law]], [[forest protection|forest conservation]], [[gender]], global policy, [[marine habitats|marine]] and [[polar regions|polar]], [[protected areas]], science and knowledge, [[social policy]], [[species]], water, and [[world heritage sites|world heritage]].<ref>{{cite web|title=What we do|url=http://www.iucn.org/what/|website=IUCN|access-date=4 December 2014|archive-date=23 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160523101414/http://www.iucn.org/what/|url-status=dead}}</ref> IUCN works on the basis of four-year programs, determined by the membership. In the IUCN Programme for 2017–2020 conserving nature and biodiversity is linked to sustainable development and poverty reduction. IUCN states that it aims to have a solid factual base for its work and takes into account the knowledge held by indigenous groups and other traditional users of natural resources. The IUCN Programme 2017–2020 identifies three priority areas:<ref name="IUCN Programme">{{Cite news|url=https://www.iucn.org/about/programme-work-and-reporting/programme|title=IUCN Programme|date=2015-10-01|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> # Valuing and conserving nature. # Promoting and supporting effective and equitable governance of natural resources. # Deploying [[Nature Based Solutions]] to address societal challenges including climate change, food security, and economic and social development.<ref name="IUCN Programme" /> IUCN does not itself aim to directly mobilize the general public. Education has been part of IUCN's work program since the early days but the focus is on stakeholder involvement and strategic communication rather than mass-campaigns.<ref>{{cite web|title=CEC – what we do|url=http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|website=IUCN|access-date=26 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226162000/http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|archive-date=26 December 2014}}</ref> ===Habitats and species=== [[File:IUCN Animal Threat Category List.png|thumb|IUCN Animal Threat Category List]] IUCN runs field projects for [[habitat conservation|habitat]] and species conservation around the world. It produces the [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]]. The IUCN Red List of Ecosystems is applicable at local, national, regional, and global levels. IUCN's stated goal is to expand the global network of [[national parks]] and other [[protected areas]] and promote good management of such areas.<ref>{{cite news|title='Green List' awards world's top conservation sites|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/iucn-sets-up-the-green-list|access-date=18 November 2014|website=Australian Geographic|date=14 November 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/wcpa/what-we-do/biodiversity-and-protected-areas/key-biodiversity-areas|title=Key Biodiversity Areas|date=2016-03-08|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> In particular, it focuses on greater protection of the [[oceans]] and [[marine habitats]]. === Business partnerships === IUCN has a growing program of partnerships with the corporate sector on a regional, national and international level to promote sustainable use of natural resources.<ref name = annualreport>{{Cite web|url= https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145436/https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-date=2017-11-14 |url-status=live |title=IUCN 2016 Annual Report|date=2017|location= Gland, Switzerland}}</ref> === National and international policy === On the national level, IUCN helps governments prepare national biodiversity policies. Internationally, IUCN provides advice to environmental conventions such as the [[Convention on Biological Diversity]], [[CITES]], and the [[Framework Convention on Climate Change]]. It advises [[UNESCO]] on natural [[World Heritage Site|world heritage]].<br /> It has a formally accredited permanent observer mission to the [[United Nations]].<ref name="IUCN Programme" /><br /> IUCN has official relations with the multiple other international bodies.<ref>{{cite web|title=UNESCO NGO database|url=http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|website=UNESCO|access-date=4 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208140552/http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|archive-date=8 December 2014}}</ref> ==Organizational structure== As an organization, IUCN has three components: the member organizations, the six scientific commissions and the secretariat. ===Members=== IUCN members include states, government agencies, international nongovernmental organizations, national nongovernmental organizations, and indigenous peoples' organizations. As of 2017, IUCN has 1,400 members.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/201706/iucn-welcomes-13-new-members|title= IUCN welcomes 13 new Members|date=2017-06-06|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> The members can organize themselves in national or regional committees to promote cooperation. As of 2016, there are 62 national committees and 7 regional committees.<ref name="annualreport" /> In January 2026, [[United States President]] [[Donald Trump]] announced that the United States would withdraw from the organization.<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=These are the 66 global organizations the Trump administration is leaving |url=https://apnews.com/article/trump-administration-global-organizations-un-daaa4c9f459d7a492536a1a4e3b7697c |access-date=2026-01-19 |website=AP News |language=en}}</ref> [[File:USSR 1978.jpg|thumb|[[Soviet]] [[Soviet stamps|stamp]] commemorating the 1978 IUCN General Assembly in [[Ashgabat]]]] ===Commissions=== The seven IUCN Commissions involve volunteer experts from a range of disciplines. They 'assess the state of the world's natural resources and provide the Union with sound know-how and policy advice on conservation issues'.<ref name="IUCNCommissions">{{cite web | url = http://www.iucn.org/about/union/commissions/ | title = IUCN – Commissions |date=12 May 2010 |publisher=International Union for Conservation of Nature |access-date=8 September 2010}}</ref> * Commission on Education and Communication (CEC): communication, learning and knowledge management in IUCN and the wider conservation community. * Commission on Environmental, Economic and Social Policy (CEESP): economic and social factors for the conservation and sustainable use of biological diversity. * World Commission on Environmental Law (WCEL): developing new legal concepts and instruments and building the capacity of societies to employ environmental law for conservation and sustainable development. * Commission on Ecosystem Management (CEM): integrated ecosystem approaches to the management of natural and modified ecosystems. * [[IUCN Species Survival Commission|Species Survival Commission]] (SSC): technical aspects of species conservation and action for species that are threatened with [[extinction]]. Specialist groups of the SSC prepare [[endangered species recovery plan]]s known as Species Action Plans, which are used to outline the conservation strategies of species.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |title=IUCN – Species Action Plans |access-date=21 March 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325163018/http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |archive-date=25 March 2016 }}</ref> * [[World Commission on Protected Areas]] (WCPA): establishment and effective management of a network of terrestrial and marine protected areas. * Climate Crisis Commission: established 2021.<ref>{{cite web | url=https://www.iucn.org/our-union/expert-commissions/climate-crisis-commission | title=Expert Commissions }}</ref> The IUCN head office is in [[Gland, Switzerland]]. Eight regional offices headed by a director implement IUCN's program in their respective territories. Since 1980, IUCN has established offices in more than 50 countries.<ref>{{cite web|title=About IUCN|url=http://www.iucn.org/about/union/secretariat/|website=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Governance and funding== ===Governance=== The '''World Conservation Congress''' (Members' Assembly) is IUCN's highest decision-making body. The congress convenes every four years. It elects the council, including the president, and approves IUCN's work program for the next four years and budget. The IUCN council is the principal governing body of IUCN. The council provides strategic direction for the activities of the Union, discusses specific policy issues and provides guidance on finance and the membership development of the Union. The council is composed of the president, four vice presidents (elected by the council from among its members), the treasurer, the chairs of IUCN's six commissions, three regional councillors from each of IUCN's eight statutory regions and a councillor from the state in which IUCN has its seat (Switzerland). IUCN's current president is [[Razan Al Mubarak]].<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/202109/iucn-members-elect-new-leadership|title=President|date=2021-09-08|website=IUCN|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> The council appoints a director general, who is responsible for the overall management of IUCN and the running of the secretariat. The current IUCN director general is Grethel Aguilar.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/about/senior-management/director-general|title=Director General|date=2015-08-31|website=IUCN|language=en|access-date=2025-09-14}}</ref> She succeeded [[Bruno Oberle]]. <gallery class="center"> File:Jean-Paul Harroy.jpg|[[Jean-Paul Harroy]] File:Portrait of tracy philipps.jpg|[[Tracy Philipps]] File:Hugh Elliott 1 red.jpg|[[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] File:Achim Steiner Oxford Martin School.jpg|[[Achim Steiner]] File:Inger Andersen (environmentalist, 2010, cropped).jpg|[[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] File:Bruno Oberle-IMG 1279.jpg|[[Bruno Oberle]] </gallery> {{col-begin}} {{col-break}} ;IUCN presidents since 1948<ref name="hesselink">Hesselink, Frits; Čeřovský, Jan: ''[http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf Learning to Change the Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906161156/http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf |date=6 September 2011 }}'', IUCN 2008, p.&nbsp;22. URL retrieved 2011-01-24.</ref> * 1948–1954 {{flagicon|SUI}} {{interlanguage link|Charles Jean Bernard|fr}} * 1954–1958 {{flagicon|FRA}} [[Roger Heim]] * 1958–1963 {{flagicon|SUI}} [[Jean Georges Baer]] * 1963–1966 {{flagicon|FRA}} {{interlanguage link|François Bourlière|fr}} * 1966–1972 {{flagicon|USA}} [[Harold Jefferson Coolidge, Jr.|Harold J. Coolidge]] * 1972–1978 {{flagicon|NED}} {{interlanguage link|Donald Kuenen|nl}} * 1978–1984 {{flagicon|EGY}} [[Mohamed Kassas]] * 1984–1990 {{flagicon|IND}} [[M. S. Swaminathan]] * 1990–1994 {{flagicon|GUY}} [[Shridath Ramphal]] * 1994–1996 {{flagicon|USA}} {{interlanguage link|Jay D. Hair|fr|Jay Hair}} * 1996–2004 {{flagicon|ECU}} [[Yolanda Kakabadse]] * 2004–2008 {{flagicon|RSA}} [[Valli Moosa]] * 2008–2012 {{flagicon|IND}} [[Ashok Khosla]] * 2012–2021 {{flagicon|CHN}} [[Zhang Xinsheng]] * 2021–present {{flagicon|UAE}} [[Razan Al Mubarak]] {{col-break}} ;IUCN Directors General since 1948<ref name="hesselink" /> * 1948–1955 {{flagicon|BEL}} Jean Paul Harroy * 1955–1958 {{flagicon|UK}} [[Tracy Philipps]] * 1959–1960 {{flagicon|NED}} M.C. Bloemers * 1961–1962 {{flagicon|UK}} Gerald Watterson * 1963–1966 {{flagicon|UK}} [[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] * 1966–1970 {{flagicon|UK}} Joe Berwick * 1970–1976 {{flagicon|VEN}} [[Gerardo Budowski]] * 1977–1980 {{flagicon|CAN}} David Munro * 1980–1982 {{flagicon|USA}} [[Lee M. Talbot]] * 1983–1988 {{flagicon|USA}} Kenton Miller * 1988–1994 {{flagicon|UK}} [[Martin Holdgate]] * 1994–1999 {{flagicon|NZL}} David McDowell * 1999–2001 {{flagicon|DE}} Marita Koch-Weser * 2001–2006 {{flagicon|DE}}{{flagicon|BRA}} [[Achim Steiner]] * 2007–2014 {{flagicon|FRA}} [[Julia Marton-Lefèvre]] * 2015–2019 {{flagicon|DEN}} [[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] * 2019–2023 {{Flagicon|CHE}} [[Bruno Oberle]] * 2023–present {{flagicon|CRI}} Grethel Aguilar {{col-end}} ===Funding=== IUCN's total income in 2012 was 114&nbsp;million [[Swiss franc|CHF]] (€95&nbsp;million or US$116&nbsp;million).<br /> IUCN's funding mainly comes from Official Development Assistance budgets of bilateral and multilateral agencies. This represented 61% of its income in 2012. Additional sources of income are the membership fees, as well as grants and project funding from foundations, institutions, and corporations.<ref>{{cite web|title=IUCN Annual Report 2012|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/IUCN-2014-017.pdf|publisher=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Influence and criticism== ===Influence=== IUCN is considered one of the most influential conservation organizations and, together with [[World Wide Fund for Nature]] (WWF) and the [[World Resources Institute]] (WRI), is seen as a driving force behind the rise of the influence of environmental organizations at the UN and around the world.<ref name="Understanding NGOs" /><ref name="What is IUCN">{{cite web|title=What is IUCN?|url=http://www.wisegeek.com/what-is-iucn.htm|website=WiseGeek|first = Jessica|last = Ellis|date = 7 October 2020}}</ref> It has established a worldwide network of governmental and non-governmental organizations, involves experts in the IUCN Commissions, has formal ties to international agreements and intergovernmental organizations and increasingly also partnerships with international business. The World Conservation Congress and the World Parks Congress events organized by IUCN are the largest gatherings of organizations and individuals involved in conservation worldwide. According to some, IUCN has considerable influence in defining what nature conservation actually is.<ref name="IUCN: A History of Constraint">{{cite book|last1=MacDonald|first1=Kenneth|title=IUCN: A History of Constraint|publisher=UCLouvain|url=http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|access-date=12 December 2014|archive-date=19 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319084250/http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|url-status=dead}}</ref> The [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]] determine which species and natural areas merit protection. Through the Green List of Protected and Conserved Areas and the system of [[IUCN protected area categories]] IUCN influences how protected areas are managed. ===Criticism=== It has been claimed that the IUCN puts the needs of nature above those of humans, disregarding economic considerations and the interests of [[indigenous peoples]] and other traditional users of the land. Until the 1980s IUCN favoured the "Yellowstone Model" of conservation which called for the removal of humans from protected areas. The expulsion of the [[Maasai people]] from [[Serengeti National Park]] and the [[Ngorongoro Conservation Area]] is perhaps the best known example of this approach.<ref name="wrm.org.uy" /><ref name="holdgate" /> [[File:Ngorongoro 2012 05 30 2353 (7500935618).jpg|thumb|IUCN's relationships with local land users like the Maasai have caused controversy in the past.]] This is linked to another criticism that has been directed at IUCN, namely that throughout its history it has mainly been 'Northern focused', i.e. had a West-European or North-American perspective on global conservation. Some critics point to the fact that many individuals involved in the establishment of IUCN had been leading figures in the British Society for the Preservation of the Wild Fauna of Empire, which wanted to protect species against the impact of 'native' hunting pressure in order to safeguard hunting by Europeans.<ref name="IUCN: A History of Constraint" /> The fact that, at least until the 1990s, most of IUCN staff, the chairs of the Commissions and the IUCN president came from western countries has also led to criticism.<ref name="holdgate" /> More recently, activist environmental groups have argued that IUCN is too closely associated with governmental organizations and with the commercial sector.<ref name="What is IUCN" /> IUCN's cooperation with [[Royal Dutch Shell|Shell]] came in for criticism, also from its own membership.<ref name="worldwatch.org"/> IUCN's close partnership with [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] in [[Vietnam]] – where they have together been launching Coca-Cola-focused community centres – has also drawn some criticism and allegations of [[greenwashing]].<ref>{{cite news|date=2016-04-04|title=What's an EKOCENTER and what does it do?|language=ur|work=IUCN|url=https://www.iucn.org/ur/node/26042|url-status=dead|access-date=2017-06-20|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153835/https://www.iucn.org/ur/node/26042}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/environment/2008/dec/04/coca-cola-coke-water-neutral|title=Greenwash: Are Coke's green claims the real thing? |date=2008-12-04 |newspaper = The Guardian |access-date=2017-06-20 |language=en-GB |issn = 0261-3077 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.theecologist.org/blogs_and_comments/commentators/2985093/never_mind_the_greenwash_coca_cola_can_never_be_water_neutral.html |title = Never mind the greenwash – Coca Cola can never be 'water neutral' |work=The Ecologist |access-date=2017-06-20 }}</ref> Its decision to hold the 2012 World Conservation Congress on [[Jeju Island]], South Korea, where the local community and international environmental activists were protesting against the construction of a navy base also led to controversy.<ref>{{cite web|title=Jeju island navy base controversy divides iucn|url=http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|website=Biodiversity media alliance|access-date=12 December 2014|archive-date=27 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227015905/http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|url-status=dead}}</ref> In October 2025, the IUCN World Conservation Congress in Abu Dhabi became the centre of a global controversy over the use of synthetic biology in conservation.<ref>{{Cite web |last=Barnhart |first=Max |date=2025-01-21 |title=Conservationists clash over the use of synthetic biology |url=https://cen.acs.org/biological-chemistry/synthetic-biology/Conservationists-clash-over-use-synthetic/103/web/2025/10 |access-date=2025-12-07 |website=Chemical & Engineering News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-10-12 |title=Scientists say they revived an extinct wolf species. A vote will decide their future. |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2025/10/12/deextinction-dire-wolves-iucn/ |access-date=2025-12-07 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Khaikin |first=Lital |date=2025-10-28 |title=Conservationists Endorse the Age of Synthetic Biology |url=https://www.truthdig.com/articles/conservationists-endorse-the-age-of-synthetic-biology/ |access-date=2025-12-07 |website=Truthdig |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Rott |first=Nathan |date=2025-10-15 |title=Scientists are modifying wildlife DNA. Should these species be released into nature? |url=https://www.npr.org/2025/10/15/nx-s1-5574416/wildlife-conservation-gene-editing-iucn-extinction-synthetic-biology |access-date=2025-12-07 |work=NPR |language=en}}</ref> The debate centred on two competing motions that exposed deep divisions within the international conservation community. Motion 133 proposed a precautionary pause on the genetic engineering of wild species,<ref>{{Cite web |title=Motion 133 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/133 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> while Motion 087 established IUCN's first-ever Policy on Synthetic Biology that would allow case-by-case evaluation of genetic technologies in conservation.<ref>{{Cite web |title=Motion 087 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/087 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> The controversy highlighted fundamental disagreements about whether genetic engineering has any legitimate role in protecting or restoring ecosystems. Motion 133 was defeated by one vote,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 15 October 2025, 8th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_8th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07}}</ref> while Motion 087 was adopted with a significant majority,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 2025 14 October,6th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_6th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07 |website=IUCN Members’ Assembly, Vote Results}}</ref> creating a policy framework that embraces synthetic biology as a potential conservation tool. Critics characterised the outcome as biotech lobbyists winning while nature loses, with some viewing it as a betrayal of conservation's first principles.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> ==Publications== IUCN has a wide range of publications, reports, guidelines, and databases (including the [[Global Invasive Species Database]]) related to conservation and [[sustainable development]]. It publishes or co-authors more than 100 books and major assessments every year, along with hundreds of reports, documents, and guidelines.<ref>{{cite web|url=https://www.iucn.org/resources/publications|title=Publications|publisher=IUCN|access-date=2012-01-28|archive-date=18 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications|url-status=dead}}</ref> In 2015, 76 IUCN articles were published in peer reviewed scientific journals.<ref>{{cite book|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2016-020.pdf|title=IUCN Annual Report 2015|publisher=IUCN|page=21}}</ref> A report, released at the IUCN World Parks Congress in Sydney on 12 November 2014 showed that the 209,000 conservation reserves around the world now cover 15.4 per cent of the total land area. This is a step towards protecting 17 percent of land and 10 percent of ocean environments on Earth by 2020 since an agreement between the world's nations at the [[Convention on Biological Diversity]], held in [[Japan]] in 2010.<ref>{{cite news|title=Big increase in Earth's protected areas|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|access-date=17 November 2014|website=Australian Geographic|date=13 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117120015/http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|archive-date=17 November 2014|url-status=dead}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[List of environmental organizations]] * [[List of nature conservation organizations|List of conservation organisations]] ==نوٽ ۽ حوالا== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽ=== {{NoteFoot}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} * {{Official website|www.iucn.org}} * [http://www.protectedplanet.net/ IUCN and UNEP World Database on Protected Areas] * [https://www.iucnredlist.org/ Red List of Threatened Species] * [http://iucnrle.org Red List of Ecosystems] * [https://www.iucn.org/resources/publications IUCN publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications |date=18 February 2021 }} * [https://discoverarchives.library.utoronto.ca/index.php/international-union-for-conservation-of-nature-iucn-fonds International Union for the Conservation of Nature oral history interview (Pimlott's remarks)] held at the [https://web.archive.org/web/20200426160845/https://utarms.library.utoronto.ca/ University of Toronto Archives and Records Management Services] {{Conservation organisations}}{{Prince of Asturias Award for Concord}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:International Union For Conservation of Nature}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:بين الاقوامي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:فطرت جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] [[زمرو:بين الاقوامي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:يورپ ۾ قائم فطرت جي تحفظ واريون تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي جنگلاتي تنظيمون]] [[زمرو:1948ع ۾ قائم ٿيل سائنسي تنظيمون]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ جا مبصر]] [[زمرو:بين الحڪومتي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:فرانس ۾ 1948ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:سوئٽزرلينڊ ۾ قائم بين الاقوامي تنظيمون]]. جهنگلي جيوت. khq8sjhl45274p77n9z9jkow5mhix8l 400087 400084 2026-08-01T11:14:31Z Memon2025 21315 400087 wikitext text/x-wiki {{Short description|Swiss-based international organization}} {{Use Oxford spelling|date=August 2022}} {{Infobox organization | name = International Union for Conservation of Nature | logo = IUCN logo.svg{{!}}class=skin-invert | caption = | founder = | type = [[International organization|بين الاقوامي تنظيم]] | tax_id = | registration_id = | founded = {{start date and age|1948|10|05|df=y}} <br>فونٽين بليو، [[فرانس]] | headquarters = گلينڊ، [[سوئٽزرلينڊ]] | key_people = {{ubl|گريٿل ايگولر (ڊائريڪٽر جنرل)|رزان المبارڪ (صدر)<ref>{{Cite web|url=https://news.mongabay.com/2021/09/razan-al-mubarak-becomes-first-woman-from-the-arab-world-to-head-iucn/|title = Razan al Mubarak becomes first woman from the Arab world to head IUCN|date = 8 September 2021}}</ref>}} | region_served = سڄي دنيا ۾ | focus = [[فطرت جو تحفظ]]، [[حياتياتي تنوع]] | revenue = 140.7 ملين سوئس فرينڪ (148 ملين آمريڪي ڊالر) | endowment = | num_employees = 900 کان وڌيڪ (سڄي دنيا ۾) | num_members = 1,400 | subsid = | former_name = International Union for the Protection of Nature (فطرت جي حفاظت لاءِ بين الاقوامي يونين) | website = {{URL|https://www.iucn.org/}} | dissolved = | footnotes = | native_name = فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين }} '''فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين''' (<small>International</small> <small>Union</small> <small>for</small> <small>Conservation of Nature: IUCN</small>) هڪ بين الاقوامي تنظيم آهي جيڪا قدرت جي تحفظ ۽ قدرتي وسيلن جي پائيدار استعمال جي شعبي ۾ ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=About|publisher=IUCN|quote=The organisation changed its name to the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources in 1956 with the acronym IUCN (or UICN in French and Spanish). This remains our full legal name to this day.|url=https://www.iucn.org/about|date=2014-12-03}}</ref> ان جو بنياد 1948ع ۾ پيو. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين قدرتي دنيا جي صورتحال ۽ ان جي حفاظت لاءِ گهربل قدمن جي حوالي سان هڪ عالمي اختيار واري حيثيت (<small>global authority</small>) حاصل ڪري چڪي آهي. اها ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ تجزيي، تحقيق، ميداني منصوبن، وکالت ۽ تعليم جي شعبن ۾ سرگرم آهي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مشن آهي ته "سڄي دنيا جي سماجن کي متاثر، حوصلا افزائي ۽ مدد فراهم ڪئي وڃي ته جيئن قدرت جو تحفظ ڪري سگهجي ۽ ان ڳالهه کي يقيني بڻايو وڃي ته قدرتي وسيلن جو ڪو به استعمال منصفانه ۽ ماحولياتي لحاظ کان پائيدار هجي". گذريل ڏهاڪن دوران، يونين پنهنجي توجهه کي صرف تحفظاتي ماحوليات (<small>conservation</small> <small>ecology</small>) کان اڳتي وڌايو آهي ۽ هاڻي پنهنجي منصوبن ۾ پائيدار ترقي سان لاڳاپيل مسئلن کي به شامل ڪري ٿي. فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جو مقصد پاڻ عوام کي قدرت جي تحفظ جي حمايت ۾ متحرڪ ڪرڻ ناهي. اها معلومات ۽ مشورو فراهم ڪري، ۽ ڀائيواري قائم ڪري حڪومتن (ڪاروبارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين) جي عملن تي اثر انداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. هي تنظيم عوام ۾ خاص طور تي "فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ريڊ لسٽ آف ٿريٽنڊ اسپيشيز" (<small>IUCN Red List of Threatened Species</small> - خطري هيٺ آيل نسلن جي فهرست) مرتب ۽ شايع ڪرڻ جي ڪري مشهور آهي، جيڪا سڄي دنيا ۾ نسلن جي تحفظ جي صورتحال جو جائزو وٺندي آهي.<ref name="About">{{cite web|url=http://www.iucn.org/about|title=About IUCN|publisher=IUCN|access-date=17 November 2014}}</ref> يونين وٽ 170 کان وڌيڪ ملڪن مان 1,400 کان وڌيڪ سرڪاري ۽ غير سرڪاري تنظيمن جي رڪنيت موجود آهي. تقريبن 16,000 سائنسدان ۽ ماهر رضاڪاراڻي بنيادن تي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جي ڪميشنن جي ڪم ۾ حصو وٺن ٿا. اها 50 کان وڌيڪ ملڪن ۾ 900 کان وڌيڪ مڪمل وقتي عملي کي ملازمت ڏئي ٿي. ان جو هيڊ ڪوارٽر گلينڊ، سوئٽزرلينڊ ۾ آهي. <ref name="About" /> هر چئن سالن کان پوءِ، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پنهنجي "ورلڊ ڪنزرويشن ڪانگريس" (عالمي تحفظ واري ڪانفرنس) منعقد ڪري ٿي، جتي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين جا ميمبر سفارشون منظور ڪرڻ ذريعي تحفظ جو عالمي ايجنڊا طئي ڪن ٿا، ۽ قراردادن توڙي فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين پروگرام جي منظوري ذريعي سيڪريٽريٽ جي ڪم جي رهنمائي ڪن ٿا. يونين کي گڏيل قومن ۾ مبصر ۽ مشاورتي حيثيت حاصل آهي، ۽ اها قدرت جي تحفظ ۽ حياتياتي تنوع بابت ڪيترن ئي بين الاقوامي معاهدن تي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو ”ورلڊ وائڊ فنڊ فار نيچر“ (World Wide Fund for Nature) ۽ ”ورلڊ ڪنزرويشن مانيٽرنگ سينٽر“ (World Conservation Monitoring Centre) جي قيام ۾ شامل رهيو آهي. ماضيءَ ۾، فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين تي مقامي ماڻهن جي مفادن جي ڀيٽ ۾ فطرت جي مفادن کي ترجيح ڏيڻ سبب تنقيد ڪئي وئي آهي. تازن سالن ۾، ڪاروباري شعبي سان ان جي ويجهن لاڳاپن تڪرار کي جنم ڏنو آهي.<ref name="wrm.org.uy">{{cite web|title=Kenya: The Maasai Stand up to IUCN Displacement Attempts from their Forest|url=http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|website=World Rainforest Movement|access-date=2 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927003333/http://www.wrm.org.uy/oldsite/bulletin/84/Kenya.html|archive-date=27 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Block|first=B.|title=Environmentalists Spar Over Corporate Ties|type=updated version|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=[[Worldwatch Institute]]. worldwatch.org |access-date=26 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164052/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}</ref> يونين جو قيام 1948ع ۾ عمل ۾ آيو. شروعات ۾ ان کي ”انٽرنيشنل يونين فار دي پروٽيڪشن آف نيچر“ (<small>1948-1956</small>ع) سڏيو ويندو هو، ۽ اڳتي هلي ان کي "ورلڊ ڪنزرويشن يونين" (<small>1990-2008</small>ع) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويو. ==تاريخ== نوٽ: تاريخ واري حصي ۾ ڏنل معلومات گهڻي ڀاڱي "هولڊگيٽ، ايم. 1999" جي ڪتاب: دي گرين ويب: عالمي تحفظ لاءِ هڪ اتحاد: ارٿ اسڪين تي ٻڌل آهي هن حصي ۾ هر پيراگراف لاءِ، ان جي عنوان (هيڊر) کان پوءِ استعمال ٿيل صفحن جو هڪ حوالو ڏنو ويو آهي. جتي پيراگراف جي معلومات ٻين ذريعن تي ٻڌل آهي، اتي متن ۾ هڪ الڳ حوالو شامل ڪيو ويو آهي. ===قيام=== انٽرنيشنل يونين فار ڪنزرويشن آف نيچر (IUCN) جو قيام 5 آڪٽوبر 1948ع تي [[فرانس]] جي شهر فونٽين بليو (Fontainebleau) ۾ عمل ۾ آيو. اهو ان وقت ٿيو جڏهن حڪومتن ۽ تحفظِ ماحول جي تنظيمن جي نمائندن، [[يونيسڪو]] جي حوصلا افزائيءَ تي، ”انٽرنيشنل يونين فار دي پروٽيڪشن آف نيچر“ (IUPN) قائم ڪرڻ واري رسمي معاهدي تي صحيحون ڪيون. هن نئين تنظيم کي قائم ڪرڻ جو قدم يونيسڪو ۽ خاص طور تي ان جي پهرين ڊائريڪٽر جنرل، برطانوي حياتياتي ماهر جولين هڪسلي (Julian Huxley) کنيو هو. [[File:Julian Huxley 1964.jpg|thumb|upright|[[Julian Huxley]], the first Director General of UNESCO, took the initiative to set up IUCN.]] At the time of its founding IUCN was the only international organization focusing on the entire spectrum of nature conservation (an international organization for the protection of birds, now [[BirdLife International]], had been established in 1922). ===Early years: 1948–1956=== IUCN (International Union for Conservation of Nature) started out with 65 members in [[Brussels]] and was closely associated with UNESCO. They jointly organized the 1949 Conference on Protection of Nature in [[Lake Success, New York]] and drafted the first list of gravely endangered species. In the early years of its existence IUCN depended almost entirely on UNESCO funding and was forced to temporarily scale down activities when this ended unexpectedly in 1954. IUCN was successful in engaging prominent scientists and identifying important issues such as the harmful effects of [[pesticide]]s on wildlife but not many of the ideas it developed were turned into action. This was caused by unwillingness to act on the part of governments, uncertainty about the IUCN mandate and lack of resources. In 1956, IUCN changed its name to International Union for Conservation of Nature and Natural Resources. ===Increased profile and recognition: 1956–1965=== During this period, the IUCN expanded its relations with UN-agencies and established links with the [[Council of Europe]]. IUCN's best known publication, the [[IUCN Red List|Red Data Book]] on the conservation status of species, was first published in 1964. IUCN began to play a part in the development of international treaties and conventions, starting with the [[African Convention on the Conservation of Nature and Natural Resources]]. [[File:Ngorongoro-Crater-Morning-Scene.JPG|thumb|upright=1.4|Africa was the first regional focus of IUCN conservation action.]] Africa was the focus of many of the early IUCN conservation field projects. IUCN supported the 'Yellowstone model' of protected area management, which severely restricted human presence and activity in order to protect nature.<ref name="wrm.org.uy"/> The IUCN also suffered from restricted financing in its early years. For this reason, [[Tracy Philipps]], secretary-general from 1955 to 1958, did not draw a salary during his period in office.<ref name="holdgate" />{{rp|62}} To establish a stable financial basis for its work, IUCN participated in setting up the World Wildlife Fund (1961) (now the [[World Wide Fund for Nature]] WWF) to work on fundraising to cover part of the operational costs of IUCN. Also in 1961, the IUCN headquarters moved from Belgium to [[Morges]] in Switzerland. ===Consolidating its position in the international environmental movement: 1966–1975=== During the 1960s, IUCN lobbied the UN General Assembly to create a new status for [[NGOs]]. Resolution 1296, adopted in 1968, granted 'consultative' status to NGOs. IUCN itself was eventually accredited with six UN organizations.<ref name="Understanding NGOs">{{cite web|title=Understanding NGOs|url=https://agendatwentyone.wordpress.com/2010/06/28/understanding-ngos-non-government-organizations/ |website= agendatwentyone.wordpress.com |access-date=5 December 2014|date= 2010-06-28 }}</ref> IUCN was one of the few environmental organizations formally involved in the preparations of the [[United Nations Conference on the Human Environment]] (Stockholm, 1972). The Stockholm Conference eventually led to three new international conventions, with IUCN involved in their drafting and implementation: * [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] (1972). IUCN co-drafted the World Heritage Convention with UNESCO and has been involved as the official Advisory Body on nature from the onset.^[8] * [[CITES]] – the Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (1974). IUCN is a signatory party and the CITES secretariat was originally lodged with IUCN. * [[Ramsar Convention]] – Convention on Wetlands of International Importance (1975). The secretariat is still administered from IUCN's headquarters. IUCN entered into an agreement with the United Nations Environment Programme [[UNEP]] to provide regular reviews of world conservation. The income this generated, combined with growing revenue via WWF, put the organization on relatively sound financial footing for the first time since 1948. This period saw the beginning of a gradual change in IUCN's approach to conservation in which it tried to become more appealing to the developing world.<ref name="holdgate" />{{rp|110–124}} ===The World Conservation Strategy 1975–1985=== In 1975 IUCN started work on the ''World Conservation Strategy'' (1980).<ref name="IUCN">{{cite book |last1=International Union for Conservation of Nature and Natural Resources |title=World Conservation Strategy: Living Resource Conservation for Sustainable Development |date=1980 |publisher=IUCN–UNEP–WWF |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/wcs-004.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501232718/https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/WCS-004.pdf |archive-date=2015-05-01 |url-status=live}}</ref> The drafting process, and the discussions with the UN agencies involved, led to an evolution in thinking within IUCN and growing acceptance of the fact that conservation of nature by banning human presence no longer worked. The Strategy was followed in 1982 by the ''[[World Charter for Nature]]'', which was adopted by the [[United Nations General Assembly]], after preparation by IUCN. In 1980, IUCN and WWF moved into shared new offices in [[Gland, Switzerland]]. This marked a phase of closer cooperation with WWF, but the close ties between IUCN and WWF were severed in 1985 when WWF decided to take control of its own field projects, which so far had been run by IUCN. '''Sustainable development and regionalization: 1985 to present day'''<ref name="holdgate" />{{rp|176–222}}<br /> In 1982, IUCN set up a Conservation for Development Centre within its secretariat. The Centre undertook projects to ensure that nature conservation was integrated in development aid and in the economic policies of developing countries. Over the years, it supported the development of national conservation strategies in 30 countries. Several European countries began to channel considerable amounts of bilateral aid via IUCN's projects. Management of these projects was primarily done by IUCN staff, often working from the new regional and country offices IUCN set up around the world. This marked a shift within the organization. Previously, the volunteer Commissions had been very influential, now the secretariat and its staff began to play a more dominant role. In 1989, IUCN moved into a separate building in Gland, close to the offices it had shared with WWF. Initially, the focus of power was still with the Headquarters in Gland but the regional offices and regional members' groups gradually got a bigger say in operations. In 1991, IUCN (together with UNEP and WWF) published ''Caring for the Earth'', a successor to the World Conservation Strategy.<ref name="Understanding NGOs"/> Social aspects of conservation were now integrated in IUCN's work; at the General Assembly in 1994 the IUCN mission was redrafted to its current wording to include the equitable and ecologically use of natural resources. '''Closer to business: 2000 to present day'''<br /> Since the creation of IUCN in 1948, IUCN Members have passed more than 300 resolutions that include or focus on business related activities. The increased attention on sustainable development as a means to protect nature brought IUCN closer to the corporate sector. The members decided against this, but IUCN did forge a partnership with the [[World Business Council for Sustainable Development]]. IUCN renewed a multi-year MOU ([[Memorandum of understanding]]) with WBCSD in December 2015. In 1996, after decades of seeking to address specific business issues, IUCN's Members asked for a comprehensive approach to engaging the business sector. Resolution 1.81 of the IUCN World Conservation Congress held that year "urged IUCN Members and the Director General, based on the need to influence private sector policies in support of the Mission of IUCN, to expand dialogue and productive relationships with the private sector and find new ways to interact with members of the business community". The IUCN Global Business and Biodiversity Program (BBP) was established in 2003 to influence and support private partners in addressing environmental and social issues.<ref>{{cite web|title=Global Business and Biodiversity Programme|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/business/|website=IUCN|access-date=28 November 2014}}</ref> In 2004, the first IUCN Private Sector Engagement Strategy was developed (in response to Council Decision C/58/41). Most prominent in the Business and Biodiversity Program is the five-year collaboration IUCN started with the energy company [[Shell International]] in 2007.<ref>{{cite web|title=IUCN and Shell: Guiding the way|url=http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|website=Business & Biodiversity|access-date=5 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195343/http://www.business-biodiversity.eu/default.asp?Menue=155&News=434|archive-date=23 September 2015}}</ref><ref name="worldwatch.org">{{cite web|title=Environmentalists spar over corporate ties|url=http://www.worldwatch.org/node/5934|website=Worldwatch|access-date=5 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141832/http://www.worldwatch.org/node/5934|archive-date=29 November 2014|url-status=dead}}</ref> IUCN has been involved in minimum energy consumption and zero-carbon construction since 2005 by integrating energy-saving materials, developed by [[Jean-Luc Sandoz]] in the footsteps of [[Julius Natterer]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lesechos.fr/2005/11/le-projet-puritain-de-lunion-pour-la-nature-623616|title = Le projet puritain de l'Union pour la nature|date = 29 November 2005}}</ref> Today, the Business and Biodiversity Programme continues to set the strategic direction, coordinate IUCN's overall approach and provide institutional quality assurance in all business engagements. The Programme ensures that the Business Engagement Strategy is implemented through IUCN's global thematic and regional programmes as well as helps guide the work of IUCN's six Commissions.<ref name="holdgate" />{{rp|132–165}} ===Championing Nature-based Solutions: 2009 to present day=== [[Nature-based solutions]] (NbS) use ecosystems and the services they provide to address societal challenges such as climate change, food security or natural disasters.<ref name="portals.iucn.org">{{Cite book|url=https://portals.iucn.org/library/node/46191|title=Nature-based solutions to address global societal challenges |via = IUCN Library System|year=2016 | publisher=portals.iucn.org|doi=10.2305/IUCN.CH.2016.13.en |isbn=9782831718125|editor1-last=Cohen-Shacham |editor1-first=E |editor2-first=G |editor2-last=Walters |editor3-first=C |editor3-last=Janzen |editor4-first=S |editor4-last=Maginnis }}</ref> The emergence of the NbS concept in environmental sciences and nature conservation contexts came as international organizations, such as IUCN and the World Bank, searched for solutions to work with ecosystems rather than relying on conventional engineering interventions (such as a [[seawall]]), to adapt to and mitigate climate change effects, while improving sustainable livelihoods and protecting natural ecosystems and biodiversity. At the IUCN World Conservation Congress 2016, IUCN Members agreed on a definition of nature-based solutions.<ref>{{Cite web|url=https://portals.iucn.org/congress/motion/077|title=077 – Defining Nature-based Solutions {{!}} 2016 Congress portal|website=portals.iucn.org|language=en|access-date=2017-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808140530/https://portals.iucn.org/congress/motion/077|archive-date=8 August 2019|url-status=dead}}</ref> Members also called for governments to include nature-based solutions in strategies to [[climate change mitigation|combat climate change]]. ===Timeline=== Some key dates in the growth and development of IUCN: {{col-begin}} {{col-break}} * 1948: International Union for the Protection of Nature (IUPN) established.<ref>{{cite web | title=International Union for Conservation of Nature | website=Encyclopædia Britannica | date=16 September 2016 | url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature | access-date=2 February 2022}}</ref> * 1956: Name changed to the International Union for the Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN). * 1959: UNESCO decides to create an international list of Nature Parks and equivalent reserves, and the United Nations Secretary General asks the IUCN to prepare this list. * 1961: The [[World Wide Fund for Nature|World Wildlife Fund]] set up as a complementary organization to focus on fund raising, public relations and increasing public support for nature conservation. * 1969: IUCN obtains a grant from the [[Ford Foundation]] which enables it to boost its international secretariat. * 1972: UNESCO adopts the [[World Heritage Site|Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage]] and the IUCN is invited to provide technical evaluations and monitoring. * 1974: IUCN is involved in obtaining the agreement of its members to sign a Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ([[CITES]]), whose secretariat was originally lodged with the IUCN. * 1975: The Convention on Wetlands of International Importance ([[Ramsar Convention]]) comes into force and its secretariat is administered from the IUCN's headquarters.{{col-break}} * 1980: IUCN (together with the [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) collaborate with UNESCO to publish a World Conservation Strategy. * 1982: Following IUCN preparation and efforts, the [[United Nations General Assembly]] adopts the [[World Charter for Nature]]. * 1990: Began using the name World Conservation Union as the official name, while continuing using IUCN as its abbreviation. * 1991: IUCN (together with [[United Nations Environment Programme]] and the [[World Wide Fund for Nature]]) publishes ''Caring for the Earth''. * 2003: Establishment of the IUCN Business and Biodiversity Program. * 2008: Stopped using World Conservation Union as its official name and reverted its name back to International Union for Conservation of Nature. * 2012: IUCN publishes list of [[The world's 100 most threatened species]]. * 2016: Created a new IUCN membership category for indigenous peoples' organizations. * 2021: Created a new IUCN membership category for subnational governments.{{col-end}}<ref>{{Cite web |title=International Union for Conservation of Nature (IUCN) {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/International-Union-for-Conservation-of-Nature |access-date=2023-04-01 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ==Current work== === IUCN Programme 2017–2020 === According to its website, IUCN works on the following themes: business, [[climate change]], economics, [[ecosystems]], [[environmental law]], [[forest protection|forest conservation]], [[gender]], global policy, [[marine habitats|marine]] and [[polar regions|polar]], [[protected areas]], science and knowledge, [[social policy]], [[species]], water, and [[world heritage sites|world heritage]].<ref>{{cite web|title=What we do|url=http://www.iucn.org/what/|website=IUCN|access-date=4 December 2014|archive-date=23 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160523101414/http://www.iucn.org/what/|url-status=dead}}</ref> IUCN works on the basis of four-year programs, determined by the membership. In the IUCN Programme for 2017–2020 conserving nature and biodiversity is linked to sustainable development and poverty reduction. IUCN states that it aims to have a solid factual base for its work and takes into account the knowledge held by indigenous groups and other traditional users of natural resources. The IUCN Programme 2017–2020 identifies three priority areas:<ref name="IUCN Programme">{{Cite news|url=https://www.iucn.org/about/programme-work-and-reporting/programme|title=IUCN Programme|date=2015-10-01|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> # Valuing and conserving nature. # Promoting and supporting effective and equitable governance of natural resources. # Deploying [[Nature Based Solutions]] to address societal challenges including climate change, food security, and economic and social development.<ref name="IUCN Programme" /> IUCN does not itself aim to directly mobilize the general public. Education has been part of IUCN's work program since the early days but the focus is on stakeholder involvement and strategic communication rather than mass-campaigns.<ref>{{cite web|title=CEC – what we do|url=http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|website=IUCN|access-date=26 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226162000/http://www.iucn.org/about/union/commissions/cec/cec_what_we_do/|archive-date=26 December 2014}}</ref> ===Habitats and species=== [[File:IUCN Animal Threat Category List.png|thumb|IUCN Animal Threat Category List]] IUCN runs field projects for [[habitat conservation|habitat]] and species conservation around the world. It produces the [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]]. The IUCN Red List of Ecosystems is applicable at local, national, regional, and global levels. IUCN's stated goal is to expand the global network of [[national parks]] and other [[protected areas]] and promote good management of such areas.<ref>{{cite news|title='Green List' awards world's top conservation sites|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/iucn-sets-up-the-green-list|access-date=18 November 2014|website=Australian Geographic|date=14 November 2014}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/wcpa/what-we-do/biodiversity-and-protected-areas/key-biodiversity-areas|title=Key Biodiversity Areas|date=2016-03-08|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> In particular, it focuses on greater protection of the [[oceans]] and [[marine habitats]]. === Business partnerships === IUCN has a growing program of partnerships with the corporate sector on a regional, national and international level to promote sustainable use of natural resources.<ref name = annualreport>{{Cite web|url= https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114145436/https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2017-001-v.1-En.pdf |archive-date=2017-11-14 |url-status=live |title=IUCN 2016 Annual Report|date=2017|location= Gland, Switzerland}}</ref> === National and international policy === On the national level, IUCN helps governments prepare national biodiversity policies. Internationally, IUCN provides advice to environmental conventions such as the [[Convention on Biological Diversity]], [[CITES]], and the [[Framework Convention on Climate Change]]. It advises [[UNESCO]] on natural [[World Heritage Site|world heritage]].<br /> It has a formally accredited permanent observer mission to the [[United Nations]].<ref name="IUCN Programme" /><br /> IUCN has official relations with the multiple other international bodies.<ref>{{cite web|title=UNESCO NGO database|url=http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|website=UNESCO|access-date=4 December 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208140552/http://ngo-db.unesco.org/r/or/en/1100033055|archive-date=8 December 2014}}</ref> ==Organizational structure== As an organization, IUCN has three components: the member organizations, the six scientific commissions and the secretariat. ===Members=== IUCN members include states, government agencies, international nongovernmental organizations, national nongovernmental organizations, and indigenous peoples' organizations. As of 2017, IUCN has 1,400 members.<ref>{{Cite news|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/201706/iucn-welcomes-13-new-members|title= IUCN welcomes 13 new Members|date=2017-06-06|work=IUCN|access-date=2017-07-04|language=en}}</ref> The members can organize themselves in national or regional committees to promote cooperation. As of 2016, there are 62 national committees and 7 regional committees.<ref name="annualreport" /> In January 2026, [[United States President]] [[Donald Trump]] announced that the United States would withdraw from the organization.<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=These are the 66 global organizations the Trump administration is leaving |url=https://apnews.com/article/trump-administration-global-organizations-un-daaa4c9f459d7a492536a1a4e3b7697c |access-date=2026-01-19 |website=AP News |language=en}}</ref> [[File:USSR 1978.jpg|thumb|[[Soviet]] [[Soviet stamps|stamp]] commemorating the 1978 IUCN General Assembly in [[Ashgabat]]]] ===Commissions=== The seven IUCN Commissions involve volunteer experts from a range of disciplines. They 'assess the state of the world's natural resources and provide the Union with sound know-how and policy advice on conservation issues'.<ref name="IUCNCommissions">{{cite web | url = http://www.iucn.org/about/union/commissions/ | title = IUCN – Commissions |date=12 May 2010 |publisher=International Union for Conservation of Nature |access-date=8 September 2010}}</ref> * Commission on Education and Communication (CEC): communication, learning and knowledge management in IUCN and the wider conservation community. * Commission on Environmental, Economic and Social Policy (CEESP): economic and social factors for the conservation and sustainable use of biological diversity. * World Commission on Environmental Law (WCEL): developing new legal concepts and instruments and building the capacity of societies to employ environmental law for conservation and sustainable development. * Commission on Ecosystem Management (CEM): integrated ecosystem approaches to the management of natural and modified ecosystems. * [[IUCN Species Survival Commission|Species Survival Commission]] (SSC): technical aspects of species conservation and action for species that are threatened with [[extinction]]. Specialist groups of the SSC prepare [[endangered species recovery plan]]s known as Species Action Plans, which are used to outline the conservation strategies of species.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |title=IUCN – Species Action Plans |access-date=21 March 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325163018/http://www.iucn.org/about/work/programmes/species/publications/species_actions_plans/ |archive-date=25 March 2016 }}</ref> * [[World Commission on Protected Areas]] (WCPA): establishment and effective management of a network of terrestrial and marine protected areas. * Climate Crisis Commission: established 2021.<ref>{{cite web | url=https://www.iucn.org/our-union/expert-commissions/climate-crisis-commission | title=Expert Commissions }}</ref> The IUCN head office is in [[Gland, Switzerland]]. Eight regional offices headed by a director implement IUCN's program in their respective territories. Since 1980, IUCN has established offices in more than 50 countries.<ref>{{cite web|title=About IUCN|url=http://www.iucn.org/about/union/secretariat/|website=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Governance and funding== ===Governance=== The '''World Conservation Congress''' (Members' Assembly) is IUCN's highest decision-making body. The congress convenes every four years. It elects the council, including the president, and approves IUCN's work program for the next four years and budget. The IUCN council is the principal governing body of IUCN. The council provides strategic direction for the activities of the Union, discusses specific policy issues and provides guidance on finance and the membership development of the Union. The council is composed of the president, four vice presidents (elected by the council from among its members), the treasurer, the chairs of IUCN's six commissions, three regional councillors from each of IUCN's eight statutory regions and a councillor from the state in which IUCN has its seat (Switzerland). IUCN's current president is [[Razan Al Mubarak]].<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/news/secretariat/202109/iucn-members-elect-new-leadership|title=President|date=2021-09-08|website=IUCN|language=en|access-date=2022-02-15}}</ref> The council appoints a director general, who is responsible for the overall management of IUCN and the running of the secretariat. The current IUCN director general is Grethel Aguilar.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/about/senior-management/director-general|title=Director General|date=2015-08-31|website=IUCN|language=en|access-date=2025-09-14}}</ref> She succeeded [[Bruno Oberle]]. <gallery class="center"> File:Jean-Paul Harroy.jpg|[[Jean-Paul Harroy]] File:Portrait of tracy philipps.jpg|[[Tracy Philipps]] File:Hugh Elliott 1 red.jpg|[[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] File:Achim Steiner Oxford Martin School.jpg|[[Achim Steiner]] File:Inger Andersen (environmentalist, 2010, cropped).jpg|[[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] File:Bruno Oberle-IMG 1279.jpg|[[Bruno Oberle]] </gallery> {{col-begin}} {{col-break}} ;IUCN presidents since 1948<ref name="hesselink">Hesselink, Frits; Čeřovský, Jan: ''[http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf Learning to Change the Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110906161156/http://cmsdata.iucn.org/downloads/cec_history_annex_28sept08.pdf |date=6 September 2011 }}'', IUCN 2008, p.&nbsp;22. URL retrieved 2011-01-24.</ref> * 1948–1954 {{flagicon|SUI}} {{interlanguage link|Charles Jean Bernard|fr}} * 1954–1958 {{flagicon|FRA}} [[Roger Heim]] * 1958–1963 {{flagicon|SUI}} [[Jean Georges Baer]] * 1963–1966 {{flagicon|FRA}} {{interlanguage link|François Bourlière|fr}} * 1966–1972 {{flagicon|USA}} [[Harold Jefferson Coolidge, Jr.|Harold J. Coolidge]] * 1972–1978 {{flagicon|NED}} {{interlanguage link|Donald Kuenen|nl}} * 1978–1984 {{flagicon|EGY}} [[Mohamed Kassas]] * 1984–1990 {{flagicon|IND}} [[M. S. Swaminathan]] * 1990–1994 {{flagicon|GUY}} [[Shridath Ramphal]] * 1994–1996 {{flagicon|USA}} {{interlanguage link|Jay D. Hair|fr|Jay Hair}} * 1996–2004 {{flagicon|ECU}} [[Yolanda Kakabadse]] * 2004–2008 {{flagicon|RSA}} [[Valli Moosa]] * 2008–2012 {{flagicon|IND}} [[Ashok Khosla]] * 2012–2021 {{flagicon|CHN}} [[Zhang Xinsheng]] * 2021–present {{flagicon|UAE}} [[Razan Al Mubarak]] {{col-break}} ;IUCN Directors General since 1948<ref name="hesselink" /> * 1948–1955 {{flagicon|BEL}} Jean Paul Harroy * 1955–1958 {{flagicon|UK}} [[Tracy Philipps]] * 1959–1960 {{flagicon|NED}} M.C. Bloemers * 1961–1962 {{flagicon|UK}} Gerald Watterson * 1963–1966 {{flagicon|UK}} [[Sir Hugh Elliott, 3rd Baronet|Hugh Elliott]] * 1966–1970 {{flagicon|UK}} Joe Berwick * 1970–1976 {{flagicon|VEN}} [[Gerardo Budowski]] * 1977–1980 {{flagicon|CAN}} David Munro * 1980–1982 {{flagicon|USA}} [[Lee M. Talbot]] * 1983–1988 {{flagicon|USA}} Kenton Miller * 1988–1994 {{flagicon|UK}} [[Martin Holdgate]] * 1994–1999 {{flagicon|NZL}} David McDowell * 1999–2001 {{flagicon|DE}} Marita Koch-Weser * 2001–2006 {{flagicon|DE}}{{flagicon|BRA}} [[Achim Steiner]] * 2007–2014 {{flagicon|FRA}} [[Julia Marton-Lefèvre]] * 2015–2019 {{flagicon|DEN}} [[Inger Andersen (environmentalist)|Inger Andersen]] * 2019–2023 {{Flagicon|CHE}} [[Bruno Oberle]] * 2023–present {{flagicon|CRI}} Grethel Aguilar {{col-end}} ===Funding=== IUCN's total income in 2012 was 114&nbsp;million [[Swiss franc|CHF]] (€95&nbsp;million or US$116&nbsp;million).<br /> IUCN's funding mainly comes from Official Development Assistance budgets of bilateral and multilateral agencies. This represented 61% of its income in 2012. Additional sources of income are the membership fees, as well as grants and project funding from foundations, institutions, and corporations.<ref>{{cite web|title=IUCN Annual Report 2012|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/IUCN-2014-017.pdf|publisher=IUCN|access-date=22 December 2014}}</ref> ==Influence and criticism== ===Influence=== IUCN is considered one of the most influential conservation organizations and, together with [[World Wide Fund for Nature]] (WWF) and the [[World Resources Institute]] (WRI), is seen as a driving force behind the rise of the influence of environmental organizations at the UN and around the world.<ref name="Understanding NGOs" /><ref name="What is IUCN">{{cite web|title=What is IUCN?|url=http://www.wisegeek.com/what-is-iucn.htm|website=WiseGeek|first = Jessica|last = Ellis|date = 7 October 2020}}</ref> It has established a worldwide network of governmental and non-governmental organizations, involves experts in the IUCN Commissions, has formal ties to international agreements and intergovernmental organizations and increasingly also partnerships with international business. The World Conservation Congress and the World Parks Congress events organized by IUCN are the largest gatherings of organizations and individuals involved in conservation worldwide. According to some, IUCN has considerable influence in defining what nature conservation actually is.<ref name="IUCN: A History of Constraint">{{cite book|last1=MacDonald|first1=Kenneth|title=IUCN: A History of Constraint|publisher=UCLouvain|url=http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|access-date=12 December 2014|archive-date=19 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319084250/http://perso.uclouvain.be/marc.maesschalck/MacDonaldInstitutional_Reflexivity_and_IUCN-17.02.03.pdf|url-status=dead}}</ref> The [[IUCN Red List of Threatened Species]] and the [[IUCN Red List of Ecosystems]] determine which species and natural areas merit protection. Through the Green List of Protected and Conserved Areas and the system of [[IUCN protected area categories]] IUCN influences how protected areas are managed. ===Criticism=== It has been claimed that the IUCN puts the needs of nature above those of humans, disregarding economic considerations and the interests of [[indigenous peoples]] and other traditional users of the land. Until the 1980s IUCN favoured the "Yellowstone Model" of conservation which called for the removal of humans from protected areas. The expulsion of the [[Maasai people]] from [[Serengeti National Park]] and the [[Ngorongoro Conservation Area]] is perhaps the best known example of this approach.<ref name="wrm.org.uy" /><ref name="holdgate" /> [[File:Ngorongoro 2012 05 30 2353 (7500935618).jpg|thumb|IUCN's relationships with local land users like the Maasai have caused controversy in the past.]] This is linked to another criticism that has been directed at IUCN, namely that throughout its history it has mainly been 'Northern focused', i.e. had a West-European or North-American perspective on global conservation. Some critics point to the fact that many individuals involved in the establishment of IUCN had been leading figures in the British Society for the Preservation of the Wild Fauna of Empire, which wanted to protect species against the impact of 'native' hunting pressure in order to safeguard hunting by Europeans.<ref name="IUCN: A History of Constraint" /> The fact that, at least until the 1990s, most of IUCN staff, the chairs of the Commissions and the IUCN president came from western countries has also led to criticism.<ref name="holdgate" /> More recently, activist environmental groups have argued that IUCN is too closely associated with governmental organizations and with the commercial sector.<ref name="What is IUCN" /> IUCN's cooperation with [[Royal Dutch Shell|Shell]] came in for criticism, also from its own membership.<ref name="worldwatch.org"/> IUCN's close partnership with [[The Coca-Cola Company|Coca-Cola]] in [[Vietnam]] – where they have together been launching Coca-Cola-focused community centres – has also drawn some criticism and allegations of [[greenwashing]].<ref>{{cite news|date=2016-04-04|title=What's an EKOCENTER and what does it do?|language=ur|work=IUCN|url=https://www.iucn.org/ur/node/26042|url-status=dead|access-date=2017-06-20|archive-date=3 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171203153835/https://www.iucn.org/ur/node/26042}}</ref><ref>{{cite news |url = https://www.theguardian.com/environment/2008/dec/04/coca-cola-coke-water-neutral|title=Greenwash: Are Coke's green claims the real thing? |date=2008-12-04 |newspaper = The Guardian |access-date=2017-06-20 |language=en-GB |issn = 0261-3077 }}</ref><ref>{{cite news |url = http://www.theecologist.org/blogs_and_comments/commentators/2985093/never_mind_the_greenwash_coca_cola_can_never_be_water_neutral.html |title = Never mind the greenwash – Coca Cola can never be 'water neutral' |work=The Ecologist |access-date=2017-06-20 }}</ref> Its decision to hold the 2012 World Conservation Congress on [[Jeju Island]], South Korea, where the local community and international environmental activists were protesting against the construction of a navy base also led to controversy.<ref>{{cite web|title=Jeju island navy base controversy divides iucn|url=http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|website=Biodiversity media alliance|access-date=12 December 2014|archive-date=27 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227015905/http://biodiversitymedia.ning.com/profiles/blogs/jeju-island-navy-base-controversy-divides-iucn|url-status=dead}}</ref> In October 2025, the IUCN World Conservation Congress in Abu Dhabi became the centre of a global controversy over the use of synthetic biology in conservation.<ref>{{Cite web |last=Barnhart |first=Max |date=2025-01-21 |title=Conservationists clash over the use of synthetic biology |url=https://cen.acs.org/biological-chemistry/synthetic-biology/Conservationists-clash-over-use-synthetic/103/web/2025/10 |access-date=2025-12-07 |website=Chemical & Engineering News |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-10-12 |title=Scientists say they revived an extinct wolf species. A vote will decide their future. |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2025/10/12/deextinction-dire-wolves-iucn/ |access-date=2025-12-07 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=Khaikin |first=Lital |date=2025-10-28 |title=Conservationists Endorse the Age of Synthetic Biology |url=https://www.truthdig.com/articles/conservationists-endorse-the-age-of-synthetic-biology/ |access-date=2025-12-07 |website=Truthdig |language=en-US}}</ref><ref name=":1">{{Cite news |last=Rott |first=Nathan |date=2025-10-15 |title=Scientists are modifying wildlife DNA. Should these species be released into nature? |url=https://www.npr.org/2025/10/15/nx-s1-5574416/wildlife-conservation-gene-editing-iucn-extinction-synthetic-biology |access-date=2025-12-07 |work=NPR |language=en}}</ref> The debate centred on two competing motions that exposed deep divisions within the international conservation community. Motion 133 proposed a precautionary pause on the genetic engineering of wild species,<ref>{{Cite web |title=Motion 133 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/133 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> while Motion 087 established IUCN's first-ever Policy on Synthetic Biology that would allow case-by-case evaluation of genetic technologies in conservation.<ref>{{Cite web |title=Motion 087 {{!}} iucncongress2025.org |url=https://iucncongress2025.org/assembly/motions/motion/087 |access-date=2025-12-07 |website=iucncongress2025.org |language=en}}</ref> The controversy highlighted fundamental disagreements about whether genetic engineering has any legitimate role in protecting or restoring ecosystems. Motion 133 was defeated by one vote,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 15 October 2025, 8th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_8th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07}}</ref> while Motion 087 was adopted with a significant majority,<ref>{{Cite web |title=IUCN World Conservation Congress 2025 14 October,6th Sitting vote results |url=https://iucncongress2025.org/files/congress/IUCN_Congress_2025_6th_Sitting_vote_results.pdf |access-date=2025-12-07 |website=IUCN Members’ Assembly, Vote Results}}</ref> creating a policy framework that embraces synthetic biology as a potential conservation tool. Critics characterised the outcome as biotech lobbyists winning while nature loses, with some viewing it as a betrayal of conservation's first principles.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> ==Publications== IUCN has a wide range of publications, reports, guidelines, and databases (including the [[Global Invasive Species Database]]) related to conservation and [[sustainable development]]. It publishes or co-authors more than 100 books and major assessments every year, along with hundreds of reports, documents, and guidelines.<ref>{{cite web|url=https://www.iucn.org/resources/publications|title=Publications|publisher=IUCN|access-date=2012-01-28|archive-date=18 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications|url-status=dead}}</ref> In 2015, 76 IUCN articles were published in peer reviewed scientific journals.<ref>{{cite book|url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/2016-020.pdf|title=IUCN Annual Report 2015|publisher=IUCN|page=21}}</ref> A report, released at the IUCN World Parks Congress in Sydney on 12 November 2014 showed that the 209,000 conservation reserves around the world now cover 15.4 per cent of the total land area. This is a step towards protecting 17 percent of land and 10 percent of ocean environments on Earth by 2020 since an agreement between the world's nations at the [[Convention on Biological Diversity]], held in [[Japan]] in 2010.<ref>{{cite news|title=Big increase in Earth's protected areas|url=http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|access-date=17 November 2014|website=Australian Geographic|date=13 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117120015/http://www.australiangeographic.com.au/news/2014/11/big-increase-in-earth%E2%80%99s-protected-areas|archive-date=17 November 2014|url-status=dead}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[List of environmental organizations]] * [[List of nature conservation organizations|List of conservation organisations]] ==نوٽ ۽ حوالا== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽ=== {{NoteFoot}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category|IUCN—International Union for the Conservation of Nature}} * {{Official website|www.iucn.org}} * [http://www.protectedplanet.net/ IUCN and UNEP World Database on Protected Areas] * [https://www.iucnredlist.org/ Red List of Threatened Species] * [http://iucnrle.org Red List of Ecosystems] * [https://www.iucn.org/resources/publications IUCN publications] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218222235/https://www.iucn.org/resources/publications |date=18 February 2021 }} * [https://discoverarchives.library.utoronto.ca/index.php/international-union-for-conservation-of-nature-iucn-fonds International Union for the Conservation of Nature oral history interview (Pimlott's remarks)] held at the [https://web.archive.org/web/20200426160845/https://utarms.library.utoronto.ca/ University of Toronto Archives and Records Management Services] {{Conservation organisations}}{{Prince of Asturias Award for Concord}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:International Union For Conservation of Nature}} [[زمرو:فطرت]] [[زمرو:ماحوليات]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:بين الاقوامي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:فطرت جي تحفظ جي ٻين الاقوامي يونين]] [[زمرو:بين الاقوامي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:يورپ ۾ قائم فطرت جي تحفظ واريون تنظيمون]] [[زمرو:بين الاقوامي جنگلاتي تنظيمون]] [[زمرو:1948ع ۾ قائم ٿيل سائنسي تنظيمون]] [[زمرو:ماحولياتي تحفظ]] [[زمرو:گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ جا مبصر]] [[زمرو:بين الحڪومتي ماحولياتي تنظيمون]] [[زمرو:فرانس ۾ 1948ع ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:سوئٽزرلينڊ ۾ قائم بين الاقوامي تنظيمون]]. جهنگلي جيوت. 3m5t28kdumxyowr38qp7jduv5fc9cen 0 101095 400071 2026-08-01T10:36:10Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[IUCN]] کي [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين]] ڏانھن چوريو 400071 wikitext text/x-wiki #چوريو [[فطرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي يونين]] 2tfvdlucz6u843i0ezz5e12y72oo3j9